Matsya Purana· Matsya Purāṇa
131
अध्याय 131 / 176

Adhyaya 131

50 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ50 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३१

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १३१ निर्मिते त्रिपुरे दुर्गे मयेनासुरशिल्पिना तद्दुर्गं दुर्गतां प्राप बद्धवैरैः सुरासुरैः

matsya-purāṇa 131 nirmite tripure durge mayenāsuraśilpinā taddurgaṃ durgatāṃ prāpa baddhavairaiḥ surāsuraiḥ

हिन्दी अर्थ

विमानैर्विविधाकारै श्राजमानैरिवाग्निभिः भूषिताङ्का दितेः पुत्रास्तमुपासन्त सर्वशः हिरण्यवपुषः सर्वे दिवाकर समप्रभाः

English

Suta said: — Maya the great Asura architect designed the Tripura fortress so ingeniously that it was impervious to Ijis enemies, both the Suras and the Asuras. Then, by the order of Maya, the Asuras who looked like Yama, the God of Death, gladly entered the houses within the fortress, with their wives and children, arms and weapons. It looked then, like lots of lions entering a forest; or a liost of sharks and crocodiles entering the ocean and when the powerful enemies of the gods began to dwell there, it seemed that a body was occupied all over with intense rage. That Tripura fortress became quite full of those enemies of the Uevas. Millions and millions of Asuras came to dwell there. They all flocked there in great multitudes, from the lower regions and mountains, like the banks of clouds gleaming with Hashes of lightning. — 1-5.

अध्याय १३१

श्लोक 2

सकलत्राः सपुत्राश्च शस्त्रवन्तो ऽन्तकोपमाः मयादिष्टानि विविशुर् गृहाणि हृषिताश्च ते

sakalatrāḥ saputrāśca śastravanto 'ntakopamāḥ mayādiṣṭāni viviśur gṛhāṇi hṛṣitāśca te

हिन्दी अर्थ

ऐश्वर्य हैत्यसिंहस्य यथा तस्य महात्मन: 'कनकरजतचित्रवेदिकायां परिहृतरत्नविचित्रवीथिकायाम् ।

English

The residents of that fortress got whatever they desired, for their

अध्याय १३१

श्लोक 3

सिंहा वनमिवानेके मकरा इव सागरम् रोषैश्चैवातिपारुष्यैः शरीरमिव संहतैः

siṃhā vanamivāneke makarā iva sāgaram roṣaiścaivātipāruṣyaiḥ śarīramiva saṃhataiḥ

हिन्दी अर्थ

दिवसकरमहाप्रभाज्चलन्तं अनृपम कर्म करनेवाले सामर्थ्यशाली महाबाहु हिरण्यकशिपुके वहाँ विराजमान होनेपर वरप्राप्तिवाले सैकड़ों-हजारों हैत्य उसकी सेवा करते रहते थे। बलि, प्रजन और इन्द्रतापन-ये तथा इनके अतिरिक्त अन्य बहुत-से हैत्यों एवं दानवोंके समुदाय महान् आत्मबलसे सम्पन्न एवं सामर्थ्यशाली हिरण्यकशिपुकी सेवा कर रहे थे। उन सभीके कानोंमें चमकीले कुण्डल झलमला रहे थे और

English

OBAPTBB OXXXL.

अध्याय १३१

श्लोक 4

तद्वद्बलिभिरध्यस्तं तत्पुरं देवतारिभिः त्रिपुरं संकुलं जातं दैत्यकोटिशताकुलम्

tadvadbalibhiradhyastaṃ tatpuraṃ devatāribhiḥ tripuraṃ saṃkulaṃ jātaṃ daityakoṭiśatākulam

हिन्दी अर्थ

गलेमें माला शोभा पा रही थी। वे सभी बोलनेमें निपुण तथा सदा व्रतका पालन करनेवाले थे। वे सभी शूरवीर, वरदानसे सम्पन्न, मृत्युरहित और दिव्य वस्त्रोंसे विभूषित थे। वे अग्निके समान चमकीले विविध प्रकारके विमानोंसे सम्पन्न थे। उनके शरीर आभूषणांसे विभूषित थे। उनकी भुजाओंपर विचित्र केयूर बँधा हुआ था और उनके शरीर महेन्द्रके समान सुन्दर थे। इस प्रकार वे हैत्य सब तरहसे हिरण्यकशिपुकी उपासना कर रहे थे। उस दिव्य सभामें बैठनेवाले सभी

