Matsya Purana· Matsya Purāṇa
118
अध्याय 118 / 176

Adhyaya 118

74 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ74 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११८

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ११८ तस्यैव पर्वतेन्द्रस्य प्रदेशं सुमनोरमम् अगम्यं मानुषैर् अन्यैर् दैवयोगाद् उपागतः

matsya-purāṇa 118 tasyaiva parvatendrasya pradeśaṃ sumanoramam agamyaṃ mānuṣair anyair daivayogād upāgataḥ

हिन्दी अर्थ

उन नरवाहन कुबेरको मूच्छित हुआ देखकर निर्ऋृतिदेवने हाथमें तलवार लेकर निशाचरोंकी सेनाके साथ वेगपूर्वक भयंकर पराक्रमी कुजम्भपर आक्रमण अथ दृष्टा तु दुर्धर्षं कुजम्भो राक्षसेश्वरम्

English

Hah ad ova

अध्याय ११८

श्लोक 2

ऐरावती सरिच्छ्रेष्ठा यस्माद्देशाद्विनिर्गता मेघश्यामं च तं देशं द्रुमखण्डैरनेकशः

airāvatī saricchreṣṭhā yasmāddeśādvinirgatā meghaśyāmaṃ ca taṃ deśaṃ drumakhaṇḍairanekaśaḥ

हिन्दी अर्थ

चोदयामास सैन्यानि राक्षसेन्द्रवधं प्रति। स दृष्ट्रा चोदितां सेनां भल्लनानास्त्रभीषणाम् खड्गेन कमलानीव विकोशेनाम्बरत्विषा प्रचण्डकोपरक्ताक्षो न्यकृन्तद् दानवान् रणे

English

Visvasaha I

अध्याय ११८

श्लोक 3

शालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैः सशामलैः न्यग्रोधैश्च तथाश्वत्थैः शिरीषैः शिंशपद्रुमैः

śālaistālaistamālaiśca karṇikāraiḥ saśāmalaiḥ nyagrodhaiśca tathāśvatthaiḥ śirīṣaiḥ śiṃśapadrumaiḥ

हिन्दी अर्थ

ततो निःशेषितप्रायां विलोक्य स्वामनीकिनीम्। मुक्त्वा कुजम्भो धनदं राक्षसेन्द्रमभिद्रवत् धनेशो लब्धसंज्ञोऽथ तामवस्थां विलोक्य तु। निः श्वसन् दीर्घमुष्णं च रोषात् ताम्रविलोचनः

English

Dllipa 11*

अध्याय ११८

श्लोक 4

श्लेष्मातकैर् आमलकैर् हरीतकविभीतकैः भूर्जैः समुञ्जकैर् बाणैर् वृक्षैः सप्तच्छदद्रुमैः

śleṣmātakair āmalakair harītakavibhītakaiḥ bhūrjaiḥ samuñjakair bāṇair vṛkṣaiḥ saptacchadadrumaiḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यात्वास्त्रं गारुडं दिव्यं बाणं संधाय कार्मुके । मुमोच दानवानीके तं बाणं शन्रुदारणम् प्रथमं कार्मुकात् तस्य निश्चेरुर्धूमराजयः। अनन्तरं स्फुलिङ्गानां कोटयो दीस्तवर्चसाम् ततो ज्वालाकुलं व्योम चकारास्त्रं समन्ततः। ततः क्रमेण दुर्वारं नानारूपं तदाभवत्

English

svarnaroman

अध्याय ११८

श्लोक 5

महानिम्बैस्तथा निम्बैर् निर्गुण्डीभिर्हरिद्रुमैः देवदारुमहावृक्षैस् तथा कालेयकद्रुमैः

mahānimbaistathā nimbair nirguṇḍībhirharidrumaiḥ devadārumahāvṛkṣais tathā kāleyakadrumaiḥ

हिन्दी अर्थ

अमूर्तश्चाभवल्लोको ह्यन्धकारसमावृतः। ततोऽन्तरिक्षे शंसन्ति तेजस्ते तु परिष्कृतम् किया। तब दुर्धर्ष राक्षसेश्वर निर्त्तिको आक्रमण करते

English

K;*isTi«va

अध्याय ११८

श्लोक 6

पद्मकैश्चन्दनैर्बिल्वैः कपित्थै रक्तचन्दनैः माताम्ररिष्टकाक्षोटैर् अब्दकैश्च तथार्जुनैः

padmakaiścandanairbilvaiḥ kapitthai raktacandanaiḥ mātāmrariṣṭakākṣoṭair abdakaiśca tathārjunaiḥ

हिन्दी अर्थ

देख कुजम्भने उन राक्षसेन्द्रका वध करनेके लिये अपनी सेनाओंको ललकारा । भल्ल आदि नाना प्रकारके अस्त्रोंको धारण करनेसे भयंकर रूपवाली उस सेनाको आगे बढ़ते देखकर आभूषणोंकी कान्तिसे उद्भासित होते हुए निर्ऋ्रतिदेव रथसे वेगपूर्वक कूद पड़े और नीली कान्तिवाले म्यानसे तलवार खींचकर उससे शत्रुओंके विचित्र आकारवाले मुखोंको कमल-पुष्पकी तरह काटने लगे। उस समय दाँतोंसे होंठको चबाने एवं भौंहें चढ़ी होनेके कारण उनका मुख भयंकर दीख रहा था और प्रचण्ड क्रोधके कारण उनके नेत्र लाल हो गये थे। इस प्रकार लम्बी भुजाओंवाले निर्क्रति रणभूमिमें आगे-पीछे, ऊपर-नीचे चारों ओर घूम-घूमकर उस विशाल तलवारसे दानवोंको

English

Cbitfuratha

अध्याय ११८

श्लोक 7

हस्तिकर्णैः सुमनसैः कोविदारैः सुपुष्पितैः प्राचीनामलकैश्चापि धनकैः समराटकैः

hastikarṇaiḥ sumanasaiḥ kovidāraiḥ supuṣpitaiḥ prācīnāmalakaiścāpi dhanakaiḥ samarāṭakaiḥ

हिन्दी अर्थ

टुकड़े-टुकड़े कर रहे थे। इस प्रकार अपनी सेनाको समाप्तप्राय देखकर कुजम्भने कुबेरको छोड़कर राक्षसेश्वर निर्क्रतिपप धावा बोल दिया इधर जब जम्भको मूर्च्छा भंग हुई, तब उसने कुबेरके अनुचर हजारों यक्षोंको जीते-जी पकड़कर पाशोंसे बाँध लिया तथा दानवोंने उनके अनेकों प्रकारके मूर्तिमान् रत्नों, वाहनों और हजारों दिव्य

English

Dirghabahu

अध्याय ११८

श्लोक 8

खर्जूरैर्नारिकेलैश्च प्रियालाम्रातकेङ्गुदैः तन्तुमालैर् धवैर्भव्यैः काश्मीरीपर्णिभिस्तथा

kharjūrairnārikelaiśca priyālāmrātakeṅgudaiḥ tantumālair dhavairbhavyaiḥ kāśmīrīparṇibhistathā

हिन्दी अर्थ

विमानोंको अपने अधीन कर लिया। उधर जब कुबेरकी चेतना लौटी, तब उस दशाको देखकर क्रोधवश उनके नेत्र लाल हो गये और वे लम्बी एवं गरम साँस लेने लगे। तत्पश्चात् उन्होंने दिव्य गारुडास्त्रका ध्यान करके उस बाणका धनुषपर संधान किया और फिर उस शत्रुनाशक बाणको दानवोंकी सेनापर छोड़ दिया। पहले तो उनके धनुषसे धुएँकी पङ्कियाँ प्रकट हुई । तदनन्तर उससे जलती हुई करोड़ों चिनगारियाँ निकलने लगीं। तत्पश्चात् उस अस्त्रने आकाशको चारों ओरसे लपटोंसे व्याप्त कर दिया। फिर वह नाना प्रकारके रूपोंमें फैलकर दुर्निवार हो गया। उस समय अन्धकारसे आच्छादित होनेके कारण सारा जगत् रूपरहित-

English

Homadatta

अध्याय ११८

श्लोक 9

जातीफलैः पूगफलैः कट्फलैलावलीफलैः मन्दारैः कोविदारैश्च किंशुकैः कुसुमांशुकैः

jātīphalaiḥ pūgaphalaiḥ kaṭphalailāvalīphalaiḥ mandāraiḥ kovidāraiśca kiṃśukaiḥ kusumāṃśukaiḥ

हिन्दी अर्थ

सा दिखायी पड़ने लगा। तब आकाशमण्डलमें स्थित देवगण उस उत्कृष्ट तेजकी प्रशंसा करने लगे। यह अथाभिमुखमायान्तं हैत्यं दृष्टा धनाधिपः । बभूव सम्भ्रमाविष्टः पलायनपरायणः

English

Hrasvaromnn

अध्याय ११८

श्लोक 10

यवासैः शमिपर्णासैर् वेतसैर् अम्बुवेतसैः रक्तातिरङ्गनारङ्गैर् हिङ्गुभिः सप्रियङ्गुभिः

yavāsaiḥ śamiparṇāsair vetasair ambuvetasaiḥ raktātiraṅganāraṅgair hiṅgubhiḥ sapriyaṅgubhiḥ

