Matsya Purana· Matsya Purāṇa
130
अध्याय 130 / 176

Adhyaya 130

28 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ28 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३०

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १३० इति चिन्तायुतो दैत्यो दिव्योपायप्रभावजम् चकार त्रिपुरं दुर्गं मनःसंचारचारितम्

matsya-purāṇa 130 iti cintāyuto daityo divyopāyaprabhāvajam cakāra tripuraṃ durgaṃ manaḥsaṃcāracāritam

हिन्दी अर्थ

उधर वर प्राप्त होते ही उस वरदानसे गर्वित हुआ हैत्यराज हिरण्यकशिपु सभी प्रजाओंको कष्ट देना प्रारम्भ किया। उस दानवने आश्रमोंमें जाकर उन महान् भाग्यशाली मुनियोंको, जो उत्तम व्रतका पालन करनेवाले, सत्यधर्म- परायण और जितेन्द्रिय थे, धर्षित कर दिया। उस महान् असुरने त्रिभुवनमें स्थित सभी देवताओंको पराजित कर दिया। तब वह दानव त्रिलोकीको अपने अधीन करके स्वर्गमें निवास करने लगा। इस प्रकार कालधर्मकी प्रेरणासे जब उसने वरदानके मदसे उन्मत्त हो हैत्योंको यज्ञभागका अधिकारी बनाया और देवताओंको उनके समुचित यज्ञभागोंसे वञ्चित कर दिया, तब आदित्यगण, साध्यगण, विश्वेदेव, वसुगण, इन्द्रसहित देवगण, यक्ष,

English

(7) Hiva-V raid hoob.'orved dnringllje four montlis of Asadluy.

अध्याय १३०

श्लोक 2

प्राकारो ऽनेन मार्गेण इह वामुत्र गोपुरम् इह चाट्टालकद्वारम् इह चाट्टालगोपुरम्

prākāro 'nena mārgeṇa iha vāmutra gopuram iha cāṭṭālakadvāram iha cāṭṭālagopuram

हिन्दी अर्थ

सिद्धगण और महर्षिगण--ये सभी उन महाबली विष्णुकी शरणमें गये, जो शरणदाता, देवाधिदेव, यज्ञमूर्ति, वसुदेवके पुत्र और अविनाशी हैं॥२४--२९॥ सभी देवता आपकी शरणमें आये हुए हैं, आप हमारी रक्षा कीजिये। प्रभो! आप हैत्यराज हिरण्यकशिपुका वध कीजिये। सुरोत्तम! आप ही हमलोगोंके परम पालक हैं, आप ही हमलोगोंके सर्वोत्कृष्ट गुरु हैं और आप ही हम ब्रह्मा

English

&c. in course of which the devoie*' >In*uM lel get hi nail.-. tVe., trimmed. He should avoid the U'si' -'f l»rinjal> and give away to a BrAInnana a pitcher fell of honey, ('huiliecl ii.iln-i and golden briiijal in tljc inontli of Kartika. By doing so. he goes to the realm of Iludra. -1 1-12.

अध्याय १३०

श्लोक 3

राजमार्ग इतश्चापि विपुलो भवतामिति रथ्योपरथ्याः सत्त्रिका इह चत्वर एव च

rājamārga itaścāpi vipulo bhavatāmiti rathyoparathyāḥ sattrikā iha catvara eva ca

हिन्दी अर्थ

आदि देवताओंके परम देव हैं भगवान् विष्णुने कहा--देवताओ ! तुमलोग भय छोड़ दो। मैं तुमलोगोंको अभयदान दे रहा हूँ। पहलेकी तरह पुनः तुमलोगोंका शीघ्र ही स्वर्गपर अधिकार हो जायगा। एषोऽहं सगणं हैत्यं वरदानेन दर्पितम्। अवध्यममरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्म्यहम्

English

One who abstains from tlowers during winter./.c., the seasons of lleuianta and lijJira; and in the montli of i'halgiina, and gels three Howers of gold made accordin.g to his me.oj- and give.s them away in charity at dusk, after invoking the idcasun of iva and Visun, widi the words PriyataTp biva-Keiiavam, attains linal beatitude. Pliis is known as (8) SaimyarVrata—VAi,

