Matsya Purana· Matsya Purāṇa
120
अध्याय 120 / 176

Adhyaya 120

48 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ48 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२०

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १२० स त्वाश्रमपदे रम्ये त्यक्ताहारपरिच्छदः क्रीडाविहारं गन्धर्वैः पश्यन्नप्सरसां सह

matsya-purāṇa 120 sa tvāśramapade ramye tyaktāhāraparicchadaḥ krīḍāvihāraṃ gandharvaiḥ paśyannapsarasāṃ saha

हिन्दी अर्थ

अस्त्राण्यादातुमभवन्न समर्था यदा रणे॥ ४ वे रणभूमिमें अस्त्र ग्रहण करनेमें असमर्थ हो गये, समन्तात्कोटिशो हैत्याः सर्वतः प्रत्ययोधयन् बहु कृत्वा वपुर्विष्णुः किंचिच्छान्तभुजोऽभवत्। उवाच च गरूत्मन्तं तस्मिन् सुतुमुले रणे

English

Siita said:- -Then that king, giving up all food and the nso of raiments, saw the pastimes of the Gandbarvas and the nymphs (apsarfts). — 1.

अध्याय १२०

श्लोक 2

कृत्वा पुष्पोच्चयं भूरि ग्रन्थयित्वा तथा स्रजः अग्रं निवेद्य देवाय गन्धर्वेभ्यस्तदा ददौ

kṛtvā puṣpoccayaṃ bhūri granthayitvā tathā srajaḥ agraṃ nivedya devāya gandharvebhyastadā dadau

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तो गरुङस्तेन विष्णुना प्रभविष्णुना आसपाद रणे हैत्यं मथनं घोरदर्शनम्। हैत्यस्त्वभिमुखं दृष्टा शङ्खचक्रगदाधरम्

English

lie, after offering the garlands made of various flowers to Vifnu, presented them to the Gandharvas; and he saw, but did not take any notice of the pastimes of, the nymphs (apsanis), while gathering flowers in the gladness of the heart. — 3-4.

अध्याय १२०

श्लोक 3

पुष्पोच्चयप्रसक्तानां क्रीडन्तीनां यथासुखम् चेष्टा नानाविधाकाराः पश्यन्नपि न पश्यति

puṣpoccayaprasaktānāṃ krīḍantīnāṃ yathāsukham ceṣṭā nānāvidhākārāḥ paśyannapi na paśyati

हिन्दी अर्थ

तत्प्रहारमचिन्त्यैव विष्णुस्तस्मिन् महाहवे विद्धो मर्मसु हैत्येन्द्रो हरिबाणैरकम्पत। स मुहूर्त समाश्वास्य जग्राह परिघं तदा विष्णुस्तेन प्रहारेण किंचिदाघूर्णितोऽभवत्

English

Some of the nymphs, while gathering flowers, became entangled in the creepers and were forsaken and left behind by their companions and lords.— 4.

अध्याय १२०

श्लोक 4

काचित्पुष्पोच्चये सक्ता लताजालेन वेष्टिता सखीजनेन संत्यक्ता कान्तेनाभिसमुज्झिता

kācitpuṣpoccaye saktā latājālena veṣṭitā sakhījanena saṃtyaktā kāntenābhisamujjhitā

हिन्दी अर्थ

स पपाताथ हैत्येन्द्रः क्षयकालेऽचलो यथा। तस्मिन् निपतिते भूमौ दानवे वीर्यशालिनि अवसादं ययुर्हैत्याः कर्दमे करिणो यथा। ततस्तेषु विपन्नेषु दानवेष्वतिमानिषु

English

Some of them, oilialing lotus-scent, had their faces surrounded by the buzzing black bees and were freed of them by their lowers; wliile others had their eyes moistened with the juice of (lowers which was removed by the breath of tlieir hwds. — 5-6.

अध्याय १२०

श्लोक 5

काचित्कमलगन्धाभा निःश्वासपवनाहृतैः मधुपैराकुलमुखी कान्तेन परिमोचिता

kācitkamalagandhābhā niḥśvāsapavanāhṛtaiḥ madhupairākulamukhī kāntena parimocitā

हिन्दी अर्थ

प्रकोपाद् रक्तनयनो महिषो दानवेश्वरः। प्रत्युद्ययौ हरिं रौद्रः स्वबाहुनलमास्थितः शक्त्या च गरुडं वीरो महिषोऽभ्यहनद्धृदि ग्रस्तुमैच्छद् रणे हैत्यः सगरुत्मन्तमच्युतम्

English

Some offered the heap of |](nvers collected by them tr> their husbands, and some decorated their luiir with the garlands of flower.s woven by their lords. — 7, »

अध्याय १२०

श्लोक 6

मकरन्दसभाक्रान्तनयना काचिदङ्गना कान्तनिःश्वासवातेन नीरजस्ककृतेक्षणा

makarandasabhākrāntanayanā kācidaṅganā kāntaniḥśvāsavātena nīrajaskakṛtekṣaṇā

हिन्दी अर्थ

तब मरे हुए हाथियों और घोड़ोंकी लाशोंसे जनार्दनके साथ युद्ध करने लगे। इस तरह करोड़ों हैत्य चारों ओरसे घेरकर उनके साथ युद्ध कर रहे थे। उस समय उस भयंकर संग्राममें भगवान् विष्णुको, जो अनेकों विग्रह (शरीर) धारण कर उनके साथ युद्ध कर रहे थे, भुजाएँ कुछ शिथिल पड़ गयीं । तब वे गरुडसे बोले- गरुड! तुम इस युद्धमें थक तो नहीं गये हो? यदि थके न हो तो तुम मुझे मथनके रथके निकट ले चलो और यदि तुम थक गये हो तो दो

English

Some apsarfis (the very sight of whom produces love in men) collected the flowers an<l wove garlan«ls of them, and then by their lords had their tresses of hair decorated with them; and considered themselves very fortunate. — 8.

अध्याय १२०

श्लोक 7

काचिद् उच्चीय पुष्पाणि ददौ कान्तस्य भामिनी कान्तसंग्रथितैः पुष्पै रराज कृतशेखरा

kācid uccīya puṣpāṇi dadau kāntasya bhāminī kāntasaṃgrathitaiḥ puṣpai rarāja kṛtaśekharā

हिन्दी अर्थ

घड़ीके लिये रणभूमिसे दूर हट चलो ।' शक्तिशाली भगवान् विष्णुके द्वारा इस प्रकार कहे जानेपर गरुड रणभूमिमें भयंकर आकृतिवाले हैत्यराज मथनके निकट जा पहुँचे। हैत्यराज मथनने शङ्क, चक्र एवं गदा धारण किये हुए विष्णुको सम्मुख उपस्थित देखकर उनके वक्ष:स्थलपर भिन्दिपाल (ढेलवाँस) एवं तीखे बाणसे प्रहार किया उस महायुद्धमें हैत्यद्वारा किये गये उस प्रहारको कुछ भी परवा न कर विष्णुने उसे ऐसे पाँच बाणोंसे घायल किया, जो पत्थरपर रगड़कर तेज किये गये थे। पुनः कानतक खींचकर छोड़े गये दस बाणोंसे उसके

English

Some were called away by their lords to dabble into amorous pastimes with them, to a solitary hou'er, full of beautiful flowers. —!).