हिन्दी अर्थ

शूराणामभिजातानां भर्तर्युपसृते रणात्। मर्तु संग्रामशिरसि युक्तं तद्भूषणाग्रतः भुशुण्डीं भैरवाकारां गृहीत्वा शैलगौरवाम्। रक्षिणो मुकुटस्याथ निष्पिपेष निशाचरान् तान् प्रमथ्याथ दनुजो मुकुटं तत् स्वके रथे। समारोप्यामररिपुर्जित्वा धनदमाहवे

English

Bukumara

अध्याय ११८

श्लोक 11

रक्ताशोकैस् तथाशोकैर् आकल्लैर् अविचारकैः मुचुकुन्दैस्तथा कुन्दैर् आटरूषपरूषकैः

raktāśokais tathāśokair ākallair avicārakaiḥ mucukundaistathā kundair āṭarūṣaparūṣakaiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वाणि जगाम हैत्यो धनाधिपो वै विनिकीर्णमूर्धजो

English

Jan.imojaya

अध्याय ११८

श्लोक 12

किरातैः किङ्किरातैश्च केतकैः श्वेतकेतकैः शोभाञ्जनैर् अञ्जनैश्च सुकलिङ्गनिकोटकैः

kirātaiḥ kiṅkirātaiśca ketakaiḥ śvetaketakaiḥ śobhāñjanair añjanaiśca sukaliṅganikoṭakaiḥ

हिन्दी अर्थ

मायाममोघामाश्चरित्य तामसीं राक्षसेश्वरः मोहयामास हैत्येन्द्रं जगत् कृत्वा तमोमयम्। ततो विफलनेत्राणि दानवानां बलानि तु देखकर परम पराक्रमी दानवराज जम्भ सिंहनाद करता हुआ

English

Dasuratha

अध्याय ११८

श्लोक 13

सुवर्णचारुवसनैर् द्रुमश्रेष्ठैस् तथासनैः मन्मथस्य शराकारैः सहकारैर्मनोरमैः

suvarṇacāruvasanair drumaśreṣṭhais tathāsanaiḥ manmathasya śarākāraiḥ sahakārairmanoramaiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उस हैत्यको अपनी ओर आता हुआ देखकर कुबेर घबरा उठे और रणभूमिसे भाग खड़े हुए। भागते समय उनका रल्रजटित उद्दीप्त मुकुट इस प्रकार भूतलपर गिर पड़ा मानो आकाशसे सूर्यका बिम्ब गिर पड़ा हो ' रणभूमिसे स्वामीके पलायन कर जानेपर उनके आभूषणोंके समक्ष उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए वीरोंका संग्रामके मुहानेपर मर जाना उचित है।' ऐसा निश्चयकर दुर्धर्ष यक्ष हाथोंमें नाना प्रकारके शस्त्रास्त्र धारणकर युद्धकी अभिलाषासे

English

S'lradht*a/a

अध्याय ११८

श्लोक 14

पीतयूथिकया चैव श्वेतयूथिकया तथा जात्या चम्पकजात्या च तुम्बरैश्चाप्यतुम्बरैः

pītayūthikayā caiva śvetayūthikayā tathā jātyā campakajātyā ca tumbaraiścāpyatumbaraiḥ

हिन्दी अर्थ

युक्त हो उस मुकुटको घेरकर खड़े हो गये; क्योंकि कुबेरके अनुचर वे वीरवर यक्ष स्वाभिमानके धनी थे। तदनन्तर उन्हें इस प्रकार युद्धोन्मुख देखकर प्रचण्ड पुरुषार्थी दानवराज जम्भ अमर्षसे भर गया। तब उसने पर्वतकी-सी गम्भीर एवं भयंकर आकारवाली भुशुण्डि लेकर उससे मुकुटके रक्षक निशाचरोंको पीस डाला। इस प्रकार उनका संहार कर उस देवशत्रु दानवने उस मुकुटको अपने रथपर रख लिया। तत्पश्चात् सिंहके समान पराक्रमी हैत्येन्द्र जम्भ युद्धभूमिमें कुबेरको जीतकर सैनिकोंके सभी आभूषणों, सम्पत्तियों तथा मूर्तिमान् रत्नोंको लेकर अपनी सेनाकी ओर चला गया। इधर कुबेर बाल बिखेरे हुए दीनभावसे देवराज इन्द्रके निकट चले गये

English

Lomapdda

अध्याय ११८

श्लोक 15

मोचैर्लोचैस्तु लकुचैस् तिलपुष्पकुशेशयैः तथा सुपुष्पावरणैश् चव्यकैः कामिवल्लभैः

mocairlocaistu lakucais tilapuṣpakuśeśayaiḥ tathā supuṣpāvaraṇaiś cavyakaiḥ kāmivallabhaiḥ

हिन्दी अर्थ

उधर असुरनन्दन राक्षसेश्वर निर्त्ृति अपनी अमोघ राक्षसी मायाका आश्रय लेकर कुजम्भके साथ भिड़े हुए थे। उन्होंने जगतको अन्धकारमय बनाकर हैत्यराज कुजम्भको मोहमें डाल दिया। उससे दानवोंकी सेनामें किसीको कुछ सूझ नहीं पड़ता था। वे एक पगसे दूसरे

English

DhriaiaVetn

अध्याय ११८

श्लोक 16

पुष्पाङ्कुरैश्च बकुलैः पारिभद्रहरिद्रकैः धाराकदम्बैः कुटजैः कदम्बैर् गिरिकुटजैः

puṣpāṅkuraiśca bakulaiḥ pāribhadraharidrakaiḥ dhārākadambaiḥ kuṭajaiḥ kadambair girikuṭajaiḥ

हिन्दी अर्थ

ततो नानास्त्रवर्षेण दानवानां महाचमूम्॥ १११ पगतक भी चलनेमें असमर्थ हो गये थे। तब उन्होंने अनेकों वध्यमानेषु हैत्येषु कुजम्भे मूढचेतसि अस्त्रं चकार सावित्रमुल्कासंघातमण्डितम्

English

Hhaiuimat

अध्याय ११८

श्लोक 17

आदित्यमुस्तकैः कुम्भैः कुङ्कुमैः कामवल्लभैः कट्फलैर्बदरैर्नीपैर् दीपैरिव महोज्ज्वलैः

ādityamustakaiḥ kumbhaiḥ kuṅkumaiḥ kāmavallabhaiḥ kaṭphalairbadarairnīpair dīpairiva mahojjvalaiḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तमसि संशान्ते हैत्येन्द्रा: प्रा्तचक्षुषः। चक्रुः क्रूरेण मनसा देवानीकैः सहादभुतम् शस्त्रैरमर्षान्निर्मुक्ते भुजङ्कास्त्रं विनोदितम्। अथादाय धनुर्घोरमिषूंश्चाशीविषोपमान्

English

Veouholra

अध्याय ११८

श्लोक 18

रक्तैः पालीवनैः श्वेतैर् दाडिमैश्चम्पकद्रुमैः बन्धूकैश्च सुबन्धूकैः कुञ्जकानां तु जातिभिः

raktaiḥ pālīvanaiḥ śvetair dāḍimaiścampakadrumaiḥ bandhūkaiśca subandhūkaiḥ kuñjakānāṃ tu jātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

राक्षसेन्द्रस्तमायान्तं विलोक्य सपदानुगः तदादानं च संधानं न मोक्षश्चापि लक्ष्यते ध्वजं परमतीक्ष्णेन चित्रकर्मामरद्विषः

English

batadynmna

अध्याय ११८

श्लोक 19

कुसुमैः पाटलाभिश्च मल्लिकाकरवीरकैः कुरबकैर् हिमवरैर् जम्बूभिर् नृपजम्बुभिः

kusumaiḥ pāṭalābhiśca mallikākaravīrakaiḥ kurabakair himavarair jambūbhir nṛpajambubhiḥ

हिन्दी अर्थ

कुजम्भः कर्म तद् दृष्टा राक्षसेन्द्रस्य संयुगे चर्म चोदयखण्डेन्दुदशकेन विभूषितम्। अभ्यद्रवद् रणे हैत्यो रक्षोऽधिपतिमोजसा

English

.. _ ■ ■'

अध्याय ११८

श्लोक 20

बीजपूरैः सकर्पूरैर् गुरुभिश्चागुरुद्रुमैः बिम्बैश्च प्रतिबिम्बैश्च संतानकवितानकैः

bījapūraiḥ sakarpūrair gurubhiścāgurudrumaiḥ bimbaiśca pratibimbaiśca saṃtānakavitānakaiḥ