अध्याय १३०

श्लोक 4

इदमन्तःपुरस्थानं रुद्रायतनमत्र च सवटानि तडागानि ह्य् अत्र वाप्यः सरांसि च

idamantaḥpurasthānaṃ rudrāyatanamatra ca savaṭāni taḍāgāni hy atra vāpyaḥ sarāṃsi ca

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा तु भगवान् विसृज्य त्रिदशेश्वरान्। वधं संकल्पयामास हिरण्यकशिपोः प्रभुः साहाय्यं च महाबाहुरोङ्कारं गृह्ण सत्वरम्। अथोंकारसहायस्तु भगवान् विष्णुरव्ययः

English

(0) Sauhhiyjfd'Vrala should be kept up by avoiding, on the third day of every month, beginning from lliaignnu, the use of salt for a year. At the conclusion of tiuMU'dinunce, he should give to a Bra limana couple «a properly equipped bedstead, ii house with all its ni'cessary appurtenances, after showing due honour to them, and should invoke the pleasure of the goddess, with the words, " Bluiviuii priyuiam.'' By doing s(r, he resides for a hundred kalpas in the realm of Barvati.— lo-lO.

अध्याय १३०

श्लोक 5

आरामाश्च सभाश्चात्र उद्यानान्यत्र वा तथा उपनिर्गमो दानवानां भवत्यत्र मनोहरः

ārāmāśca sabhāścātra udyānānyatra vā tathā upanirgamo dānavānāṃ bhavatyatra manoharaḥ

हिन्दी अर्थ

तेजसा भास्कराकारः शशी कान्त्यैव चापरः सर्वकामयुतां शुभ्रां हिरण्यकशिपोः सभाम् वैहायसीं कामगमां पञ्जयोजनविस्तृताम्

English

The devotee who maintains the vow of silence in the evenings for a year and at the end of it gives a jar of clarified batter, a pair of clothes,

अध्याय १३०

श्लोक 6

इत्येवं मानसं तत्राकल्पयत्पुरकल्पवित् मयेन तत्पुरं सृष्टं त्रिपुरं त्विति नः श्रुतम्

ityevaṃ mānasaṃ tatrākalpayatpurakalpavit mayena tatpuraṃ sṛṣṭaṃ tripuraṃ tviti naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

अन्तःसलिलसंयुक्तां विहितां विश्वकर्मणा। दिव्यरत्रमयैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रहैर्युताम्

English

ghapter Cl.

अध्याय १३०

श्लोक 7

कार्ष्णायसमयं यत्तु मयेन विहितं पुरम् तारकाख्यो ऽधिपस्तत्र कृतस्थानाधिपो ऽवसत्

kārṣṇāyasamayaṃ yattu mayena vihitaṃ puram tārakākhyo 'dhipastatra kṛtasthānādhipo 'vasat

हिन्दी अर्थ

सिताभ्रघनसङ्काशा प्लवन्तीव व्यदृश्यत। रश्मिवती भास्वरा च दिव्यगन्धमनोरमा न क्षुत्पिपासे ग्लानिं वा प्राप्य तां प्राप्नुवन्ति ते दीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयन्तीव भास्करान्

English

sesamum, and a bell to a UrHlimami, goes to tlic domain of Sarasvati—tlie Goddesa of letters— and is liberated from the cycle of birth. This is known as (10/ Samsvata ordinance — the giver of beauty and learning. — 17-18.

अध्याय १३०

श्लोक 8

यत्तु पूर्णेन्दुसंकाशं राजतं निर्मितं पुरम् विद्युन्माली प्रभुस्तत्र विद्युन्माली त्विवाम्बुदः

yattu pūrṇendusaṃkāśaṃ rājataṃ nirmitaṃ puram vidyunmālī prabhustatra vidyunmālī tvivāmbudaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं सेनासहित उस दानवराज हैत्यका, जो वरदानकी प्राप्तिसे गर्वीला और देवेश्वरोंके लिये अवध्य हो गया है, वध करूँगा । ऐसा कहकर महाबाहु भगवान् विष्णुने देवेश्वरोंको विदा कर दिया और स्वयं शीघ्रतापूर्वक ओंकारको (सहायकरूपमें) साथ लेकर हिरण्यकशिपुके वधका विचार करने लगे। तदनन्तर जो सर्वव्यापक, अविनाशी, परमेश्वर, सूर्यके समान तेजस्वी और दूसरे चन्द्रमाके-से कान्तिमान् थे, वे भगवान् श्रीहरि ओंकारको साथ लेकर

English

One who worships Lukiini — the Goddess of wealth — and keeps the fast oil the fifth day of a month, for a year, and at the end of it gives away a cow, along witli a lotus of gold, goes to the kingdom of Vi.-jiiii and is always bom in good circunislanccs. This is called the 11,) Sampada-Vrata and is the destroyer of all ills. — U)-20.