English

Sovereign Maya ministered to their wants by his M&y&ik (supernatural) powers and produced then and there all these thin. They, with their bodies covered with sandal-paste, perfumes and wearing beautiful garments, moved about freely like infuriated elephants to amuse them- selves in the beautiful mango groves and on the banks of the lakes shining white with moonbeams falling on them and full of beautiful lotus flowers. They enjoyed themselves in the company of their enchanting consorts, and found every happiness in abundance at the spots designed and laid out S ) skilfully by Maya. Their ornaments, garments, garlands and scented pastes began to look exceedingly beautiful. Living there in the beautiful and secure fortress built by Maya they directed their attention to Dharma, Artha and Kd.ma. They passed their days in Tripura as happily as the Devas do in Svarga. They looked after their parents, and the wives paid eveiy attention to their husbands. They all passed their days in perfect peace and harmony. No signs of quarrels were visible amongst them. Irreligion could not become so strong as to affect the residents

अध्याय १३१

श्लोक 5

सुतलादपि निष्पत्य पातालाद्दानवालयात् उपतस्थुः पयोदाभा ये च गिर्युपजीविनः

sutalādapi niṣpatya pātālāddānavālayāt upatasthuḥ payodābhā ye ca giryupajīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

असुर पर्वतके समान विशालकाय थे। उनका शरीर स्वर्णके समान चमकीला था और उनकी कान्ति सूर्यके समान थी। महान् आत्मबलसे सम्पन्न उस हैत्यसिंह हिरण्यकशिपुका जिसमें सुवर्ण और चाँदीकी सुन्दर वेदिकाएँ बनी थीं, रत्रजटित होनेके कारण जिसकी गलियाँ अत्यन्त मनोहर लग रही थीं और जो सुन्दर ढंगसे बनाये गये रत्नोंके झरोखोंसे सुशोभित थी। उस सभामें भगवान् नृसिंहने दितिनन्दन हिरण्यकशिपुको देखा, उसका शरीर स्वर्णनिर्मित विमल हारसे विभूषित था, वह सूर्यकी उत्कट प्रभाके समान उद्दी्त हो रहा था और उसकी सैकड़ों-हजारों हैत्य सेवा कर रहे थे

English

there; they all were the worshippers of iva. They loudly chanted the Vedic hymns and played on the VinS and flute in unison with the tinkling of the anklets. They always enjoyed in company of their consorts and their hearts were always gladdened by the pleasing peals of laughter of the ladies. In this way they passed their days in the worship of the Devas and BrAhmanas and in the enjoyment of Artha, Dharma and Kama. I'hus a very long time passed away. Sometime after befriended by evening, poverty, jealousy, greed, disunion and the kali simultaneously entered the fortress of Tripura and settled down in the bodies of the Dfinavas like so many diseases. Maya saw all these very dreadful things in a dream. — 6-19.

अध्याय १३१

श्लोक 6

यो यं प्रार्थयते कामं सम्प्राप्तस्त्रिपुराश्रयात् तस्य तस्य मयस्तत्र मायया विदधाति सः

yo yaṃ prārthayate kāmaṃ samprāptastripurāśrayāt tasya tasya mayastatra māyayā vidadhāti saḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे नारसिंहप्रादुर्भावे एकषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके नारसिंहप्रदुर्भावप्रसङ्गमें एक सौ एकसठवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

In the morning when the sun arose with all his glory, Maya came to his audience hall and in company of the two other O&navas looked beautiful like the cloud between two suns and took his seat on the beauti- ful throne, bedecked with gold and looking like the peak of the Mount Meru. Taraka and Yidyunin<U took their seats on eacli of his sides as the two young elephants appear by the two sides of a big elephant. — 20-22.