हिन्दी अर्थ

अस्त्रोंको वर्षा करके घने कुहासेके अन्धकारसे व्याकुल हुए वाहनोंवाली दानवोंकी उस विशाल सेनाका संहार कर दिया। इस प्रकार हैत्योंके मारे जाने एवं कुजम्भके किंकर्तव्यविमूढ हो जानेपर प्रलयकालीन मेघके समान शरीरवाले दानवेन्द्र महिषने उल्कासमूहसे सुशोभित सावित्र नामक अस्त्रको प्रकट किया। उस प्रतापशाली सावित्र नामक परमास्त्रके प्रकट होते ही सारा निविड़ अन्धकार नष्ट हो गया। तत्पश्चात् उस अस्त्रसे चिनगारियाँ निकलने लगीं, जिन्होंने सम्पूर्ण अन्धकारको नष्ट कर दिया। उस समय सारा जगत् शरद्-ऋतुमें खिले हुए लाल कमलसमूहोंसे व्याप्त निर्मल सरोवरकी भाँति शोभा पाने लगा। इस प्रकार अन्धकारके नष्ट हो जानेपर जब

English

Cliaturanga

अध्याय ११८

श्लोक 21

तथा गुग्गुलवृक्षैश्च हिन्तालधवलेक्षुभिः तृणशून्यैः करवीरैर् अशोकैश् चक्रमर्दनैः

tathā guggulavṛkṣaiśca hintāladhavalekṣubhiḥ tṛṇaśūnyaiḥ karavīrair aśokaiś cakramardanaiḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्येद्रोंको पुनः नेत्रज्योति प्राप्त हो गयी, तब वे क्रूर मनसे देवसेनाओंके साथ अद्भुत संग्राम करने लगे। क्रोधसे भरे हुए हैत्य शस्त्रोंका प्रहार तो कर ही रहे थे, साथ ही उन्होंने भुजंगास्त्रका भी प्रयोग किया तदनन्तर कुजम्भने अपना भयंकर धनुष और सर्प- विषके समान विषैले बाणोंको लेकर शीघ्र ही राक्षसराजकी सेनापर धावा किया। तब अनुचरांसहित राक्षसेन्द्र निर्क्रतिने उस हैत्यको आक्रमण करते देखकर उसे विषैले सर्पोके

English

Crjavaha

अध्याय ११८

श्लोक 22

पीलुभिर्धातकीभिश्च चिरिबिल्वैः समाकुलैः तिन्तिडीकैस्तथा लोध्रैर् विडङ्गैः क्षीरिकाद्रुमैः

pīlubhirdhātakībhiśca ciribilvaiḥ samākulaiḥ tintiḍīkaistathā lodhrair viḍaṅgaiḥ kṣīrikādrumaiḥ

हिन्दी अर्थ

समान भीषण एवं तीखे बाणोंसे बींध दिया। उस समय वे इतनी फुर्तीसे बाण चला रहे थे कि बाणका लेना, संधान करना और छोड़ना दीख ही नहीं पड़ता था। विचित्र कर्म करनेवाले राक्षसेश्वरने बड़ी फुर्तीसे अपने बाणाँद्वारा उस देवद्रोही हैत्यके बाणसमूहोंको काट दिया और एक अत्यन्त तेज बाणसे उसके ध्वजको भी काट गिराया। साथ ही एक भाला मारकर उसके सारथिको भी रथपर बैठनेके स्थानसे नीचे गिरा दिया। युद्धस्थलमें राक्षसेश्वरके उस कर्मको देखकर कुजम्भके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये, तब उस दानवने वेगपूर्वक रथसे कूदकर शरत्कालीन आकाशकी भाँति निर्मल तलवार और उदयकालीन चन्द्रमाके समान दस चिह्णोसे सुशोभित

English

Pfithulaka

अध्याय ११८

श्लोक 23

अश्मन्तकैस्तथा कालैर् जम्बीरैः श्वैतकद्रुमैः भल्लातकैरिन्द्रयवैर् वल्गुजैः सिद्धिसाधकैः

aśmantakaistathā kālair jambīraiḥ śvaitakadrumaiḥ bhallātakairindrayavair valgujaiḥ siddhisādhakaiḥ

हिन्दी अर्थ

ढाल हाथमें उठा लिया। फिर तो वह हैत्य रणभूमिमें बड़े पराक्रमसे राक्षसेश्वरकी ओर झपटा। उसे निकट आया हुआ देखकर राक्षसेश्वरने उसके हृदयपर मुदूरसे प्रहार किया। उस प्रहारसे कुजम्भ क्षतिग्रस्त होकर विक्षुब्ध हो उठा। उस समय वह धैेर्यशाली दानव निश्चेष्ट होकर

English

Sanadvaja

अध्याय ११८

श्लोक 24

नागकेसरवृक्षैश्च सुकेसरमनोहरैः करमर्दैः कासमर्दैर् अरिष्टकवरिष्टकैः रुद्राक्षैर्द्राक्षसम्भूतैः सप्ताह्वैः पुत्रजीवकैः

nāgakesaravṛkṣaiśca sukesaramanoharaiḥ karamardaiḥ kāsamardair ariṣṭakavariṣṭakaiḥ rudrākṣairdrākṣasambhūtaiḥ saptāhvaiḥ putrajīvakaiḥ

हिन्दी अर्थ

स मुहूर्त समाश्चस्तो दानवेन्द्रोऽतिदुर्जयः॥ १२५ पर्वतकी तरह खड़ा रह गया। दो घड़ीके बाद आश्वस्त रथमारुह्य जग्राह रक्षो वामकरेण तु। केशेषु निऋतिं हैत्यो जानुनाक्रम्य घिष्ठितम् तस्िस्तदन्तरे देवो वरुणोऽपाम्पतिर्द्रुतम्

English

Magapha llne

अध्याय ११८

श्लोक 25

कङ्कोलकैर्लवङ्गैश्च त्वग्द्रुमैः पारिजातकैः प्रतानैः पिप्पलीनां च नागवल्यश्च भागशः

kaṅkolakairlavaṅgaiśca tvagdrumaiḥ pārijātakaiḥ pratānaiḥ pippalīnāṃ ca nāgavalyaśca bhāgaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो बद्धभुजं हैत्यं विफलीकृतपौरुषम् तावभिप्रायमालक्ष्य तस्य हैत्यस्य दूषितम्। त्यक्त्वा रथपथं भीतौ महिषस्यातिरंहसा

English

j Nabhas

अध्याय ११८

श्लोक 26

मरीचस्य तथा गुल्मैर् नवमल्लिकया तथा मृद्वीकामण्डपैर्मुख्यैर् अतिमुक्तकमण्डपैः

marīcasya tathā gulmair navamallikayā tathā mṛdvīkāmaṇḍapairmukhyair atimuktakamaṇḍapaiḥ

हिन्दी अर्थ

क्रुद्धस्तु महिषो हैत्यो वरुणं समभिद्रुतः । तमन्तकमुखासक्तमालोक्य हिमवदद्युतिः वायुना तेन चन्द्रेण संशुष्केण हिमेन च। व्यथिता दानवाः सर्वे शीतोच्छिन्ना विपौरुषा: हाथसे राक्षसेश्वरको पकड़ लिया। तब क्रोधसे भरा हुआ हैत्य कुजम्भ निर्ऋृतिके बालोंको पकड़कर और घुरनोंसे दबाकर खड़ा हो गया तथा तलवारसे उनका सिर काट लेनेके लिये उद्यत हो गया। इसी बीच जलेश वरुणदेवने

English

j Aujana

अध्याय ११८

श्लोक 27

त्रपुषैर्नर्तिकानां च प्रतानैः सफलैः शुभैः कूष्माण्डानां प्रतानैश्च अलाबूनां तथा क्वचित्

trapuṣairnartikānāṃ ca pratānaiḥ saphalaiḥ śubhaiḥ kūṣmāṇḍānāṃ pratānaiśca alābūnāṃ tathā kvacit

हिन्दी अर्थ

शीघ्र ही अपने पाशसे दानवेन्द्रकी दोनों भुजाओंको बाँध दिया। इस प्रकार दोनों भुजाओंके बँध जानेपर हैत्यका पुरुषार्थ विफल कर दिया गया तदनन्तर पाशधारी वरुणने दयाको तिलाञ्जलि देकर उस हैत्यपर गदासे प्रहार किया। उस गदाघातसे घायल होकर कुजम्भ (मुख, नाक, कान आदि) छिद्रोंसे रक्त वमन करने लगा। उस समय उसका रूप ऐसा प्रतीत

English

Pundarika

अध्याय ११८

श्लोक 28

चिर्भिटस्य प्रतानैश्च पटोलीकारवेल्लकैः कर्कोटकीवितानैश्च वार्ताकैर् बृहतीफलैः

cirbhiṭasya pratānaiśca paṭolīkāravellakaiḥ karkoṭakīvitānaiśca vārtākair bṛhatīphalaiḥ

हिन्दी अर्थ

हो रहा था, मानो विद्युत्समूहोंसे आच्छादित मेघ हो। कुजम्भको ऐसी दशामें पड़ा देखकर तीक्ष्ण दाढोंसे युक्त एवं विकराल मुखवाला महिषासुर अपने गहरे मुखको फैलाकर वरुण और निर्क्रति--इन दोनों देवताओंको निगल जानेका प्रयास करने लगा। तब वे दोनों देव उस हैत्यके क्रूर अभिप्रायको समझकर भयभीत हो गये और बड़ी शीघ्रतासे महिषासुरके रथ-मार्गको छोड़कर हट गये। फिर भयसे व्याकुल होकर दोनों बड़े वेगसे दो भिन्न दिशाओंकी ओर भाग चले। उनमें निर्क्रतिने तो तुरंत ही भागकर इन्द्रकी शरण ग्रहण की। उधर कुपित महिषासुरने वरुणका पीछा किया। इस प्रकार वरुणको मौतके मुखमें पड़ा हुआ देखकर शीतरश्मि चन्द्रमाने अपने सोमास्त्रको प्रकट किया, जो

