Matsya Purana· Matsya Purāṇa
113
अध्याय 113 / 176

Adhyaya 113

79 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ79 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११३

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ११३ कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वता वा कति प्रभो कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः

matsya-purāṇa 113 kati dvīpāḥ samudrā vā parvatā vā kati prabho kiyanti caiva varṣāṇi teṣu nadyaśca kāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

जिसकी इन्द्रियाँ अपने अथवा परायेके हितके लिये कर्मेन्द्रियोंके विषयों तथा आठ प्रकारके कारणोंमें बाधित होनेपर भी क्रोध नहीं करता, वह जितात्मा कहलाता है। जो-जो पदार्थ अपनेको अभीष्ट हों तथा न्यायद्वारा उपार्जित किये गये हों, उन्हें गुणी व्यक्तिको दे देना-यह दानका

English

riio Uisis said: — Sir, How n\any sphere?* (dvipas) are there of the vvorki, as well as how many oceans and mountains are there? How many zones (varsas) are there, and what are the rivers mentioned as Bowinjs; in them?— 1. What is the extent of the Great Earth and of the Lokaloka moun- tains? What are the circumference and size of the moon and the sun. and what is their course? — 2.

अध्याय ११३

श्लोक 2

महाभूमिप्रमाणं च लोकालोकस्तथैव च पर्याप्तिं परिमाणं च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा

mahābhūmipramāṇaṃ ca lokālokastathaiva ca paryāptiṃ parimāṇaṃ ca gatiścandrārkayostathā

हिन्दी अर्थ

लक्षण है। जो धर्म श्रुतियों एवं स्मृतियोंद्वारा प्रतिपादित वर्णाश्रमके आचारसे युक्त तथा शिष्टाचारद्वारा परिवर्धित होता है, वही साधु-सम्मत धर्म कहलाता है। अनिष्टके प्राप्त होनेपर उससे द्वेष न करना, इष्टकी प्रापिपर उसका अभिनन्दन न करना तथा प्रेम, संताप्र और विषादसे विशेषतया निवृत्त हो जाना-यह विरक्ति (वैराग्य)-का लक्षण है। किये हुए कर्मोका न किये गये कर्मोके साथ त्याग कर देना अर्थात् कृत-अकृत दोनों प्रकारके कमोंका त्याग संन्यास कहलाता है तथा कुशल (शुभ) और अकुशल (अशुभ) दोनोंके परित्यागको न्यास कहते हैं। जिस ज्ञानके प्राप्त होनेपर अव्यक्तसे लेकर विशेषपर्यन्त सभी प्रकारके विकार निवृत्त हो जाते हैं तथा चेतन और अचेतनका ज्ञान हो

English

Pray be good enough, O knower of truth, to explain all this to us at full length, because we are always anxious to hear all tliis from you. — 3. Suta said: —The Dvipas are several thouands in number, and out of them soven are important oue, T*. describe them all, in this place, in their entirety is not possible. —!.

अध्याय ११३

श्लोक 3

एतद्ब्रवीहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थवित् त्वदुक्तमेतत्सकलं श्रोतुमिच्छामहे वयम्

etadbravīhi naḥ sarvaṃ vistareṇa yathārthavit tvaduktametatsakalaṃ śrotumicchāmahe vayam

हिन्दी अर्थ

जाता है, उस ज्ञानसे युक्त प्राणीको ज्ञानी कहते हैं स्वायम्भुव मन्वन्तरमें धर्मतत्त्वके ज्ञाता पूर्वकालीन ऋषियोंने धर्मके प्रत्येक अङ्गका यही लक्षण बतलाया है अब मैं आपलोगोंसे मन्वन्तरमें होनेवाले चारों वर्णोके चातुहोंत्रकी विधिका वर्णन कर रहा हूँ।

English

I shall explain to you something about ll)e m'>oii, the sun, the planets, /dong with ilio seven mdy of the imporUrit livipas, giving their dimensions:i< established hy hiunan calculation —."i. The things wliicli ar*' illc<n('eivable ' sliimhi be established by reasoning. I'ho delinition of " iticoneeivable '' is this, ** a thing not nnder.stor)d by common people by their common sense/'. —6.

अध्याय ११३

श्लोक 4

द्वीपभेदसहस्राणि सप्त चान्तर्गतानि च न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं वै सकलं जगत्

dvīpabhedasahasrāṇi sapta cāntargatāni ca na śakyante krameṇeha vaktuṃ vai sakalaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

ऋचो यजूंषि सामानि यथावत्प्रतिहैवतम् द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्मस्तोत्रं तथैव च प्रवर्तयन्ति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः। एबं मन्त्रगुणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधम्

English

I shall now proceed to tell you something about the seven varsas (//ones) and about Jambudvipa Xow listen to the entire extent of Jam- Irelvipa in terms of Yojain'w. — 7. I t.s bread ill <liameter} is lOtjK)* yojanas. and many coiinlriei an«l beautiful cities are to bo found in it. — 8.

अध्याय ११३

श्लोक 5

सप्तैव तु प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह तेषां मनुष्यतर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते

saptaiva tu pravakṣyāmi candrādityagrahaiḥ saha teṣāṃ manuṣyatarkeṇa pramāṇāni pracakṣate

हिन्दी अर्थ

असंतोषाद् भयाद् दुःखान्मोहाच्छोकाच्च पञ्चधा ऋषीणां तारका येन लक्षणेन यदूच्छया। ऋषीणां यादृशत्वं हि तद् वक्ष्यामीह लक्षणम्

English

It, is full of Siddlms and ChAranas and is adorned by mountains, full of ores of all metals streaming out:as lava from (he different sides t'f rocks. — 1). Resides these, it is beautifully embellished by varifms river.s llowing from the moiintains. There are fliese six ranees of mountains, running from oast tx> we.st, demarcating the six varsas. — 10.

अध्याय ११३

श्लोक 6

अचिन्त्याः खलु ये भावास् तांस्तु तर्केण साधयेत् प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यस्य लक्षणम्

acintyāḥ khalu ye bhāvās tāṃstu tarkeṇa sādhayet prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tadacintyasya lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

अविभागेन देवानामनिर्देश्यतमोमये प्रवर्तते तथा ते तु यथा मत्स्योदकावुभौ। कार्यकारणभावेन तथा तस्य प्रवर्तते

English

Stretching to the sea on both sides, east and west btaud(l;tbe Himalaya, full of snow (hima) and 2) Hemakuta full of gold ihema).— 11. Then comes the great (3) Nisadha mountain, which is beautiful to look at on all sides. Then there is the golden mountain (4) Merit, with its four colours on its four sides, said to be bleak and barren. Its extent is 24,000 yojauas on four sides. — 12,

अध्याय ११३

श्लोक 7

सप्त वर्षाणि वक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथाविधम् विस्तरं मण्डलं यच्च योजनैस्तान्निबोधत

sapta varṣāṇi vakṣyāmi jambūdvīpaṃ yathāvidham vistaraṃ maṇḍalaṃ yacca yojanaistānnibodhata

हिन्दी अर्थ

कालेन प्रापणीयेन भेदाश्च कारणात्मकाः सांसिद्धिकास्तदा वृत्ताः क्रमेण महदादयः। महतोऽसावहङ्कारस्तस्माद् भूतेन्द्रियाणि च

English

It has a circular form, divided into four quadrants. Its sides THE MAIWA PUHANAM.

अध्याय ११३

श्लोक 8

योजनानां सहस्राणि शतं द्वीपस्य विस्तरः नानाजनपदाकीर्णं पुरैश्च विविधैः शुभैः

yojanānāṃ sahasrāṇi śataṃ dvīpasya vistaraḥ nānājanapadākīrṇaṃ puraiśca vividhaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

संसिद्द्रिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्तते ७१ यथोल्मुकात् तु विटपा एककालाद् भवन्ति हि। तथा प्रवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् प्रत्येक मन्वन्तरमें विभिन्न प्रकारकी श्रुतिका विधान होता है, किंतु ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद--ये तीनों वेद

English

quadrants) arc of various uniform colours, with properties conferred upon it by Bralimi the Tionl of tu-eatures). - 13. On its navel peduncle (oast quadrant' spnui#4 fi'oni the s6lM>om uiimanifestcd; Brahma there is white oolnur. ('<nise<|nently, it is said lo have BrAhinanical properties. —M.

अध्याय ११३

श्लोक 9

सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् सर्वधातुपिनद्धैस्तैः शिलाजालसमुद्गतैः

siddhacāraṇasaṃkīrṇaṃ parvatairupaśobhitam sarvadhātupinaddhaistaiḥ śilājālasamudgataiḥ

हिन्दी अर्थ

स्तोत्र पूर्ववत् चलते रहते हैं। द्रव्यस्तोत्र, गुणस्तोत्र, कर्मस्तोत्र और अभिजनस्तोत्र-ये चार प्रकारके स्तोत्र होते हैं तथा सभी मन्वन्तरोंमें कुछ भेदसहित प्रकट होते हैं। उन्हींसे ब्रह्मस्तोत्रकी बारंबार प्रवृत्ति होती है। इस प्रकार मन्त्रोंके गुणोंकी समुत्पत्ति चार प्रकारकी होती है, जो अथर्व, ऋकू, यजुः और साम--इन चारों वेदोंमें पृथक्-पृथक् प्राप्त होती है। पूर्व मन्वन्तरके आदिमे परम दुष्कर तपस्यामें लगे हुए उन ऋषियोंके अन्तःकरणमें

English

On its southern quadrant, dtero i.s yellow colour, on account of which it is said to Inive ilie properties of tlic Vaitlya i*aste. Ou its wc-storn quadrant, there is the colour of the win*; of a hlaek hoc, owin to whieli it is said to possess tlie properties of JOdra's. -15. Its northern quadrant is naturally of jcd (•.lour, ihcrefore il has the properties of Ivsatriyas. rims tla* four c. iIoniN and castes have been enumerated - 1<».

अध्याय ११३

श्लोक 10

पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिस्तु समन्ततः प्रागायता महापार्श्वाः षडिमे वर्षपर्वताः

parvataprabhavābhiśca nadībhistu samantataḥ prāgāyatā mahāpārśvāḥ ṣaḍime varṣaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

ये मन्त्र प्रादुर्भूत होते हैं। ये असंतोष, भय, कष्ट, मोह और शोकरूप पाँच प्रकारके कष्टोंसे ऋषियोंकी रक्षा करते हैं। अब ऋषियोंका जैसा लक्षण, जैसी इच्छा तथा जैसा व्यक्तित्व होता है, उसका लक्षण बतला रहा हूँ। भूतकालीन तथा भविष्यकालीन ऋषियोंमें आर्ष शब्दका प्रयोग पाँच प्रकारसे होता है। अब मैं आर्ष शब्दकी उत्पत्ति बतला रहा हूँ। समस्त महाप्रलयोंके समय जब सारा जगत् घोर अन्धकारसे आच्छादित हो जाता है, उस समय देवताओंका कोई विभाग नहीं रह जाता। तीनों गुण अपनी साम्यावस्थामें स्थित हो जाते हैं, तब जो बिना ज्ञानका सहारा लिये चेतनताको प्रकट करनेके लिये प्रवृत्त होता है, उस चेतनाधिष्ठित ज्ञानयुक्त कर्मको

English

'rhe mountain Xala is stii.hlcd with lapis lazuli. 'The mountain iveta is yellow and full '>f icoM. 'Phe mountain.rihgin is made' of;;old fsatakumblia and Ita the colour (d llie t.*ui of a peacock. -17. These luouniatns arc tin* kin- amoci; tlicir kind, and arc tlie abode of Siddhas and ( 'hArnnas 'riicir inner diatueter is P.tKio yoianas.-- IS.