अध्याय १३१

श्लोक 7

सचन्द्रेषु प्रदोषेषु साम्बुजेषु सरःसु च आरामेषु सचूतेषु तपोधनवनेषु च

sacandreṣu pradoṣeṣu sāmbujeṣu saraḥsu ca ārāmeṣu sacūteṣu tapodhanavaneṣu ca

हिन्दी अर्थ

प्रह्ादद्वारा भगवान् नरसिंहका स्वरूप-वर्णन तथा नरसिंह और दानवोंका भीषण युद्ध ततो दृष्टा महात्मानं कालचक्रमिवागतम्। नरसिंहवपुश्छन्नं भस्मच्छन्नमिवानलम् दिव्येन चक्षुषा सिंहमपश्यद् देवमागतम्

English

When the three Asuras took their respective seats, it seemed that the clouds rested on the top of the summit of the golden mountain. Then, one by one, all the Asuras, with their strong armours and military dress, very violent, came there to Maya's assembly. And when everyone sat down on his seat, Maya the maker of M&y& addressed them as follows: — 23-24.

अध्याय १३१

श्लोक 8

स्वङ्गाश्चन्दनदिग्धाङ्गां मातंगाः समदा इव मृष्टाभरणवस्त्राश्च मृष्टस्रगनुलेपनाः

svaṅgāścandanadigdhāṅgāṃ mātaṃgāḥ samadā iva mṛṣṭābharaṇavastrāśca mṛṣṭasraganulepanāḥ

हिन्दी अर्थ

महाबाहो महाराज हैत्यानामादिसम्भवः। न श्रुतं न नो दृष्टं नारसिंहमिदं वपुः हैत्यान्तकरणं घोरं संशतीव मनो मम

English

" Hear, 0, sons of DS.ksA,yani! wanderers in the air! you, that roar in the celestial regions! the dreadful dream that I dreamt last night. I saw in my dream four women, three of them very terrible and belong- ing to this earth, raging like fire, enter the Tripura fortress. On entering this city, they began to torment the people thereof. Their valour is indomitable; they entered with rage into the city and divided themselves into many forms and entered into the bodies of the demons. This whole city, it seemed, was covered over with darkness. You all, with your houses and everything were drowned in the ocean. I saw one owl and a fair naked woman on a donkey; 1 saw also a man

अध्याय १३१

श्लोक 9

प्रियाभिः प्रियक्रामाभिर् हावभावप्रसूतिभिः नारीभिः सततं रेमुर् मुदिताश्चैव दानवाः

priyābhiḥ priyakrāmābhir hāvabhāvaprasūtibhiḥ nārībhiḥ satataṃ remur muditāścaiva dānavāḥ

हिन्दी अर्थ

अस्य देवाः शरीरस्थाः सागराः सरितश्च याः। हिमवान् पारियात्रश्च ये चान्ये कुलपर्वताः मरुतो देवगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः। नागा यक्षाः पिशाचाश्च राक्षसा भीमविक्रमाः ब्रह्मा देवः पशुपतिर्ललाटस्था भ्रमन्ति वै। स्थावराणि च सर्वाणि जङ्गमानि तथैव च

English

TEE MAT8TA PUEJillAM.

अध्याय १३१

श्लोक 10

मयेन निर्मिते स्थाने मोदमाना महासुराः अर्थे धर्मे च कामे च निदधुस्ते मतीः स्वयम्

mayena nirmite sthāne modamānā mahāsurāḥ arthe dharme ca kāme ca nidadhuste matīḥ svayam

हिन्दी अर्थ

विमानशतसङ्कीर्णा तथैव भवतः सभा सर्वे त्रिभुवनं राजँल्लोकधर्माश्च शाश्वताः। दृश्यन्ते नारसिंहेऽस्मिस्तथेदमखिलं जगत्

English

with a mark of redpowder on his forehead / he ww four-footed and threa- ded. le woman, seen before, was chased by this man. 1 awoke then..0, sons of Diti! 'hus this dreadful woman append. Thus the dream was dreamt by me. I do not know whether this dream portends future disasters to the Asuras? Whatever this may be, if 1 be fit to be your Emperor and if you consider my words beneficial to you, then, 1 advise you not to be jealous of each other. Avoid lust, anger, jealousy, envy snd hdd fast to truth, self-restraint, Dharma and behave yourselves

अध्याय १३१

श्लोक 11

तेषां त्रिपुरयुक्तानां त्रिपुरे त्रिदशारिणाम् व्रजति स्म सुखं कालः स्वर्गस्थानां यथा तथा

teṣāṃ tripurayuktānāṃ tripure tridaśāriṇām vrajati sma sukhaṃ kālaḥ svargasthānāṃ yathā tathā