अध्याय १३०

श्लोक 9

सुवर्णाधिकृतं यच्च मयेन विहितं पुरम् स्वयमेव मयस्तत्र गतस्तदधिपः प्रभुः

suvarṇādhikṛtaṃ yacca mayena vihitaṃ puram svayameva mayastatra gatastadadhipaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपुके स्थानपर गये। उस समय वे आधा मनुष्यका और आधा सिंहका शरीर धारण कर नरसिंहरूपसे स्थित हो हाथसे हाथ मल रहे थे । तदनन्तर उन्होंने हिरण्यकशिपुकी मनको लुभानेवाली और सम्पूर्ण अभिलषित पदार्थासे युक्त थी। सौ योजनके विस्तारमें फैली हुई वह सभा पचास योजन लम्बी और पाँच योजन चौड़ी थी। वह स्वेच्छानुसार आकाशमें उड़नेवाली तथा बुढ़ापा, शोक और थकावटसे रहित, निश्चल, कल्याणकारिणी, सुखदायिनी और परम रमणीय थी। उसमें अट्टालिकाओंसे युक्त भवन बने थे और वह तेजसे प्रज्वलित-सी हो रही थी ॥३२--४०॥

English

One who washes llic door in front of Vi>uu or Sjiva for a full year and then gives away a c{)\v with a pitclier of water, is bori a king on this earth, ten thonsiind liifies, and at the end goe?» to the realm of iva. This is known as;12i Ayuv~V)a(a, and is the giver of all desires. - 21-22.

अध्याय १३०

श्लोक 10

तारकस्य पुरं तत्र शतयोजनमन्तरम् विद्युन्मालिपुरं चापि शतयोजनके ऽन्तरे

tārakasya puraṃ tatra śatayojanamantaram vidyunmālipuraṃ cāpi śatayojanake 'ntare

हिन्दी अर्थ

उसके भीतर जलाशय थे। वह फल-पुष्प प्रदान करनेवाले दिव्य रत्नमय वृक्षोंसे संयुक्त थी। उसे विश्वकर्माने बनाया था। वह नीले, पीले, श्वेत, श्याम, कुष्ण और लोहित रंगके आवरणों और सैकड़ों मंजरियोंसे युक्त गुल्मोंसे आच्छादित होनेके कारण श्वेत बादलकी तरह उड़ती हुई-सी दीख रही थी। उसमेंसे किरणें फूट रही थीं। वह चमकीली और दिव्य गन्धसे युक्त होनेके कारण मनोरम थी। वह सर्वथा सुखदायिनी थी।

English

One who takes his meal once a day, in silence, bereft of vu?e for a full year and saliitt's the peepiii tree, the sun and the Ganges together, and at tlie end of the ordinance adoies the Bn'diinfina witli his consort, having given them a golden tree with three cows, attains the benefit of AiJvamedlui sacrifice. This is called tiic (13) Klrti-V mta-xhe givev of every fame and prosperity. — 23-21.

अध्याय १३०

श्लोक 11

मेरुपर्वतसंकाशं मयस्यापि पुरं महत् पुष्यसंयोगमात्रेण कालेन स मयः पुरा

meruparvatasaṃkāśaṃ mayasyāpi puraṃ mahat puṣyasaṃyogamātreṇa kālena sa mayaḥ purā

हिन्दी अर्थ

उसमें दुःख, सर्दी और धूपका नाम-निशान नहीं था। उसमें पहुँचकर दानवोंको भूख-प्यास और ग्लानिकी प्रापि नहीं होती थी। वह चित्र-विचित्र रंगवाले एवं अत्यन्त चमकीले नाना प्रकारके खम्भोंसे युक्त थी, परंतु उन खम्भोंपर आधारित नहीं थी। वहाँ रात नहीं होती थी, अपितु निरन्तर दिन ही बना रहता था। वह अपनी प्रभासे सूर्य, चन्द्रमा और अग्निका तिरस्कार कर रही थी तथा स्वर्गलोकमें स्थित होकर अनेकों सूर्योको उद्धासित करती हुई-सी उद्दीत हो रही थी।