अध्याय ११३

श्लोक 11

अवगाह्य ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान्

avagāhya hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau himaprāyaśca himavān hemakūṭaśca hemavān

हिन्दी अर्थ

आर्ष कहते हैं। वे मत्स्य और उदककी भाँति आधाराधेयरूपसे प्रवृत्त होते हैं। तब सारा त्रिगुणात्मक जगत् चेतनासे युक्त हो जाता है उस जगतको प्रवृत्ति कार्य-कारण-भावसे उसी प्रकार होती है, जैसे विषय और विषयित्व तथा अर्थ और पद परस्पर घुले-मिले रहते हैं। प्राप्त हुए कालके अनुसार कारणात्मक भेद उत्पन्न हो जाते हैं। तब

English

The varha Ih'ivrata srands in the tniddlc and eticirolcs the Maine.\Ieru nn all sides. Its expansr* is 21.t»oO yojana-. lit. Ill the centre oi this Hluvrata. standi.- tlic Ciirai.Mcru,.-»hinin;; in its majestic lovy, like liie nrehlaze l•''•il ot rmoki. It-s Miutitern portion is called ti>e Oaksina Mem an l (»«* tcutinT?) tlc' rttani Mem. •«<».

अध्याय ११३

श्लोक 12

सर्वतः सुमुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् चातुर्वर्ण्यस्तु सौवर्णो मेरुश्चोल्बमयः स्मृतः चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णः स चतुर्दिशम्

sarvataḥ sumukhaścāpi niṣadhaḥ parvato mahān cāturvarṇyastu sauvarṇo meruścolbamayaḥ smṛtaḥ caturviṃśatsahasrāṇi vistīrṇaḥ sa caturdiśam

हिन्दी अर्थ

क्रमशः महत्तत््त आदि प्राकृतिक तत्त्व प्रकट होते हैं। उस महत्तत््वसे अहंकार और अहंकारसे भूतेन्द्रियोंकी उत्पत्ति होती है। तत्पश्चात् उन भूतोंसे परस्पर अनेकों प्रकारके भूत उत्पन्न होते हैं। तब प्रकृतिका कारण तुरंत ही कार्य-रूपमें परिणत हो जाता है। जैसे एक ही उल्मुक-मशालसे एक ही साथ अनेकों वृक्ष प्रकाशित हो जाते हैं, उसी प्रकार एक ही कारणसे एक ही समय अनेकों क्षेत्रज्ञजीव प्रकट हो जाते हैं। यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते। तथा निवृत्तो ह्यव्यक्तः खद्योत इव सञ्ज्चलन्

English

Each of these seven *.ar>a*» J/o5to«> ha- a boundary mountain of its own, wliirdi from north to -outlj cxt'UcU i*» 2,t»0o y,»janas, and the southern ones are t?,0drt rojanas in circumfcivLicc. 2). The -om of tlse breadth'- of ihe* vaisa> tind mountain ranges is breadth of the Jambmlvipa, us metiiioticd above. 'M tlu'e Nila, Niaadba are the longest, and those that c<»me after them diminisli in iength,— - ifc?.

अध्याय ११३

श्लोक 13

वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समाहितः नानावर्णैः समः पार्श्वैः प्रजापतिगुणान्वितः

vṛttākṛtipramāṇaśca caturasraḥ samāhitaḥ nānāvarṇaiḥ samaḥ pārśvaiḥ prajāpatiguṇānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम्। सांसिद्धिकान्यथैतानि अप्रतीतानि तस्य वै यस्माद् धर्मात् प्रसूते हि तस्माद् वै धार्मिकः स्मृतः

English

Ho are veU,!I»?ma KiHn. Himavnn ainl iiifigavnn Hisibha iMeru is said to have the.same extent;is Jambudvipa. "-23. ilema-Kflta is sliortcr ahua Meru) by 12/)<J0 yojanas, ftud Hinmvan is sheorter (than Meru' by 2< »,000 yajanas. The great Hema-Kutsi is 88,0()() yojanas.— 24.

अध्याय ११३

श्लोक 14

नाभीबन्धनसम्भूतो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तस्य तेन वै

nābhībandhanasambhūto brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ pūrvataḥ śvetavarṇastu brāhmaṇyaṃ tasya tena vai

हिन्दी अर्थ

सांसिद्द्रिके शरीरे च बुदद्धयाव्यक्तस्तु चेतनः। निवृत्तिसमकाले तु पुराणं तदचेतनम्। क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातं भोग्योऽयं विषयो मम ऋषिहिंसागतौ धातुर्विद्या सत्यं तपः श्रुतम्। एष संनिचयो यस्मात् ब्रह्मणस्तु ततस्त्वृषिः

English

The Mouni Hinni-vAu is yoyana**, IVotrt east to wont. 'I'ht* (lv!pa (Jainbddvipa- lierng sphericBl. this difference in extent of the monntaiDB has sprung u

अध्याय ११३

श्लोक 15

पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्येत भृङ्गिपत्त्रीनभश् चैव पश्चिमेन समन्वितः तेनास्य शूद्रता सिद्धा मेरोर् नामार्थकर्मतः

pītaśca dakṣiṇenāsau tena vaiśyatvamiṣyeta bhṛṅgipattrīnabhaś caiva paścimena samanvitaḥ tenāsya śūdratā siddhā meror nāmārthakarmataḥ

हिन्दी अर्थ

निवृत्तिसमकालाच्च बुद्धयाव्यक्त ऋषिस्त्वयम्। ऋषते परमं यस्मात् परमर्षिस्ततः स्मृतः गत्यर्थाद् ऋषतेर्धातोर्नामनिर्वृत्तिकारणम्। यस्मादेष स्वयम्भूतस्तस्माच्य ऋषिता मता

English

or etmtrofitHinsat, inteiul af ffhatiirTlmwt, Aa there is a dlstributioji of thd IQOUOtBIOfp BO tjf ihe Viirsas (along with tliem) one after another. J/any peopled diulrts are in them. These varsas are seven in number. 20. They (the varas) arc Hurrounded by precipitous and iiiburmount- able mountains. All (lie seven aiv iuutually inaccessible by diJIerent rivei-s. — 27.

अध्याय ११३

श्लोक 16

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं स्वभावतः तेनास्य क्षत्रभावः स्याद् इति वर्णाः प्रकीर्तिताः

pārśvamuttaratastasya raktavarṇaṃ svabhāvataḥ tenāsya kṣatrabhāvaḥ syād iti varṇāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

सेश्वराः स्वयमुद्भूता ब्रह्मणो मानसाः सुताः। निवर्तमानैस्तैर्बुद्धया महान् परिगतः परः ऋषिस्तस्मात् परत्वेन भूतादिर्त्ररषयस्तत: । ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद् गर्भसम्भवाः परत्वेन ऋषन्ते वै भूतादीन् ऋषिकास्ततः। ऋषीकाणां सुता ये तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः ८७

English

Ill those regions, various.sjjecies of aniinals are found everywhere. This vara of the Hiinavat is known as Bharata.- -2S. Beyond that, up io llenia-Kuta, is the land (varsa) of the Kiippuriisas, anrl fnan the honlers of lleina Kiita up to Xisadha is the ilarivaria. — 20.

अध्याय ११३

श्लोक 17

नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतः पीतो हिरण्मयः मयूरबर्हवर्णश्च शातकौम्भः स शृङ्गवान्

nīlaśca vaiḍūryamayaḥ śvetaḥ pīto hiraṇmayaḥ mayūrabarhavarṇaśca śātakaumbhaḥ sa śṛṅgavān

हिन्दी अर्थ

गतिके ज्ञान, मोक्ष और गमन यहाँ तीनों अर्थ विवक्षित हैं। जैसे घने अन्धकारमें सहसा जुगनू चमक उठता है, वैसे ही जुगनूकी तरह चमकता हुआ अव्यक्त प्रकट हो जाता है। वह महात्मा अव्यक्त शरीरमें ही स्थित रहता है और महान् अन्धकारको पार करके बड़ी विलक्षणतासे जाना

English

iVoU*. —Kiippurua— Low iiKin. A mythical lioiiijx. with a human head aud tho form of a horse. Niadha -'■Hat'd..Vauio of a moitiitaiii..Name trf a count ry crovcnifd i>y XaJa. JIarivaraa—Oiie of tlio nine (livisjon.s of Jaiiibddvipa.

अध्याय ११३

श्लोक 18

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमुच्यते

ete parvatarājānaḥ siddhacāraṇasevitāḥ teṣāmantaraviṣkambho navasāhasramucyate

हिन्दी अर्थ

जाता है। वह विद्वान् अव्यक्त अपनी तपस्याके अन्त समयतक वहीं स्थित रहता है, ऐसा सुना जाता है। वृद्धिको प्राप्त होते हुए उस अव्यक्तके हृदयमें चार प्रकारकी बुद्धि प्रादुर्भूत होती है। उन चारोंके नाम हैं-ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य और धर्म। उस अव्यक्तके ये प्राकृतिक कर्म अगम्य हैं। महात्मा अव्यक्तके शरीरके चैतन्यसे सिद्धिका प्रादुर्भाव बतलाया जाता है। चूँकि वह पहले-पहल शरीरमें शयन करता है तथा उसे क्षेत्रका ज्ञान प्राप्त रहता है, इसलिये वह शरीरमें शयन करनेसे पुरुष और क्षेत्रका ज्ञान होनेसे क्षेत्रज्ञ कहलाता है। चूँकि वह धर्मसे उत्पन्न होता है, इसलिये उसे धार्मिक भी कहते हैं। प्राकृतिक शरीरमें बुद्धिका संयोग होनेसे वह अव्यक्त चेतन कहलाता है

English

The other liinii of Ihiri-varsa is Meru. and further uu is Jluvrata. beyond which exiends Itainyaka to the Nila mountain. Next to l/aniyal<a.stan<l> tlie iveta niountaiii in whuse region \< Hiranyaka (varsa' and next to ii. i> iringaslfika, wliich is also known as Kuril.

अध्याय ११३

श्लोक 19

मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः समन्ततः चतुर्विंशत्सहस्राणि विस्तीर्णो योजनैः समः

madhye tvilāvṛtaṃ nāma mahāmeroḥ samantataḥ caturviṃśatsahasrāṇi vistīrṇo yojanaiḥ samaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा क्षेत्रसे कोई प्रयोजन न होनेपर भी उसे क्षेत्रज्ञ कहा जाता है। निवृत्तिके समय क्षेत्रज्ञ उस अचेतन पुराणपुरुषको जानता है कि यह मेरा भोग्य विषय है 'ऋषि' धातुका हिंसा और गति-अर्थमें प्रयोग होता है। इसीसे “ऋषि' शब्द निष्पन्न हुआ है। चूँकि उसे ब्रह्मासे विद्या, सत्य, तप, शारत्र-ज्ञान आदि समूहोंकी प्रापि होती है, इसलिये उसे ऋषि कहते हैं। यह

English

Oil the Dorili and south liicre are two Ihuv-sljaped cuiniiients, extend- ing tjver lUO yojanas, and llavrata stands in llie middle i»f them.- -32. Half of it is Diiksina lluvi ita and iii«" rest (/f it i.s I'ttara JIavjita. —33. Between llieiu is Meru in ilavrifa, to the south of Nila mounlain ami to the nortli of Nisadlui.- *34.

अध्याय ११३

श्लोक 20

मध्ये तस्य महामेरुर् विधूम इव पावकः वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोर् उत्तरार्धं तथोत्तरम्

madhye tasya mahāmerur vidhūma iva pāvakaḥ vedyardhaṃ dakṣiṇaṃ meror uttarārdhaṃ tathottaram

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त ऋषि निवृत्तिके समय जब बुद्धि-बलसे परमपदको प्राप्त कर लेता है, तब वह परमर्षि कहलाता है। गत्यर्थक “ऋषी' धातुसे ऋषिनामकी निष्पत्ति होती है तथा वह स्वयं उत्पन्न होता है, इसलिये उसकी ऋषिता मानी गयी है। ब्रह्माके मानस पुत्र ऐश्वर्यशाली वे ऋषि स्वयं उत्पन्न हुए हैं। निवृत्तिमार्गमें लगे हुए वे ऋषि बुद्धिबलसे परम महान् पुरुषको प्रा कर लेते हैं। चूँकि वे ऋषि महान् पुरुषत्वसे युक्त रहते हैं इसलिये महर्षि कहे जाते हैं। उन ऐश्वर्यशाली महर्षियोंको जो मानस एवं औरस पुत्र हुए, वे ऋषिपरक होनेके कारण प्राणियोंमें सर्वप्रथम ऋषि कहलाये। मैथुनद्वारा गर्भसे उत्पन्न हुए ऋषि-पुत्रोंको ऋषीक कहा जाता है। चूँकि

English

The Mount Malyavaii, suelching north to south, which i& 32,000 yojanas in length enters the sea on the west. —35. Malyavaii is a ihousaiid yojanas from Nila to Nisadlia and Liaiidlai.M-idana, is 32 yojanas. -Sti.