English

! Kulnjit

अध्याय ११८

श्लोक 29

कण्टकैर् मूलकैर्मूलशाकैस्तु विविधैस्तथा कह्लारैश्च विदार्या च रुरूटैः स्वादुकण्टकैः सभाण्डीरविदूसारराजजम्बूकवालुकैः सुवर्चलाभिः सर्वाभिः सर्षपाभिस्तथैव च काकोलीक्षीरकाकोली छत्त्रया चातिच्छत्रया कासमर्दीसहासद्भिः सकन्दलसकाण्डकैः तथा क्षीरकशाकेन कालशाकेन चाप्यथ शिम्बीधान्यैस्तथा धान्यैः सर्वैर्निरवशेषतः

kaṇṭakair mūlakairmūlaśākaistu vividhaistathā kahlāraiśca vidāryā ca rurūṭaiḥ svādukaṇṭakaiḥ sabhāṇḍīravidūsārarājajambūkavālukaiḥ suvarcalābhiḥ sarvābhiḥ sarṣapābhistathaiva ca kākolīkṣīrakākolī chattrayā cāticchatrayā kāsamardīsahāsadbhiḥ sakandalasakāṇḍakaiḥ tathā kṣīrakaśākena kālaśākena cāpyatha śimbīdhānyaistathā dhānyaiḥ sarvairniravaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

हिमसमूहसे व्याप्त होनेके कारण अत्यन्त दुःसह था। वायव्यास्त्रका भी प्रादुर्भाव किया। चन्द्रमाद्वारा छोड़े गये उस वायव्यास्त्र एवं सूखे हिमास्त्रसे सभी दानव व्यथित हो उठे। वे शीतसे जर्जर हो गये और उनका पुरुषार्थ जाता रहा चन्द्रमाद्वारा चलाये गये अस्त्रोंसे महान् हिमराशिके

English

Haryauga

अध्याय ११८

श्लोक 30

औषधीभिर्विचित्राभिर् दीप्यमानाभिरेव च आयुष्याभिर्यशस्याभिर् बल्याभिश्च नराधिप

auṣadhībhirvicitrābhir dīpyamānābhireva ca āyuṣyābhiryaśasyābhir balyābhiśca narādhipa

हिन्दी अर्थ

गिरनेसे समस्त दानव न तो एक पग चल सकते थे और न अस्त्र ही उठानेमें समर्थ थे इस प्रकार चारों ओर असुर-सैनिकोंके शरीर शीतसे ठिठुर गये। शीतसे काँपते हुए मुखवाला महिष भी प्रयलहीन हो गया। वह अपने दोनों हाथॉंसे दोनों काँखोंको दबाकर नीचे मुख किये हुए बैठ गया। इस प्रकार चन्द्रमासे सर्वे ते निष्प्रतीकारा हैत्या श्चन्द्रमसा जिताः॥ १३९ पराजित हुए वे सभी हैत्य बदला चुकानेमें असमर्थ हो गये।

English

! Esomad hail van

अध्याय ११८

श्लोक 31

जरामृत्युभयघीभिः क्षुद्भयघ्नीभिरेव च सौभाग्यजननीभिश्च कुत्स्नाभिश्चाप्यनेकशः

jarāmṛtyubhayaghībhiḥ kṣudbhayaghnībhireva ca saubhāgyajananībhiśca kutsnābhiścāpyanekaśaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्रात्रवीत् कालनेमिर्हैत्यान् कोपेन दीपित: एकैकोऽपि जगत्सर्व शक्तस्तूलयितुं भुजैः

English

I Anstanomi

अध्याय ११८

श्लोक 32

तत्र वेणुलताभिश्च तथा कीचकवेणुभिः काशैः शशाङ्ककाशैश्च शरगुल्मैस्तथैव च

tatra veṇulatābhiśca tathā kīcakaveṇubhiḥ kāśaiḥ śaśāṅkakāśaiśca śaragulmaistathaiva ca

हिन्दी अर्थ

एकैकोऽपि क्षमो ग्रस्तुं जगत्सर्वं चराचरम्। एकैकस्यापि पर्याप्ता न सर्वेऽपि दिवौकस: न युक्तमेतच्छ्राणां विशेषाद् हैत्यजन्मनाम्। राजा चान्तरितोऽस्माकं तारको लोकमारकः मूकास्तदाभवन् हैत्या रणद्दशनपड्न््तय: । तान् दृष्टा नष्टचेतस्कान् हैत्याञ्छीतेन सादितान्

English

Budhanvan

अध्याय ११८

श्लोक 33

कुशगुल्मैस्तथा रम्यैर् गुल्मैश्चेक्षोर् मनोरमैः कार्पासजातिवर्गेण दुर्लभेन शुभेन च

kuśagulmaistathā ramyair gulmaiścekṣor manoramaiḥ kārpāsajātivargeṇa durlabhena śubhena ca

हिन्दी अर्थ

मत्वा कालक्षमं कार्य कालनेमिर्महासुरः । आश्रित्य दानवीं मायां वितत्य स्वं महावपुः निर्ममे दानवेन्द्रेशः शरीरे भास्करायुतम्

English

1 Dovanika

अध्याय ११८

श्लोक 34

तथा च कदलीखण्डैर् मनोहारिभिरुत्तमैः तथा मरकतप्रख्यैः प्रदेशैः शाद्वलान्वितैः

tathā ca kadalīkhaṇḍair manohāribhiruttamaiḥ tathā marakataprakhyaiḥ pradeśaiḥ śādvalānvitaiḥ

हिन्दी अर्थ

ततो ज्वालाकुलं सर्व त्रैलोक्यमभवत् क्षणात् तद् बलं दानवेन्द्राणां मायया कालनेमिनः । तं दृष्टा दानवानीकं लब्धसंज्ञं दिवाकरः ।

English

•Sruiayiis

अध्याय ११८

श्लोक 35

इरापुंष्पसमायुक्तैः कुङ्कमस्य च भागशः तगरातिविषामांसीग्रन्थिकैस्तु सुरागदैः

irāpuṃṣpasamāyuktaiḥ kuṅkamasya ca bhāgaśaḥ tagarātiviṣāmāṃsīgranthikaistu surāgadaiḥ

हिन्दी अर्थ

उवाचारुणमुद्श्रान्तः कोपाल्लोकेकलोचनः नयारूण रथं शीघ्रं कालनेमिरथो यतः। विमर्दस्तत्र विषमो भविता शूरसंक्षयः

English

lihadraratha

अध्याय ११८

श्लोक 36

सुवर्णपुष्पैश्च तथा भूमिपुष्पैस्तथापरैः जम्बीरकैर्भूस्तृणकैः सरसैः सशुकैस्तथा

suvarṇapuṣpaiśca tathā bhūmipuṣpaistathāparaiḥ jambīrakairbhūstṛṇakaiḥ sarasaiḥ saśukaistathā

हिन्दी अर्थ

जित एष शशाङ्कोऽत्र तदलं बलमाश्रितम्। इत्युक्तश्चोदयामास रथं गरुडपूर्वजः रक्षाके लिये खड़े रहे। इसी बीच क्रोधसे उद्दीप्त हुए कालनेमिने हैत्योंको ललकारते हुए कहा-'भो भो शृङ्गारसे सुसज्जित शूरवीरो ! तुम सभी शस्त्रास्त्रके पारगामी विद्वान् हो। तुमलोगोंमेंसे एक-एक भी अपनी भुजाओंसे सारे जगतूको तौल सकता है तथा प्रत्येक व्यक्ति सम्पूर्ण चराचर जगत्को निगल जानेमें समर्थ है। सब-के-सब प्रबल पराक्रमी देवता एक साथ मिलकर भी यन्रपूर्वक तुमलोगोंमेंसे किसी एककी सोलहवीं कलाकी समता

English

1 Ahinagu

अध्याय ११८

श्लोक 37

शङ्गवेराजमोदाभिः कुबेरकप्रियालकैः जलजैश्च तथा वणैर् नानावर्णैः सुगन्धिभिः

śaṅgaverājamodābhiḥ kuberakapriyālakaiḥ jalajaiśca tathā vaṇair nānāvarṇaiḥ sugandhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं कर सकते। फिर भी तुमलोग समरभूमिमें देबताओंसे पराजित होकर क्यों भागे जा रहे हो? ठहरो ! ऐसा करना शूरवीरोंके लिये, विशेषतया हैत्यवंशियोंके लिये उचित नहीं है। सारे संसारका संहार करनेमें समर्थ हमलोगोंका राजा तारकासुर यहाँ उपस्थित नहीं है। वह क्रुद्ध होकर इस युद्धसे भागे हुए लोगोंके प्राणोंका हरण कर लेगा'॥ १३८-१४४ ई॥