हिन्दी अर्थ

प्रजापतिश्चात्र मनुर्महात्मा उत्पातकालश्च धृतिर्मतिश्च सूतजी कहते हैं-ऋषियो! तदनन्तर राखमें छिपी हुई अग्निको तरह नरसिंह-शरीरमें छिपे हुए महात्मा विष्णुको कालचक्रकी भाँति आया देख हिरण्यकशिपुके पुत्र पराक्रमी प्रह्मादने दिव्य दृष्टिसे

English

like Munis. Spread peace everywhere and worship liva. Who knows, that by observing these, all the forebodings of evils would be averted! 'From the dream, it appears that the three-eyed Rudra, the Deva of the Devas, is angiy with us; for, 0 Asuras, I see clearly what will befall this Tripura castle. So you all should avoid quarrels, acquire sincerety, and see how this dream fares with us. — 29-3U.

अध्याय १३१

श्लोक 12

शुश्रूषन्ते पितॄन्पुत्राः पत्न्यश्चापि पतींस्तथा विमुक्तकलहाश्चापि प्रीतयः प्रचुराभवन्

śuśrūṣante pitṝnputrāḥ patnyaścāpi patīṃstathā vimuktakalahāścāpi prītayaḥ pracurābhavan

हिन्दी अर्थ

सिंहको देखकर समझ लिया कि भगवान् विष्णु आ गये। सुमेरु पर्वतको-सी कान्तिवाले अपूर्व शरीरको धारण किये हुए उस सिंहको देखकर हिरण्यकशिपुसहित सभी दानव घबरा गये तब प्रह्णादने कहा-महाबाहु महाराज! आप हैत्योंके मूल पुरुष हैं। आपके इस नरसिंह-शरीरके

English

Hearing these words of Maya, they looked agitated with anger and hatred which predicted their downfall. Overcome by misfortune, they looked on one another with eyes reddened with anger, though they were thoroughly convinced of their impending ruin and destruction. Those demons, thus overcome by destiny, abandoned the path of truth and their course of virtue and started on the path of vice.— 37-39.

अध्याय १३१

श्लोक 13

नाधर्मस्त्रिपुरस्थानां बाधते वीर्यवानपि अर्चयन्तो दितेः पुत्रास् त्रिपुरायतने हरम्

nādharmastripurasthānāṃ bādhate vīryavānapi arcayanto diteḥ putrās tripurāyatane haram

हिन्दी अर्थ

न इसे कभी देखा ही गया, आज्ञातरूपसे उत्पन्न होनेवाला यह कौन-सा दिव्यरूप आ पहुँचा है? मुझे लगता है कि आपका यह भयंकर रूप हैत्योंका अन्त ही करनेवाला है। इस सिंहके शरीरमें सभी देवता, समुद्र, देवगन्धर्व, तपोधन महर्षि, नाग, यक्ष, पिशाच, भयंकर पराक्रमी राक्षस, ब्रह्मा और भगवान् शंकर स्थित हैं। ये सभी ललाटमें स्थित होकर भ्रमण कर रहे हैं। समस्त हैत्यगणोसे घिरे हुए आप, सैकड़ों विमानोंसे भरी हुई आपकी यह सभा, सारी त्रिलोकी, शाश्वत लोकधर्म तथा यह अखिल जगत् इस नरसिंहके शरीरमें दिखायी पड़ रहे हैं। साथ ही इस शरीरमें प्रजापति,

English

First, they began to hate the holy BrS.hmanas; they gave up their daily course of worship; they ceased to pay their respects to their preceptors and began to be angry with one another. They became addicted to habits of quarrelling with one ani»ther; they mocked their religion; they abused one another; and every one of them played the master. They began to insult their elders, and despise the objects of their everyday adoration. They ceased to perform good deeds and were vexed at mere trifles and their eyes overflowed with teai-s. They ate at night curds, barley porridge, milk and woodapple; slept with their unclean bodies; they left off washing their feet and hands after answering calls of nature; they retired to bed without cleaning themselves. They began to fear cats like mice and never cleaned their persons after enjoying them- selves in company of their consorts and never observed the rules of decency in dallying with their women folk. Thus, they became a corrupt lot, though they had led virtuous lives before; and they now began to trouble the Devas, sages and hermits. — 40-46.