अध्याय ११३

श्लोक 21

वर्षाणि यानि सप्तात्र तेषां वै वर्षपर्वताः द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनैर्दक्षिणोत्तरम्

varṣāṇi yāni saptātra teṣāṃ vai varṣaparvatāḥ dve dve sahasre vistīrṇā yojanairdakṣiṇottaram

हिन्दी अर्थ

ये जीवोंको ब्रह्मपरक बनाते हैं, इसलिये इन्हें ऋषिक कहा जाता है। ऋषिकके पुत्रोंको ऋषि-पुत्र जानना अव्यक्तात्मा महात्मा वाहङ्कारात्मा तथैव च

English

Within their eiicumferences is ilie square and lofty golden Suineni uioualuiu, which is of fomfold e«>lour, like the four castes. — 3". There are tlifforeni eolours on its sides: on the east it is white. <»n the south, it is yellow, mi the west, it is like tiie wing of the blaek-bees, oil the nortli, it is rod. These are the different colours..— -38. Aotr.— Hhringi — A poisonous plant, a Ug tree.

अध्याय ११३

श्लोक 22

जम्बूद्वीपस्य विस्तारस् तेषामायाम उच्यते नीलश्च निषधश्चैव तेषां हीनाश्च ये परे

jambūdvīpasya vistāras teṣāmāyāma ucyate nīlaśca niṣadhaścaiva teṣāṃ hīnāśca ye pare

हिन्दी अर्थ

मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चापि ते दश ब्रह्मणो मानसा होते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः । परत्वेनर्षयो सस्मान्मतास्तस्मान्महर्षयः काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा

English

The Mount Mem shines out like the rising sun (»r the hlaae of fire without suiokoi in tlie heiu*( of those Alounlflinsj like a f]i\ine kiog.". SM THE UATBYA PVBAVAy.

अध्याय ११३

श्लोक 23

श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांश्च यः जम्बूद्वीपप्रमाणेण ऋषभः परिकीर्त्यते

śvetaśca hemakūṭaśca himavāñchṛṅgavāṃśca yaḥ jambūdvīpapramāṇeṇa ṛṣabhaḥ parikīrtyate

हिन्दी अर्थ

उतथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यः कौशिकस्तथा। कर्दमो बालखिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्धनः इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा ऋषितां गताः। तेषां पुत्रानृषीकांस्तु गर्भोत्पन्नान् निबोधत

English

That Sumeru is 84,000 yojaiias high, 16,000 yojnuas deep under ground and 28,000 yojanaa broad*— 40. Its circumference is double its breadth. It is a great divine mountain, abounding in celestial •iiedic!nes.—45. it is surrounded on all sides by lands of golden effulgence. On thin king of iinmntains, the Devas, the Gandlinrvas ami the Rakasas nnjo\ and cany on their pastimes in the company of Apsaras.*-'l2?.

अध्याय ११३

श्लोक 24

तस्माद्द्वादशभागेन हेमकूटो ऽपि हीयते हिमवान्विंशभागेन तस्मादेव प्रहीयते अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः

tasmāddvādaśabhāgena hemakūṭo 'pi hīyate himavānviṃśabhāgena tasmādeva prahīyate aṣṭāśītisahasrāṇi hemakūṭo mahāgiriḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहद्वक्षाः शरद्वृतः शृङ्गी च शङ्खपाच्चैव राजा वैश्रवणस्तथा इत्येते ऋषिकाः सर्वे सत्येन ऋषितां गताः । ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषीका ये च विश्रुताः

English

TJiat Sumeru is adorned by the lihuta and Blnivana worlds, ami has four realms on its aides, — Bhadnisva (in tlio east), Bhu rata \ in the southjand Ketunnila in the west am! the sacred Kuril on the north."43-44. The subjacent hills are

अध्याय ११३

श्लोक 25

अशीतिर्हिमवाञ्छैल आयतः पूर्वपश्चिमे द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ध्रासवृद्धी प्रकीर्तिते

aśītirhimavāñchaila āyataḥ pūrvapaścime dvīpasya maṇḍalībhāvād dhrāsavṛddhī prakīrtite

हिन्दी अर्थ

भृगुः काश्यः प्रचेता च दधीचो ह्यात्मवानपि वैण्यः पृथुर्दिवोदासो ब्रह्मवान् गृत्सशौनकौ । एकोनविंशतिहोंते भृगवो मन्त्रकृत्तमाः

English

Mamiara, Gandhamfulana, Vipula, and Suparsva, all full "f precious stones.— 45. And on these mountains riit-n- dif hmr lakes and loiets known Arunoda, Mauasa, Sitoda ami Bhadni *46 And there are big trees of tunnorie, ruse -app!*'. Arfvatllm on iho (.Tiimlhamfidana and banyan on the Vipnla.- 47.

अध्याय ११३

श्लोक 26

वर्षाणां पर्वतानां च यथाभेदं तथोत्तरम् तेषां मध्ये जनपदास् तानि वर्षाणि सप्त वै

varṣāṇāṃ parvatānāṃ ca yathābhedaṃ tathottaram teṣāṃ madhye janapadās tāni varṣāṇi sapta vai

हिन्दी अर्थ

अजमीढोऽस्वहार्यश्च ह्युत्कलः कविरेव च। पृषदश्वो विरूपश्च काव्यश्चैवाथ मुद्ूलः अपस्यौषः सुचित्तिश्च वामदेवस्तथैव च चाहिए। वे दूसरेसे ऋषिधर्मको सुनकर ज्ञानसम्पन्न होते हैं, इसलिये श्रुतर्षि कहलाते हैं। उनका वह ज्ञान अव्यक्तात्मा, महात्मा, अहंकारात्मा, भूतात्मा और इन्द्रयात्मा कहलाता है

English

Amaragandaka is west of Gandhmir'oh'ina which is yojanas. equally on all.sides. - 4'.

अध्याय ११३

श्लोक 27

प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु सप्त तानि नदीभेदैर् अगम्यानि परस्परम्

prapātaviṣamaistaistu parvatairāvṛtāni tu sapta tāni nadībhedair agamyāni parasparam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार ऋषिजाति पाँच प्रकारसे विख्यात है। भृगु, मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलह, क्रतु, मनु, दक्ष, वसिष्ठ और पुलस्त्य-ये दस ऐश्वर्यशाली ऋषि ब्रह्माके मानस पुत्र हैं और स्वयं उत्पन्न हुए हैं । ये ऋषिगण ब्रह्म- परत्वसे युक्त हैं, इसलिये महर्षि माने गये हैं। अब इन ऐश्वर्यशाली महर्षियोंके पुत्ररूप जो ऋषि हैं, उन्हें सुनिये।

English

There reside the wcli'kh(nM* KciumAln. tiic dons of blessed deeds: — there everybody lih» Hm' 'iostructivc Kir( of hioli Rp'n'il and great strength.— 49 The ladies of that place are hcciuiifu! liko tho lotus and lovely, ( hi that mountain there is a diviiie jackfniit tree, looking efFulgent through its leaves —50. The people of that region live up to l(\0fK» years by drinking the juice of those fruits To tlie east of MnlyavAn flf»ws the river Gnndaki which is 32,000 yojanas in length.— ol.

अध्याय ११३

श्लोक 28

वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः इमं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्

vasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ imaṃ haimavataṃ varṣaṃ bhārataṃ nāma viśrutam

हिन्दी अर्थ

काव्य (शुक्राचार्य), बृहस्पति, कश्यप, च्यवन, उतथ्य, वामदेव, अगस्त्य, कौशिक, कर्दम, बालखिल्य, विश्रवा और शक्तिवर्धन-ये सभी ऋषि कहलाते हैं, जो अपने तपोबलसे ऋषिताको प्राप्त हुए हैं । अब इन ऋषियोंद्वारा गर्भसे उत्पन्न हुए ऋषीक नामक पुत्रोंको सुनिये।

English

The inhabitauis of Bhadraiva 'khandiO always remain liappy and the BhadraroalA, forest lies in the same elime, wheir there is a Jiuge and black mango tree. 52. The people of that place are white in comph-xioii and very stuidy aucl strong. The womenfolk are tho most beautiful, like white lily, and very agreeable to look at. — 53.

अध्याय ११३

श्लोक 29

हेमकूटं परं तस्मान् नाम्ना किम्पुरुषं स्मृतम् हेमकूटाच्च निषधं हरिवर्षं तदुच्यते

hemakūṭaṃ paraṃ tasmān nāmnā kimpuruṣaṃ smṛtam hemakūṭācca niṣadhaṃ harivarṣaṃ taducyate

हिन्दी अर्थ

शङ्कपाद् और राजा वैश्रवण-ये सभी ऋषीक हैं और सत्यके प्रभावसे ऋषिताको प्राप्त हुए हैं। इस प्रकार जो ईश्वर (परमर्षि एवं महर्षि), ऋषि और ऋषीक नामसे विख्यात हैं, उनका वर्णन किया इसी प्रकार अब सभी मन्त्रकर्ता ऋषियोंका

English

They possess the radiance and colour of the moon, their faces are like the full moon, and their body cool, os the moon, smells like lotus.— 54. OBAPTBB OXnl They live up to 10,000 years in good bealth: By drinking the k&la- inango juice, they always remain in full bloom of youth. — 55.

अध्याय ११३

श्लोक 30

हरिवर्षात्परं चापि मेरोस्तु तदिलावृतम् इलावृतात्परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम्

harivarṣātparaṃ cāpi merostu tadilāvṛtam ilāvṛtātparaṃ nīlaṃ ramyakaṃ nāma viśrutam

हिन्दी अर्थ

नाम पूर्णतया सुनिये। भृगु, काश्यप, प्रचेता, दिवोदास, ब्रह्मवान्, गृत्स और शौनक--ये उन्नीस भृगुवंशी ऋषि मन्त्रकर्ताओंमें श्रेष्ठ हैं। अङ्गिरा, त्रित,

English

Sdta said r—rtifia! Brahmil has thus described the nature of the continents to the Bifis, and the same BrahtniV who had previously favoured mo (with describing the same). Now, what am 1 to narrate to you next? — 56. All the self-restrained seers, hearing these words of Sdta, becan curious, and said with great joy; — 57.

अध्याय ११३

श्लोक 31

रम्यकादपरं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्यकम् हिरण्यकात्परं चैव शृङ्गशाकंकुरं स्मृतम्

ramyakādaparaṃ śvetaṃ viśrutaṃ taddhiraṇyakam hiraṇyakātparaṃ caiva śṛṅgaśākaṃkuraṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

स्वश्रब, सदस्यवान्, अजमीढ, अस्वहार्य, उत्कल, कवि, पृषदश्व, विरूप, काव्य, मुद्गल, उतथ्य, शरद्वान्, वाजिश्रवा, अपस्यौष, सुचित्ति, वामदेव,

English

" Sage! Be pleased to say all about the two countries, ea.stern and western, which have been already mentioned by you and of the northern varas and mountains, besides which, we are also desirous of hearing the account of the men living on those mountains." On being thus urged by the seers, Sdta again resumed the string of his narration. — 58-59. Suta said: —Listen to (tlie account of) the vaias whiclj have been already referred to by mo to tiie soutit of tlio Xila an l to the north of Nisadha. — 60. That is Ramanaka (varsa), and the inhabitants of that place are very handsome and given to amicable delights, and of pure birth.— 61.

