Matsya Purana· Matsya Purāṇa
129
अध्याय 129 / 176

Adhyaya 129

36 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२९

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १२९ कथं जगाम भगवान् पुरारित्वं महेश्वरः ददाह च कथं देवस् तन्नो विस्तरतो वद

matsya-purāṇa 129 kathaṃ jagāma bhagavān purāritvaṃ maheśvaraḥ dadāha ca kathaṃ devas tanno vistarato vada

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! देववन्दियांद्वारा उद्घोषित वह सारा प्रसङ्ग सुनकर तारकको ब्रह्माद्वारा कही हुई बालकके हाथसे वध होनेवाली बातका स्मरण हो आया। तब वह कालधर्मका स्मरण कर कवचरहित अवस्थामें अकेले पैदल ही तुरंत अपने भवनसे बाहर निकल पड़ा। उस समय उसका चित्त शोकसे ग्रस्त था। उसने पुकारकर कहा--' अरे कालनेमि आदि प्रमुख हैत्य योद्धाओ! यद्यपि आतुरतावश तुमलोगोंका चित्त उद्भ्रान्त हो उठा है, तथापि तुमलोग दौड़ो, इसे पकड़ लो और इस सेनाके साथ युद्ध करो।' तत्पश्चात् भयंकर आकृतिवाला तारक कुमारको देखकर बोला-- अरे बच्चे! क्या तुम युद्ध करना चाहते हो? यदि ऐसी बात

English

The Risis said:—T 9 ll us, 0, Sdta! bow in ancient days did Lord diva attain the name of Tripur&ri and how did He reduce the fort Tripura to ashes. Pray, be pleased to tell us all about it in detail. How the fortified town of Tripura was built by the mysterious power of Maya, and

अध्याय १२९

श्लोक 2

पृच्छामस्त्वां वयं सर्वे बहुमानात्पुनः पुनः त्रिपुरं तद्यथा दुर्गं मयमायाविनिर्मितम् देवेनैकेषुणा दग्धं तथा नो वद मानद

pṛcchāmastvāṃ vayaṃ sarve bahumānātpunaḥ punaḥ tripuraṃ tadyathā durgaṃ mayamāyāvinirmitam devenaikeṣuṇā dagdhaṃ tathā no vada mānada

हिन्दी अर्थ

है तो आओ और कन्दुकक्रीडाकी तरह खेलो। तुमने अभीतक रणभूमिमें भय उत्पन्न करनेवाले दानवोंको नहीं देखा है। बालक होनेके कारण तुम्हारी बुद्धि इस प्रकारके छोटे-मोटे प्रयोजनोंको देखनेवाली है अर्थात् दूरदर्शिनी नहीं है।' यह सुनकर कुमार भी देवताओंको हर्षित करते हुए आगे खड़े हुए तारकसे बोले--' तारक! सुनो, मैं तुम्हारे शास्त्रीय अर्थका निरूपण कर रहा हूँ। निर्भीक योद्धा समरभूमिमें शास्त्रीय प्रयोजनको नहीं

English

how was it, reduced to ashes by one arrow of iva. Pray, tell us how all this happened. We all ask you, reverently, again and again. — 1-2.

अध्याय १२९

श्लोक 3

शृणुध्वं त्रिपुरं देवो यथा दारितवान् भवः मयो नाम महामायो मायानां जनको ऽसुरः

śṛṇudhvaṃ tripuraṃ devo yathā dāritavān bhavaḥ mayo nāma mahāmāyo māyānāṃ janako 'suraḥ

हिन्दी अर्थ

देखते। तुम मेरे बालकपनकी अवहेलना मत करो। जैसे साँपका बच्चा कष्टकारक होता है और उदयकालीन सूर्यकी ओर भी नहीं देखा जा सकता, उसी तरह मैं दुर्जय बालक हूँ। हैत्य! थोड़े अक्षरोंवाला मन्त्र क्या महान् स्फूर्तिदायक नहीं देखा जाता?' कुमार इस प्रकारकी बातें कह ही रहे थे कि हैत्यने उनपर मुद्ररसे आघात किया। तब कुमारने अपने अमोघ वर्चस्वी वज्रसे उसे निरस्त कर दिया। तत्पश्चात् हैत्येन्द्रने उन पर लोहनिर्मित भिन्दिपाल चलाया, किंतु

English

Sfita said: — 0, Riis! Hear from me how the fort Tripura was consumed by the mighty Lord iva. In ancient days, there lived a Dfinava named Maya; he was endowed with extraordinary powers and be was the originator of wonderful artifices and extraordinary devices generally known as M&ya. Once conquered by the Devas in a battle, Maya devoted himself to hard penances. Two other demons also joined him and began to practise severe austerities with the same object in view. The name of the one was the powerful Vidyunmfili; and of the other was T&rakSsura. Both of them were very powerful and strong. — 3-5.