अध्याय १३१

श्लोक 14

पुण्याहशब्दानुच्चेरुर् आशीर्वादांश्च वेदगान् स्वनूपुररवोन्मिश्रान् वेणुवीणारवानपि

puṇyāhaśabdānuccerur āśīrvādāṃśca vedagān svanūpuraravonmiśrān veṇuvīṇāravānapi

हिन्दी अर्थ

रतिश्च सत्यं च तपो दमश्च॥ १२ महात्मा मनु, ग्रह, योग, वृक्ष, उत्पात, काल, धृति, विश्वे च देवा ऋषयश्च सर्वे। क्रोधश्च कामश्च तथैव हर्षो

English

Though prohibited by Maya, they began to commit acts incurring the displeasure of the Brhmanas and thus went on in their path of des- truction. In their anger, they devastated, Vaibhr»lja Nandanavana, Chiti-arathavana, Adokavana, Varadokavana, which gave fruits and flowers in all the seasons, and they destroyed groves of hermits though they were masters of these places. They destroyed the abodes of the Devas, hermits and devotees. The whole universe looked devastated like a field infested with locusts.— 47-50.

अध्याय १३१

श्लोक 15

हासश्च वरनारीणां चित्तव्याकुलकारकः त्रिपुरे दानवेन्द्राणां रमतां श्रूयते सदा

hāsaśca varanārīṇāṃ cittavyākulakārakaḥ tripure dānavendrāṇāṃ ramatāṃ śrūyate sadā

हिन्दी अर्थ

धर्मश्च मोहः पितरश्च सर्वे कालचक्रं तथा घोरं विष्णुचक्रं तथा परम् पैतामहं तथाप्युग्रं त्रैलोक्यदहनं महत्। विचित्रामशनीं चैव शुष्कार्द्रं चाशनिद्वयम्

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 16

तेषामर्चयतां देवान् ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् धर्मार्थकाममन्त्राणां महान्कालो ऽभ्यवर्तत

teṣāmarcayatāṃ devān brāhmaṇāṃśca namasyatām dharmārthakāmamantrāṇāṃ mahānkālo 'bhyavartata

हिन्दी अर्थ

रौद्रं तथोग्रं शूलं च कङ्कालं मुसलं तथा। मोहनं शोषणं चैव सन्तापनविलापनम् वायव्यं मथनं चैव कापालमथ कैङ्करम्। तथाप्रतिहतां शक्तिं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 17

अथालक्ष्मीरसूया च तृड्बुभुक्षे तथैव च कलिश्च कलहश्चैव त्रिपुरं विविशुः सह

athālakṣmīrasūyā ca tṛḍbubhukṣe tathaiva ca kaliśca kalahaścaiva tripuraṃ viviśuḥ saha

हिन्दी अर्थ

अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव सोमास्त्रं शिशिरं तथा। कम्पनं शातनं चैव त्वाष्टं चैव सुभैरवम् कालमुदूरमक्षोभ्यं तपनं च महाबलम्। संवर्तनं मादनं च तथा मायाधरं परम् विश्वेदेवगण, सभी ऋषिगण, क्रोध, काम, हर्ष, धर्म,

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 18

संध्याकालं प्रविष्टास्ते त्रिपुरं च भयावहाः समध्यासुः समं घोराः शरीराणि यथामयाः

saṃdhyākālaṃ praviṣṭāste tripuraṃ ca bhayāvahāḥ samadhyāsuḥ samaṃ ghorāḥ śarīrāṇi yathāmayāḥ

हिन्दी अर्थ

मोह और सभी पितृगण भी विद्यमान हैं इस प्रकार प्रह्णादकी बात सुनकर दानवगणोंके अधीश्वर सामर्थ्यशाली हिरण्यकशिपुने सभी दानवगणोंको आदेश देते हुए कहा--दानवो! अपूर्व शरीर धारण करनेवाले इस मृगेन्द्रको पकड़ लो। अथवा यदि पकड़नेमें