English

The observer of the {li) Sdma-V rata should make an altar of cow- dung bathe livaor Visnn with clarified butler, worship them with uncook- ed rice and floivers, for a year. At the end of the year, the devotee should give away a lotus of eiglit fingers in height, with a cow of sesamum to a Bnihmaiia versed in tlie Sama-Veda. As a result, the devotee is respected in iva loka.—

अध्याय १३०

श्लोक 12

कृतवांस्त्रिपुरं दैत्यस् त्रिनेत्रः पुष्पकं यथा येन येन मयो याति प्रकुर्वाणः पुरं पुरात्

kṛtavāṃstripuraṃ daityas trinetraḥ puṣpakaṃ yathā yena yena mayo yāti prakurvāṇaḥ puraṃ purāt

हिन्दी अर्थ

सर्वे च कामा: प्रचुरा ये दिव्या ये च मानुषा: । रसयुक्तं प्रभूतं च भक्ष्यभोज्यमनन्तकम् रक्तैः कुवलयैरनीलैः कुमुहैः संवृतानि च

English

One who takes only one meal a day on the Dili day of a month and then gives to a virgin, after feasting her, according to his means, a pair of clothes embroidered with gold and raiments of silk, and a lion of gold to a Brahinaua, gets a handsome form and he never defeated by his foes and lives for a considerable time in 'the realm of iSiva. Tliis is known as (15) Vlra-Vmta — the giver of all prosperity to women kind.- 27-28.

अध्याय १३०

श्लोक 13

प्रशस्तास्तत्र तत्रैव वारुण्यामालयाः स्वयम् रुक्मरूप्यायसानां च शतशो ऽथ सहस्रशः

praśastāstatra tatraiva vāruṇyāmālayāḥ svayam rukmarūpyāyasānāṃ ca śataśo 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

सुकान्तैर्धार्तरष्ट्रेश्च राजहंसैश्च॒ सुप्रियैः । कारण्डवैश्चक्रवाकैः सारसैः कुररैरपि विमलैः स्फाटिकाभैश्च पाण्डुरच्छदनैर्द्विजैः। बहुहंसोपगीतानि सारसाभिरुतानि च केतक्यशोकसरलाः पुन्नागतिलकार्जुनाः।

English

One whp takes milk only on each full moon day, for a.year, and at its conclusion, after performing lraddlia, gives 'away five milch cows, along with pitchers of water and cloths of tawny colour, goes to the domain of Viiiu, where he saves liuiulrcds of his ancestors and becomes the King of Kings at the end of a kalpu. This is called (16) Pitri-Vrata. — 29-30.

अध्याय १३०

श्लोक 14

रत्नाचितानि शोभन्ते पुराण्यमरविद्विषाम् प्रासादशतजुष्टानि कूटागारोत्कटानि च

ratnācitāni śobhante purāṇyamaravidviṣām prāsādaśatajuṣṭāni kūṭāgārotkaṭāni ca

हिन्दी अर्थ

प्रियङ्गपाटलावृक्षाः शाल्मल्यः सहरिद्रकाः। सालास्तालास्तमालाश्च चम्पकाश्च मनोरमा: अर्जुनाशोकवर्णाश्च बहवश्चित्रका द्रुमाः

English

One who voluntarily gives drinking water to the needy, from the

अध्याय १३०

श्लोक 15

सर्वेषां कामगानि स्युः सर्वलोकातिगानि च सोद्यानवापीकूपानि सपद्मसरवन्ति च

sarveṣāṃ kāmagāni syuḥ sarvalokātigāni ca sodyānavāpīkūpāni sapadmasaravanti ca

हिन्दी अर्थ

नीपाः सुमनसश्चैव निम्बा अश्वत्थतिन्दुकाः पारिजाताश्च लोध्राश्च मल्लिका भन्रदारवः। आमलक्यस्तथा जम्बूलकुचाः शैलवालुकाः सभी प्रकारके मनोरथ, चाहे वे दिव्य हों या मानुष, सब- के-सब वहाँ प्रचुरमात्रामें उपलब्ध थे। वहाँ असंख्य प्रकारके अधिक-से-अधिक रसीले भक्ष्य एवं भोज्य पदार्थ और पुण्यगन्धमयी मालाएँ सुलभ थीं। बहाँके वृक्ष नित्य