अध्याय १२९

श्लोक 4

निर्जितः स तु संग्रामे तताप परमं तपः तपस्यन्तं तु तं विप्रा दैत्यावन्यावनुग्रहात्

nirjitaḥ sa tu saṃgrāme tatāpa paramaṃ tapaḥ tapasyantaṃ tu taṃ viprā daityāvanyāvanugrahāt

हिन्दी अर्थ

देवशत्रुओंका विनाश करनेवाले कार्तिकेयने उसे हाथसे पकड़ लिया। फिर षडाननने उस हैत्यके ऊपर घोर शब्द करती हुई गदा फेंकी। उस गदासे आहत हो वह हैत्य पर्वतराजकी तरह काँप उठा। तब उस हैत्यने षडाननको रणभूमिमें अजेय मान लिया और वह बुद्धिसे विचार

English

These two began to perform their penances by the side of Maya and caught his fire and energy. They began to look like the three Fires or like the three worlds personified. They remained engaged in their penances, burning, as it were, the three worlds. They lived in water during the winter, warmed themselves with a ring of fire lit up around them during the summer with fierce sun overhead, and stood on their legs in the open space during the rains and began to waste their dear bodies. They lived only on roots and fruits and water and they woi-shipped with flowers, etc. They used to lake their simple fare after one day's interval and the bark of wood that they had on their bodies was besmeared with mud. They practised austerities, half irameised in the mud of aquatic plants and thus their minds became freed from all dirt. Their bodies became devoid of all flesh; they became lean and thin; the veins became visible all over their bodies. Owing to their severe austerities, the whole universe became devoid of any lustre, powerless, and began to look dull. — 6-11.

अध्याय १२९

श्लोक 5

तस्यैव कृत्यमुद्दिश्य तेपतुः परमं तपः विद्युन्माली च बलवांस् तारकाख्यश्च वीर्यवान्

tasyaiva kṛtyamuddiśya tepatuḥ paramaṃ tapaḥ vidyunmālī ca balavāṃs tārakākhyaśca vīryavān

हिन्दी अर्थ

चिन्तयामास बुद्धया वै प्रातः कालो न संशय: ॥ १२ करने लगा कि निश्चय ही मेरा काल आ पहुँचा है। कुपितं तु यमालोक्य कालनेमिपुरोगमा: । सर्वे हैत्येश्वरा जघ्नुः कुमारं रणदारुणम् रणशौण्डास्तु हैत्येन्द्रा: पुनः प्रासैः शिलीमुखैः

English

The three worlds were about to be consumed by the fire of their asceticism, when the Lord Brahma appeared before them. The bold adventurers, those D&navas, then, chanted the praises of the Supreme-Being

अध्याय १२९

श्लोक 6

मयतेजःसमाक्रान्तौ तेपतुर्मयपार्श्वगौ लोका इव यथा मूर्तास् त्रयस् त्रय इवाग्नयः

mayatejaḥsamākrāntau tepaturmayapārśvagau lokā iva yathā mūrtās trayas traya ivāgnayaḥ

हिन्दी अर्थ

कुमारं सामरं जन्नुर्बलिनो देवकण्टकाः। कुमारस्य व्यथा नाभूद् हैत्यास्त्रनिहतस्य तु प्राणान्तकरणो जातो देवानां दानवाहवः। देवान्निपीडितान् दृष्टा कुमारः कोपमाविशत्

English

THB MAT87A PUHANAU.

अध्याय १२९

श्लोक 7

लोकत्रयं तापयन्तस् ते तेपुर्दानवास्तपः हेमन्ते जलशय्यासु ग्रीष्मे पञ्चतपे तथा

lokatrayaṃ tāpayantas te tepurdānavāstapaḥ hemante jalaśayyāsu grīṣme pañcatape tathā

हिन्दी अर्थ

ततस्तर्निष्प्रतीकारेस्ताडिताः सुरकण्टकाः कालनेमिमुखाः सर्वे रणादासन् पराङ्मुखाः । विद्रुतेष्वथ हैत्येषु हतेषु च समंततः ततः क्रुद्धो महाहैत्यस्तारकोऽसुरनायकः। जग्राह च गदां दिव्यां हेमजालपरिष्कृताम्

English

Brahmiiji* >appe there Budddolv, end {leased Him with their devotioqln:ehm&,. thee, pleased wa tcree ascetics who looked

अध्याय १२९

श्लोक 8

वर्षासु च तथाकाशे क्षपयन्तस्तनूः प्रियाः सेवानाः फलमूलानि पुष्पाणि च जलानि च

varṣāsu ca tathākāśe kṣapayantastanūḥ priyāḥ sevānāḥ phalamūlāni puṣpāṇi ca jalāni ca

हिन्दी अर्थ

जघ्ने कुमारं गदया निष्टप्तकनकाङ्गदः। शरैर्मयूरं चित्रैश्च चकार विमुखान् सुरान् दृष्ठा पराङ्मुखान् देवान् मुक्तरक्तं स्ववाहनम्। जग्राह शक्तिं विमलां रणे कनकभूषणाम्

English

owing!. to their glance on them,

अध्याय १२९

श्लोक 9

अन्यदाचरिताहाराः पङ्केनाचितवल्कलाः मग्नाः शैवालपङ्केषु विमलाविमलेषु च

anyadācaritāhārāḥ paṅkenācitavalkalāḥ magnāḥ śaivālapaṅkeṣu vimalāvimaleṣu ca

हिन्दी अर्थ

बाहुना हेमकेयूररुचिरेण घडाननः। ततो जवान्महासेनस्तारकं दानवाधिपम् तिष्ठ तिष्ठ सुदुर्बुद्धे जीवलोकं विलोकय। हतोऽस्यद्य मया शक्त्या स्मर शस्त्रं सुशिक्षितम् सा कुमारभुजोत्सृष्टा तत्केयूररवानुगा। बिभेद हैत्यहृदयं वज्रशैलेन्द्रकर्कशम्

English

spi " 0 children 1 '.slfakijiid with, jonr pile (»me to gnoit boons Aw,ni»")iit yon wish." Hearing