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 19

सर्व एते विशन्तस्तु मयेन त्रिपुरान्तरम् स्वप्ने भयावहा दृष्टा आविशन्तस्तु दानवान्

sarva ete viśantastu mayena tripurāntaram svapne bhayāvahā dṛṣṭā āviśantastu dānavān

हिन्दी अर्थ

कोई संदेह हो तो इस बनैले जीवको मार डालो।' यह सुनकर वे सभी दानवगण हर्षपूर्वक उस भयंकर पराक्रमी तदनन्तर मुख फैलाये हुए कालकी तरह भीषण दीखनेवाले महाबली नरसिंहने सिंहनाद करके उस सारी सभाको नष्ट-भ्रष्ट कर दिया। सभाको विध्वंस होते देखकर हिरण्यकशिपुके नेत्र क्रोधसे व्याकुल हो गये, तब वह उस समय हिरण्यकशिपु सम्पूर्ण अस्त्रोमें सबसे बड़ा दण्ड अस्त्र, अत्यन्त भीषण कालचक्र, अतिशय भयंकर विष्णुचक्र, त्रिलोकीको भस्म कर देनेवाला अत्यन्त उग्र पितामहका महान् अस्त्र ब्रह्मास्त्र, विचित्र

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 20

उदिते च सहस्रांशौ शुभभासाकरे रवौ मयः सभामाविवेश भास्कराभ्यामिवाम्बुदः

udite ca sahasrāṃśau śubhabhāsākare ravau mayaḥ sabhāmāviveśa bhāskarābhyāmivāmbudaḥ

हिन्दी अर्थ

वज्र, सूखी और गीली दोनों प्रकारकी अशनि, भयानक तथा उग्र शूल, कंकाल, मूसल, मोहन, शोषण, संतापन, विलापन, वायव्य, मथन, कापाल, कैंकर, अमोघ शक्ति, क्रौञ्चास्त्र, ब्रह्मशिरा अस्त्र, सोमास्त्र, शिशिर, कम्पन, शातन, अत्यन्त भयंकर त्वाष्ट्रास्त्र, कभी क्षुब्ध न होनेवाला कालमुदूर, महाबलशाली तपन, संवर्तन, मादन, परमोत्कृष्ट

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 21

मेरुकूटनिभे रम्य आसने स्वर्णमण्डिते आसीनाः काञ्चनगिरेः शृङ्गे तोयमुचो यथा

merukūṭanibhe ramya āsane svarṇamaṇḍite āsīnāḥ kāñcanagireḥ śṛṅge toyamuco yathā

हिन्दी अर्थ

प्रमथन, सर्वोत्तम वारुणास्त्र, जिसकी गति अप्रतिहत होती है ऐसा पाशुपतास्त्र, हयशिरा अस्त्र, ब्राह्म अस्त्र, नारायणास्त्र, महाबलसे सम्पन्न भावन, प्रस्थापन, विकम्पन-इन सभी दिव्यास्त्रोंको नरसिंहके ऊपर उसी प्रकार छोड़ रहा था, मानो प्रज्वलित अग्निमें आहुति डाल रहा हो। स ह्यमर्घानिलोद्भूतो हैत्यानां सैन्यसागरः। क्षणेन प्लावयामास मैनाकमिव सागरः

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 22

पार्श्वयोस्तारकाख्यश्च विद्युन्माली च दानवः उपविष्टौ मयस्यान्ते हस्तिनः कलभाविव

pārśvayostārakākhyaśca vidyunmālī ca dānavaḥ upaviṣṭau mayasyānte hastinaḥ kalabhāviva

हिन्दी अर्थ

समन्ततोऽभ्युद्यतबाहुकायाः स्थितास्त्रशीर्षा इव नागपाशाः सुवर्णमालाकुलभूषिताङ्काः पीतांशुकाभोगविभाविताङ्गाः ।

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 23

ततः सुरारयः सर्वे ऽशेषकोपा रणाजिरे उपविष्टा दृढं विद्धा दानवा देवशत्रवः

tataḥ surārayaḥ sarve 'śeṣakopā raṇājire upaviṣṭā dṛḍhaṃ viddhā dānavā devaśatravaḥ

हिन्दी अर्थ

केयूरमौलीबलयोत्कटानाम्। कृतान्धकारान्तरकन्दरो द्रुमैः महाबलैहैत्यगणैः समेतैः। नाकम्पताजौ भगवान् प्रताप- स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 24