अध्याय ११३

श्लोक 32

धनुःसंस्थे तु विज्ञेये देवर्षे दक्षिणोत्तरे दीर्घाणि तस्य चत्वारि मध्यमं तदिलावृतम्

dhanuḥsaṃsthe tu vijñeye devarṣe dakṣiṇottare dīrghāṇi tasya catvāri madhyamaṃ tadilāvṛtam

हिन्दी अर्थ

ऋषिजो बृहच्छुक्लश्च ऋषिदीर्घतमा अपि। कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिशत् स्मृता ह्यङ्गिरसां परा: एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत। कश्यपः सहवत्सारो नैश्लुवो नित्य एव च असितो देवलश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः। अत्रिरर्धस्वनश्चैव शावास्योऽथ गविष्ठिरः

English

There, too, is a huge banyan tree, and llio people of that place, live by drinking the juice of the fruits of it — 62. These best of men of great parts live happy. —63.

अध्याय ११३

श्लोक 33

पूर्वतो निषधस्येदं वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् परं त्विलावृतं पश्चाद् वेद्यर्धं तु तदुत्तरम्

pūrvato niṣadhasyedaṃ vedyardhaṃ dakṣiṇaṃ smṛtam paraṃ tvilāvṛtaṃ paścād vedyardhaṃ tu taduttaram

हिन्दी अर्थ

कर्णकश्च ऋषिः सिद्धस्तथा पूर्वातिथिश्च यः इत्येते सप्त विज्ञेया वासिष्ठा ब्रह्मवादिनः । विश्वामित्रश्च गाधेयो देवरातस्तथा बलः

English

To the north of lreta Aloiintain and to the south of jrihga (Srihgin) is the Hiranyavat continent (varsa) where flows the river Hiraiivati— 64. The people of Hiranyavat are very strong and of high spirit. They are of pure ami noble birth and avo a good-looking and happy lot.~65.

अध्याय ११३

श्लोक 34

तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो मेरुर्यत्र त्विलावृतम् दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु

tayormadhye tu vijñeyo meruryatra tvilāvṛtam dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu

हिन्दी अर्थ

तथा विद्वान् मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्योऽघमर्षणः । अष्टको लोहितश्चैव भृतकीलस्तथाम्बुधिः देवश्रवा देवरातः पुराणश्च धनञ्जयः। शिशिरश्च महातेजाः शालङ्कायन एव च त्रयोदशैते विज्ञेया ब्रह्मिष्ठाः कौशिका वराः। अगस्त्योऽथ दृढद्युम्नो इन्द्रबाहुस्तथैव च

English

Theso first class men live up to the age of 11 thousand and 1,500 years. — 66. In that continent, there is a great bread-fruit tree of nice foliage, by drinking the juice of the fruits of which men live on. — 67.

अध्याय ११३

श्लोक 35

उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः द्वात्रिंशता सहस्रेण प्रतीच्यां सागरानुगः

udagāyato mahāśailo mālyavānnāma parvataḥ dvātriṃśatā sahasreṇa pratīcyāṃ sāgarānugaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मिष्ागस्तयो होते त्रयः परमकीर्तयः। मनुर्वैस्वतश्चैव ऐलो राजा पुरूरवाः भलन्दकश्च वासाश्वः संकीलश्चैव ते त्रयः

English

The Moftnt liAga (SriAgin) has three lofty peaks. One of them is full of precious stones, the other one is studded with gold and the third one, full of all gems, is adorned with Uie worlds. — 68. The country situated to the north of this SriAga, to tho south of the aea, ig the renowned Kuru vara where the saints (siddfaas) have fixed their abode. — 69. It also has trees producing sweet fruits, and the water of the rivei-s

अध्याय ११३

श्लोक 36

माल्यवान्वै सहस्रैक आ नीलनिषधायतः द्वात्रिंशत्त्वेवमप्युक्तः पर्वतो गन्धमादनः

mālyavānvai sahasraika ā nīlaniṣadhāyataḥ dvātriṃśattvevamapyuktaḥ parvato gandhamādanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान् निबोधत। ऋषीकाणां सुता होते ऋषिपुत्राः श्रुतर्षयः ऋषिज, बृहच्छुक्ल, दीर्घतमा और कक्षीवान्-ये तैंतीस श्रेष्ठ ऋषि अङ्गिरागोत्रीय कहे जाते हैं। ये सभी मन्त्रकर्ता हैं। अब कश्यपवंशमें उत्पन्न होनेवाले ऋषियोंके नाम सुनिये। कश्यप, सहवत्सार, नैधुव, नित्य, असित और देवल-ये छः ब्रह्मवादी ऋषि हैं। अत्रि, अर्धस्वन, शावास्य, गविष्ठिर, सिद्धर्षि कर्णक और पूर्वातिथि-ये छः मन्त्रकर्ता महर्षि अत्रिवंशोत्पन्न कहे गये हैं। वसिष्ठ, शक्ति, तीसरे

English

TEB UAT8YA PUBAVAM. is like divine nectar. Those beautiful trees produce raiments and ornaments by their fruits. — 70.

अध्याय ११३

श्लोक 37

परिमण्डलयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः चातुर्वर्ण्यसमो वर्णैश् चतुरस्रः समुच्छ्रितः

parimaṇḍalayormadhye meruḥ kanakaparvataḥ cāturvarṇyasamo varṇaiś caturasraḥ samucchritaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा सातवें कुण्डिन-इन सात ब्रह्मवादी ऋषियोंको वसिष्ठवंशोत्पन्न जानना चाहिए गाधि-नन्दन विश्वामित्र, देवरात, बल, विद्वान् मधुच्छन्दा, अघमर्षण, अष्टक, लोहित, भृतकील,अम्बुधि, देवपरायण देवरात, प्राचीन ऋषि धनञ्जय, शिशिर तथा महान् तेजस्वी शालंकायन-इन तेरहोंको कौशिकवंशोत्पन्न

English

Some of t\io8c beautiful trees are the givevft of all the fruits of Ohe*8 desires, and the others nro called Xsirina, always beautiful to. look at, produce milk (juice) with the six tastes and sweet as paficliAmfita (the five best products of cow's milk), productive of ncctarlike milk.— 71: The whole land of tliat place is full of 'ems and is. inlaid with ifne gold dust. There, the wind is most pleasant and salubrious and noise- less.— 72. The people falling down from Dcvaloka arc born there. They are of pure and noble descent, having permanent yoijth. — 73.

अध्याय ११३

श्लोक 38

नानावर्णः स पार्श्वेषु पूर्वान्ते श्वेत उच्यते पीतं तु दक्षिणं तस्य भृङ्गिपत्त्रनिभं परम् उत्तरं तस्य रक्तं वै इति वर्णसमन्वितः

nānāvarṇaḥ sa pārśveṣu pūrvānte śveta ucyate pītaṃ tu dakṣiṇaṃ tasya bhṛṅgipattranibhaṃ param uttaraṃ tasya raktaṃ vai iti varṇasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मवादी ऋषि समझना चाहिए। अगस्त्य, दृढद्युम्न तथा इन्द्रबाहु—ये तीनों परम यशस्वी ब्रह्मवादी ऋषि अगस्त्य- कुलमें उत्पन्न हुए हैं। विवस्वान्-पुत्र मनु तथा इला- नन्दन राजा पुरूरवा-क्षत्रिय-कुलमें उत्पन्न हुए इन दोनों राजर्षियोंको मन्त्रवादी जानना चाहिए। भलन्दक, वासाश्व और संकील-वैश्योंमें श्रेष्ठ इन तीनोंको मन्त्रकर्ता समझना चाहिए। इस प्रकार ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य- कुलमें उत्पन्न हुए बानबे ऋषियोंका वर्णन किया गया, जिन्होंने मन्त्रोंको प्रकट किया है। अब ऋषि-पुत्रोंके

English

There, the daughter and the son are born as twins, and husband and wife like the manifestations of Gandharva and Apsara. 'riiere, they drink nectarliko milk of trees overflowing with tlicm — 74,.. The twins are boni in a day. They grow together and arc possessed of like beauty and character. They die togetlicr. — Tf).

अध्याय ११३

श्लोक 39

मेरुस्तु शुशुभे दिव्यो राजवत्स तु वेष्टितः आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः

merustu śuśubhe divyo rājavatsa tu veṣṭitaḥ ādityataruṇābhāso vidhūma iva pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंके पुत्र हैं इति श्रीमत्स्ये महापुराणे मन्वन्तरकल्पवर्णनो नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः

English

They are attached to each otlicr witli the fonrlncss of the ruddy geese. They are healthy, without boreavmcnt. and happy. — 70. These great souls live for 1.1,000 years, and are ever devoted to tlieir own wives. — 77. Suta said:—0 Ri§is! 'Flic nature of tlicsu ('onlincnts of the Bharata- varsa has been brought to your notice < > greatly ])ious ones! what more do you wish to hear now 78.

अध्याय ११३

श्लोक 40

योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिसूच्छ्रितः प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् अष्टाविंशतिविस्तृतः

yojanānāṃ sahasrāṇi caturāśītisūcchritaḥ praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād aṣṭāviṃśativistṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें मन्वन्तरकल्पवर्णन नामक एक सौ पैंतालीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ वज्राङ्गो उत्पत्ति, उसके द्वारा इन्द्रका बन्धन, ब्रह्मा और कश्यपद्वारा समझाये जानेपर इन्द्रको बन्धनमुक्त करना, वज्राड़का विवाह, तप तथा ब्रह्माद्वारा वरदान कथं मत्स्येन कथितस्तारकस्य वधो महान्। कस्मिन् काले विनिर्वृत्ता कथेयं सूतनन्दन

English

The [li8i.s, being thus ask* d by the enliglitcned son of f?uta again questioned him, being dcsirou-!. of hearing homelhing more in answer. — 71). Rere ends the one hundred and thirteenth ehofitev dcaUntj xcith J amhudvipa and its mountains and varw. CUAPTEff CXIV.

अध्याय ११३

श्लोक 41

विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परीणाहः समन्ततः स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः

vistarāddviguṇaścāsya parīṇāhaḥ samantataḥ sa parvato mahādivyo divyauṣadhisamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वन्मुखक्षीरसिन्धूत्था कथेयममृतात्मिका। कर्णाभ्यां पिबतां तृप्तिरस्माकं न प्रजायते। इदं मुने समाख्याहि महाबुद्धे मनोगतम्

English

The sages said: — We wish to hoar from you an account of tliis BhAratavar§a, wliich was peopled by SvAyambhuva and the rest of the fourteen Manus. 0 Blessed one! do tell us about their creation. — 1-2. On hearing these words of the seers, Sfita of tlie Puranas and son of L6maharsana after a deep consideration, began to answer the queries of the seers of thoughtful mind.— 3-4. Sfita said T shall toll you about the people of BhAratavarsa. Manti

अध्याय ११३

श्लोक 42

भुवनैरावृतः सर्वैर् जातरूपपरिष्कृतैः तत्र देवगणाश्चैव गन्धर्वासुरराक्षसाः शैलराजे प्रमोदन्ते सर्वतो ऽप्सरसां गणैः

bhuvanairāvṛtaḥ sarvair jātarūpapariṣkṛtaiḥ tatra devagaṇāścaiva gandharvāsurarākṣasāḥ śailarāje pramodante sarvato 'psarasāṃ gaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

पृष्टस्तु मनुना देवो मत्स्यरूपी जनार्दनः। कथं शरवणे जातो देवः षड्बदनो विभो उवाच भगवान् प्रीतो ब्रह्मसूनुर्महामतिम् बच्नाड़ो नाम हैत्योऽभूत् तस्य पुत्रस्तु तारकः। सुरानुद्वासयामास पुरेभ्यः स महाबलः

English

CBAPTEB CXIV. caine to 1)e known dH'DiiArata hy liin creation and protection of tlio people (of Db&rata). — 5.