English

beginning of Chaitra for four months, and after it gives away a big water THE MATSYA VUUAEAM%' '

अध्याय १३०

श्लोक 16

अशोकवनभूतानि कोकिलारुतवन्ति च चित्रशालाविशालानि चतुःशालोत्तमानि च

aśokavanabhūtāni kokilārutavanti ca citraśālāviśālāni catuḥśālottamāni ca

हिन्दी अर्थ

पुष्प और फल देनेवाले थे। वहाँका जल गर्मीमें शीतल और सर्दीमें उष्ण रहता था। वहाँ नदियों और सरोबरोंके तटपर बड़ी-बड़ी शाखाओंवाले वृक्ष लगे थे, जिनके अग्रभागमें पुष्प खिले हुए थे और जो लाल-लाल पल्लबों और अङ्कुरोंसे सुशोभित एवं लतारूपी वितानसे आच्छादित थे। भगवान् नृसिंह वहाँ ऐसे अनेकों प्रकारके वृक्ष देखे, जो सुगन्धित पुष्पों और रसदार फलोंसे लदे हुए थे। वहाँ यत्र-तत्र सरोवर भी थे, जिनमें न तो अत्यन्त

English

jar (Manika), with grain, cloths, gold and a pot conlainiji sesamuni, goes to the region of Bralnnn and becomes a king at the end of a kalpa. This is called the (17) Anandn-V mta. — 31-32.

अध्याय १३०

श्लोक 17

सप्ताष्टदशभौमानि सत्कृतानि मयेन च बहुध्वजपताकानि स्रग्दामालंकृतानि च

saptāṣṭadaśabhaumāni satkṛtāni mayena ca bahudhvajapatākāni sragdāmālaṃkṛtāni ca

हिन्दी अर्थ

भगवान् नूसिंहने उसकी सभामें सभी पुण्यक्षेत्रोंको कमल, नील कमल और कुमुदिनी आदि पुष्पोंसे तथा अत्यन्त सुन्दर काली चोंच और काले पेरोंवाले हंसों, परमप्रिय लगनेवाले राजहंसों, बतखों, चक्रवाकों, सारसों, कराँकुलों एवं स्फटिककी-सी कान्तिवाले निर्मल और पीले पंखोंसे सुशोभित अन्यान्य पक्षियोंसे आच्छादित थे। उनमें बहुत-से हंस कूज रहे थे और सर्वत्र सारसोंकी बोली सुनायी पड़ती थी। भगवान् नृसिंहने पर्वत-शिखरोंपर पुष्पोंसे लदी हुई अनेकों प्रकारकी

English

One who bathes in PancliAmrita for a year, and tl)en gives away a conch, Panchainiita and a cow to a BrAhmana, goes lo tlio realm of liva and becomes a king at the end of a kalpa. This is called the (IS) Dhriti- Vvaia, — 33-34. iVotc. — Mi;jn=Consi«ting ol' fivt* ingredients Dir., 5 i,«\, milk,

अध्याय १३०

श्लोक 18

किङ्किणीजालशब्दानि गन्धवन्ति महान्ति च सुसंयुक्तोपलिप्तानि पुष्पनैवेद्यवन्ति च

kiṅkiṇījālaśabdāni gandhavanti mahānti ca susaṃyuktopaliptāni puṣpanaivedyavanti ca

हिन्दी अर्थ

लताओंको भी देखा, जो सुन्दर मंजरियोंसे सुशोभित थीं और जिनसे मनोरम गन्ध फैल रही थी। उस सभामें केतकी, अशोक, सरल (चीड़), पुन्नाग, तिलक, मनोरम चम्पक, विद्रुम तथा प्रज्वलित अग्निकी-सी कान्तिवाले अन्यान्य वृक्ष फूलोंसे लदे हुए शोभा पा रहे थे। वहाँ अर्जुन और अशोकके-से वर्णवाले मोटी-मोटी डालों एवं सुन्दर शाखाओंसे युक्त बहुत-से चित्रक (रेंड

English

sugar, clarifled butter, Curd and Honey.