तेष्वासीनेषु सर्वेषु सुखासनगतेषु च मयो मायाविजनक इत्युवाच स दानवान्

teṣvāsīneṣu sarveṣu sukhāsanagateṣu ca mayo māyāvijanaka ityuvāca sa dānavān

हिन्दी अर्थ

उस असुरश्रेष्ठने नरसिंहको प्रज्वलित अस्त्रोंद्वारा ऐसा आच्छादित कर दिया, जैसे ग्रीष्म-ऋतुमें सूर्य अपनी किरणोंसे हिमवान् पर्वतको ढक लेते हैं। हैत्योंका वह सेनारूपी सागर क्रोधरूपी वायुसे उच्छवलित हो उठा और क्षणमात्रमें ही वहाँकी भूमिपर इस प्रकार छा गया, जैसे सागर मैनाक पर्वतको डुबाकर उबल उठा था। फिर

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 25

खेचराः खेचरारावा भो भो दाक्षायणीसुताः निशामयध्वं स्वप्नो ऽयं मया दृष्टो भयावहः

khecarāḥ khecarārāvā bho bho dākṣāyaṇīsutāḥ niśāmayadhvaṃ svapno 'yaṃ mayā dṛṣṭo bhayāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

दण्डसे नरसिंहपर प्रहार करने लगे ॥१९--३२॥ उस समय महेन्द्रके वज्र एवं अशनिके समान वेगशाली वे दानव हाथमें पाश लिये हुए चारों ओर अपनी भुजाओं और शरीरोंको ऊपर उठाये हुए स्थित थे, जो तीन शिखावाले नागपाशकी तरह दीख रहे थे। उनके शरीर सोनेकी मालाओंसे विभूषित थे, उनके

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 26

चतस्रः प्रमदास्तत्र त्रयो मर्त्या भयावहाः कोपानलादीप्तमुखाः प्रविष्टास् त्रिपुरार्दिनः

catasraḥ pramadāstatra trayo martyā bhayāvahāḥ kopānalādīptamukhāḥ praviṣṭās tripurārdinaḥ

हिन्दी अर्थ

कटिबंध मोतियोंकी लड़ियोंसे संयुक्त थे, जिससे वे विशाल पंखधारी हंसकी भाँति शोभा पा रहे थे। केयूर, मुकुट और कंकणसे सुशोभित उन उत्कट पराक्रमी एवं वायुके समान ओजस्वी दानवोंके मस्तक प्रातःकालीन सूर्यकी किरणोंकी कान्ति-सदृश चमक रहे थे। उन महाबली दानवोंद्वारा चलाये गये भयंकर एवं उद्दीप्त महान् अस्त्रसमूहोंसे आच्छादित हुए भगवान् नरसिंह उसी प्रकार शोभा पा रहे थे, मानो निरन्तर वर्षा

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 27

प्रविश्य रुषितास्ते च पुराण्यतुलविक्रमाः प्रविष्टाः स्म शरीराणि भूत्वा बहुशरीरिणः

praviśya ruṣitāste ca purāṇyatulavikramāḥ praviṣṭāḥ sma śarīrāṇi bhūtvā bahuśarīriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले बादलों और वृक्षोंसे अन्धकारित किये गये गुफाओंसे युक्त पर्वत हो। संगठित हुए उन महाबली हैत्योंद्वारा महान् अस्त्रसमूहोंसे आघात किये जानेपर भी प्रतापशाली भगवान् नरसिंह युद्धस्थलमें विचलित नहीं हुए, अपितु प्रकृतिसे अटल रहनेवाले हिमवानूकी तरह अडिग होकर डटे रहे। अग्निके समान तेजस्वी नृसिंहरूपधारी भगवान् विष्णुके द्वारा डराये गये हैत्यगण भयके कारण उसी प्रकार विचलित हो गये, जैसे समुद्रके जलमें उठी हुई लहरें वायुके थपेडोंसे क्षुब्ध

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 28

नगरं त्रिपुरं चेदं तमसा समवस्थितम् सगृहं सह युष्माभिः सागराम्भसि मज्जितम्

nagaraṃ tripuraṃ cedaṃ tamasā samavasthitam sagṛhaṃ saha yuṣmābhiḥ sāgarāmbhasi majjitam