English

' •''>up;ip.*»va

अध्याय ११८

श्लोक 38

उदयादित्यसंकाशैः सूर्यचन्द्रनिभैस्तथा तपनीयसवर्णैश्च अतसीपुष्पसंनिभैः

udayādityasaṃkāśaiḥ sūryacandranibhaistathā tapanīyasavarṇaiśca atasīpuṣpasaṃnibhaiḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय शीतके प्रभावसे उन हैत्योंकी श्रवणशक्ति उनके दाँत कटकटा रहे थे। महासुर कालनेमिने उन हैत्योंको इस प्रकार शीतद्वारा व्यथित और चेतनारहित देखकर इस कार्यको कालह्वारा प्रेरित माना। फिर तो उसने आसुरी मायाका आश्रय लेकर अपने विशाल शरीरका विस्तार किया और उससे आकाशमण्डल, दिशाओं और विदिशाओंको व्याप्त कर लिया। फिर उस दानवेनद्रने अपने शरीरमें दस हजार सूर्योका निर्माण किया। उसने मायाके बलसे दसों दिशाओंको प्रचण्ड अग्निसे

English

Chyavana

अध्याय ११८

श्लोक 39

शूकपत्त्रनिभैश्चान्यैः स्थलपत्त्रैश्च भागशः पञ्चवर्णैः समाकीर्णैर् बहुवर्णैस्तथैव च

śūkapattranibhaiścānyaiḥ sthalapattraiśca bhāgaśaḥ pañcavarṇaiḥ samākīrṇair bahuvarṇaistathaiva ca

हिन्दी अर्थ

पूर्ण कर दिया, जिससे क्षणमात्रमें सारी त्रिलोकी अग्निकी लपटोंसे व्याप्त हो गयी। उस ज्चालासमूहसे चन्द्रमा शान्त हो गये। तदनन्तर कालनेमिकी मायासे दानवेन्द्रोंकी वह सेना क्रमशः शीतरूपी दुर्दिनके नष्ट हो जानेपर शोभा पाने लगी। इस प्रकार दानवोंकी सेनाको चेतनायुक्त देखकर जगतूके एकमात्र नेत्रस्वरूप सूर्य क्रो धसे तिलमिला उठे, तब उन्होंने अरुणसे कहा

English

1 Paripatra

अध्याय ११८

श्लोक 40

द्रष्टुर्दृष्ट्या हितमुदैः कुमुदैश्चन्द्रसंनिभैः तथा वह्निशिखाकारैर् गजवक्त्रोत्पलैः शुभैः

draṣṭurdṛṣṭyā hitamudaiḥ kumudaiścandrasaṃnibhaiḥ tathā vahniśikhākārair gajavaktrotpalaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्य बोले-अरुण! मेरे रथको शीघ्र वहाँ ले चलो जहाँ कालनेमिका रथ खड़ा है। वहाँ (मेरा उसके साथ) शूरवीरोंका विनाश करनेवाला भीषण संग्राम होगा। जिनके बलपर हमलोग निर्भर थे, वे चन्द्रदेव तो इस युद्धमें परास्त हो गये। इस प्रकार कहे जानेपर गरुडके अग्रज जगद्दीपोथ भगवान् जग्राह विततं धनु:

English

•• > a ft jay a

अध्याय ११८

श्लोक 41

नीलोत्पलैः सकह्लारैर् गुञ्जातककसेरुकैः शृङ्गाटकमृणालैश्च करटै राजतोत्पलैः

nīlotpalaiḥ sakahlārair guñjātakakaserukaiḥ śṛṅgāṭakamṛṇālaiśca karaṭai rājatotpalaiḥ

हिन्दी अर्थ

देवानां दानवं रूपं दानवानां च हैविकम्। मत्वासुरान् स्वकानेव जघ्ने घोरास्त्रलाघवात् कालनेमी रुषाविष्टः कृतान्त इव संक्षये। कांश्चित् खड्गेन तीक्ष्णेन कांश्चिन्नाराचवृष्टिभिः

English

Bfihatkarinan j Ksemari

अध्याय ११८

श्लोक 42

जलजैः स्थलजैर्मूलैः फलैः पुष्पैर्विशेषतः विविधैश्चैव नीवारैर् मुनिभोज्यैर्नराधिप

jalajaiḥ sthalajairmūlaiḥ phalaiḥ puṣpairviśeṣataḥ vividhaiścaiva nīvārair munibhojyairnarādhipa

हिन्दी अर्थ

कांश्चिद्रदाभिर्घोराभिः कांश्चिद् घोरैः परश्वधैः शिरांसि केषांचिदपातयच्च कांश्चित्पिपेषाथ रथस्य वेगात्

English

1 A 1 eiias

अध्याय ११८

श्लोक 43

न तद्धान्यं न तत्सस्यं न तच्छाकं न तत्फलम् न तन्मूलं न तत्कन्दं न तत्पुष्पं नराधिप

na taddhānyaṃ na tatsasyaṃ na tacchākaṃ na tatphalam na tanmūlaṃ na tatkandaṃ na tatpuṣpaṃ narādhipa

हिन्दी अर्थ

कांश्चित् क्रुधा चोद्धतमुष्टिपातैः कालनेमी रुषाविष्टस्तेषां रूपं न बुद्धवान्। नेमिहैत्यस्तु तान् दृष्ट्रा कालनेमिमुबाच ह

English

Brihadratha Vasu Chaidtja

अध्याय ११८

श्लोक 44

नागलोकोद्भवं दिव्यं नरलोकभवं च यत् अनूपोत्थं वनोत्थं च तत्र यन्नास्ति पार्थिवः

nāgalokodbhavaṃ divyaṃ naralokabhavaṃ ca yat anūpotthaṃ vanotthaṃ ca tatra yannāsti pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

अहं नेमिः सुरो नैव कालनेमे विदस्व माम्। भवता मोहितेनाजौ निहता भूरिविक्रमाः हैत्यानां दशलक्षाणि दुर्जयानां सुरैरिह। सर्वास्त्रवारणं मुञ्ज ब्राह्ममस्त्रं त्वरान्वितः स तेन बोधितो हैत्यः सम्श्रमाकुलचेतनः। योजयामास बाणं हि ब्रह्मास्त्रविहितेन तु

English

i Sn mar at ha

अध्याय ११८

श्लोक 45

सदा पुष्पफलं सर्वम् अजर्यम् ऋतुयोगतः मद्रेश्वरः स ददृशे तपसा ह्यतियोगतः

sadā puṣpaphalaṃ sarvam ajaryam ṛtuyogataḥ madreśvaraḥ sa dadṛśe tapasā hyatiyogataḥ

हिन्दी अर्थ

मुमोच चापि हैत्येन्द्रः स स्वयं सुरकण्टकः। ततोऽस्त्रतेजसा व्यासं त्रैलोक्यं सचराचरम् देवानां चाभवत् सैन्यं सर्वमेव भयान्वितम्। संचारास्त्रं च संशान्तं स्वयमायोधने बभौ

English

i Vajranahha ; Ratyarat.ha

अध्याय ११८

श्लोक 46

ददृशे च तथा तत्र नानारूपान् पतत्रिणः मयूरान् शतपत्त्रांश्च कलविङ्कांश्च कोकिलान्

dadṛśe ca tathā tatra nānārūpān patatriṇaḥ mayūrān śatapattrāṃśca kalaviṅkāṃśca kokilān

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् प्रतिहते हास्त्रे भ्रष्टतेजा दिवाकरः। महेन्द्रजालमाश्रित्य चक्रे स्वां कोटिशस्तनुम् अरुणने श्वेत कलंगियोंसे विभूषित एवं प्रयत्नपूर्वक वशमें किये गये अश्वॉसे जुते हुए रथको आगे बढ़ाया। तत्पश्चात् जगत्को उद्धासित करनेवाले महाभाग भगवान् सूर्यने अपना विशाल धनुष तथा सर्पकी-सी कान्तिवाले दो दिव्य बाणोंको हाथमें लिया। उनमेंसे एक बाणको संचारास्त्रसे संयुक्त करके चलाया तथा दूसरेको इन्द्रजालसे युक्त करके छोड़ दिया। संचारास्त्रके प्रयोगसे क्षणमात्रमें ही लोगोंके रूपोंका परिवर्तन हो गया। देवता दानवोंके और दानव

English

Brihadbhann

अध्याय ११८

श्लोक 47

तथा कादम्बकान्हंसान् कोयष्टीन् खञ्जरीटकान् कुररान्कालकूटांश्च खट्वाङ्गान् लुब्धकांस् तथा

tathā kādambakānhaṃsān koyaṣṭīn khañjarīṭakān kurarānkālakūṭāṃśca khaṭvāṅgān lubdhakāṃs tathā