अध्याय १२०

श्लोक 8

उच्चीय स्वयम् उद्ग्रथ्य कान्तेन कृतशेखरा कृतकृत्यमिवात्मानं मेने मन्मथवर्धिनी

uccīya svayam udgrathya kāntena kṛtaśekharā kṛtakṛtyamivātmānaṃ mene manmathavardhinī

हिन्दी अर्थ

स्तनोंके मध्यभागमें चोट पहुँचायी। श्रीहरिके बाणोंसे मर्मस्थानोंके घायल हो जानेपर हैत्येन्द्र मथन काँपने लगा। फिर दो घड़ीके बाद आश्वस्त होकर उसने परिष उठाया और उस अग्निके समान तेजस्वी परिघसे जनार्दनपर भी आघात किया। भगवान् विष्णु उस प्रहारसे कुछ चककर-सा काटने लगे। तत्पश्चात् माधवकी आँखें क्रोधसे चढ़ गयीं, तब उन्होंने गदा हाथमें ली और क्रोधपूर्वक उसके आघातसे रथसहित मथनको पीस डाला। हैत्येन्द्र

English

Some culled the flowers out fd tlio branch bent by tlieir lords and looked upon themselves exceedingly fortunate and happy. — 10.

अध्याय १२०

श्लोक 9

अस्त्वस्मिन्गहने कुञ्जे विशिष्टकुसुमा लता काचिदेवं रहो नीता रमणेन रिरंसुना

astvasmingahane kuñje viśiṣṭakusumā latā kācidevaṃ raho nītā ramaṇena riraṃsunā

हिन्दी अर्थ

मथन इस प्रकार धराशायी हो गया, जैसे प्रलयकालमें पर्वत ढह जाते हैं। उस पराक्रमशाली दानवके धराशायी हो जानेपर हैत्योंमें उसी प्रकार विषाद छा गया, मानो हाथियोंका समूह दलदलमें फँस गया हो। उन अत्यन्त अभिमानी दानवोंके इस प्रकार विपत्तिग्रस्त हो जानेपर दानवेश्वर महिषने, जिसके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये थे और जो अत्यन्त उग्र स्वभाववाला था, अपने बाहुबलका आश्रय लेकर श्रीहरिपर आक्रमण किया। उस समय महिषने श्रीहरिपर तीखी धारवाले शूलसे आघात किया। फिर वीरवर महिषने गरुडके हृदयपर शक्तिसे प्रहार किया। तत्पश्चात् उस हैत्यने रणभूमिमें विशाल पर्वतकी गुफाके समान अपने मुखको फैलाकर गरुडसहित अच्युतको

English

Some, while enjoying tlie company of their lords, undisturbed in the grove of lotuses, cast shlelong glances towards the King Pururava.— 11.

अध्याय १२०

श्लोक 10

कान्तसंनामितलता कुसुमानि विचिन्वती सर्वाभ्यः काचिदात्मानं मेने सर्वगुणाधिकम्

kāntasaṃnāmitalatā kusumāni vicinvatī sarvābhyaḥ kācidātmānaṃ mene sarvaguṇādhikam

हिन्दी अर्थ

निगल जानेकी चेष्टा करने लगा अथाच्युतो5पि विज्ञाय दानवस्य चिकीर्षितम्। वदनं पूरयामास दिव्यैरस्त्रै्महाबलः

English

Some of the nymphs overpowered their lords by sprinkling water on them, and then became pleas0<l when they, in their turn, were overcome by their lords.— 12.

अध्याय १२०

श्लोक 11

काश्चित्पश्यति भूपालं नलिनीषु पृथक्पृथक् क्रीडमानास्तु गन्धर्वैर् देवरामा मनोरमाः

kāścitpaśyati bhūpālaṃ nalinīṣu pṛthakpṛthak krīḍamānāstu gandharvair devarāmā manoramāḥ

हिन्दी अर्थ

परिवर्तितकायोऽधः पपात न ममार च महिषं पतितं दृष्टा भूमौ प्रोवाच केशवः। महिषासुर मत्तस्त्वं वधं नारस्त्रैरिहार्हसि तस्मिन् पराइमुखे हैत्ये महिषे शुम्भदानवः । संदष्टौष्ठपुटः कोपाद् भ्रुकुटीकुटिलाननः

English

When the maidens ran down, their lords became sad, and it was seen that as they heaved sighs, their breasts rose and fell. — 13.

अध्याय १२०

श्लोक 12

काचिद् आताडयत् कान्तम् उदकेन शुचिस्मिता ताड्यमानाथ कान्तेन प्रीतिं काचिदुपाययौ

kācid ātāḍayat kāntam udakena śucismitā tāḍyamānātha kāntena prītiṃ kācidupāyayau

हिन्दी अर्थ

सज्यं चकार स धनुः शरांश्राशीविषोपमान् स्ततस्तु विष्णुं गरुडं च हैत्यः। बाणैर्ज्चलद्ह्विशिखानिकाशैः क्षिप्तैरसंख्यै: परिघातहीनै:

English

Some looked as liandsome as the lotus surrounded by black bees, as their tresses of long hair streamed on their faces after being loosened by their lords in course of the pastime. — 14.

अध्याय १२०

श्लोक 13

कान्तं च ताडयामास जातखेदा वराङ्गना अदृश्यत वरारोहा श्वासनृत्यत्पयोधरा

kāntaṃ ca tāḍayāmāsa jātakhedā varāṅganā adṛśyata varārohā śvāsanṛtyatpayodharā

हिन्दी अर्थ

हैत्येन्द्रशराहतोऽपि भूमौ पदातिः स तु हैत्यनाथः। मुमोच कालानलतुल्यभासः

English

Some of them became concealed in the lotus groves that resembled tlieir eyes, and were found out by their lord.s after a long search. — 15.

अध्याय १२०

श्लोक 14

कान्ताम्बुताडनाकृष्टकेशपाशनिबन्धना केशाकुलमुखी भाति मधुपैरिव पद्मिनी

kāntāmbutāḍanākṛṣṭakeśapāśanibandhanā keśākulamukhī bhāti madhupairiva padminī

हिन्दी अर्थ

षड्भिश्च शीर्ष दशभिश्च केतुम् विष्णुर्विकृष्टै: श्रवणावसानं हैत्यस्य विव्याध विवृत्तनेत्र:ः

English

Some kepi their lords in a close embrace for a long time, on the pretext of feeling cold after their bath. — 10.