अध्याय १२९

श्लोक 10

निर्मांसाश्च ततो जाताः कृशा धमनिसंतताः तेषां तपःप्रभावेन प्रभावविधुतं यथा

nirmāṃsāśca tato jātāḥ kṛśā dhamanisaṃtatāḥ teṣāṃ tapaḥprabhāvena prabhāvavidhutaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर रणमें भीषण कार्य करनेवाले उन कुमारको क्रुद्ध देखकर कालनेमि आदि सभी हैत्येश्वर उनपर प्रहार करने लगे, परंतु उन प्रहारोंका परम कान्तिमान् कुमारपर कुछ भी प्रभाव न पड़ा। उनका शस्त्रास्त्र छोड़नेका श्रम व्यर्थ हो गया। पुनः युद्धनिपुण, देवकण्टक महाबली हैत्येन्द्र देवताओंसहित कुमारपर भाले और बाणोंसे प्रहार करने लगे। इस प्रकार हैत्यास्त्रोंद्वारा प्रहार करनेपर भी कुमारको कुछ भी पीड़ा न हुई। पर दानवोंका

English

Ibese fofdsoF Bra]un&,- w wIb tiiw Hb|«C oapnbis W bnild

अध्याय १२९

श्लोक 11

निष्प्रभं तु जगत्सर्वं मन्दमेवाभिभाषितम् दह्यमानेषु लोकेषु तैस्त्रिभिर्दानवाग्निभिः

niṣprabhaṃ tu jagatsarvaṃ mandamevābhibhāṣitam dahyamāneṣu lokeṣu taistribhirdānavāgnibhiḥ

हिन्दी अर्थ

वह युद्ध जब देवताओंके लिये प्राणघातक-सा दीखने लगा, तब देवताओंको अत्यन्त पीड़ित देख कुमार क्रुद्ध हो उठे। फिर तो उन्होंने अपने अस्त्रोंके प्रहारसे दानवोंकी सेनाको खदेड़ दिया। उन अनिवार्य अस्त्रोंकी चोटसे कालनेमि आदि सभी देवकण्टक दानव घायल हो गये, तब वे युद्धसे विमुख हो भाग खड़े हुए तदनन्तर चारों ओर हैत्योंके इस प्रकार मारे जाने एवं पलायन कर जानेपर असुरनायक महाहैत्य तारक क्रोधमें भर गया। तब तपाये हुए स्वर्णके बने हुए बाजूबंदको धारण करनेवाले उस हैत्यने स्वर्णसमूहसे

English

anytldbag jfejoibed said Id dys got!#"b]r, in the great Otrak&maya war that ensued between the Devas apd tpe Haityas, the • former were Tiotorioas Md meiCihSady k1|Ied the latter with their weapons. The Devas always oppmsa ns on. account of 'former enmity. We then fled away with terror. l!n cm* hour of trial and misfortune we could not rely on any one for help and protection. Finding no source of solace, we have now resorted to this.practice of penances and now with the help of our asceticism and through Your Grace, we wish to ereot a most solid and impregnable fort which would defy the Devas. The' name of this would be Tripura. Now, 0, Lord! grant me this boon that when the fort is completed it will be quite safe from the attacks of those residing on land and in water as well as from the curses of the sages and Munis and from attacks of the Devas." Hearing those tvctds of Maya, capable to build another universe by bis M&yS, Lord Brabmh said smilingly: — " O, Maya', leader of the demons! It is im> possible to become immortal, where everything is not everlasting; knowing this, you can build your fort with mud." Maya again addressed Brahm& with folded hands If this fort be not quite impregnable, then let it be that it would be destroyed by one arrow only, shot once

अध्याय १२९

श्लोक 12

तेषामग्रे जगद्बन्धुः प्रादुर्भूतः पितामहः ततः साहसकर्तारः प्राहुस्ते सहसागतम्

teṣāmagre jagadbandhuḥ prādurbhūtaḥ pitāmahaḥ tataḥ sāhasakartāraḥ prāhuste sahasāgatam

हिन्दी अर्थ

विभूषित अपनी दिव्य गदा हाथमें ली और उस गदासे कुमारपर प्रहार किया। फिर मोर-पंखसे सुशोभित बाणोंके आघातसे देवताओंको युद्ध-विमुख कर दिया। तदुपरान्त क्रोधसे भरे हुए असुरनायक तारकने उस सेनामें दूसरे भल्ल नामक विशाल बाणोंसे गुहके वाहन मयूरको विदीर्ण कर दिया। इस प्रकार रणभूमिमें देवताओंको युद्धविमुख और अपने वाहन मयूरको खून उगलते देखकर षडाननने वेगपूर्वक अपने स्वर्णनिर्मित केयूरसे विभूषित हाथमें

English

by jiva, in the course of warfore." BrahmS said, " Be it so " and then went away. — 11-25.