हिन्दी अर्थ

आत्मीय मानकर हैत्योंपर ही फुर्तीसे प्रहार करने लगे। प्रलयकालमें कृतान्तके समान क्रोधसे भरा हुआ कालनेमि किन्हींको तीखी तलवारसे, किन्हींको बाणोंकी वृष्टिसे, किन्हींको भयंकर गदाओंसे और किन्हींको भीषण कुठारोंसे मार गिराया तथा किन्हींके मस्तकों, भुजाओं और सारथिसहित रथोंको धराशायी कर दिया। उस प्रचण्ड वेगशाली हैत्यने किन्हींको रथके वेगपूर्वक धक्केसे पीस दिया तथा किन्हींको क्रोधपूर्वक कठोर मुक्केके

English

Bfihadratha I Bankhana

अध्याय ११८

श्लोक 48

गोक्ष्वेडकांस्तथा कुम्भान् धार्तराष्ट्राञ्शुकान्बकान् घातुकांश्चक्रवाकांश्च कटुकान्टिट्टिभान् भटान्

gokṣveḍakāṃstathā kumbhān dhārtarāṣṭrāñśukānbakān ghātukāṃścakravākāṃśca kaṭukānṭiṭṭibhān bhaṭān

हिन्दी अर्थ

प्रहारसे यमलोकका पथिक बना दिया उस समय देवताओंसे पराजित हुए बहुत-से हैत्योंको अपने रूपको प्राप्ति हो चुकी थी, परंतु क्रोधसे भरा हुआ कालनेमि उनके रूपको नहीं जानता था। इस प्रकार रणभूमिमें अपने पक्षके उन हैत्योंको मारा गया देखकर दानवराज नेमि हैत्यने कालनेमिसे कहा-' कालनेमि ! मैं नेमि नामक असुर हूँ, देवता नहीं हूँ। तुम मुझे पहचानो। मायासे मोहित होनेके कारण तुमने युद्धस्थलमें बहुत- से प्रचण्ड पराक्रमी हैत्योंका सफाया कर दिया है।

English

' Rfityaruthi

अध्याय ११८

श्लोक 49

पुत्रप्रियान् लोहपृष्ठान् गोचर्मगिरिवर्तकान् पारावतांश्च कमलान् सारिका जीवजीवकान्

putrapriyān lohapṛṣṭhān gocarmagirivartakān pārāvatāṃśca kamalān sārikā jīvajīvakān

हिन्दी अर्थ

घाट उतार दिया है। इसलिये अब तुम शीकघ्रतापूर्वक सभी अस्त्रोके निवारण करनेवाले ब्रह्मास्त्रका प्रयोग करो।' इस प्रकार नेमिद्वारा समझाये जानेपर हैत्यराज कालनेमिका चित्त सम्भ्रमके कारण व्याकुल हो गया, तब उसने बाणको ब्रह्मास्त्रसे अभिमन्त्रित करके धनुषपर संधान किया तथा उस सुरकण्टक हैत्येनद्रने स्वयं उसे छोड़ भी दिया। फिर तो उस अस्त्रके तेजसे चराचरसहित त्रिलोकी व्याप्त हो गयी। देवताओंकी सारी सेना भयभीत

English

j Vyn.sitasva j Tfiagupu

अध्याय ११८

श्लोक 50

लाववर्तकवार्ताकान् रक्तवर्त्मप्रभद्रकान् ताम्रचूडान्स्वर्णचूडान् कुक्कुटान् काष्ठकुक्कुटान्

lāvavartakavārtākān raktavartmaprabhadrakān tāmracūḍānsvarṇacūḍān kukkuṭān kāṣṭhakukkuṭān

हिन्दी अर्थ

हो गयी तथा युद्धभूमिमें संचारास्त्र स्वयं शान्त हो गया। उस अस्त्रके विफल हो जानेपर सूर्यका तेज नष्ट हो गया, तब उन्होंने महेन्द्रजालका आश्रय लेकर अपने शरीरको करोड़ों रूपोंमें प्रकट किया विस्फूर्जत्करसम्पातसमाक्रान्तजगत्त्रयम् । तताप दानवानीकं गतमञ्जौघशोणितम् चक्षूंषि दानवेन्द्राणां चकारान्धानि च प्रभुः

English

1 Hfihanmanas

अध्याय ११८

श्लोक 51

कपिञ्जलान्कलविङ्कांस् तथा कुङ्कुमचूडकान् भृङ्गराजान् सीरपादान् भूलिङ्गान् डिण्डिमान् नवान्

kapiñjalānkalaviṅkāṃs tathā kuṅkumacūḍakān bhṛṅgarājān sīrapādān bhūliṅgān ḍiṇḍimān navān

हिन्दी अर्थ

तत्र तत्र व्यदृश्यन्त मृता हैत्येश्वरा भुवि। रथा गजाश्च पतितास्तुरगाश्च समापिताः प्रकोपोद्भूतताम्राक्षः कालनेमी रुषातुरः

English

Visvasaha II . Upngiipta

अध्याय ११८

श्लोक 52

मञ्जुलीतकदात्यूहान् भारद्वाजांस्तथा चषान् एतांश्चान्यांश्च सुबहून् पक्षिसंघान्मनोहरान्

mañjulītakadātyūhān bhāradvājāṃstathā caṣān etāṃścānyāṃśca subahūn pakṣisaṃghānmanoharān

हिन्दी अर्थ

हैत्यास्तां वृष्टिमासाद्य समाश्वस्तास्ततः क्रमात्। बीजाङ्करा इवाम्लानाः प्राप्य वृष्टिं धरातले ततः स मेघरूपी तु कालनेमिर्महासुरः। शस्त्रवृष्टिं ववर्षाँग्रां देवानीकेषु दुर्जयः तया वृष्ट्या बाध्यमाना हैत्येन्द्राणां महौजसाम्। गतिं कांचन पश्यन्तो गावः शीतार्दिता इव

English

Hira'iyuuubha

अध्याय ११८

श्लोक 53

श्वापदान्विविधाकारान् मृगांश्चैव महामृगान् व्याघ्रान्केसरिणः सिंहान् द्वीपिनः शरभान्वृकान्

śvāpadānvividhākārān mṛgāṃścaiva mahāmṛgān vyāghrānkesariṇaḥ siṃhān dvīpinaḥ śarabhānvṛkān

हिन्दी अर्थ

उन रूपोंसे निकलती हुई किरणोंके गिरनेसे तीनों लोक आक्रान्त हो गये। उससे मज्जा और रक्तसे रहित दानवोंकी सेना संतप्त हो उठी। तत्पश्चात् सामर्थ्यशाली सूर्यदेवने चारों ओर अग्निकी अत्यन्त घोर वृष्टि की और दानवेन्द्रोंके नेत्रोंको अंधा कर दिया। हाथियोंकी

English

Hviigata Jayadratha

अध्याय ११८

श्लोक 54

ऋक्षांस्तरक्षूंश्च बहून् गोलाङ्गूलान् सवानरान् शशलोमान् सकादम्बान् मार्जारान् वायुवेगिनः

ṛkṣāṃstarakṣūṃśca bahūn golāṅgūlān savānarān śaśalomān sakādambān mārjārān vāyuveginaḥ

हिन्दी अर्थ

धूपसे पीड़ित हुए घोड़े लम्बी साँस खींचने लगे। प्याससे व्याकुल हुए रथी भी इधर-उधर पानीकी खोज करते हुए छायादार वृक्षों और पर्वतोंकी गुफाओंकी जिसकी भयंकर ज्वालाने वृक्षोंको जलाकर भस्म कर दिया। जलाभिलाषी लोग सामने ही हिलोरें लेते हुए जलसे भरे हुए जलाशयको देखकर सामने स्थित रहनेपर भी दावाग्निसे पीड़ित होनेके कारण प्राप्त नहीं कर सकते थे, अत: जल न पाकर मुख फैलाये हुए भूतलपर गिरकर चेतनारहित हो जाते थे। भूतलपर जगह-जगह मरे हुए हैत्येश्वर दिखायी पड़ते थे। कहीं-कहीं टूटे हुए रथ तथा मरे हुए हाथी और घोड़े पड़े हुए थे। कहीं

English

: bvariara 1

अध्याय ११८

श्लोक 55

मूषकान्नकुलान् कावान् सिंहान् द्रुममनोहरान् तथा मत्तांश्च मातंगान् महिषान् गवयान् वृषान् चमरान् सृमरांश्चैव तथा गौरखरानपि

mūṣakānnakulān kāvān siṃhān drumamanoharān tathā mattāṃśca mātaṃgān mahiṣān gavayān vṛṣān camarān sṛmarāṃścaiva tathā gaurakharānapi

हिन्दी अर्थ

कुछ लोग बैठकर रक्त उगल रहे थे और कुछ दौड़ लगा रहे थे, जिनके शरीरसे रक्त, मज्जा और चर्बी टपक रही थी। कहीं हजारोंकी संख्यामें मरे हुए दानव दीख रहे थे। दानवेन्द्रोंके उस महान् विनाशके उपस्थित होनेपर कालनेमि क्रोधसे विह्वल हो उठा। प्रचण्ड क्रोधके कारण उसके नेत्र लाल हो गये। उसकी शरीरकान्ति प्रलयकालीन मेघके समान हो गयी। वह उमड़ते हुए सैकड़ों जलाशयोंके सदृश उछल पड़ा और गम्भीररूपसे ताल ठोंककर एवं