अध्याय १२०

श्लोक 15

स्वचक्षुःसदृशैः पुष्पैः संछन्ने नलिनीवने छन्ना काचिच् चिरात्प्राप्ता कान्तेनान्विष्य यत्नतः

svacakṣuḥsadṛśaiḥ puṣpaiḥ saṃchanne nalinīvane channā kācic cirātprāptā kāntenānviṣya yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर जब महाबली विष्णुको उस दानवकी चेष्टा ज्ञात हुई, तब उन्होंने दिव्यास्त्रोंसे उसके मुखको भर दिया। इस प्रकार भगवान् गरुडध्वजने दिव्यास्त्रोंसे अभिमन्त्रित दिव्य बाणोंद्वारा महिषासुरके मुखको ढककर उसपर बाणसमूहोंकी वृष्टि करने लगे। उन बाणोंसे आहत हुए पर्वत-सदूृश विशालकाय महिषासुरका शरीर विकृत हो गया और वह रथसे नीचे गिर पड़ा, परंतु मृत्युको नहीं प्राप्त हुआ। महिषको भूमिपर पड़ा हुआ देखकर केशवने कहा-'महिषासुर! इस युद्धमें तुम मेरे अन्त्रोद्वारा मृत्युको नहीं प्राप्त हो सकते; क्योंकि कमलयोनि साक्षात् ब्रह्माने तुमसे पहले कह ही दिया है कि तुम्हारी मृत्यु किसी स्त्रीके हाथसे होगी। अत:

English

OHAFPBB CXX.

अध्याय १२०

श्लोक 16

स्नाता शीतापदेशेन काचित्प्राहाङ्गना भृशम् रमणालिङ्गनं चक्रे मनो ऽभिलषितं चिरम्

snātā śītāpadeśena kācitprāhāṅganā bhṛśam ramaṇāliṅganaṃ cakre mano 'bhilaṣitaṃ ciram

हिन्दी अर्थ

उठो, अपने जीवनकी रक्षा करो और शीघ्र ही इस युद्धस्थलसे दूर हट जाओ।' इस प्रकार उस हैत्यराज महिषके युद्धविमुख हो जानेपर शुम्भ नामक दानव कुपित हो उठा। उसकी भौंहें तन गयीं और मुख विकराल हो गया। वह दाँतोंसे होंठको चबाता हुआ हाथ-से- हाथ मलने लगा। तत्पश्चात् उसने अपने भयंकर धनुषको हाथमें लेकर उसपर प्रत्यञ्चा चढ़ा दी तथा सर्पके समान जहरीले बाणोंको हाथमें लिया

English

Some, of an enchanting smile, thrilled the observer (lord, with amorous feeling by wearing the finest wet garment on her person. — H.

अध्याय १२०

श्लोक 17

जलार्द्रवसनं सूक्ष्मम् अङ्गलीनं शुचिस्मिता धारयन्ती जनं चक्रे काचित् तत्र समन्मथम्

jalārdravasanaṃ sūkṣmam aṅgalīnaṃ śucismitā dhārayantī janaṃ cakre kācit tatra samanmatham

हिन्दी अर्थ

फिर तो सुदृढ़ मुष्टिसे युक्त एवं विचित्र ढंगसे युद्ध करनेवाले उस हैत्यने धधकती हुई अग्निकी लपटोंके समान विकराल एवं अचूक लक्ष्यवाले असंख्य बाणोंके प्रहारसे विष्णु और गरुडको घायल कर दिया। तब हैत्येन्द्र शुम्भके बाणोंसे आहत हुए विष्णुने भी कृतान्तके समान भुशुण्डि हाथमें ली और उस भुशुण्डिसे शुम्भके वाहन पर्वतके समान विशालकाय मेषको पीसकर चूर्ण कर दिया। तब वह हैत्यराज मरे हुए मेषसे कूदकर पृथ्वीपप आ गया और पैदल ही युद्ध करने लगा। इस प्रकार पृथ्वीपर खड़े हुए उस दानवपर श्रीहरि प्रलयकालीन अग्निके तुल्य चमकीले बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगे। उस समय (उस हैत्यकी ओर) आँख

English

Some apsara was laughing at her lord, who fell down into the water as the garland was torn which he was pulling.— 18.

अध्याय १२०

श्लोक 18

कण्ठमाल्यगुणैः काचित् कान्तेन कृष्यताम्भसि त्रुट्यत्स्रग्दामपतितं रमणं प्राहसच्चिरम्

kaṇṭhamālyaguṇaiḥ kācit kāntena kṛṣyatāmbhasi truṭyatsragdāmapatitaṃ ramaṇaṃ prāhasacciram

हिन्दी अर्थ

फाड़कर देखते हुए विष्णुने प्रत्यञ्चाको कानतक खींचकर छोड़े गये तीन बाणोंसे उस हैत्यकी भुजाको, छः बाणोंसे मस्तकको और दस बाणाँसे ध्वजको विदीर्ण कर दिया। इस हैत्येश्वरो विस्त्रुतशोणितौघः।

English

With their knees having been scratched by their companions, some bent low and modestly took shelter for a long time in the company of their lords. — 19.

अध्याय १२०

श्लोक 19

काचिद्भुग्ना सखीदत्तजानुदेशे नखक्षता संभ्रान्ता कान्तशरणं मग्ना काचिद्गता चिरम्

kācidbhugnā sakhīdattajānudeśe nakhakṣatā saṃbhrāntā kāntaśaraṇaṃ magnā kācidgatā ciram

हिन्दी अर्थ

वृथेव किं युद्धसमुत्सुकोऽसि वचो विष्णुमुखान्निशम्य निमिश्च निष्पेष्टमियेष विष्णुम्। शुम्भोऽपि विष्णुं परिघेण मूर्धि

English

Some began to dry her wet hair by turning her back on the sun and was seen from a rock by her lord with eyes full of love and desire. — 20. At that time the lake with its water full of garlands of the nymphs fallen in it and mixed with tlie saffron washed out of their breasts, looked beautiful like a maiden after amorous enjoyment with her lover. — 21.

अध्याय १२०

श्लोक 20

काचित्पृष्ठकृतादित्या केशनिस्तोयकारिणी शिलातलगता भर्त्रा दृष्टा कामार्तचक्षुषा

kācitpṛṣṭhakṛtādityā keśanistoyakāriṇī śilātalagatā bhartrā dṛṣṭā kāmārtacakṣuṣā

हिन्दी अर्थ

निपेतुरू्व्या घनपावकाभौ तत्कर्म दृष्ा दितिजास्तु सर्वे

English

Pururavfi saw the group of Devas, Gaiidbarvas and the consorts of the Devas worshipping Visnu after their bath. — 22.