अध्याय १२९

श्लोक 13

स्वकं पितामहं दैत्यास् तं वै तुष्टुवुरेव च अथ तान्दानवान्ब्रह्मा तपसा तपनप्रभान्

svakaṃ pitāmahaṃ daityās taṃ vai tuṣṭuvureva ca atha tāndānavānbrahmā tapasā tapanaprabhān

हिन्दी अर्थ

स्वर्णजटित निर्मल शक्ति ग्रहण की। तत्पश्चात् देव- सेनानायक कुमार दानवेश्वर तारकको ललकारते हुए बोले- सुदुर्बुद्धे! खड़ा रह, खड़ा रह और जीवलोककी ओर दृष्टिपात कर ले। अपने भलीभाँति सीखे हुए शस्त्रका स्मरण कर ले। अब तू मेरी शक्तिद्वारा मारा जा चुका।' ऐसा कहकर उन्होंने उस हैत्यपर अपनी शक्ति छोड़ दी। कुमारके हाथसे छूटी हुई उस शक्तिने उनके केयूरके शब्दका अनुगमन करती हुई आगे बढ़कर उस हैत्यके हृदयको, जो वज्र और पर्वतके समान अत्यन्त कठोर था, विदीर्ण कर दिया। फिर तो वह प्राणरहित हो भूतलपर उसी प्रकार गिर पड़ा, जैसे प्रलयकालमें पर्वत धराशायी हो जाते हैं। उसकी पगड़ी और मुकुट छिन्न-भिन्न हो गये और सारे

English

The Lord disappeared from the spot as vanishes the wealth obtained in draSms. Having obtained the boon, those powerful Daityas, then healthy and shining like Sun, began to look more brilliant with their power of asceticinn. — 20-27.

अध्याय १२९

श्लोक 14

उवाच हर्षपूर्णाक्षो हर्षपूर्णमुखस्तदा वरदो ऽहं हि वो वत्सास् तपस्तोषित आगतः

uvāca harṣapūrṇākṣo harṣapūrṇamukhastadā varado 'haṃ hi vo vatsās tapastoṣita āgataḥ

हिन्दी अर्थ

विकीर्णमुकुटोष्णीषो विस्त्रस्ताखिलभूषणः॥ २६ आभूषण पृथ्वीपर बिखर गये ६६८ मत्स्यपुराण

English

The highly intelligent and powerful Maya then began to prepare plans for building the Tripura fort. — 28.

अध्याय १२९

श्लोक 15

व्रियताम् ईप्सितं यच्च साभिलाषं तदुच्यताम् इत्येवमुच्यमानास्तु प्रतिपन्नं पितामहम्

vriyatām īpsitaṃ yacca sābhilāṣaṃ taducyatām ityevamucyamānāstu pratipannaṃ pitāmaham

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् विनिहते हैत्ये त्रिदशानां महोत्सवे। इस प्रकार उस हैत्यके मारे जानेपर देवताओंके नाभूत्कश्चित्तदा दुःखी नरकेष्वपि पापकृत्॥ २७ उस महोत्सवके अवसरपर नरकोंमें भी कोई पापकर्मा प्राणी दुःखी नहीं था। परम तेजस्वी देवगण षडाननको स्तुवन्तः षण्मुखं देवा: क्रीडन्तश्चाङ्गनायुताः। स्तुति करके अपनी-अपनी स्त्रियोंसहित क्रीडा करते जग्मुः स्वानेव भवनान् भूरिधामान उत्सुकाः॥ २८ हुए उत्सुकतापूर्वक अपने-अपने गृहोंको चले गये। ददुश्चापि वरं सर्वे देवाः स्कन्दमुखं प्रति। सभी इच्छाओंकी पूर्ति हो जानेके कारण सभी देवता

English

He said to himself: — " I, alone, should live in that Tripura fort. It ought to be built in such a way as no one amongst the Devas might be able to destroy it with a single arrow." He thought also " I should make each of the three fortresses, 100 yojanas in length and breadth. The building would be commenced and completed under the Yoga of the asteri FoyS, when the above three cities would rise and meet the celestial firmament and whoever would get hold of and attack the above cities under this Pu§yfiyoga would be able to destroy them by means of only one arrow shot by him. The lowest fort, that on earth, is to be made of iron; the one in the celestial firmament is to be ihade of silver; and the topmost one is to be built of gold. These three Combined would be known as the ' Tripura ' fort. The length and breadth of this is to be one hundred yojanas each; and it will be itn'pregnable to all. It will be decorated with many palatial buildings, Various instruments, various weapons, sataghnis, chakras, spears, upalas, katnfpanas and various other arms. Hundreds of towers and turrets would

अध्याय १२९

श्लोक 16

विश्वकर्मा मयः प्राह प्रहर्षोत्फुल्ललोचनः देव दैत्याः पुरा देवैः संग्रामे तारकामये

viśvakarmā mayaḥ prāha praharṣotphullalocanaḥ deva daityāḥ purā devaiḥ saṃgrāme tārakāmaye

हिन्दी अर्थ

परम संतुष्ट थे। वे जाते समय तपोधन सिद्धोंके साथ तुष्टाः सम्प्राप्तसर्वेच्छा: सह सिद्धैस्तपोधनै: ॥ २९ स्कन्दको वर देते हुए बोले॥ २७--२९॥ देवा ऊचुः देबताओंने कहा--जो महाबुद्धिमान् मरणधर्मा

English

0B4m Of XX.

अध्याय १२९

श्लोक 17

निर्जितास्ताडिताश्चैव हताश्चाप्यायुधैरपि देवैर्वैरानुबन्धाच्च धावन्तो भयवेपिताः

nirjitāstāḍitāścaiva hatāścāpyāyudhairapi devairvairānubandhācca dhāvanto bhayavepitāḥ