English

Puspavat Dhruvnsandhi

अध्याय ११८

श्लोक 56

उरभ्रांश्च तथा मेषान् सारङ्गानथ कूकुरान् नीलांश्चैव महानालान् करालान्मृगमातृकान्

urabhrāṃśca tathā meṣān sāraṅgānatha kūkurān nīlāṃścaiva mahānālān karālānmṛgamātṛkān

हिन्दी अर्थ

सिंहनाद करके जगत्के प्राणियोंके हृदयोंको कम्पित कर दिया। फिर उसने आकाशमण्डलको आच्छादित कर सूर्यकी मायाको नष्ट कर दिया। तदनन्तर दानवेन्द्रकी सेनापर शीतल जलकी वर्षा होने लगी। हैत्यगण उस वृष्टिका अनुभव कर क्रमशः उसी प्रकार समाश्वस्त हो गये, जैसे भूतलपर सूखते हुए बीजाङ्कर जलकी वृष्टिसे हरे-भरे हो जाते हैं तत्पश्चात् दुर्जय एवं महान् असुर कालनेमि मेघरूप होकर देवताओंकी सेनाओंपर भीषण शस्त्रवृष्टि करने लगा। प्रचण्ड पराक्रमी हैत्येन्द्रोंकी उस बाणवर्षासे पीड़ित हुए देवगणोंको शीतसे पीड़ित

English

1 Snvarehas

अध्याय ११८

श्लोक 57

सदंष्ट्रारामसरभान् क्रौञ्चाकारकशम्बरान् करालान्कृतमालांश्च कालपुच्छांश्च तोरणान्

sadaṃṣṭrārāmasarabhān krauñcākārakaśambarān karālānkṛtamālāṃśca kālapucchāṃśca toraṇān

हिन्दी अर्थ

गौओंकी तरह कोई आश्रयस्थान नहीं दीख रहा था। अपरे कुञ्चरितैर्गात्रैः स्वहस्तपिहिताननाः

English

fiatyabita Rudarsana

अध्याय ११८

श्लोक 58

दंष्ट्रान्खड्गान्वराहांश्च तुरंगान्खरगर्दभान् एतान् अद्विष्टान्मद्रेशो विरुद्धांश्च परस्परम्

daṃṣṭrānkhaḍgānvarāhāṃśca turaṃgānkharagardabhān etān adviṣṭānmadreśo viruddhāṃśca parasparam

हिन्दी अर्थ

एवंविधे तु संग्रामे तुमुले देवसंक्षये विपर्यस्तरथासङ्का निष्पिष्टध्वजपड्न्तय: । निर्थिन्नाज्ञैस्तुरद्वैस्तु गजेश्चाचलसन्निभे: स्त्रुतरक्तहृहैर्भूमिविकृताविकृता बभौ। एवमाजौ बली हैत्यः कालनेमिर्महासुरः

English

1 Bubhiisa

अध्याय ११८

श्लोक 59

अविरुद्धान्वने दृष्ट्वा विस्मयं परमं ययौ तच्चाश्रमपदं पुण्यं बभूवात्रेः पुरा नृपम्

aviruddhānvane dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ yayau taccāśramapadaṃ puṇyaṃ babhūvātreḥ purā nṛpam

हिन्दी अर्थ

इतरेषामसंख्याताः सुरजातिनिकायिनाम्। जघ्ने स कोटीः संक्रुद्धश्चित्रासत्रैरस्त्रकोविदः संक्रुद्धावश्चिनौ देवौ चित्रास्त्रक वचोज्चलौ

English

Agnivarna 1 Susruta

अध्याय ११८

श्लोक 60

तत्प्रसादात्प्रभायुक्तं स्थावरैर्जङ्गमैस्तथा हिंसन्ति हि न चान्योन्यं हिंसकास्तु परस्परम्

tatprasādātprabhāyuktaṃ sthāvarairjaṅgamaistathā hiṃsanti hi na cānyonyaṃ hiṃsakāstu parasparam

हिन्दी अर्थ

जघ्नतुः समरे हैत्यं कृतान्तानलसंनिभम्। जग्राहाथ धनुर्हैत्यः शरांश्चाशीविषोपमान्। ववर्ष भिषजो मूर्धि संछाद्याकाशगोचरम् वे अस्त्र छोड़कर अपने-अपने हाथियों और घोड़ोंकी पीठोंपर चिपककर छिप गये। कहीं-कहीं भयभीत हुए देवगण रथोंमें लुक-छिप रहे थे। कुछ अन्य देवताओंके शरीर भयसे सिकुड़ गये थे, वे भयवश अपने हाथसे

English

1 Vijaya j

अध्याय ११८

श्लोक 61

क्रव्यादाः प्राणिनस्तत्र सर्वे क्षीरफलाशनाः निर्मितास्तत्र चात्यर्थम् अत्रिणा सुमहात्मना

kravyādāḥ prāṇinastatra sarve kṣīraphalāśanāḥ nirmitāstatra cātyartham atriṇā sumahātmanā

हिन्दी अर्थ

मुखको ढके हुए दसों दिशाओंमें इधर-उधर भाग-दौड़ कर रहे थे। इस प्रकार उस देव-विनाशक भीषण संग्राममे शस्त्रोंके आघातसे जिनकी अङ्गसंधियाँ छिन्न-भिन्न हो थे तथा जंघा और जानु कट गये थे, ऐसे सैनिक, टूटे हुए हरसेवाले रथ और चूर-चूर हुए ध्वजाओंकी कतारे भूतलपर पड़ी हुई दीख रही थीं। जिनके शरीरोंसे बहते हुए रक्तसे गड्ढे भर जाते थे, ऐसे विदीर्ण अङ्गोंवाले घोड़ों

English

Dhritavrata Prasijsruta

अध्याय ११८

श्लोक 62

शैलानितम्बदेशेषु न्यवसच्च स्वयं नृपः पयः क्षरन्ति ते दिव्यम् अमृतस्वादुकण्टकम्

śailānitambadeśeṣu nyavasacca svayaṃ nṛpaḥ payaḥ kṣaranti te divyam amṛtasvādukaṇṭakam

हिन्दी अर्थ

और पर्वत-सदूश विशालकाय गजराजोंसे पटी हुई वह रणभूमि विकृत और बीभत्स दिखायी पड़ रही थी। इस प्रकार उस युद्धमें महाबली महासुर कालनेमि हैत्यने दो ही घड़ीमें एक लाख गन्धर्वो, पाँच लाख यक्षो, साठ हजार प्रधान-प्रधान पिशाचोंको कालके हवाले कर दिया। इनके अतिरिक्त उसने निर्भय होकर अन्य देवजातियोंके असंख्य वीरोंका संहार किया तथा अस्त्रविद्यानिपुण कालनेमिने विचित्र ढंगसे अस्त्रोंके प्रहारसे करोड़ों देवताओंको यमलोकका पथिक बना दिया

English

1 Uita 1

अध्याय ११८

श्लोक 63

क्वचिद्राजन्महिष्यश्च क्वचिदाजाश्च सर्वशः शिलाः क्षीरेण सम्पूर्णा दध्ना चान्यत्र वा बहिः

kvacidrājanmahiṣyaśca kvacidājāśca sarvaśaḥ śilāḥ kṣīreṇa sampūrṇā dadhnā cānyatra vā bahiḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय इस प्रकारकी भयंकर पराजय और और उज्वल कवचसे सुसज्जित हो दोनों देवता अश्विनीकुमार क्रोधमें भरे हुए समरभूमिमें आगे बढ़े और कृत्तान्त एवं अग्निके समान पराक्रमी उस हैत्यपर प्रहार करने लगे। उस भयावनी आकृतिवाले भयंकर असुरको रणभूमिमें सम्मुख

English

Bambhava fiiiBSTidhi

अध्याय ११८

श्लोक 64

संपश्यन्परमां प्रीतिम् अवाप वसुधाधिपः सरांसि तत्र दिव्यानि नद्यश्च विमलोदकाः

saṃpaśyanparamāṃ prītim avāpa vasudhādhipaḥ sarāṃsi tatra divyāni nadyaśca vimalodakāḥ

हिन्दी अर्थ

पाकर एक-एकने तीखे अग्रभागवाले साठ-साठ बाणांसे उसके मर्मस्थानॉपर आघात किया। उन दोनों अश्विनीकुमारोंके बाण-प्रहारसे उसका चित्त कुछ दुःखी हो गया। फिर उसने आठ आरोंवाले चक्रको हाथमें लिया, जो तेलसे सफाया हुआ तथा रणमें अन्तकके समान विकराल था। उसने उस चक्रसे अश्विनीकुमारोंके रथके कूबरको काट गिराया। तत्पश्चात् उस हैत्यने धनुष और सर्पके समान जहरीले बाणोंको उठाया और आकाशमण्डलको बाणोंसे आच्छादित तावप्यस्त्रेश्चिच्छिदतुः शितैस्तैर्देत्यसायकान्। तच्च कर्म तयोर्दुष्टा विस्मितः कोपमाविशत्