अध्याय १२०

श्लोक 21

कृत्तमाल्यं विलुलितं संक्रान्तकुचकुङ्कुमम् रतिक्रीडितकान्तेव रराज तत्सरोदकम्

kṛttamālyaṃ vilulitaṃ saṃkrāntakucakuṅkumam ratikrīḍitakānteva rarāja tatsarodakam

हिन्दी अर्थ

अथ संज्ञामवाप्याशु गरुडोऽपि सकेशवः। पराङ्मुखो रणात्तस्मात्पलायत महाजवः प्रकार विष्णुद्वारा बींधा गया हैत्येश्वर शुम्भ व्यथित हो उठा। उसके शरीरसे रक्तकी धाराएँ बहने लगीं। तत्पश्चात् जब वह कुछ धैर्य धारणकर उठ खड़ा हुआ, तब हाथमें शङ्ख, कमल और शार्ड्र धनुष धारण करनेवाले विष्णुने उससे कहा--' शुम्भासुर ! तुम थोड़े ही दिनोंमें किसी कुमारी कन्याके हाथों मारे जाओगे, अत: रणभूमिको छोड़कर हट जाओ। मूर्ख! इस युद्धमें तुम्हारा मेरे हाथों वध नहीं हो सकता, फिर व्यर्थ ही मेरे साथ युद्ध करनेके

English

Tie also saw some of the nymphs sitting in the bowers of the creepers and dressing and decorating themselves, their minds being engrossed with (the thoughts of) their lords. — 23. Some while looking at the mirror heard the news of their lords through their maids with rapt attention. — 24.

अध्याय १२०

श्लोक 22

सुस्नातदेवगन्धर्वदेवरामागणेन च पूज्यमानं च ददृशे देवदेवं जनार्दनम्

susnātadevagandharvadevarāmāgaṇena ca pūjyamānaṃ ca dadṛśe devadevaṃ janārdanam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भगवान् विष्णुके मुखसे निकले हुए उस वचनको सुनकर जम्भ और निमि-दोनों हैत्य विष्णुको पीस डालनेके लिये आ पहुँचे। तब निमिने अपनी प्रचण्ड गुर्वीली गदाको उठाकर गरुड्के मस्तकपर प्रहार किया। उधर शुम्भने भी चमकीले रत्नसमूहोंको विचित्र कान्तिसे सुशोभित परिघद्वारा विष्णुके मस्तकपर आघात किया। इस प्रकार उन दोनों दानवोंके भीषण प्रहारसे क्रमशः मेघ एवं अग्निकी-सी कान्तिवाले दोनों

English

Some at tho hint of the maid began to put on their ornaments hurriedly without being conscious that they put them wrongly, tlieir mind was BO engrossed with passionate desire. — 25.

अध्याय १२०

श्लोक 23

क्वचिच् च ददृशे राजा लतागृहगताः स्त्रियः मण्डयन्तीः स्वगात्राणि कान्तसंन्यस्तमानसाः

kvacic ca dadṛśe rājā latāgṛhagatāḥ striyaḥ maṇḍayantīḥ svagātrāṇi kāntasaṃnyastamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णु और गरुड पृथ्वीपर गिर पड़े। उन दोनों हैत्योंके उस कर्मको देखकर सभी हैत्य सिंहनाद करते हुए उच्च स्वरसे गर्जना करने लगे। कुछ प्रचण्ड पराक्रमी हैत्य अपने धनुषोंको हिलाते हुए पैरोंके आघातसे पृथ्वीको भी विदीर्ण करने लगे। कुछ हैत्य हर्षमें भरकर अपने वस्त्रोंको बाजे बजाने लगे। तदनन्तर थोड़ी देर बाद केशवसहित गरुडकी भी चेतना लौट आयी। तब वे उस युद्धसे विमुख हो बड़े वेगसे भाग खड़े हुए॥ ३३--३६॥

English

Fururavu also saw some of the nymphs sitting on the blue grass amidst nicely smelling flowers and drinking wine there; some of these beautiful nymphs made their lovers drink from their own bands, while others drank the wine offered by their lords. — 26-27. Some whilst drinking water saw the reflection of her lotus eyes in it and afterwards began to enquire'' from her lord where her two lotuses disappeared, and on being told by him that they were undoubtedly drunk by herself became bashful as she realised with pleasure his meaning. — 28-29.

अध्याय १२०

श्लोक 24

काचिद् आदर्शनकरा व्यग्रा दूतीमुखोद्गतम् शृण्वती कान्तवचनम् अधिका तु तथा बभौ

kācid ādarśanakarā vyagrā dūtīmukhodgatam śṛṇvatī kāntavacanam adhikā tu tathā babhau

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे देवासुरसंग्रामे मथनादिसंग्रामो नाम द्विपञ्जाशदधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके देवासुरसंग्राममें मथनादि-संग्राम नामक एक सौ बावनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Some of them (with beautiful eyebrowsl drank with great relish the desire producing wine offered by their lords after they had drank of them. — 30.

अध्याय १२०

श्लोक 25

काचित् सत्वरिता दूत्या भूषणानां विपर्ययम् कुर्वाणा नैव बुबुधे मन्मथाविष्टचेतना

kācit satvaritā dūtyā bhūṣaṇānāṃ viparyayam kurvāṇā naiva bubudhe manmathāviṣṭacetanā

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णु और इन्द्रका परस्पर उत्साहवर्धक वार्तालाप, देवताओंद्वारा पुनः सैन्य-संगठन, इन्द्रका असुरोंके साथ भीषण युद्ध, गजासुर और जम्भासुरकी मृत्यु, तारकासुरका घोर संग्राम और उसके द्वारा भगवान् विष्णुसहित देवताओंका बंदी बनाया जाना तमालोक्य पलायन्तं विश्रष्टध्वजकार्मुकम् । सूतजी कहते हैं-ऋषियो! उस भयंकर युद्धमें उन श्रीहरिको ध्वज और धनुषसे रहित हो भागते हुए देखकर

English

Tire king also heard in that drinking place the songs of the nymphs with stringed accompaniments. — 31. Those nymphs, 0 King, dauce on music before Lord Vipmi in the

अध्याय १२०

श्लोक 26

वायुनुन्नातिसुरभिकुसुमोत्करमण्डिते काचित्पिबन्ती ददृशे मैरेयं नीलशाद्वले

vāyununnātisurabhikusumotkaramaṇḍite kācitpibantī dadṛśe maireyaṃ nīlaśādvale

हिन्दी अर्थ

हरिं देवः सहस्राक्षो मेने भग्नं दुराहवे॥ १ सहस नेत्रधारी देवराज इने उन्हें पराजित हुआ मान लिया। हैत्यांश्न मुदितान् दृष्टा कर्तव्यं नाध्यगच्छत। अथायान्रिकटे विष्णोः सुरेश: पाकशासनः

English

evenings.— 32.