अध्याय १३०

श्लोक 19

यज्ञधूमान्धकाराणि संपूर्णकलशानि च गगनावरणाभानि हंसपङ्क्तिनिभानि च

yajñadhūmāndhakārāṇi saṃpūrṇakalaśāni ca gaganāvaraṇābhāni haṃsapaṅktinibhāni ca

हिन्दी अर्थ

या तिलक)-के वृक्ष थे, जिनकी ऊँचाई अनेकों तालवृक्षोंके बराबर थी। वहाँ बरुण, वत्सनाभ, कटहल, चन्दन, सुन्दर पुष्पोंसे युक्त नीप, नीम, पीपल, तिन्दुक, पारिजात, लोध्र मल्लिका, भब्रदाफ आमला, जामुन, बड़हर, शैलबालुक, खर्जूर्यों नारिकेलाश्व हरीतकविभीतकाः। कालीयका द्रुकालाश्च हिङ्गवः पारियात्रकाः रक्ताः कुरण्टकाश्चैव नीलाश्चागरुभिः सह

English

One \y1i() gives up meat for a year and at the end gives away a cow or a deer of gold gets tlic benefit of Asllvamcdha sacrifice, and, after reaping the fruits of liis virtue for one full kalpar is born as a king. This is (11*) Alrlwsd-V rafa. - oo. (.hic wlio, in the iiumtli uf.Maglia, Imllus in (he small iioius of the morning and then w<;rshii.»fi a lirahmana and hi;-, wdfe with garlands, ornameiHs and clothes and llien feed>. them to their satisfaction, resides ill the region of the Sun for a kalpa. This is (20) Snnja-V rnift. — 30.

अध्याय १३०

श्लोक 20

पङ्क्तीकृतानि राजन्ते गृहाणि त्रिपुरे पुरे मुक्ताकलापैर्लम्बद्भिर् हसन्तीव शशिश्रियम्

paṅktīkṛtāni rājante gṛhāṇi tripure pure muktākalāpairlambadbhir hasantīva śaśiśriyam

हिन्दी अर्थ

कदम्बाश्चैव भव्याश्च दाडिमा बीजपूरकाः । सप्तपर्णाश्च बिल्वाश्च मधुपैरावृतास्तथा अशोकाश्च तमालाश्च नानागुल्मलतावृताः। मधूकाः सम्तपर्णाश्च बहवस्तीरगा द्रुमाः

English

thic who bathes early in tlie monuiig and feeds the Brahmanas for ' a period of four montlis frt'in AsAdha, and gives away a cow in the month ('t Kfirtika, goes to tlie realm Vismi. This is '21) V ist.w-Vrala. — 37.

अध्याय १३०

श्लोक 21

मल्लिकाजातिपुष्पाद्यैर् गन्धधूपाधिवासितैः पञ्चेन्द्रियसुखैर्नित्यं समैः सत्पुरुषैरिव

mallikājātipuṣpādyair gandhadhūpādhivāsitaiḥ pañcendriyasukhairnityaṃ samaiḥ satpuruṣairiva

हिन्दी अर्थ

लताश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलोपगाः। एते चान्ये च बहवस्तत्र काननजा द्रुमा: चकोराः शतपत्राश्च मत्तकोकिलसारिकाः परस्परमवेक्षन्ते प्रहष्टा जीवजीवकाः। तस्यां सभायां हैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपुस्तदा

English

One who abstains from flowers and chiriliod buttor from one solstice to another and at the end of that t»eri'»d gives garlands, clarified butter, and cows to a lirahmana, and h'ods tln'in on clariliiMl butter, rice cooked ill milk and sugar, to the ivgion of!i\ a. fiiis is [22) Sila-V rala, the giver of in(»desly and goo<l liealth. — -IS-oO.

अध्याय १३०

श्लोक 22

हेमराजतलोहाद्यमणिरत्नाञ्जनाङ्किताः प्राकारास्त्रिपुरे तस्मिन् गिरिप्राकारसंनिभाः

hemarājatalohādyamaṇiratnāñjanāṅkitāḥ prākārāstripure tasmin giriprākārasaṃnibhāḥ

हिन्दी अर्थ

दिवाकरनिभे दिव्ये दिव्यास्तरणसंस्तृते दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ। हिरण्यकशिपुर्हैत्य आस्ते ज्वलितकुण्डल:

English

One wdio vnlnniarily provides light tto the needy) every evening hir a year and ab.stains fnnn oil and then give.-s a lamp, a quoit and a trident of gold, along with a pair of cloths lo a Bralimana, is born as a man of greatness ami power in lliks world and ultimately goes to the domain of iva. This is (23) I)ipti-Vra!<t. — 40-41.