हिन्दी अर्थ

यः पठेत् स्कन्दसम्बद्धां कथां मर्त्यो महामतिः । मनुष्य स्कन्दसे सम्बन्ध रखनेवाली इस कथाको पढ़ेगा, भृणुयाच्छावयेद्वापि काळ म स भवेत् कीर्तिमान्नर:॥ ३० सुनेगा अथवा दूसरेको सुनायेगा, वह कीर्तिमान्, दीर्घायु, Ee चरर i सौभाग्यशाली, श्रीसम्मन्न, कान्तिमान्, शुभदर्शन, सभी बह्वायुः सुभगः श्रीमान् कान्तिमाञ्छुभदर्शनः। प्राणियोंसे निर्भय और सम्पूर्ण दु:खोंसे रहित हो जायगा। भूतेभ्यो निर्भयश्चापि सर्वदुःखविवर्जितः॥ ३१ जो मनुष्य प्रातःकालिक संध्याकी उपासना करनेके बाद संध्यामुपास्य यः पूर्वा स्कन्दस्य चरितं पठेत्। स्कन्दके चरित्रका पाठ करेगा वह सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त स मुक्तः किल्बिषैः सर्वैर्महाधनपतिर्भवेत्॥ ३२ होकर महान् धनराशिका स्वामी होगा। यह परम दिव्य

English

be built to make tho.oitiea ]o(A Hka tbe.gceat. Mondata and Ke]c«. Who can destroy, save tha>thvee>eyed Bgavhn (lia), tbese three- oitieis, touching the Heaveiui 4uid sp ethgiiardad, Tftraka and

अध्याय १२९

श्लोक 18

शरणं नैव जानीमः शर्म वा शरणार्थिनः सो ऽहं तपःप्रभावेन तव भक्त्या तथैव च

śaraṇaṃ naiva jānīmaḥ śarma vā śaraṇārthinaḥ so 'haṃ tapaḥprabhāvena tava bhaktyā tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

व्याधिजुष्टानां स्कन्द-चरित बालकों, रोगियों और राजद्वारपर सेवा बालानां व्याधिजुष्टानां राजद्वारं च सेवताम्। , । दिय करनेवाले पुरुषोंके लिये सर्वदा सभी कामनाओंको पूर्ण इदं तत्परमं दिव्यं सर्वदा सर्वकामदम्। करनेवाला है। इसका पाठ करनेवाला मनुष्य शरीरान्त होनेपर तनुक्षये च सायुज्यं षण्मुखस्य ब्रजेन्नरः॥ ३३ षडाननकी सायुज्यताको प्राप्त हो जायगा॥३०--३३॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे तारकवधो नाम षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः

English

Vidyunmfll?"— 29. • ' 'V. ';!

अध्याय १२९

श्लोक 19

इच्छामि कर्तुं तद्दुर्गं यद्देवैरपि दुस्तरम् तस्मिंश्च त्रिपुरे दुर्गे मत्कृते कृतिनां वर

icchāmi kartuṃ taddurgaṃ yaddevairapi dustaram tasmiṃśca tripure durge matkṛte kṛtināṃ vara

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें तारकवध नामक एक सौ साठवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ हिरण्यकशिपुकी तपस्या, ब्रह्माद्वारा उसे वरप्रासि, हिरण्यकशिपुका अत्याचार, विष्णुद्वारा देवताओंको अभयदान, भगवान् विष्णुका नृसिंहरूप धारण करके हिरण्यकशिपुकी विचित्र सभामें प्रवेश ऋषय ऊचुः ऋषियोंने पूछा-सूतजी! अब हमलोग दानवराज इदानीं श्रोतुमिच्छामो हिरण्यकशिपोर्वधम्। हिरण्यकशिपुका वध तथा भगवान् नरसिंहे नरसिंहस्य माहात्म्यं तथा पापविनाशनम्॥ १ पापविनाशक माहात्म्यको सुनना चाहते हैं (आप सूत उवाच उसे हमें iA १॥ कलमे

English

NJBPi|CTiyogaa'«ti«ltl>eMobattheata>nf( «jtlwl(eomela one Km ' fin •eajimejltoi.

अध्याय १२९

श्लोक 20

भूम्यानां जलजानां च शापानां मुनितेजसाम् देवप्रहरणानां च देवानां च प्रजापतेः

bhūmyānāṃ jalajānāṃ ca śāpānāṃ munitejasām devapraharaṇānāṃ ca devānāṃ ca prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपु सूतजी कहते हैं-विप्रवरो! पूर्वकालमें कृतयुग i घर जकार सं रि महत्तप:॥ २ हैप्योके आदि पुरुष सामर्थ्यशाली हिरण्यकशिपुने दश वर्षसहस्त्राणि दश वर्षशतानि च। महान् तप किया। उसने स्नान और मौनका व्रत जलवासी समभवत् स्तानमौनधृतव्रतः॥ ३ धारण करके ग्यारह हजार वर्षोतक जलमें निवास किया।

English

U*inin3ft<&ie 'onit itdv a pUr on tJu

अध्याय १२९

श्लोक 21

अलङ्घनीयं भवतु त्रिपुरं यदि ते प्रियम् विश्वकर्मा इतीवोक्तः स तदा विश्वकर्मणा

alaṅghanīyaṃ bhavatu tripuraṃ yadi te priyam viśvakarmā itīvoktaḥ sa tadā viśvakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चैव हि। ब्रह्मा प्रीतोऽभवत्तस्य तपसा नियमेन च ततः स्वयम्भूर्भगवान् स्वयमागम्य तत्र ह। विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भि्हैवत्तस्तथा। रुद्रै्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसपन्नगैः

English

anudofo of Tnpuodoura.