अध्याय १२०

श्लोक 27

पाययामास रमणं स्वयं काचिद्वराङ्गना काचित्पपौ वरारोहा कान्तपाणिसमर्पितम्

pāyayāmāsa ramaṇaṃ svayaṃ kācidvarāṅganā kācitpapau varārohā kāntapāṇisamarpitam

हिन्दी अर्थ

किमेभिः क्रीडसे देव दानवैर्दुष्टमानसे: हिरण्यकशिपुर्हैत्यो वीर्यशाली मदोद्धतः पूर्वेऽप्यतिबला ये च हैत्येन्द्रः सुरविद्विषः

English

TBB iimtA WMBAV. And as tbe night cdvanoed they oomitig <Mt of that esvs bsgsn to retire into thr benutifal oavenis whire thojr pass tiw niil m the pleasant oompaap of their hosbands, reolining on As plnidiy OHrtlreaaea strewn with varions kinds of sweet flowers and deoorafsd with leeidy sweet I scented crera '-33-34.

अध्याय १२०

श्लोक 28

काचित्स्वनेत्रचपलनीलोत्पलयुतं पयः पीत्वा पप्रच्छ रमणं क्व गते ते ममोत्पले

kācitsvanetracapalanīlotpalayutaṃ payaḥ pītvā papraccha ramaṇaṃ kva gate te mamotpale

हिन्दी अर्थ

युगे युगे च हैत्यानां त्वमेवान्तकरो हरे एवमुक्तस्ततो विष्णुर्व्यवर्धत महाभुजः

English

King PurursvS thus saw all the pastimes of those nj'mphs on that mountain, went on with his doA'otion, his mind firmly fixed on Vi;nu. — 33.

अध्याय १२०

श्लोक 29

त्वयैव पीतौ तौ नूनम् इत्युक्ता रमणेन सा तथा विदित्वा मुग्धत्वाद् बभूव व्रीडिता भृशम्

tvayaiva pītau tau nūnam ityuktā ramaṇena sā tathā viditvā mugdhatvād babhūva vrīḍitā bhṛśam

हिन्दी अर्थ

अथोवाच ससहस्त्राक्षं कालक्षममधोक्षजः हैतयेनद्राः स्वैर्वधोपायैः शक्या हन्तुं हि नान्यतः। दुर्जयस्तारको हैत्यो मुक्त्वा सप्तदिनं शिशुम् कश्चित् स्त्रीवध्यतां प्राप्तो वधेऽन्यस्य कुमारिका ।

English

The train of the Gaudharvas in company of their consorts went to the king, and said; — " King! You have come to this region resembling the heaven, we shall grant you the boons of your desire after which it would be left to your pleasure either to stay her or to go I)P( k to your country."— -36-37. The King PururavA said: — ".All of yon Ijnve suporlminon powers, your presence is never in vain, 1 therefore beseech you to give me the boon that I may please Visnu,"— 38.

अध्याय १२०

श्लोक 30

काचित्कान्तार्पितं सुभ्रूः कान्तपीतावशेषितम् सविशेषरसं पानं पपौ मन्मथवर्धनम्

kācitkāntārpitaṃ subhrūḥ kāntapītāvaśeṣitam saviśeṣarasaṃ pānaṃ papau manmathavardhanam

हिन्दी अर्थ

उधर हैत्योंको हर्षसे उछलते देखकर इन्द्र किंकर्तव्यविमूढ़ हो गये । तदनन्तर पाकशासन देवराज इन्द्र भगवान् विष्णुके निकट आये और इस प्रकार उत्साहवर्धक मधुर वाणीमें बोले--' देव! आप इन दुष्ट चित्तवाले दानवोंके साथ क्यों खिलवाड़ कर रहे हैं? भला जिसके भेदको दुर्जन जान लेते हैं, उस पुरुषकी क्रियाएँ कैसे सफल हो सकती हैं ? समर्थ पुरुषद्वारा उपेक्षाको दृष्टिसे देखा गया नीच मनुष्य उसे अपना बल मानने लगता है । इसलिये बुद्धिमान् पुरुषको

English

They all unanimously gave the desired boon and the king Btaye(| there for another mouth, worshipping Jan&rdana in a happy mind. — 39.

अध्याय १२०

श्लोक 31

आपानगोष्ठीषु तथा तासां स नरपुंगवः शुश्राव विविधं गीतं तन्त्रीस्वरविमिश्रितम्

āpānagoṣṭhīṣu tathā tāsāṃ sa narapuṃgavaḥ śuśrāva vividhaṃ gītaṃ tantrīsvaravimiśritam

हिन्दी अर्थ

चाहिए कि ऐसे आश्रयहीन नीच शत्रुको कभी उपेक्षा न करे। विभो! प्रथम आक्रमण करनेपर रथियोंकी विजय होती है। पहले हिरण्याक्षका वध करते समय आपने यही किया। वहाँ कौन आपका मित्र हुआ था? हैत्यराज हिरण्यकशिपु परम पराक्रमी एवं गर्वोन्मत्त था, किंतु आपको अपने समक्ष पाकर उस असुरके भी होश उड़ गये और उसने आपको भयंकर रूपमें देखा । पूर्वकालमें जितने भी देवद्रोही महाबली हैत्येन्द्र हुए हैं, वे सभी आपके निकट पहुँचकर अग्निके समीप गये हुए पतंगोंकी तरह विनाशको प्राप्त हो गये । हरे ! प्रत्येक युगमें आप ही हैत्योंके विनाशकर्ता होते आये हैं । विष्णो ! उसी प्रकार आज इस युद्धमें पराजित हुए देवताओंके लिये आश्रयदाता होइये'॥ १-८ ई ॥

English

He became a great favouiite of the Gandhar\*as and their consorts, who were pleased with his firm devotion {to Vt«nu).— 40. After a month, that king entered a lovely hermitage, decorated with innumerable gems, where ho lived on water alone till the end of the bright foj might in the montb of Phfliguna, when he heaid the following words of Vispu in a dream: — " At the close of tlie night you will find the Sage Attri, in whose company you will get yonr desire."— 41-43.