अध्याय १३०

श्लोक 23

एकैकस्मिन्पुरे तस्मिन् गोपुराणां शतं शतम् सपताकाध्वजवतां दृश्यन्ते गिरिशृङ्गवत्

ekaikasminpure tasmin gopurāṇāṃ śataṃ śatam sapatākādhvajavatāṃ dṛśyante giriśṛṅgavat

हिन्दी अर्थ

उपचेरुर्महाहैत्यं हिरण्यकशिपुं तदा। दिव्यतानेन गीतानि जगुर्गन्धर्वसत्तमाः मिश्रकेशी च रम्भा च चित्रलेखा शुचिस्मिता। चारुकेशी घृताची च मेनका चोर्वशी तथा उपतिष्ठन्ति राजानं हिरण्यकशिपुं प्रभुम्

English

One who takes for a year barley soaked in the cow's urine at night, on the third day of the month of KArtika, etc., and then gives away a eow, resides in the realm of the (ioddess iVirvati, and is afterwards born as a king on this land. This is (24) Undra-Vra(a, the giver of everlast- ing happiness— 42-43. One who does not use sandal, incense, etc., in the month of Chaitra and gives away mother-of-pearl, full of scent, along witli a pair of white cloths, goes to the region of Varuna. This is (25) T)ri4ha-Vvata, — 44.

अध्याय १३०

श्लोक 24

नूपुरारावरम्याणि त्रिपुरे तत्पुराण्यपि स्वर्गातिरिक्तश्रीकाणि तत्र कन्यापुराणि च

nūpurārāvaramyāṇi tripure tatpurāṇyapi svargātiriktaśrīkāṇi tatra kanyāpurāṇi ca

हिन्दी अर्थ

खजूर, नारियल, हरीतक, विभीतक, कालीयक, द्रुकाल, सप्तपर्ण, बेल, भँवरोंसे घिरे हुए अशोक, अनेकों गुल्मों और लताओंसे आच्छादित तमाल, महुआ और सप्तपर्ण

English

' GEAPTEROL

अध्याय १३०

श्लोक 25

आरामैश्च विहारैश्च तडागवटचत्वरैः सरोभिश्च सरिद्भिश्च वनैश्चोपवनैरपि

ārāmaiśca vihāraiśca taḍāgavaṭacatvaraiḥ sarobhiśca saridbhiśca vanaiścopavanairapi

हिन्दी अर्थ

आदि बहुत-से वृक्ष तटपर उगे हुए थे वहाँ पत्र, पुष्प और फलसे सुशोभित अनेकों प्रकारकी लताएँ फैली हुई थीं। ये तथा इनके अतिरिक्त अन्यान्य बहुत-से जंगली वृक्ष नाना प्रकारके पुष्पों और फलोंसे लदे हुए चारों ओर शोभा पा रहे थे। चकोर, शतपत्र (कठफोड्वा), मतवाली कोयल और मैना एक पुष्पित वृक्षके पल्लवसे उड्कर दूसरे पुष्पित महान् वृक्षपर बैठ रही थीं। वहाँ रक्त, पीत और अरुण वर्णवाले बहुतेरे पक्षी वृक्षोंके शिखरोंपर बैठे थे तथा चकोर प्रसन्न मनसे

English

' ' • ' -'V, " * One who "jfiVes up flowers and salt during VaisSkha, and gives away a cow, goes W the kingdom of Visnu where he resides for a kalpa, and then is born a king. Tliis is ('20) Kdnti-Vrata, the giver of lustre and fame. — 45.