अध्याय ११३

श्लोक 43

स तु मेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः यस्येमे चतुरो देशा नानापार्श्वेषु संस्थिताः

sa tu meruḥ parivṛto bhuvanairbhūtabhāvanaiḥ yasyeme caturo deśā nānāpārśveṣu saṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्ते ब्रह्मणोऽभ्याशं जग्मुर्भयनिपीडिताः। भीतांश्च त्रिदशान् दृष्टा ब्रह्मा तेषामुवाच ह संत्यजध्वं भयं देवाः शंकरस्यात्मजः शिशुः। तुहिनाचलदौहित्रस्तं हनिष्यति दानवम्

English

According to Nirukla, tliat place in Bharatavarsa where human beinga caii obtaiiv, heaven, einaricipation and a middle course of the two, — 6. •' There is no' field of action for mankind without Bbaratavarsa. Bhflratevarsa has nine divisions; Viz. — Indradvipa, Karfera, Tamraparnl, Gabhastihifiiia, Njigadvipa, Sauinya, Gandliarva, Vanina; and the ninth is this- place, surrounded on all sides by the ocean. The whole of the dvip'a is a thousand yojanas in extent, from nortli to south. It is graducally broader from Kumar! (Cape Comorin) ft) the mouth of the Ganges, whence it has risen to a height of ten tliousanfi yojanas in an oblique direotion.- 7-10. * " The Mlechluis live on its outskirts. The KinUas and the Yavanas

अध्याय ११३

श्लोक 44

भद्राश्वं भारतं चैव केतुमालं च पश्चिमे उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः

bhadrāśvaṃ bhārataṃ caiva ketumālaṃ ca paścime uttarāścaiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः काले तु कस्मिश्चद् दृष्ठा वै शैलजां शिव: । स्वरेतो वह्विवदने व्यसृजत् कारणान्तरे तत् प्राप्तं वह्निवदने रेतो देवानतर्पयत्। ऋषियोंने पूछा-सूतनन्दन! मत्स्यभगवानूने तारकासुरके वधरूप महान् कार्यका वर्णन किस प्रकार किया था? यह कथा किस समय कही गयी थी? मुने! आपके मुखरूपी क्षीरसागरसे उद्भूत हुई इस

English

iirhabit tl east and thfe west of it. — IJ. iCote.— KirfltaA degraded mountain tribe.

अध्याय ११३

श्लोक 45

विष्कम्भपर्वतास्तद्वन् मन्दरो गन्धमादनः विपुलश्च सुपार्श्वश्च सर्वरत्नविभूषिताः

viṣkambhaparvatāstadvan mandaro gandhamādanaḥ vipulaśca supārśvaśca sarvaratnavibhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

अमृतरूपिणी कथाका दोनों कानोंद्वारा पान करते हुए भी हमलोगोंको तृप्ति नहीं हो रही है । अत: महाबुद्धिमान् सूतजी! आप हमलोगोंके इस मनोऽभिलषित विषयका वर्णन कोजिये सूतजी कहते हैं--ऋषियो! (प्राचीन कालकी बात है) राजर्षि मनुने मत्स्यरूपधारी भगवान् विष्णुसे प्रश्‍न किया-'विभो! षडानन स्वामिकार्तिकका जन्म सरपतके वनमें कैसे हुआ था?” उन अमिततेजस्वी

English

Yavana= Foreigner, especially the Greeks. The BrAbmanas, the Ksalriyas, the Vaisfyas, and the Madras inhabit in its centre and carry on d.e., inside this boundary} their occupations of rituals (sacrifice, &c.) trade, commerce, &c- — 12. They air pursue their respective duties by adhering to the varna- dharma, Arthaand Kama. — 13.

अध्याय ११३

श्लोक 46

अरुणोदं मानसं च सितोदं भद्रसंज्ञितम् तेषामुपरि चत्वारि सरांसि च वनानि च

aruṇodaṃ mānasaṃ ca sitodaṃ bhadrasaṃjñitam teṣāmupari catvāri sarāṃsi ca vanāni ca

हिन्दी अर्थ

राजर्षि मनुका प्रश्‍न सुनकर महातेजस्वी ब्रह्मपुत्र भगवान् मत्स्य प्रसन्नतापूर्वक बोले मत्स्यभगवान्ने कहा--राजन्! (बहुत पहले) वञ्राङ्ग नामका एक हैत्य उत्पन्न हुआ है, उसके पुत्रका नाम तारक था। उस महाबली तारकने देवताओंको उनके नगरोंसे निकालकर खदेड़ दिया। तब भयभीत हुए वे सभी देवगण ब्रह्माके निकट गये। उन देवताओंको डरा देखकर ब्रह्माने उनसे कहा--'देववृन्द! भय छोड़ दो। (शीघ्र ही) भगवान् शंकरके एक औरस पुत्र हिमाचलका दौहित्र (नाती) उत्पन्न होगा, जो उस दानवका वध करेगा।'

English

Here exist tl>c asramas in their due order in which the five fold de- sires of men are fulfilled ivh., nisknmadharma as well as the four ordinary desires, consisting of dharma, artha, kdma and moksa'. Here, men engage in activities for the sake of obtaining Heaven and emancipation. — 14. The Mnnavadvtpa is also called Tirj'ag-yaina (i.e., obliquely situate). One who conquers it entirely, is.called Samrata. — 15.

अध्याय ११३

श्लोक 47

तथा भद्रकदम्बस्तु पर्वते गन्धमादने जम्बूवृक्षस्तथाश्वत्थो विपुले ऽथ वटः परम्

tathā bhadrakadambastu parvate gandhamādane jambūvṛkṣastathāśvattho vipule 'tha vaṭaḥ param

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर किसी समय पार्वतीको देखकर शिवजीका वीर्य स्खलित हो गया, तब उन्होंने उसे किसी भावी कारणवश अग्निके मुखमें गिरा दिया। अग्निके मुखमें पड़े हुए उस वीर्यने देवताओंको तृप्त कर दिया, किंतु पच न सकनेके विदार्य जठराण्येषामजीर्णं निर्गतं मुने॥ ९ कारण वह उनके उदरको फाड़कर बाहर निकल पड़ा

English

This loka is known as the conqueror of Antariksa which in its turn is known as Svarat. 1 shall explain this at full length.— 16. There are seven principal mountains in this continent, viz., Mahen- dra, Mala3'a,.Sahya, Saktiman, Riksavnu, Vindhya and Pariyatra; and there are thousands of smaller ones adjacent to each of these. — 17-18. Some of these are known to have fine peaks and tablelands, covered with many kinds of trees; &c. The smaller ones are less productive, and arc distinguished from the bigger ones by contrast. — 19.

अध्याय ११३

श्लोक 48

गन्धमादनपार्श्वे तु पश्चिमे ऽमरगण्डिकः द्वात्रिंशच्च सहस्राणि योजनैः सर्वतः समः

gandhamādanapārśve tu paścime 'maragaṇḍikaḥ dvātriṃśacca sahasrāṇi yojanaiḥ sarvataḥ samaḥ

हिन्दी अर्थ

पतितं तत् सरिद्वरां ततस्तु शरकानने। तस्मात्तु स समुद्भूतो गुहो दिनकरप्रभः स सप्तदिवसो बालो निजघ्ने तारकासुरम्। एवं श्रुत्वा ततो वाक्यं तमूचुर््ऋषिसत्तमाः अत्याश्चर्यवती रम्या कथेयं पापनाशिनी। विस्तरेण हि नो ब्रूहि याथातथ्येन शृण्वताम्

English

The Mlechhas and the Aian reside there mingling with each other without distinction, and they drink the waters of many rivers, such ss 308 Tllli MATSYA PUBANAM,

अध्याय ११३

श्लोक 49

तत्र ते शुभकर्माणः केतुमालाः परिश्रुताः तत्र कालानलाः सर्वे महासत्त्वा महाबलाः

tatra te śubhakarmāṇaḥ ketumālāḥ pariśrutāḥ tatra kālānalāḥ sarve mahāsattvā mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

वज्राङ्गो नाम हैत्येन्द्रः कस्य बंशोद्भवः पुरा। निर्मितः को वधे चाभूत् तस्य हैत्येश्वरस्य तु। गुहजन्म तु कार्त्स्न्येन अस्माकं ब्रूहि मानद

English

the Ganges, tbe Sindhu, the Sarasvat), the Sutlej/ the Ohandrabhftgft, the Yamuun, the Sarayu, the Ainivali, the VitatsA, the DevikA, the Kuhu, the Goinati, the DhantapnpA, the Vahuda, the Driadvali, the Kaiiflikl, the Tritiya, the NisJchala, the Gaudakt, the Iksu, the Lauhita (all these having their source in the snow-clatl mountains of the Himalayas), The Vedasmfitt, tho Vetravati, tlio Vritragbni, the Sindhu, tbe Parnasa, tlie Narmada, tho Kaveii, the Mahi, tho Para, the Dhanvatl, tho RupA, ilic AidusA, the Venuinati, tho SiprA, tlio Avanti, the Kunti (all these rivers having their source in the Pdriydtra mountain). The Mandakini, tho ihtsAriiA, ilm ChitrakutA, tlie TamasA, the Pippali, tlio SJyeiii, ll\e ChitrotpalA, tho VimalA, tlio Chafieluila, the Dhutavjiliini, the faktiniaiiti, tlie Suni. the T.ajjA, the MukutA, the (Iradika (these liaving their source in the Rhyaenu mountain).

अध्याय ११३

श्लोक 50

स्त्रियश् चोत्पलवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः तत्र दिव्यो महावृक्षः पनसः पत्त्रभासुरः

striyaś cotpalavarṇābhāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ tatra divyo mahāvṛkṣaḥ panasaḥ pattrabhāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः । षष्टिं सोऽजनयत् कन्या वीरिण्यामेव नः श्रुतम् ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। सप्तविंशति सोमाय चतस्त्रोऽरिष्टनेमये द्वे वै बाहुकपुत्राय द्वे वै चाङ्गिरसे तथा। द्वे कृशाश्वाय विदुषे प्रजापतिसुतः प्रभुः

English

The Tapi, the Payosni, the NirvindhyA, tho KshiprA, tho RisabhS, the Vemi, the Vaitanini, ilie VivamfilA, the Kiimudvat?, the Toya, the Mahagaiiri, the DurgamA, the iiilA these rivers of cool water having their source in the Vindhya mountainsl The Godavari, (lie Pliiiuarathi, itio Krisnaveid, tho Banjuhi, the TungabhadrA, Uic Supra vGgA, tho VAhya, the Kaveri 'these rivers in the south having their >ourc.? in the uiuuniains.

अध्याय ११३

श्लोक 51

तस्य पीत्वा फलरसं संजीवन्ति समायुतम् तस्य माल्यवतः पार्श्वे पूर्वे पूर्वा तु गण्डिका द्वात्रिंशच्च सहस्राणि तत्रापि शतमुच्यते

tasya pītvā phalarasaṃ saṃjīvanti samāyutam tasya mālyavataḥ pārśve pūrve pūrvā tu gaṇḍikā dvātriṃśacca sahasrāṇi tatrāpi śatamucyate

हिन्दी अर्थ

कद्रूर्मुनिश्च लोकस्य मातरो गोषु मातरः। तासां सकाशाल्लोकानां जङ्गमस्थावरात्मनाम् जन्म नानाप्रकाराणां ताभ्योऽन्ये देहिनः स्मृताः । देवेनदरोपेन्द्रपूषाद्याः सर्वे तेऽदितिजा मताः

English

Tlie Kritiii'iAlA. ilie TAjaraparn-, tlu- PnspajA, the IJlptdavali (these rivers of' tiie e-jfii water ha'ing their -.<ai!Cr in iIk AltilayAehala mountain). Tin* i'rlhhAg.:, rl.t*, tie* Iks'.d, the 'rri'li\A, the CMuila- tAmrapariji, ilic Mnii -he *at vA. tie Vimal.. ila.-e having come from the Mahcndra mountain', the Ka.sikA, tlie SukuinfUi, tlio Mudunga, the MandavAhini, tlie Kripi, the Pasint.these having come from (iakti- ma7ita'\ — 20-31

अध्याय ११३

श्लोक 52

भद्राश्वस्तत्र विज्ञेयो नित्यं मुदितमानसः भद्रमालवनं तत्र कालाम्रश्च महाद्रुमः

bhadrāśvastatra vijñeyo nityaṃ muditamānasaḥ bhadramālavanaṃ tatra kālāmraśca mahādrumaḥ

हिन्दी अर्थ

दितेः सकाशाल्लोकास्तु हिरण्यकशिपादयः । दानवाश्च दनोः पुत्रा गावश्च सुरभीसुताः और नदियोंमें श्रेष्ठ गङ्गामें जा गिरा। फिर वहाँ वह बहते हुए सरपतके वनमें जा लगा। उसीसे सूर्यके समान तेजस्वी गुह उत्पन्न हुए। उसी सात दिवसीय बालकने तारकासुरका वध किया। ऐसी अद्भुत बात सुनकर उन श्रेष्ठ ऋषियोंने पुनः सूतजीसे प्रश्‍न किया

English

All tho rivets named above are.-acunj, and iaii into the sea, and their waters are pure and sacreil; and every one drinks from them. They are the mothers of tho univoise and piiigo the sin of the world,— 33. From these rivers thousands of rivers arc branched off, and into thorn thousands of tributaries fail.