अध्याय १२०

श्लोक 32

प्रदोषसमये ताश्च देवदेवं जनार्दनम् राजन्सदोपनृत्यन्ति नानावाद्यपुरःसराः

pradoṣasamaye tāśca devadevaṃ janārdanam rājansadopanṛtyanti nānāvādyapuraḥsarāḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रद्वारा इस प्रकार कहे जानेपर महाबाहु विष्णुका उत्साह विशेषरूपसे बढ़ गया और वे परमोत्कृष्ट ऋद्धिसे सम्पन्न हो गये। तत्पश्चात् सम्पूर्ण प्राणियोंके आश्रयस्थान एवं शत्रुसूदन विष्णुने इन्द्रसे (यह) समयोपयोगी बात कही--' देवराज! ये हैत्येन्द्र अपने द्वारा प्राप्त किये गये वधोपायॉसे ही मारे जा सकते हैं, किसी अन्य उपायसे इनकी मृत्यु नहीं हो सकती। इनमें हैत्यराज तारक तो सात दिनके बालकके

English

That king, powerful as Indra, having tluis dreamt, got up early in the morning and with bis senses under control, had bis batb, and having performed daily duties worshipped Janardana, after which he came across the great sage Attri.— 44-45.

अध्याय १२०

श्लोक 33

याममात्रे गते रात्रौ विनिर्गत्य गुहामुखात् आवसन्संयुताः कान्तैः परर्द्धिरचितां गुहाम्

yāmamātre gate rātrau vinirgatya guhāmukhāt āvasansaṃyutāḥ kāntaiḥ pararddhiracitāṃ guhām

हिन्दी अर्थ

अतिरिक्त अन्य सभी प्राणियोंसे अजेय है। किसीका वध स्त्रीद्वारा होनेवाला है तो दूसरेके वधमें कुमारी कन्या कारण है, किंतु भयंकर पराक्रमी दानवराज जम्भ तो मारा जा सकता है। अतः आप दिव्य पराक्रम प्रकट करके जगत्को संतप्त करनेवाले जम्भका वध कीजिये; क्योंकि वह दानव आपके अतिरिक्त अन्य सभी प्राणियोंके लिये अवध्य है। युद्धभूमिमें मेरे द्वारा सुरक्षित होकर आप जगत्के लिये कण्टकभूत जम्भको उखाड़ फेंकिये।' भगवान् विष्णुके उस कथनको सुनकर असुरहन्ता सहस्राक्ष इन्द्रने सम्पूर्ण देवताओंको पुनः सेना-संगठनके लिये आदेश दिया

English

He then told him of his dream and heard tlie following words of the Devas. — 46. "King! It is just what it should Ije; there is not the least doubt about it," Thus getting the boons of his desire fiom Lord Vifpu, he worshipped tlie 1/ord and poured hie oblations iu the Fire and attained his object. — 47-48.

अध्याय १२०

श्लोक 34

नानागन्धान्वितलतां नानागन्धसुगन्धिनीम् नानाविचित्रशयनां कुसुमोत्करमण्डिताम्

nānāgandhānvitalatāṃ nānāgandhasugandhinīm nānāvicitraśayanāṃ kusumotkaramaṇḍitām

हिन्दी अर्थ

यत्सारं सर्वलोकेषु वीर्यस्य तपसोऽपि च तदेकादशरूद्रांस्तु चकाराग्रेसरान् हरिः। व्यालभोगाङ्गसंनद्धा बलिनो नीलकन्धराः

English

Here endt the One hundred and twentieth chapter dealing with the deaerijition of Aila hermitage.

अध्याय १२०

श्लोक 35

एवम् अप्सरसां पश्यन् क्रीडितानि स पर्वते तपस्तेपे महाराजन् केशवार्पितमानसः

evam apsarasāṃ paśyan krīḍitāni sa parvate tapastepe mahārājan keśavārpitamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

एते एकादशानन्तबला रुद्राः प्रभाविणः। पालयन्तो बलस्याग्रे दारयन्तश्च दानवान् हिमाचलाभे महति काञ्चनाम्बुरुहस्त्रजि महामदजलस्त्रावो कामरूपे शतक्रतुः। तस्थौ हिमगिरेः शृङ्गे भानुमानिव दीप्तिमान्

English

gems. Jiuvera also resides there with bis Guhj'akas. -1-2, KoU -*-Gahyalca-=:A elan of demigods who an the attendants of Kuvera and the goardlans of his untold treasures,

अध्याय १२०

श्लोक 36

तमूचुर्नृपतिं गत्वा गन्धर्वाप्सरसां गणाः राजन्स्वर्गोपमं देशम् इमं प्राप्तो ऽस्यरिंदम

tamūcurnṛpatiṃ gatvā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ rājansvargopamaṃ deśam imaṃ prāpto 'syariṃdama

हिन्दी अर्थ

जुगोपापरमग्निस्तु ज्वालापूरितदिङ्मुखः पृष्ठरक्षोऽभवद् विष्णुः ससैन्यस्य शतक्रतोः । आदित्या वसवो विशवे मरुतश्चास्विनावपि

English

Kuvera the Lord of Alakdpuri enjoys the company of tlie nymphs tliere. Here is a lake shining like the Devas and is covered with the aroma of Mandara flowers, and watered by the cold and sweet springs of Eail&sa. From this source runs the sacred Mandakini. On it stands the picturesque Nandana forest of vast dimensions. To the N. E. of Kailaaa is ilje CliandraprabliA ]\Iountain shining like gems and full of metal ores and tliickets of sweet smelling flowers. — 3-6.

अध्याय १२०

श्लोक 37

वयं हि ते प्रदास्यामो मनसः काङ्क्षितान्वरान् तानादाय गृहं गच्छ तिष्ठेह यदि वा पुनः

vayaṃ hi te pradāsyāmo manasaḥ kāṅkṣitānvarān tānādāya gṛhaṃ gaccha tiṣṭheha yadi vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

कोटिशः कोटिशः कृत्वा वृन्दं चिह्लोपलक्षितम्। विश्रामयन्तः स्वां कीर्ति बन्दिवृन्दपुरःसराः। चेरुहैत्यबधे हृष्टाः सहेन्द्राः सुरजातयः शतक्रतोरमरनिकायपालिता ध्रुव--इन एकादश रूद्रोंको आगे कर दिया, जो सम्पूर्ण लोकोंमें पराक्रम और तपस्याके सारभूत थे। इन महाबली रुद्रोंके अङ्ग सर्पोके फणोंसे कसकर बँधे हुए थे। इनके कंधे नीले थे। ये बाल चन्द्रमा, मनुष्योंके मुण्डोंकी

English

Tiie famous Achhoda lake is situated near It from which flows the sacred river AchchliodA on whose banks is the Chaitraratha forest. Alai* bhadra resides on that mountain with his attendants. — 7-8. Maibhadra is the formidable general of the army of the Yaksas 3xid is always followed by Lis retinue of Guhyakas. The sacred Maiidakini as well as the Achchhoda flowing through the earthly plains enters the sea. Towards the S. E. of the Kailasa is the Sarvauadhi (full of every kind of herbs) Mount of red arsenic (manahslild; facing the Chandraprabha ]\rountain. The Mountain Hemarfringa (near it) shines red like the sun, below which there is a large lake of red water out of which comes a big river called the Lauhitya on the banks of which is the great heavenly forest known as Vika. Maiidhara Yak§a resides thera — 9-13.