English

; Satyakarman

अध्याय ११८

श्लोक 65

प्रणालिकानि चोष्णानि शीतलानि च भागशः कन्दराणि च शैलस्य सुसेव्यानि पदे पदे

praṇālikāni coṣṇāni śītalāni ca bhāgaśaḥ kandarāṇi ca śailasya susevyāni pade pade

हिन्दी अर्थ

महता स तु कोपेन सर्वायोमयसादनम्। जग्राह मुद्ररं भीमं कालदण्डविभीषणम्

English

JardsandJta Yitahavya i

अध्याय ११८

श्लोक 66

हिमपातो न तत्रास्ति समन्तात्पञ्चयोजनम् उपत्यका सुशैलस्य शिखरस्य न विद्यते

himapāto na tatrāsti samantātpañcayojanam upatyakā suśailasya śikharasya na vidyate

हिन्दी अर्थ

तं तु मुद्रमायान्तमालोक्याम्बरगोचरम् तस्य कर्माश्चिनौ दृष्टा भिषजौ चित्रयोधिनौ घरवज्रप्रहारैस्तु हैत्येन्द्रः स परिष्कृतः। रथो ध्वजो धनुश्चक्रं कवचं चापि काञ्जनम्

English

Adhiratha

अध्याय ११८

श्लोक 67

तत्रास्ति राजञ्छिखरं पर्वतेन्द्रस्य पाण्डुरम् हिमपातं घना यत्र कुर्वन्ति सहिताः सदा

tatrāsti rājañchikharaṃ parvatendrasya pāṇḍuram himapātaṃ ghanā yatra kurvanti sahitāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

तद् दृष्टा दुष्करं कर्म सोऽश्चिभ्यां भीमविक्रमः तस्मिन् प्रशान्ते वञ्रास्त्रे कालनेमिरनन्तरम्। जीवग्राहं ग्राहयितुमश्चिनौ तु प्रचक्रमे

English

Mahasvat Dhriti |

अध्याय ११८

श्लोक 68

तत्रास्ति चापरं शृङ्गं यत्र तोयघना घनाः नित्यमेवाभिवर्षन्ति शिलाभिः शिखरं वरम्

tatrāsti cāparaṃ śṛṅgaṃ yatra toyaghanā ghanāḥ nityamevābhivarṣanti śilābhiḥ śikharaṃ varam

हिन्दी अर्थ

तयोरनुगतो हैत्यः कालनेमिर्महाबलः । प्राप्येन्द्रस्य रथं क्रूरो हैत्यानीकपदानुगः दृष्टा हैत्यस्य तत् क्रौर्य सर्वभूतानि मेनिरे करके उन दोनों देववैद्योंके मस्तकोंपर बाणवृष्टि प्रारम्भ को। तब उन दोनों देवोंने भी अपने तीखे अस्त्रोंसे उस हैत्यके बाणोंके टुकड़े-टुकड़े कर दिये। उन दोनोंके उस कर्मको देखकर आश्चर्यचकित हुआ कालनेमि क्रुद्ध

English

Sahadeva

अध्याय ११८

श्लोक 69

तदाश्रमं मनोहारि यत्र कामधरा धरा सुरमुख्योपयोगित्वाच् छाखिनां सफलाः फलाः

tadāśramaṃ manohāri yatra kāmadharā dharā suramukhyopayogitvāc chākhināṃ saphalāḥ phalāḥ

हिन्दी अर्थ

हो उठा। फिर तो उसने बड़े क्रोधसे अपने भयंकर मुद्गरको, जिसका सर्वाङ्गभाग लोहेका बना हुआ था तथा कालदण्डके समान अत्यन्त भीषण था, हाथमें लिया और बड़े वेगसे घुमाकर उसे अश्चिनीकुमारोंके रथपर फेंक दिया। आकाशमार्गसे उस मुद्गरको अपनी ओर आते देखकर दोनों अश्विनीकुमार अपने-अपने रथको छोड़कर बड़े वेगसे भूतलपर कूद पड़े। तब स्वर्णसमूहसे सुसञ्जित एवं पर्वतके समान विशाल उस

English

VisT-ntavat Brhadbala

अध्याय ११८

श्लोक 70

सदोपगीतभ्रमरसुरस्त्रीसेवितं परम् सर्वपापक्षयकरं शैलस्येव प्रहारकम्

sadopagītabhramarasurastrīsevitaṃ param sarvapāpakṣayakaraṃ śailasyeva prahārakam

हिन्दी अर्थ

मुद्गरने उन दोनों रथोंको चूर-चूर करके पृथ्वीको विदीर्ण कर दिया। उसके उस कर्मको देखकर विचित्र ढंगसे युद्ध करनेवाले देववैद्य अश्विनीकुमारोंने दानवेन्द्रोंको विमुख करनेवाले वञ्रास्त्रका प्रयोग किया। फिर तो उस समय हैत्येन्द्र कालनेमि भयंकर वञ्र-प्रहारोंसे आच्छादित हो उठा। क्षणमात्रमें ही सभी सैनिकोंके देखते-देखते उसके रथ, ध्वज, धनुष, चक्र और स्वर्णनिर्मित कवचके तिलके समान टुकड़े-टुकड़े हो गये। अश्विनीकुमारोंद्वारा किये गये उस दुष्कर कर्मको देखकर भयंकर पराक्रमी एवं महाबली दानवेन्द्र कालनेमिने उस युद्धके मुहानेपर नारायणास्त्रका प्रयोग किया और उस अस्त्रके तेजसे वज्रास्त्रको शान्त कर दिया। उस वञ्रास्त्रके

English

PAIfjyVAS AND

अध्याय ११८

श्लोक 71

वानरैः क्रीडमानैश्च देशाद्देशान्नराधिप हिमपुञ्जाः कृतास्तत्र चन्द्रबिम्बसमप्रभाः

vānaraiḥ krīḍamānaiśca deśāddeśānnarādhipa himapuñjāḥ kṛtāstatra candrabimbasamaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

शान्त हो जानेके बाद कालनेमि दोनों अश्विनीकुमारोंको जीते-जी पकड़ लेनेका प्रयत्न करने लगा। तब वे दोनों अश्विनीकुमार भयभीत होकर पैदल ही रणभूमिसे भागकर इन्द्रके रथके निकट जा पहुँचे। उस समय उनके शरीर काँप रहे थे और उन्होंने अस्त्रका भी त्याग कर दिया था। उस समय महाबली एवं क्रूर स्वभाववाला हैत्यराज कालनेमि भी हैत्योंकी सेनाके साथ अश्विनीकुमारोंका पीछा करते हुए इन्द्रके रथके निकट पहुँचा। उसे देखकर

English

KAURAVAS, Brhatksana

अध्याय ११८

श्लोक 72

तदाश्रमं समन्ताच्च हिमसंरुद्धकन्दरैः शैलवाटैः परिवृतम् अगम्यं मनुजैः सदा

tadāśramaṃ samantācca himasaṃruddhakandaraiḥ śailavāṭaiḥ parivṛtam agamyaṃ manujaiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

सभी प्राणी विह्वल हो गये और सबके मनमें भय छा गया। हैत्यराज कालनेमिके उस क्रूर कर्मको देखकर सभी प्राणियोंने पराजयं महेन्द्रस्य सर्वलोकक्षयावहम्। चेलुः शिखरिणो मुख्याः पेतुरुल्का नभस्तलात् तां भूतविकृतिं दृष्टा भगवान् गरुडध्वजः

English

(rataaraTas

अध्याय ११८

श्लोक 73

पूर्वाराधितभावो ऽसौ महाराजः पुरूरवाः तदाश्रमपदं प्राप्तो देवदेवप्रसादतः

pūrvārādhitabhāvo 'sau mahārājaḥ purūravāḥ tadāśramapadaṃ prāpto devadevaprasādataḥ

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मीकरयुगाजस्त्रलालिताङ्घिसरोरुहः शरदम्बरनीलाब्जकान्तदेहच्छविर्विभुः । कौस्तुभोद्भासितोरस्को कान्तकेयूरभास्वरः

English

Urnksopa APPENDIX VIII.

अध्याय ११८

श्लोक 74

तदाश्रमं श्रमशमनं मनोहरं मनोहरैः कुसुमशतैरलंकृतम् कृतं स्वयं रुचिरमथात्रिणा शुभं शुभावहं च हि ददृशे स मद्रराट्

tadāśramaṃ śramaśamanaṃ manoharaṃ manoharaiḥ kusumaśatairalaṃkṛtam kṛtaṃ svayaṃ ruciramathātriṇā śubhaṃ śubhāvahaṃ ca hi dadṛśe sa madrarāṭ

हिन्दी अर्थ

तत्रापश्यत देवेन्द्रमभिद्रुतमभिप्लुतैः परित्राणायाशु कृतं सुक्षेत्रे कर्म निर्मलम्। अथापश्यन्त हैतेया वियति ज्योतिर्मण्डलम् तमालोक्यासुरेन्द्रास्तु हर्षसम्पूर्णमानसाः। अयं वै देवसर्वस्वं जितेऽस्मिन् निर्जिताः सुराः

English

paurAnik chronology.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 118
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.