अध्याय ११३

श्लोक 53

तत्र ते पुरुषाः श्वेता महासत्त्वा महाबलाः स्त्रियः कुमुदवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः

tatra te puruṣāḥ śvetā mahāsattvā mahābalāḥ striyaḥ kumudavarṇābhāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने पूछा-सबको मान देनेवाले सूतजी! यह कथा तो अत्यन्त आश्चर्यसे परिपूर्ण, रमणीय और पापनाशिनी है। हमलोग इसे सुनना चाहते हैं, अतः आप हमलोगोंको इसे यथार्थरूपसे विस्तारपूर्वक बतलाइये। पूर्वकालमें देवताओंका मान मर्दन करनेवाला महाबली तारक जिसका पुत्र था, वह हैत्यराज वज्राङ्ग किसके वंशमें उत्पन्न हुआ था? उस हैत्यराजके वधके लिये कौन-सा कारण निर्मित हुआ था? यह सब तथा गुहके जन्मकी

English

On their banks are situated the following (janapadaa) places: PaBcbSla, Kuril, J5alva, JSngala, Surasena, Bhadrakasa, VAhya, Pa(tachara, Matsya, KirAta, Kulya, Kuntala, KfiiJi, Kowala, Avanti, Kiilinga, Muka and Atidhaka. Thus I have described almost all the countries of Madhyadeia. ]N'ofe.«-Madhyade£(ii tho central region, the country lylog between tho Himalaya and the VIndhyh. Tho aangettc doab. iir«9enas=yaino of country.about Mathura. oiiAmn cxiv.

अध्याय ११३

श्लोक 54

चन्द्रप्रभाश् चन्द्रवर्णाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः चन्द्रशीतलगात्राश्च स्त्रियो ह्युत्पलगन्धिकाः

candraprabhāś candravarṇāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ candraśītalagātrāśca striyo hyutpalagandhikāḥ

हिन्दी अर्थ

कथा हमलोगोंको पूर्णरूपसे बतलाइये सूतजी कहते हैं-ऋषियो! ब्रह्माके मानस पुत्र प्रजापति दक्षने वीरिणीके गर्भसे साठ कन्याएँ उत्पन्न की थीं, ऐसा हमने सुना है । उन ब्रह्मपुत्र सामर्थ्यशाली दक्षने उन कन्याओंमेंसे दस धर्मको, तेरह कश्यपको, सत्ताईस चन्द्रमाको, चार अरिष्टनेमिको, दो बाहुक-पुत्रको, दो अङ्गिराको तथा दो विद्वान् कृशाश्वको समर्पित कर दी

English

MatsyftjvAaotL nittno for Yirftta— tho country lying to tho west of Dholpur. Kuntala-= lrtloo of Dcccan. Avanta Country to tho N. of Narmada. Kalinga

अध्याय ११३

श्लोक 55

दशवर्षसहस्राणि आयुस्तेषामनामयम् कालाम्रस्य रसं पीत्वा ते सर्वे स्थिरयौवनाः

daśavarṣasahasrāṇi āyusteṣāmanāmayam kālāmrasya rasaṃ pītvā te sarve sthirayauvanāḥ

हिन्दी अर्थ

विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा, कद्रू और मुनि-ये तेरह लोकमाताएँ कश्यपकी पत्नियाँ थीं। इन्हींसे पशुओंकी भी उत्पत्ति हुई है । इन्हींसे स्थावर-जङ्गमरूप नाना प्रकारके प्राणियोंका जन्म हुआ है। देवेन्द्र, उपेन्द्र और सूर्य आदि सभी देवता अदितिसे उत्पन्न माने जाते हैं। दितिके गर्भसे

English

Northern Sirdars. AndhakaTclangana. Now the following are between the Sahya mountain and the Qod& Tar!, most charming lands in the whole world, where there are (the mountains) Gobardhana, Mandara and Gandhannidana as well as the celestial trees and herbs, for iUma's benefit.— 37-38. These were brought down by BharadvAja.Muni, for KAma's good, and by- him was created a pleasant country decorated witli flowers.— 39,

अध्याय ११३

श्लोक 56

इत्युक्तवानृषीन्ब्रह्मा वर्षाणि च निसर्गतः पूर्वं ममानुग्रहकृद् भूयः किं वर्णयामि वः

ityuktavānṛṣīnbrahmā varṣāṇi ca nisargataḥ pūrvaṃ mamānugrahakṛd bhūyaḥ kiṃ varṇayāmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपु आदि हैत्यगण उत्पन्न हुए। दनुके दानव त्रैलोक्यनाथं शक्रं तु सर्वामरगणप्रभुम्। हिरण्यकशिपुश्चक्रे जित्वा राज्यं महाबलः ततः केनापि कालेन हिरण्यकशिपादयः । निहता विष्णुना संख्ये शेषाश्चेन्द्रेण दानवाः

English

BAhlika, VAtadhana, Abhira, Kalatoyaka, Purandlira uflra, Pallava, Atta Kliandikn, GandhAra, Yavanas, Sindhu, 8auvira, Madraka, S5aka, Drubya, Pulinda, Ptirada, Hannmtika, Kainatha, KantakAra, Kaikeya, Daanamaka, Praslhala, Daseraka, I.ampaka, Talagana, Sainika, JAngala, and other places peopled by the Bharadvaja Br.ihniapas, Kiatriyas, Yaiiiyas, andsSfldras These places (janapadas) are on the north. Now bear of those on the east. --40-43. A'ofo.— Bfthlikft=:Balkhii. *SinclIiu=iTlio country of flic Upper Indus. ftaka-=iThe countries on the N.-W. Frontier. Kaikoy:i-. Bordering on the Sindhu Dcs'a.

अध्याय ११३

श्लोक 57

एतच्छ्रुत्वा वचस्ते तु ऋषयः संशितव्रताः जातकौतूहलाः सर्वे प्रत्यूचुस्ते मुदान्विताः

etacchrutvā vacaste tu ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ jātakautūhalāḥ sarve pratyūcuste mudānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

भर्तारं कश्यपं देवं पुत्रमन्यं महाबलम् नियमे वर्त है देवि सहस्त्रं शुचिमानसा।

English

wImkij tin?nwR i will? fiNqfld awftwr: II Abhira South of bri Kohknna and on the Western bank of the T&pti is tho land of the Abhiras on the Yindhya iiillM.

अध्याय ११३

श्लोक 58

पूर्वापरौ समाख्यातौ यौ देशौ तौ त्वया मुने उत्तराणां च वर्षाणां पर्वतानां च सर्वशः

pūrvāparau samākhyātau yau deśau tau tvayā mune uttarāṇāṃ ca varṣāṇāṃ parvatānāṃ ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षाणां लप्स्यसे पुत्रमित्युक्ता सा तथाकरोत् भुङ्क्व वत्स यथाकामं त्रैलोक्यं हतकण्टकम् । इत्युक्त्वा निद्रयाऽऽविष्टा चरणाक्रान्तमूर्धजा चकार सप्तधा गर्भ कुलिशेन तु देवराद्। एकैकं तु पुनः खण्डं चकार मघवा ततः

English

Aftga, Vahga, Madguraka,.\ntaragiii, Vahirgiri, Plavafiga, Matafiga, Yamakn, Mallavarnaka, Suhnia, rttara Pravijaya, Mnrga, VAgeya, MAlava, Pragjyotisa, Piiddra, Videha, Taniraliplaka, IAlva,.\fagadha and Gonardla. — 44-45. VidiliaCouutry lying to tho N.=E. o( Magadba. MagadhaBlhar.

अध्याय ११३

श्लोक 59

आख्याहि नो यथातथ्यं ये च पर्वतवासिनः एवमुक्तस्तु ऋषिभिस् तेभ्यस्त्वाख्यातवान्पुनः

ākhyāhi no yathātathyaṃ ye ca parvatavāsinaḥ evamuktastu ṛṣibhis tebhyastvākhyātavānpunaḥ

हिन्दी अर्थ

और गौ आदि पशु सुरभीके संतान हुए। गरुड आदि पक्षी विनताके पुत्र कहे जाते हैं। नागों तथा अन्य रेंगनेवाले जन्तुओंको कद्रूकी संतति समझना चाहिए। कुछ समय बाद हिरण्यकशिपु समस्त देवगणोंके स्वामी त्रिलोकीनाथ इन्द्रको जीतकर राज्य करने लगा। तदनन्तर कुछ समय बीतनेपर हिरण्यकशिपु आदि हैत्यगण भगवान् विष्णुके हाथों मारे गये तथा शेष दानवोंका इन्द्रने युद्धस्थलमें सफाया कर दिया। इस प्रकार जब दितिके सभी पुत्र

English

Those lying to the south (or in tlic Dakfinapatha) are -Pandya, Kerala, Chola, Knlya, Setukn, Sutika, Kupatha, VAjivAsika, NavarAftra, M&bifika, Kalihga, KAru, Ai$ika, Atavya, lvara, Pulinda, Vindbya, Pufiika, Vidarbha, Dandaka, Kuliya, Sirala, Rnpasn, TApasa, Taitirika, KAraskai'a, VAsika and the countries on the banks of the NarmadA, the sea north of the KSvert Ohola=T»nJore. PAndyaTinnevelly. VidsrbhaaBentr. A dtstrlet in the Deccan between the NamadI and the Oodtrart. The following countries lie on the west i--BhArnkacbba, SamAheya, S&raevata, Kfichtka, SanrAstra, Anartn and Arbuda. — 46-51.