अध्याय १२०

श्लोक 38

अमोघदर्शनाः सर्वे भवन्तस्त्वमितौजसः वरं वितरताद्यैव प्रसादं मधुसूदनात्

amoghadarśanāḥ sarve bhavantastvamitaujasaḥ varaṃ vitaratādyaiva prasādaṃ madhusūdanāt

हिन्दी अर्थ

माला और मयूरपिच्छसे सुशोभित थे। इनके अङ्ग त्रिशूलको ज्चालासे उद्भासित तथा भुजमण्डल भयंकर थे। ये पीली तथा ऊँची जटाजूटोंसे विभूषित एवं सिंहचर्म पहने हुए थे। इन कपालीश आदि रुद्रोंने अनेकों बार प्रधान-प्रधान असुरोंको खदेड़ दिया था। अनन्त बलसम्पन्न एवं प्रभावशाली ये ग्यारहों रुद्र सेनाके अग्रभागको रक्षा करते हुए दानवोंको विदीर्ण कर रहे थे और देवताओंको आश्वस्त करते हुए मेघकी भाँति गरज रहे थे। तत्पश्चात्

English

iVottf.— >LauhityaaThe Brahmaputra.

अध्याय १२०

श्लोक 39

एवमस्त्वित्यथोक्तस्तैः स तु राजा पुरूरवाः तत्रोवास सुखी मासं पूजयानो जनार्दनम्

evamastvityathoktastaiḥ sa tu rājā purūravāḥ tatrovāsa sukhī māsaṃ pūjayāno janārdanam

हिन्दी अर्थ

हिमाचलके समान विशालकाय, गलेमें स्वर्णनिर्मित कमलोंको मालासे सुशोभित, चँवरोंसे संवीजित, स्वर्णनिर्मित घंटासमूहोंसे विभूषित एवं युद्धस्थलमें पर्वतकी भाँति अडिग, चार दाँतवाले, महामदस्रावी कामरूपी ऐरावत गजराजपर इन्द्र सवार हुए। उस समय उनकी शोभा हिमालय पर्वतके शिखरपर स्थित प्रकाशमान सूर्यकी भाँति हो रही थी उस ऐरावतके दाहिने पैरकी रक्षामें अमित पराक्रमशाली वायुदेव तथा अपनी ज्चालासे दिशाओंके मुखको परिपूर्ण कर देनेवाले अग्निदेव उसके बायें पैरकी रक्षामें नियुक्त थे। भगवान् विष्णु सेनासहित इन्द्रके

English

He remains with his well-biaved and pious attendants. To the N. W. of Kail&su is the Mount Kakudm&ii where the herbs are plentiful (so called) because of tlie birth of the great bull of Gudra there. In front of this Trikakuda Mount is the mount of Aiijaua of three peaks.— 14-15 There is the Mount Vaidyuta, full of all kinds of ores, below which is the most lovely MSnasarovara lake which is resorted to by the siddhas. The sacred Sarayfl runs from that lake and purifies the people. On its bank is the VaibhrSja forest. — 16-17.

अध्याय १२०

श्लोक 40

प्रिय एव सदैवासीद् गन्धर्वाप्सरसां नृपः तुतोष स जनो राज्ञस् तस्यालौल्येन कर्मणा

priya eva sadaivāsīd gandharvāpsarasāṃ nṛpaḥ tutoṣa sa jano rājñas tasyālaulyena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

पृष्ठभागकी रक्षा कर रहे थे। आदित्यगण, वसुगण, विश्वेदेवगण, मरुद्गण और दोनों अश्विनीकुमार तथा नाना प्रकारके आयुधधारी, स्वर्णनिर्मित आभूषणोंसे विभूषित और रंग-विरंगे वस्त्र धारण किये हुए थे, अपने-अपने चिहोसे उपलक्षित एक-एक करोड़का यूथ बनाकर

English

In that forest resides the most valiant demon (Raksas), Brahma* dhdtt, the attendant of Kuvera and the son of Prphita — ift

अध्याय १२०

श्लोक 41

मासस्य मध्ये स नृपः प्रविष्टस्तदाश्रमं रत्नसहस्रचित्रम् ।तोयाशनस्तत्र ह्युवास मासं यावत्सितान्तो नृप फाल्गुनस्य

māsasya madhye sa nṛpaḥ praviṣṭastadāśramaṃ ratnasahasracitram / toyāśanastatra hyuvāsa māsaṃ yāvatsitānto nṛpa phālgunasya

हिन्दी अर्थ

कोर्तिकी छाप डाल रहे थे। इस प्रकार वे सभी देव-जातियाँ इन्द्रके साथ हर्षपूर्वक हैत्योंका वध करनेके लिये चल रही थीं। देवसमूहोंसे सुरक्षित, सैकड़ों हाथियों और घोड़ोंके शब्दोसे निनादित एवं करोड़ों श्वेत छत्र और ध्वजाओंसे सुशोभित इन्द्रकी वह सेना हैत्योंका शोक बढानेवाली थी। आयान्तीमवलोक्याथ सुरसेनां गजासुरः। गजरूपी महाम्भोदसङ्घातो भाति भैरवः

English

TEE EHrSTA PUBAEAM. And as the night advanced they coming out of that cave began to. retire into their beautiful caverns where they pass the night in the pleasant company of their hnsbands, reclining on the plushy mattresses strewn with various kinds of sweet flowers and decorated with lovely sweet, scented creepers.— 33-34.

अध्याय १२०

श्लोक 42

फाल्गुनामलपक्षान्ते राजा स्वप्ने पुरूरवाः तस्यैव देवदेवस्य श्रुतवान्गदितं शुभम्

phālgunāmalapakṣānte rājā svapne purūravāḥ tasyaiva devadevasya śrutavāngaditaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

परश्वधायुधो हैत्यो दंशितोष्ठकसम्पुटः। ममर्द चरणे देवांश्षिक्षेपान्यान् करेण तु परान् परशुना जघ्ने हैत्येन्द्रो रौद्रविक्रमः। तस्य पातयत: सेनां यक्षगन्धर्वकिंनराः

English

King PururavA thus saw all the pastimes of those nymphs on that motmtain, went on with his devotion, his mind firmly fixed on Vi§nu. — 35.