अध्याय १२९

श्लोक 22

उवाच प्रहसन्वाक्यं मयं दैत्यगणाधिपम् सर्वामरत्वं नैवास्ति असद्वृत्तस्य दानव

uvāca prahasanvākyaṃ mayaṃ daityagaṇādhipam sarvāmaratvaṃ naivāsti asadvṛttasya dānava

हिन्दी अर्थ

देवैब्रह्मर्षिभि: सार्ध सिद्धैः सपर्षिभिस्तथा। राजर्षिभिः पुण्यकृद्भिर्गन्धर्वाप्सरसां गणैः ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो हैत्यं वचनमब्रवीत्

English

GEIAPTER eXJCX.

अध्याय १२९

श्लोक 23

तस्माद्दुर्गविधानं हि क्षणादपि विधीयताम् पितामहवचः श्रुत्वा तदैवं दानवो मयः

tasmāddurgavidhānaṃ hi kṣaṇādapi vidhīyatām pitāmahavacaḥ śrutvā tadaivaṃ dānavo mayaḥ

हिन्दी अर्थ

वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः। न मानुषाः पिशाचा वा हन्युर्मा देवसत्तम यदि मे भगवान् प्रीतो वर एष वृतो मया

English

Sdta said: — Thus thinking in his mind, Maya built the Tripura fort according to his designs with materids brought out by divine means. He located the fort where he had conceived and the principal entrance gates, the other ornamental gateways, the uppertorey with their doors, court-room, sitting-room, seraglios, broad pmhways, high roads, lanes, bye-lanes, quadrangular-marts, temple of Siva, the tank with banyan trees round it, another tank with steps, wells, fruit and flower gardens, assembly-rooms, pleasure gardens, resting-places, deUghtfnl pathways for D&navas, etc., were all laid and built according to the pre- conceived plans. This is how the town of Tripura was built by Maya versed in all the sciences about building and town-planning, as I am told: The town, so built by Maya, is known by the name Tripura; so we have heard. The fortress of iron, built by Maya, was fixed as the abode of T&rk&sura and Vidyunmli settled, down in the beautiful fortress of silver shining like Moon. Maya resided in the fortress of gold built by himself. The width of both the cities of TSrkfisura and Vidyunmfil! was lOQ yojanas. The great city of Maya shone like the Mount Sumem.-— l-ll.

अध्याय १२९

श्लोक 24

प्राञ्जलिः पुनरप्याह ब्रह्माणं पद्मसम्भवम् यस्तदेकेषुणा दुर्गं सकृन्मुक्तेन निर्दहेत्

prāñjaliḥ punarapyāha brahmāṇaṃ padmasambhavam yastadekeṣuṇā durgaṃ sakṛnmuktena nirdahet

हिन्दी अर्थ

न शुष्केण न चार्द्रेण न दिवा न निशाथ वा अहं क्रोधश्च कामश्च वरुणो वासवो यमः। धनदश्च धनाध्यक्षो यक्षः किंपुरुषाधिपः

English

It was built during the interval occupied by Pueyfiyoga (when the Moon, Pusy& and the forts w in one line in combination). Maya built his Tripura, as Siva had built his Puspaka-Vim&ns (celestial car). The paths of Maya leading from one fortress to the other were lined with beautiful vases full of wine. The iron, gold and silver-plaited houses of the Daityas were also built in hundreds and thousands on either sides of the pathways. The three cities, then, of the Asiiras, with hundreds of palatial buildings and decked with various gems rose highaecording to their will and transcending all the worlds, looked very beautiful, as apartments on the top of a house. The fort could be made to go anywhere where Maya would wish. It contained pleasure gardens, wells and tanks full of lotuses. It abounded with the groviM of A4oka trees with cuckoos.and nightingales singing in them. Thme were many painters' sthdios, quadrangular spaces enclosed by buildings, rows of seventeen -.or eighteenstoreyed houses, with various flags, banners, and {glands, bmlt by Maya. — 12-17.

अध्याय १२९

श्लोक 25

समं स संयुगे हन्याद् अवध्यं शेषतो भवेत् एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा मयं देवः पितामहः

samaṃ sa saṃyuge hanyād avadhyaṃ śeṣato bhavet evamastviti cāpyuktvā mayaṃ devaḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वान्कामान्सदा वत्स प्राप्स्यसे त्वं न संशयः एवमुक्त्वा स भगवाञ्जगामाकाश एव हि। वैराजं ब्रह्मसदनं ज्रह्मार्षिगणसेवितम् ततो देवाश्च नागाश्च गन्धर्वा ऋषिभिः सह। वरप्रदानं श्रुत्वैव पितामहमुपस्थिताः

English

The palatial buildings resounded with the sounds of hundreds of small tinkling bells; they were filled with the perfumes of various sweet-scented flowers. The houses were neatly plastered and locked beautiful.with various flowmrs and ofierings to:the Deity. The white

अध्याय १२९

श्लोक 26

स्वप्ने लब्धो यथार्थो वै तत्रैवादर्शनं ययौ गते पितामहे दैत्या गता मयरविप्रभाः

svapne labdho yathārtho vai tatraivādarśanaṃ yayau gate pitāmahe daityā gatā mayaraviprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

तब उसके मनःसंयम, इन्द्रियनिग्रह, ब्रह्मचर्य, तपस्या और नियमपालनसे ब्रह्मा प्रसन्न हो गये। तत्पश्चात् स्वयं भगवान् ब्रह्मा सूर्यके समान तेजस्वी एवं चमकीले विमानपर, जिसमें हंस जुते हुए थे, सवार होकर आदित्याँ, वसुओं, साध्यों, मरुद्रणों, देवताओं, रुद्रों, विश्वेदेवों,

English

TEE MAT87A PURAEAM.