अध्याय ११३

श्लोक 60

शृणुध्वं यानि वर्षाणि पूर्वोक्तानि च वै मया दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु

śṛṇudhvaṃ yāni varṣāṇi pūrvoktāni ca vai mayā dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu

हिन्दी अर्थ

मार डाले गये, तब उसने अपने पतिदेव महर्षि कश्यपसे युद्धमें इन्द्रका वध करनेवाले अन्य महाबली पुत्रको याचना की। तब सामर्थ्यशाली कश्यपजीने उसे वर प्रदान करते हुए कहा--'देवि! तुम एक हजार वर्षतक पवित्र मनसे नियमका पालन करो तो तुम्हें वैसा पुत्र प्राप्त होगा।' पतिद्वारा ऐसा कही जानेपर वह नियममें तत्पर हो गयी। जिस समय वह नियममें संलग्न थी, उस समय सहस्रनेत्रधारी इन्द्र उसके निकट आकर सावधानीपूर्वक उसको सेवा करने लगे। यह देखकर उसने इन्द्रपर बिश्वास कर लिया। जब एक सहस्र वर्षकी अवभधिमें दस वर्ष शेष रह गये, तब तपस्यामें निरत वरदायिनी दिति परम प्रसन्न होकर इन्द्रसे बोली

English

THE MATS? A PURAtAJh. '' The following countries are on the westefn extremit/ ehala: — MAlava, Karuga, Mekala, Ulkala, Aura/jlfiisa, ]

अध्याय ११३

श्लोक 61

वर्षं रमणकं नाम जायन्ते यत्र वै प्रजाः रतिप्रधाना विमला जायन्ते यत्र मानवाः शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे ते प्रियदर्शनाः

varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante yatra vai prajāḥ ratipradhānā vimalā jāyante yatra mānavāḥ śuklābhijanasampannāḥ sarve te priyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

दितिने कहा--पुत्र! अब तुम ऐसा समझो कि मैंने प्रायः अपने व्रतको पूर्ण कर लिया है। पाकशासन! (व्रतको समास्तिपर) तुम्हारे एक भाई उत्पन्न होगा। वत्स! उसके साथ तुम इस राजलक्ष्मी तथा निष्कण्टक त्रिलोकीके राज्यका इच्छानुसार उपभोग करना। ऐसा कहकर स्वयं दिति निद्राके वशीभूत हो सो गयी। उस समय भावी कार्यके गौरवके कारण वह अपने नियमसे च्युत हो गयी थी; क्योंकि (सोते समय) उसके खुले हुए बाल चरणोंसे दबे हुए थे। ऐसी

English

KiikHindhaka, Torfala, Kosala, Traipura, Vaidirfa, Tiimura/ Padgama, Naisadha, Arupa, aundikera, Vitihotra, Ayanti.-— 52<55" '*; The country throug:h which tho Daean flows. Ko]a=The country along the banksof the Sara>u. Tripara=Tevur. Avanti=Conntry to the north of tho NaruiadA. The following countries are situated on tlio mountains: — NirdhAra, Sarvaga, Kupatlia, Apatha, Kuthupranirana, IJrna, Darva, Samudgaka, Trigarta, Mandala, Kirata and Ainara. —.K). "

अध्याय ११३

श्लोक 62

तत्रापि च महावृक्षो न्यग्रोधो रोहिणो महान् तस्यापि ते फलरसं पिबन्तो वर्तयन्ति हि

tatrāpi ca mahāvṛkṣo nyagrodho rohiṇo mahān tasyāpi te phalarasaṃ pibanto vartayanti hi

हिन्दी अर्थ

त्रुटिपर अवसर पाकर देवराज इन्द्र दितिके उदरमें प्रविष्ट हो गये और अपने वत्रसे उस गर्भके सात टुकड़े कर दिये। तत्पश्चात् इ्रने क्रुद्ध होकर पुनः प्रत्येक टुकड़ेको काटकर सप्तधा सप्तधा कोपात्प्राबुध्यत ततो दितिः। विबुध्योवाच मा शक्र घातयेथाः प्रजां मम एकोनपञ्चाशत्कृता भागा वज्रेण ते सुता: । दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि हैवतपूजिते

English

There are four ages of tho world, viz. — Satj'a, Treta. Dwapara and Kaliyuga. I am now going to give >ou an account of each. — 57. 432,000 years of men, the four ngotlier eomprisiiig 1,3*20, OOa years which i.s equal to a MahAyiiga. The regularly descending length of the Vtiga.s reprostuits a corresponding physical and moral doterioration in tho people living in each age, tho prosontii'age being Kaliyuga -tho Iron Age.

अध्याय ११३

श्लोक 63

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च जीवन्ति ते महाभागाः सदा हृष्टा नरोत्तमाः

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca jīvanti te mahābhāgāḥ sadā hṛṣṭā narottamāḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्ता सा तदा देवी सैवमस्त्वित्यभाषत। पुनश्च देवी भर्तारमुवाचासितलोचना दशवर्षसहस्त्राण तपः कृत्वा तु लप्स्यसे

English

The Lord said: — King! Hearing this, the sages, desirous of hearing the narration, began to ciuiuire from Suta, the son of liOinaliarsana. — 58. * The seers said: — Suta! You have told us about Bharatavarsa, now be pleased to tell us something about Kiinpnrusa Varsa and llari Vaiva; besides this, be good eiiuugli to tell us about tlie Jambudvipa, Ac., as well as about their people and the trees that grow there. -59-00. Tims exhorted by the Brahinanas, Suta began to rtdatc to them what was in accordance with llie Puvana< and approved by the Riiis.— 151.

अध्याय ११३

श्लोक 64

उत्तरेण तु श्वेतस्य पार्श्वे शृङ्गस्य दक्षिणे वर्षं हिरण्वतं नाम यत्र हैरण्वती नदी

uttareṇa tu śvetasya pārśve śṛṅgasya dakṣiṇe varṣaṃ hiraṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī

हिन्दी अर्थ

सा तु लब्धवरा देवी जगाम तपसे वनम्। दशवर्षसहस्त्राण सा तपो घोरमाचरत् पुत्रमप्रतिकर्माणमजेयं वञ्रदुश्छिदम् उवाच मातरं भक्त्या मातः किं करवाण्यहम्

English

Suta said Rihis! As you desire to hear those things, listen to me attentively. The Kinipurujja of dambudvipa is as great in magnitude as the Nandana-Vana.— 02. iVotc.— Nandana-Vana— Thu garden of Indra.

अध्याय ११३

श्लोक 65

महाबला महासत्त्वा नित्यं मुदितमानसाः शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे च प्रियदर्शनाः

mahābalā mahāsattvā nityaṃ muditamānasāḥ śuklābhijanasampannāḥ sarve ca priyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

तमुवाच ततो हृष्टा दितिर्हैत्याधिपं च सा। तेषां त्वं प्रतिकर्तु वै गच्छ शक्रवधाय च। बाढमित्येव तामुक्त्वा जगाम त्रिदिवं बली

English

Kirripurua: — The people of Kirnpurusa-Khanda have a complexion like that of heated gold, and they live up to 10,000 years.— 03. A stream of honey flows from a Plaksa tree, in that sacred Khanka, which the Kinnaras residing there drink.— 04. On account of which they remain so healthy, without any grief and happy, and cheerful in their minds. The people have a yellow complexion like shining gold, and the womenfolk are known as ApsarAs.— 65.

अध्याय ११३

श्लोक 66

एकादश सहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः आयुष्प्रमाणं जीवन्ति शतानि दश पञ्च च

ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te narottamāḥ āyuṣpramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca

हिन्दी अर्थ

सात-सात भागोंमें विभक्त कर दिया। इतनेमें ही दितिकी निद्रा भंग हो गयी। तब वह सचेत होकर बोली--' अरे इन्द्र मेरी संततिका विनाश मत कर।' यह सुनकर इन्द्र दितिके उदरसे बाहर निकल आये और अपनी उस विमाताके आगे हाथ जोड़कर खड़े हो गये। फिर डरते- डरते मन्द स्वरमें यह वचन बोले- इन्द्रने कहा--माँ! आप दिनमें सो रही थीं और आपके बाल पैरोंके नीचे दबे हुए थे, इस नियम- च्युतिके कारण मैंने आपके गर्भको सात भागोंमें, पुनः प्रत्येकको सात भागोंमें विभक्त कर दिया है। इस

English

Hari Vara Beyond Kiippurua is IIarivar§a, the inhabitants of which are silvery white in complexion. They are tho fallen people of Pevaloka. They all drink the juice of the sugarcane.— 66-07. EAUTBR CXIV. 311

अध्याय ११३

श्लोक 67

तस्मिन्वर्षे महावृक्षो लकुचः पत्त्रसंश्रयः तस्य पीत्वा फलरसं तत्र जीवन्ति मानवाः

tasminvarṣe mahāvṛkṣo lakucaḥ pattrasaṃśrayaḥ tasya pītvā phalarasaṃ tatra jīvanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार मैंने आपके पुत्रोंको उनचास भागोंमें बाँट दिया है। अब मैं उन्हें देवताओंद्वारा पूजित स्वर्गलोकमें स्थान प्रदान करूँगा। तब ऐसा उत्तर पानेपर देवी दितिने कहा--' अच्छा, ऐसा ही हो।' तदनन्तर कजरारे नेत्रोंबाली दिति देवीने पुनः अपने पति महर्षि कश्यपसे याचना को-'प्रजापते! मुझे एक ऐसा ऊर्जस्वी पुत्र प्रदान कोजिये, जो इन्द्रको पराजित करनेमें समर्थ हो तथा स्वर्गवासी देवगण अपने शस्त्रास्त्रोंसे जिसका वध न कर

English

•; and consequently they live for a very long time, ayejje ae is 1 1 years. -—68. V 'tl&yflia-Khanda is in the middle, where there is no strong sunshine

अध्याय ११३

श्लोक 68

शृङ्गसाह्वस्य शृङ्गाणि त्रीणि तानि महान्ति वै एकं मणियुतं तत्र एकं तु कनकान्वितम् सर्वरत्नमयं चैकं भुवनैरुपशोभितम्

śṛṅgasāhvasya śṛṅgāṇi trīṇi tāni mahānti vai ekaṃ maṇiyutaṃ tatra ekaṃ tu kanakānvitam sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhuvanairupaśobhitam

हिन्दी अर्थ

सकें।' इस प्रकार कहे जानेपर महर्षि कश्यप अपनी उस अत्यन्त दुखिया पत्नीसे बोले--'पुत्रवत्सले! दस हजार वर्षतक तपस्या करनेके उपरान्त तुम्हें पुत्रकी प्राप्ति होगी। तुम्हारे गर्भसे वज्राङ्ग नामका पुत्र उत्पन्न होगा। उसके अङ्ग वज्रके सार-तत्त्वके समान सुदृढ और लौहनिर्मित शस्त्रास्त्रंद्वारा अच्छेद्य होंगे ।' इस प्रकार वरदान पाकर दिति देवी तपस्या करनेके लिये वनमें चली गयीं। वहाँ उन्होंने दस हजार वर्षोतक घोर तप किया। तपस्या समाप्त होनेपर ऐश्वर्यवती दितिने एक ऐसे पुत्रको उत्पन्न किया, जो दुर्जय, अद्भुतकर्मा और अजेय था तथा जिसके अङ्ग वज्रद्वारा अच्छेद्य थे। वह जन्म लेते ही समस्त शस्त्रास्त्रोंका पारगामी विद्वान् हो गया। उसने

English

gf.whicli men have little knowledge — 6ff. , Jhe sun, the moon, us well a.s iJie stars are seldom seen in Il&vrita. The people of that place are handsome like the lotus and their eyes are like* the same, and their body, too, emits a scent like that of the lotus; They seldom get excited and drink the juice of the roseapple, jambuphala}. They, too, are the fallen people of Svarga and wear silvery white garments, and live up to 13,000 yeai*s.— 70-73.

अध्याय ११३

श्लोक 69

उत्तरे चास्य शृङ्गस्य समुद्रान्ते च दक्षिणे कुरवस्तत्र तद्वर्यं पुण्यं सिद्धनिषेवितम्

uttare cāsya śṛṅgasya samudrānte ca dakṣiṇe kuravastatra tadvaryaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam

हिन्दी अर्थ

भक्तिपूर्वक अपनी माता दितिसे कहा--'माँ! मैं आपका कौन-सा प्रिय कार्य करूँ?” तब हर्षित हुई दितिने उस हैत्यराजसे कहा--' बेटा! इन्द्रने मेरे बहुत-से पुत्रोंको मार डाला है, अतः उनका बदला लेनेके लिये तुम जाओ और इन्द्रका वध करो।' तब “बहुत अच्छा' ऐसा मातासे कहकर महाबली चज्रङ्ग स्वर्गलोकमें जा पहुँचा।

English

To the south of Meru and nortli of Ni§adba stands the roseapple trep (jambuvriksa, which is called Sudairfana. It is a huge tree, and always abounds in flowers and fruits, and is frequented by the Siddhas and Cha- ramls. — 74. « Jambudvjpa is so called after this huge tree. It rises to a height of tliousaiuls of yojanas.— *75. The tree is so high and big that it sreins to cover all the heavens, and llie juice of its fruits flows in the form of a river. — 70.