अध्याय १२०

श्लोक 43

रात्र्यामस्यां व्यतीतायाम् अत्रिणा त्वं समेष्यसि तेन राजन्समागम्य कृतकृत्यो भविष्यसि

rātryāmasyāṃ vyatītāyām atriṇā tvaṃ sameṣyasi tena rājansamāgamya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

तान् सर्वान् सोऽग्रसद् हैत्यः कवलानिव यूथपः कोपास्फालितदीर्घाग्रकरास्फोटेन पातयन्। विचचार रणे देवान् दुष्प्रेक्ष्वे गजदानवः तस्मिंस्तस्मिन् महाशब्दो हाहाकारकृतोऽभवत्

English

The train of the Qandharvas in company of their consorts went to > the king, and said: — " King! You have come to this region resembling the heaven, we shall grant you the boons of your desire after which it would be left to your pleasure either to stay hero or to go back to your country." — 36-37. The King PururavA said: — " All of you hnve superhuman powers, your presence is never in vain. I therefore beseech you to give me the boon that I may please Visnu." — 38.

अध्याय १२०

श्लोक 44

स्वप्नमेवं स राजर्षिर् दृष्ट्वा देवेन्द्रविक्रमः प्रत्यूषकाले विधिवत् स्नातः स प्रयतेन्द्रियः

svapnamevaṃ sa rājarṣir dṛṣṭvā devendravikramaḥ pratyūṣakāle vidhivat snātaḥ sa prayatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्राः परस्परं प्रोचुरहंकारोत्थिताचिषः भो भो गृह्णीत हैत्येन्द्रं मर्दतैनं हताश्रयम्। कर्षतैनं शितैः शूलैर्भञ्जतैनं च मर्मसु

English

They all unanimously gave the desired boon and the king stayed there for another mouth, worsliipping JauArdana in a happy mind.— 39.

अध्याय १२०

श्लोक 45

कृतकृत्यो यथाकामं पूजयित्वा जनार्दनम् ददर्शात्रिं मुनिं राजा प्रत्यक्षं तपसां निधिम्

kṛtakṛtyo yathākāmaṃ pūjayitvā janārdanam dadarśātriṃ muniṃ rājā pratyakṣaṃ tapasāṃ nidhim

हिन्दी अर्थ

कपाली वाक्यमाकर्ण्य शूलं शितशिखामुखम्। सम्मार्ज्य वामहस्तेन संरम्भविवृतेक्षणः अधावद् भृकुटीवक्रो हैत्येन्द्राभिमुखो रणे। दूढेन मुष्टिबन्धेन शूलं विष्टभ्य निर्मलम् जघ्नुः शूलैश्च हैत्येन्द्रं शैलवर्ष्माणमाहवे। स्वुतशोणितरन्श्रस्तु शितशूलमुखार्दितः

English

He became a great favourite of the Gandhan'as and their consorts, who were pleased with his firm devotion (to Vtsnu). — 40. ■' After a mouth, that king entered a lovely hermitage, decorated with innumerable gems, where ho lived on water alone till the end of tho bright foitnight in the month of PhAiguna, when he heard the following words of Vispu in a dream: — " At the close of the night you will find tho Sage Attri, in whose company you will get your desire."— 41-43.

अध्याय १२०

श्लोक 46

स्वप्नं तु देवदेवस्य न्यवेदयत धार्मिकः ततः शुश्राव वचनं देवतानां समीरितम्

svapnaṃ tu devadevasya nyavedayata dhārmikaḥ tataḥ śuśrāva vacanaṃ devatānāṃ samīritam

हिन्दी अर्थ

बभौ कृष्णच्छविहैत्यः शरदीवामलं सरः। प्रोत्फुल्लारुणनीलाब्जसङ्घातं सर्वतोदिशम् तदनन्तर उस देव-सेनाको आती हुई देखकर गजासुरने घने मेघसमूहकी भाँति भयंकर हाथीका रूप धारण कर लिया। फिर तो उस भयंकर पराक्रमी हैत्येन्द्रने ्रोधसे होठोंको दाँतोंतले दबाये हुए कुठार हाथमें लेकर कुछ देवोंको

English

That king, powerful ns Tndra, having thus dreamt, got up early in the morning and with bis senses under cuntrol, had his bath, and having performed daily duties worshipped Janurdana, after which he came across the great sage Attri.— 44-45.

अध्याय १२०

श्लोक 47

एवमेतन्महीपाल नात्र कार्या विचारणा एवं प्रसादं सम्प्राप्य देवदेवाज्जनार्दनात्

evametanmahīpāla nātra kāryā vicāraṇā evaṃ prasādaṃ samprāpya devadevājjanārdanāt

हिन्दी अर्थ

चरणोंसे रौंद डाला, कुछको हाथसे पकड़कर दूर फेंक दिया तथा कुछको फरसेसे काट डाला इस प्रकार उसे सेनाका संहार करते हुए देखकर यक्ष, गन्धर्व और किंनर-ये सभी संगठित होकर चित्र-विचित्र शस्त्रास्त्रसमूहोंको वर्षा करने लगे। उस भाला, तीखी तलवार और दुःसह मुदूरोंको फेंक रहे थे, किंतु उन सबको उस यूथपति हैत्यने कौरकी भाँति निगल लिया। फिर उस दुर्दर्श युद्धमें गजासुर क्रोधसे फैलाये हुए अपने लम्बे सूँड़की चपेटसे देवताओंको

English

He then told him of his dream and heard tiie following words of the Devaa.— 46. "King! It is just what it should be; there is not the least doubt about it." Thus getting the boons of his desire fioiu Lord Vipu, he worshipped the Lxird and poured his oblations in the Fire and attained his object. — 47-48.

अध्याय १२०

श्लोक 48

कृतदेवार्चनो राजा तथा हुतहुताशनः सर्वान्कामानवाप्तो ऽसौ वरदानेन केशवात्

kṛtadevārcano rājā tathā hutahutāśanaḥ sarvānkāmānavāpto 'sau varadānena keśavāt

हिन्दी अर्थ

धराशायी करते हुए विचरण करने लगा। वह गजासुर जिस-जिस सुरयूथपर आक्रमण करता था, उस-उस यूथमें हाहाकारपूर्वक चीत्कार होने लगता था। तदनन्तर उस देव-सेनाको चारों ओर भागती हुई देखकर अहंकारसे भरे हुए रुद्रगण परस्पर कहने लगे-' भो भो सैनिको! इस हैत्येन्द्रको पकड लो। इस आश्रयहीनको रौंद डालो। इसे पकड़कर खींच लो और तीखे शूलोंसे इसके मर्मस्थानोंको छेद डालो।' ऐसा ललकार सुनकर

English

Here ends the One hundred and twentieth chapter dealing with the description of Aila hermitage.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 120
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.