अध्याय १२९

श्लोक 27

वरदानाद्विरेजुस्ते तपसा च महाबलाः स मयस्तु महाबुद्धिर् दानवो वृषसत्तमः

varadānādvirejuste tapasā ca mahābalāḥ sa mayastu mahābuddhir dānavo vṛṣasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रों, मुहूर्तो, आकाशचारी महान् ग्रहों, देवगणों, ब्रह्मर्षियों, सिंद्धों, सप्तर्षियो, पुण्यकर्मा राजर्षियों, गन्धर्वो और अप्सराओंके गणोंके साथ वहाँ आये। तदुपरान्त सम्पूर्ण देवताओंसे घिरे हुए ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ चराचरगुरु श्रीमान् ब्रह्मा उस हैत्यसे इस प्रकार बोले--' सुब्रत! तुम-जैसे भक्तकी इस तपस्यासे मैं प्रसन्न हूँ। तुम्हारा मनोरथ सिद्ध करो'

English

houses of the fort Tripura were all covered with smoke arising from sacrifioial offerings; jam full of water were arranged there in rows thus making Uwm look like rows of swans. The rows of pendant garlands, pearls and jewels on the several buildings made them defy the splendour ot ihiB Moon.— 18-20.

अध्याय १२९

श्लोक 28

दुर्गं व्यवसितः कर्तुम् इति चाचिन्तयत्तदा कथं नाम भवेद्दुर्गं तन्मया त्रिपुरं कृतम्

durgaṃ vyavasitaḥ kartum iti cācintayattadā kathaṃ nāma bhaveddurgaṃ tanmayā tripuraṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपु बोला-देवसत्तम! देवता, असुर गन्धर्व, यक्ष, नाग, राक्षस, मनुष्य अथवा पिशाच-ये कोई भी मुझे न मार सकें। प्रपितामह! ऋषिगण अपने शापोंद्वारा मुझे अभिशप्त न कर सकें। न अस्त्रसे, न शस्त्रसे, न पर्वतसे, न वृक्षसे, न शुष्क पदार्थसे, न गीले पदार्थसे, न दिनमें, न रातमें-अर्थात् कभी भी अथवा किसीसे भी मेरी मृत्यु न हो। मैं ही सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, जल, आकाश, नक्षत्र, दसों दिशाएँ, क्रोध, काम,

English

The houses decorated with flowers, Mallika and JSti, etc., and scented with nice perfumes and dhffpas made them look like good persons, endowed with five senses, and looking on all with equal sight. Round the three fortresses, were built three enclosure walls that looked like mountainous structures. These walls were built respectively of gold, silver and iron and ornamented with gems, jewels and collyrium. Hun- dreds of Gopuras (entrance gates) existed there in every fortress, decked with flags and banners and looking like mountain tops. The inner compartments for women resounded with the sounds of tinkling bells on theis anklets; and these were more beautiful than tlie Heavens. In these compartments, there were many resting-places, Vih&ras (places of enjoyments), tanks, banyan trees, quadrangular-marts, pools, lakes, gardens and forests. All sorts of excellent divine objects of enjoyment were tliere; and they were decorated with various gems and jewels. The outlets of the three fortresses were rendered beautiful with various flowers and they were surrounded by hundreds of deep ditches and moats. These moats were equipped with various weapons to defeat enemies' designs. — 21-26.

अध्याय १२९

श्लोक 29

वत्स्यते तत्पुरं दिव्यं मत्तो नान्यैर्न संशयः यथाचैकेषुणा तेन तत्पुरं न हि हन्यते

vatsyate tatpuraṃ divyaṃ matto nānyairna saṃśayaḥ yathācaikeṣuṇā tena tatpuraṃ na hi hanyate

हिन्दी अर्थ

वरुण, इन्द्र, यम, धनाध्यक्ष कुबेर और किम्पुरुषोंका अधीश्वर यक्ष हो जाऊँ। यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं तो मैं यही वर माँग रहा हूँ॥ ११--१५॥ ब्रह्माने कहा-तात! मैंने तुम्हें इन दिव्य एवं अद्भुत वरदानोंको प्रदान कर दिया। वत्स! तुम सदा सभी मनोरथोंको प्राप्त करते रहोगे, इसमें संशय नहीं है। ऐसा कहकर भगवान् ब्रह्मा आकाशमार्गसे ब्रह्मरषियोंद्वारा सेवित अपने वैराज नामक निवासस्थानको चले गये। तदनन्तर ऋषियोंसहित देवता, नाग और गन्धर्व इस प्रकारके वरप्रदानकी बात सुनते ही पितामहके पास पहुँचे (और बोले)

English

When the sons of Diti, of unrivalled valour, and the great enemies of Iridra lieard tl)at the DAiiava Maya, of wonderful valour and deeds, had built such a fortress, they came in Imndreds and thousands and took refuge tliere. That Tripura fort, then became quite full of the Asuras, the tormentors of people and the destroyers of their enemies; and it looked gigantic like elepliants and mountains as if tho sky had been overcast with dark clouds about to shower rains. — 27-28.