अध्याय ११३

श्लोक 70

तत्र वृक्षा मधुफला दिव्यामृतमयापगाः वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलैश्चाभरणानि च

tatra vṛkṣā madhuphalā divyāmṛtamayāpagāḥ vastrāṇi te prasūyante phalaiścābharaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः। आगतौ तत्र यत्रास्तां मातापुत्रावभीतकौ दृष्टा तु तमुवाचेदं ब्रह्मा कश्यप एव च। मुञ्चैनं पुत्र देवेन्द्रं किमनेन प्रयोजनम् परस्य गौरवान्मुक्तः शत्रूणां भारमावहेत्। जीवन्नेव मृतो वत्स दिवसे दिवसे स तु

English

It flows round Sumoni, and then waters the root of the tree, and people of Ilrivrita drink it with great pleasure. — 77. By drinking it, they neither get infirm, nor ilo they ever feel hungry, tired or miserable. — 78.

अध्याय ११३

श्लोक 71

सर्वकामप्रदातारः केचिद्वृक्षा मनोरमाः अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र मनोरमाः ये रक्षन्ति सदा क्षीरं षड्रसं चामृतोपमम्

sarvakāmapradātāraḥ kecidvṛkṣā manoramāḥ apare kṣīriṇo nāma vṛkṣāstatra manoramāḥ ye rakṣanti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ cāmṛtopamam

हिन्दी अर्थ

करिष्ये त्वद्वचो देव एष मुक्तः शतक्रतुः । तपसे मे रतिर्देव निर्विघ्नं चैव मे भवेत् तस्मिस्तूष्णीं स्थिते हैत्ये प्रोवाचेदं पितामहः

English

There is to be found a kind of gold, called the Jambunada, which is the ornament of the Devas ft is red like the Indragopa (insect). The fruits of this tree produce the best juice of all the fruits of trees of other Varaas. This tree exudes a gummy sap, like gold, which is also the ornament of the Devas. — 79-80. By the grace of God, the soil of that place swallows the excreta of the people and the dead*— 81. The Uakasas, and the Pisiachas live (iu the dales) of Himavata. The Gandliarvas and the Apsaras are the inhabitants of Hemakflta. — 82.

अध्याय ११३

श्लोक 72

सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मा काञ्चनवालुका सर्वत्र सुखसंस्पर्शा निःशब्दाः पवनाः शुभाः

sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmā kāñcanavālukā sarvatra sukhasaṃsparśā niḥśabdāḥ pavanāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

तामस्मै प्रददौ देवः पत्यर्थं पद्मसम्भवः वञ्राङ्गोऽपि तया सार्ध जगाम तपसे वनम् वहाँ उसने अपने अमोघवर्चस्वी पाशसे सहस्रनेत्रधारी इन्द्रको बाँधकर माताके निकट लाकर उसी प्रकार खड़ा कर दिया, जैसे व्याघ्र छोटे-से मृगको पकड़ लेता है। इसी बीच ब्रह्मा और महातपस्वी महर्षि कश्यप--ये दोनों वहाँ आ पहुँचे,

English

ea, Va6uki,»Taksakas and the Nagas, all haunt the Nisadha moun- tain, and the 33 blessed Yajilyias (Devas) sport on Mahilmeru. On the Ntla mountain, where sapphires abound, live the Siddhas, Mahar$is and Dftnavas. The vota range is said to be the resort of Daityas. — 83-84. lriAgavtln, the best of the mountains, is the haunt of the Pitfis. These are the nine continents in the world. The changeable (plains) and

अध्याय ११३

श्लोक 73

देवलोकच्युतास्तत्र जायन्ते मानवाः शुभाः शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे ते स्थिरयौवनाः

devalokacyutāstatra jāyante mānavāḥ śubhāḥ śuklābhijanasampannāḥ sarve te sthirayauvanāḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँ वे दोनों माता-पुत्र निर्भय हुए स्थित थे वहाँ (इन्द्रको बँधा हुआ) देखकर ब्रह्मा और कश्यपने उस वञ्राङ्गसे इस प्रकार कहा-- पुत्र! इन देवराजको छोड़ दे। इनको बाँधने अथवा मारनेसे तेरा कौन-सा प्रयोजन सिद्ध होगा? बेटा! सम्मानित पुरुषका

English

fixed (monataias) are inhabited by variona croadbri:) iiaa Daevas aee numerous increase in thoni. They cannot < be counted, Jl)ut.8b<id be taken on trust, by one who wishes his owngood.->85*86. * Here ends the one hundred and fourteenth chapter in BhuvanafiOfa • describing the Koea Var., * • '.

अध्याय ११३

श्लोक 74

मिथुनानि प्रजायन्ते स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः तेषां ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्ति ह्यमृतोपमम्

mithunāni prajāyante striyaścāpsarasopamāḥ teṣāṃ te kṣīriṇāṃ kṣīraṃ pibanti hyamṛtopamam

हिन्दी अर्थ

अपमान ही उसकी मृत्युसे बढ़कर बतलाया गया है। हमलोगोंके कहनेसे जो बन्धनमुक्त हो रहा है, उसे तू मरा हुआ ही जान। वत्स! दूसरेके गौरवसे मुक्त हुआ मनुष्य शत्रुओंका भारवाही अर्थात् आभारी हो जाता है। उसे दिन-प्रतिदिन जीते हुए मृतक-तुल्य ही समझना चाहिए। शत्रुके वशमें आ जानेपर महान् पुरुषोंका शत्रुके प्रति वैरभाव नहीं रह जाता।' यह सुनकर वज्राङ्ग विनम्र होकर कहने लगा--'देव! इन्द्रको बाँधनेसे मेरा कोई प्रयोजन नहीं है। यह तो मैंने माताकी आज्ञाका पालन किया है। आप तो देवताओं और असुरोंके स्वामी तथा मेरे प्रपितामह हैं, अतः मैं अवश्य आपकी आज्ञाका पालन करूँगा। यह लीजिये,

English

ClfAPTER CXV. Manit said Janardnna! I have heard tlio ddinqs of (ho 'son of Bndiia and have also hoard the waj-s of performing: sacred rfrrithllia that dispels all sins. I have hoard (he benefits of Riviiif: away a milch cow, a black deer skin, and the ways of lettiiiR loose a l)ull iat (he end of fnneral rites); but O Kojlnva! my curiosity is awakened on lioarin about the beauty of (ho son of Bndlia. I'ray now toll me what J ask. By virtue of what acts did he become so handsome ami prosperous? How is itliat Urvarfi became so much attached to him in preference to all tlio Devas of the three worlds as well as the beautiful tiaudbarvas?-~l-5.

अध्याय ११३

श्लोक 75

एकाहाज्जायते युग्मं समं चैव विवर्धते समं रूपं च शीलं च समं चैव म्रियन्ति वै

ekāhājjāyate yugmaṃ samaṃ caiva vivardhate samaṃ rūpaṃ ca śīlaṃ ca samaṃ caiva mriyanti vai

हिन्दी अर्थ

इन्द्र बन्धन-मुक्त हो गये। देव! मेरे मनमें तपस्या करनेके लिये बड़ी लालसा है। भगवन्! वह आपकी कृपासे निर्विघ्न पूरा हो जाय।' ऐसा कहकर वह चुप हो गया। तब उस हैत्यको चुपचाप सामने स्थित देखकर ब्रह्मा इस प्रकार बोले-॥ ४९--५५॥

English

Hearing those Words of Maun, the Lord said: --King! Hoar the actions, in virtue <'f which the Kin" Pururava became so handsome and happy. In his previous life, the King Pururava was the lord of Madra, known as Pururava. — 0-7 At the cdose of the IJln'iksusa.Mun\:iut;mi. the king was in the Ch&ksusa dynasty, endowed with all the royal (pialities, except beauty alone. — 8. The Riis asked Suta liow tin Madia King, PururavA, became Lord of the Earth, and what act of iiis deprived liim of his beauty. — U.

अध्याय ११३

श्लोक 76

एकैकमनुरक्ताश्च चक्रवाकमिव ध्रुवम् अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः

ekaikamanuraktāśca cakravākamiva dhruvam anāmayā hyaśokāśca nityaṃ muditamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माने कहा--बेटा! (तूने) जो मेरी आज्ञाका पालन किया है, यही मानो तूने घोर तप कर लिया। इस चित्तशुद्धिसे तुझे अपने जन्मका फल प्राप्त हो गया। ऐसा कहकर पद्मयोनि भगवान् ब्रह्माने एक विशाल नेत्रोंवाली कन्याकी सृष्टि की और उसे वज्राङ्गको पत्लीरूपमें प्रदान कर दिया। पुनः उस कन्याका वराङ्गी नाम रखकर ब्रह्मा वहाँसे चले गये। तत्पश्चात् वज्राङ्ग भी अपनी पत्नी वराङ्गीके साथ तपस्या करनेके लिये वनमें ऊर्ध्वबाहुः स हैत्येन्द्रोऽचरदब्दसहस्त्रकम्। कालं कमलपत्राक्षः शुद्धबुद्दिर्महातपा:

English

Suta said. — Seers! In the village of Ifvija, on the bank of a river, there was a Bnihmana named Pururava, who in his after life became the King of Madra, named Pururava; because in his former life of a Bra- hmana, he always observed the Dwadarfi fast and worshipped Janfirdana, with the desire of getting a kingdom. But though he kept the fast, ho bathed, with his body rubbed with oil. — 10-12. He obtained the kingdom of Madra by tlio virtul of his fast, but became, ugly on account of his rubbing his body with oil, before bathipi' on fast days.— 13. ',

अध्याय ११३

श्लोक 77

दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च जीवन्ति च महासत्त्वा न चान्या स्त्री प्रवर्तते

daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca jīvanti ca mahāsattvā na cānyā strī pravartate

हिन्दी अर्थ

तावच्चावाङ्मुखः कालं तावत्पञ्चाग्निमध्यगः । ततः सोऽन्तर्जले चक्रे कालं वर्षसहस्त्रकम्। जलान्तरं प्रविष्टस्य तस्य पत्नी महाव्रता

English

Hence, one, who observes a fast, should not rub his body with oil on that day before bathing, and if he bathes after rubbing his body with unguent, he becomes ugly in his next life.— 14. OHAFrER GXVI. This is aboat the previous life of the King Purdrava of Madra. Now I shall tell you something about him, after he became the lord of Madra.— 15.

अध्याय ११३

श्लोक 78

एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते युगे दृष्टः परमधर्मज्ञाः किं भूयः कथयामि वः

evameva nisargo vai varṣāṇāṃ bhārate yuge dṛṣṭaḥ paramadharmajñāḥ kiṃ bhūyaḥ kathayāmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्यां तपसि वर्तन्त्यामिन्द्रश्चक्रे विभीषिकाम्। भूत्वा तु मर्कटस्तत्र तदाश्रमपदं महान् चक्रे विलोलं निःशेषं तुम्बीघटकरण्डकम्। ततस्तु मेषरूपेण कम्पं तस्याकरोन्महान् अपाकर्षत् ततो दूरं भ्रमंस्तस्या महीमिमाम्

English

In spite of his royal qualities, be was not loved by his subjects, on account of his ugliness. — 16. He then decided to go and practise penances for the attainment of personal beauty, in the Himalayas, after making over charge of his realm to his ministers.— 17.

अध्याय ११३

श्लोक 79

आख्यातास्त्वेवमृषयः सूतपुत्रेण धीमता उत्तरश्रवणे भूयः पप्रच्छुः सूतनन्दनम्

ākhyātāstvevamṛṣayaḥ sūtaputreṇa dhīmatā uttaraśravaṇe bhūyaḥ papracchuḥ sūtanandanam

हिन्दी अर्थ

भीषिकाभिरनेकाभिस्तां क्लिश्यन् पाकशासनः नाहं वराङ्कने दुष्टः सेव्योऽहं सर्वदेहिनाम्। विश्रमं तु करोत्येष रुषितः पाकशासनः

English

That far-famed king, with his own enterprising spirit as the only companion, went on foot to that home of all the lirthas (i.e., Himalayas), and at the end saw the renowned and beautiful river Airavati. — 18. The king, whose fame was like that vast icy region, saw that river of the mighty IlimSlayan torrent, whoso waters are cold like the rays of the moon and white like snow. — 10. Here ends the one hundred and fifteenth chanter descrihinfj the Ilermitafje iTapocana),

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 113
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.