अध्याय १३०

श्लोक 26

दिव्यभोगोपभोगानि नानारत्नयुतानि च पुष्पोत्करैश्च सुभगास् त्रिपुरस्योपनिर्गमाः परिखाशतगम्भीराः कृता मायानिवारणैः

divyabhogopabhogāni nānāratnayutāni ca puṣpotkaraiśca subhagās tripurasyopanirgamāḥ parikhāśatagambhīrāḥ kṛtā māyānivāraṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

परस्पर एक-दूसरेको ओर देख रहे थे। उसी सभामें उस समय हैत्यराज हिरण्यकशिपु सूर्यके समान चमकीले एवं दिव्य बिछौनॉसे आच्छादित एक दस नल्व प्रमाणवाले रमणीय दिव्य सिंहासनपर आसीन था। वह विचित्र ढंगके आभूषणों और वस्त्रोंसे सुसज्जित तथा हजारों रित्रयोंसे घिरा हुआ था। उसके कुण्डल बहुमूल्य मणियों और हीरेकी प्रभासे उद्धासित हो रहे थे। ऐसे उद्दी कुण्डलोंसे विभूषित हैत्यराज हिरण्यकशिपु वहाँ विराजमान

English

One who makes a golden globe of the universe weighing more than 12 tolas, (3 palas), according to his means, places it on a mound of sesa- mum, and offera the latter to the Brahinanas for tlirce days, and libation to lire, honours the Brahnianii couple with clothes, garlands, ornaments; etc., after reciting, ' 0 Lord of the Universe, be pleased ' (VirfvatmA priya- tam), liberates himself from the cycle of birth and becomes unified with Brahma. This is (27) Brahma-Vrata, the giver of Nirvana. — 46-48.

अध्याय १३०

श्लोक 27

निशम्य तद्दुर्गविधानमुत्तमं कृतं मयेनाद्भुतवीर्यकर्मणा दितेः सुता दैवतराजवैरिणः सहस्रशः प्रापुरनन्तविक्रमाः

niśamya taddurgavidhānamuttamaṃ kṛtaṃ mayenādbhutavīryakarmaṇā diteḥ sutā daivatarājavairiṇaḥ sahasraśaḥ prāpuranantavikramāḥ

हिन्दी अर्थ

था। उस समय दिव्य गन्धसे युक्त परम सुखदायिनी वायु चल रही थी। परिचारकगण महाहैत्य हिरण्यकशिपुकी सेवामें जुटे हुए थे। गन्धर्वश्रेष्ठ दिव्य तानद्वारा गीत अलाप रहे थे दिव्या, सौरभेयी, समीची, पुंजिकस्थली, मिश्रकेशी, रम्भा, पवित्र मुसकानवाली चित्रलेखा, चारुकेशी, घृताची, मेनका तथा उर्वशी--ये तथा अन्य हजारों नाचने-गानेमें निपुण अप्सरा सामर्थ्यशाली हैत्यराज हिरण्यकशिपुकी सेवामें उपस्थित थीं। चार सौ हाथका या किसी-किसीके मतसे एक सौ हाथका प्राचीन माप।

English

One who lives on milk in course of the day, and gives away a two- faced (flbhainiukhi) cow (z.e., half delivered of horcalf* made of a big lump of gold, attains the highest bliss. This is '2S) Dhemi-Vrata, which makes re-birth almost impossible. — 49. One who lives on milk for three days and then gets a kalpa tree of gold made, weighing more than 4 tolas (one pala), according to his means, and then gives it away witli a heap of rice, becomes unified with Brahma. 1'his is (29) KaJpa-Vrala.'—iiO.

अध्याय १३०

श्लोक 28

तदासुरैर्दर्पितवैरिमर्दनैर् जनार्दनैः शैलकरीन्द्रसंनिभैः बभूव पूर्णं त्रिपुरं तथा पुरा यथाम्बरं भूरिजलैर् जलप्रदैः

tadāsurairdarpitavairimardanair janārdanaiḥ śailakarīndrasaṃnibhaiḥ babhūva pūrṇaṃ tripuraṃ tathā purā yathāmbaraṃ bhūrijalair jalapradaiḥ

हिन्दी अर्थ

तमप्रतिमकर्माणं शतशोऽथ सहस्त्रशः। बलिर्विरोचनस्तत्र नरकः पृथिवीसुतः हैत्यदानवसङ्घाते सर्वे ज्चलितकुण्डलाः। स्त्रग्विणोवाग्मिनः सर्वे सहैव चरितव्रताः

English

(ne who fasts for a month, gives away a beautiful cow to a Rrah- maua, goes to the realm of Visnu. This is (36) Bhilmi-Vvata. — 51.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 130
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.