अध्याय १२९

श्लोक 30

देवैस्तथा विधातव्यं मया मतिविचारणम् विस्तारो योजनशतम् एकैकस्य पुरस्य तु

devaistathā vidhātavyaṃ mayā mativicāraṇam vistāro yojanaśatam ekaikasya purasya tu

हिन्दी अर्थ

६५७० मत्स्यपुराण भगवन् सर्वभूतानामादिकर्ता स्वयं प्रभुः। स्त्रष्टा त्वं हव्यकव्यानामव्यक्तप्रकृतिर्बुधः

English

Here ends the one hundred and thirtieth chapter on the laying of the fort Tripura,

अध्याय १२९

श्लोक 31

कार्यस्तेषां च विष्कम्भश् चैकैकशतयोजनम् पुष्ययोगेण निर्माणं पुराणं च भविष्यति

kāryasteṣāṃ ca viṣkambhaś caikaikaśatayojanam puṣyayogeṇa nirmāṇaṃ purāṇaṃ ca bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः । आश्वासयामास सुरान् सुशीतैर्वचनाम्बुभिः तपसान्तेऽस्य भगवान् वधं विष्णुः करिष्यति सत्यधर्मपरान् दान्तान् धर्षयामास दानवः

English

Here ends the one hundred and thirtieth chapter on the laying of the fort Tripura,

अध्याय १२९

श्लोक 32

पुष्ययोगेण च दिवि समेष्यन्ति परस्परम् पुष्ययोगेण युक्तानि यस्तान्यासादयिष्यति

puṣyayogeṇa ca divi sameṣyanti parasparam puṣyayogeṇa yuktāni yastānyāsādayiṣyati

हिन्दी अर्थ

देवांस्त्रिभुवनस्थांश्च पराजित्य महासुरः। त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति दानवः यदा वरमदोत्सिक्तश्चोदितः कालधर्मतः। यज्ञियानकरोद् हैत्यानयज्ञियाश्च देवताः

English

Here ends the one hundred and thirtieth chapter on the laying of the fort Tripura,

अध्याय १२९

श्लोक 33

पुराण्येकप्रहारेण शतानि निहनिष्यति आयसं तु क्षितितले राजतं तु नभस्तले

purāṇyekaprahāreṇa śatāni nihaniṣyati āyasaṃ tu kṣititale rājataṃ tu nabhastale

हिन्दी अर्थ

सेन्द्रा देवगणा यक्षाः सिद्धद्विजमहर्षयः शरण्यं शरणं विष्णुमुपतस्थुर्महाबलम्। देवदेवं यज्ञमयं वासुदेवं सनातनम् नारायण महाभाग देवास्त्वां शरणं गताः। त्रायस्व जहि हैत्येन्द्रं हिरण्यकशिपुं प्रभो

English

Here ends the one hundred and thirtieth chapter on the laying of the fort Tripura,

अध्याय १२९

श्लोक 34

राजतस्योपरिष्टात्तु सौवर्णं भविता पुरम् एवं त्रिभिः पुरैर्युक्तं त्रिपुरं तद्भविष्यति शतयोजनविष्कम्भैर् अन्तरैस्तद्दुरासदम्

rājatasyopariṣṭāttu sauvarṇaṃ bhavitā puram evaṃ tribhiḥ purairyuktaṃ tripuraṃ tadbhaviṣyati śatayojanaviṣkambhair antaraistaddurāsadam

हिन्दी अर्थ

त्वं हि नः परमो देवो ब्रह्मादीनां सुरोत्तम भयं त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम् ।

English

Here ends the one hundred and thirtieth chapter on the laying of the fort Tripura,

अध्याय १२९

श्लोक 35

अट्टालकैर् यन्त्रशतघ्निभिश्च सचक्रशूलोपलकम्पनैश्च द्वारैर्महामन्दरमेरुकल्पैः प्राकारशृङ्गैः सुविराजमानम्

aṭṭālakair yantraśataghnibhiśca sacakraśūlopalakampanaiśca dvārairmahāmandaramerukalpaiḥ prākāraśṛṅgaiḥ suvirājamānam

हिन्दी अर्थ

तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत मा चिरम् देबताओंने कहा- भगवन्! आपके इस वरप्रदानसे तो वह असुर हमलोगोंका वध कर डालेगा। अतः प्रभो! कृपा कीजिये और शीघ्र ही उसके वधका भी उपाय सोचिये। भगवन्! आप स्वयं सम्पूर्ण प्राणियोंके आदिकर्ता, स्वामी, हव्य एवं कव्यके स्रष्टा, अव्यक्तप्रकृति और सर्वज्ञ हैं। देवताओंके समस्त लोकोंके लिये हितकारक ऐसे वचनको सुनकर प्रजापति ब्रह्माने अपने परम शीतल वचनरूपी जलसे देवताओंको संसिक्त एवं आश्वस्त करते

English

Here ends the one hundred and thirtieth chapter on the laying of the fort Tripura,

अध्याय १२९

श्लोक 36

सतारकाख्येन मयेन गुप्तं स्वस्थं च गुप्तं तडिन्मालिनापि को नाम हन्तुं त्रिपुरं समर्थो मुक्त्वा त्रिनेत्रं भगवन्तमेकम्

satārakākhyena mayena guptaṃ svasthaṃ ca guptaṃ taḍinmālināpi ko nāma hantuṃ tripuraṃ samartho muktvā trinetraṃ bhagavantamekam

हिन्दी अर्थ

हुए बोले--'देवगण! उसे अपनी तपस्याका फल तो अवश्य ही मिलना चाहिए। हाँ, तपस्याके पुण्यफलके समाप्त हो जानेपर भगवान् विष्णु उसका वध करेंगे।' 'कमलजन्मा ब्रह्माकी वह बात सुनकर सभी देवता हर्षपूर्वक अपने-अपने दिव्य स्थानोंको लौट गये ॥१९--२३॥

English

Here ends the one hundred and thirtieth chapter on the laying of the fort Tripura,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 129
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.