हिन्दी अर्थ

सागरवारिसम्भवाः॥ ३८ हो जाती हैं॥ ३३--३८॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे नारसिंहप्रादुर्भावो नाम द्विषष्ठयधिकशततमोऽध्यायः

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 29

उलूकं रुचिरा नारी नग्नारूढा खरं तथा सह स्त्रीभिर्हसन्ती च चुम्बने प्रमदा यथा पुरुषः सिन्दुतिलकश् चतुरङ्घ्रिस् त्रिलोचनः

ulūkaṃ rucirā nārī nagnārūḍhā kharaṃ tathā saha strībhirhasantī ca cumbane pramadā yathā puruṣaḥ sindutilakaś caturaṅghris trilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें नारसिंहप्रादुर्भाव नामक एक सौ बासठवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ नरसिंह और हिरण्यकशिपुका भीषण युद्ध, हैत्योंको उत्पातदर्शन, हिरण्यकशिपुका अत्याचार, नरसिंहद्वारा हिरण्यकशिपुका वध तथा ब्रह्माद्वारा नरसिंहकी स्तुति खरश्वानमुखाश्चैव मकराशीविषाननाः। ईहामृगमुखा श्वान्ये वराहमुखसंस्थिता:

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 30

येन सा प्रमदा नुन्ना अहं चैव विबोधितः ईदृशी प्रमदा दृष्टा मया चातिभयावहा

yena sā pramadā nunnā ahaṃ caiva vibodhitaḥ īdṛśī pramadā dṛṣṭā mayā cātibhayāvahā

हिन्दी अर्थ

बालसूर्यमुखाश्चान्ये धूमकेतुमुखास्तथा। हंसकुक्कुटवक्त्राश्च व्यादितास्या भयावहाः । सिंहास्या लेलिहानाश्च काकगृध्रमुखास्तथा

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 31

एष ईदृशकः स्वप्नो दृष्टो वै दितिनन्दनाः दृष्टः कथं हि कष्टाय असुराणां भविष्यति

eṣa īdṛśakaḥ svapno dṛṣṭo vai ditinandanāḥ dṛṣṭaḥ kathaṃ hi kaṣṭāya asurāṇāṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

द्विजिह्रका वक्रशीर्षास्तथोल्कामुखसंस्थिताः । महाग्राहमुखाश्चान्ये दानवा बलदर्पिताः विलयं जग्मुराकाशे खद्योता इव पर्वते ततश्चक्राणि दिव्यानि हैत्याः क्रोधसमन्विताः। मृगेन्द्रायासृजन्नाशु ज्वलितानि समन्ततः

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 32

यदि वो ऽहं क्षमो राजा यदिदं वेत्थ चेद्धितम् निबोधध्वं सुमनसो न चासूयितुम् अर्हथ

yadi vo 'haṃ kṣamo rājā yadidaṃ vettha ceddhitam nibodhadhvaṃ sumanaso na cāsūyitum arhatha

हिन्दी अर्थ

युगान्ते सम्प्रकाशद्धरिशचन्द्रादित्यग्रहैरिव ग्रस्तान्युदीर्णानि तदा पावकार्चिःसमानि वै

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 33

कामं चेर्ष्यां च कोपं च असूयां संविहाय च सत्ये दमे च धर्मे च मुनिवादे च तिष्ठत

kāmaṃ cerṣyāṃ ca kopaṃ ca asūyāṃ saṃvihāya ca satye dame ca dharme ca munivāde ca tiṣṭhata

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपुर्हैत्यो भूयः प्रासृजदूर्जिताम्। सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! उन दानवोंमें किन्हींके मुख गधे और कुत्तेके समान थे तो कुछ मकर और सर्पके-से मुखवाले थे। किन्हींके मुख भेड़िया-सदृश तो कुछके सूअर-जैसे थे। कुछ उदयकालीन सूर्यके समान तो कुछ धूमकेतु-से मुखवाले थे। किन्हींके मुख अर्धचन्द्र तथा किन्हींके अग्निकी तरह उद्दीप्त थे। किन्हींका मुख आधा ही था। किन्हींके मुख हंस और मुर्गेके समान थे। किन्हींके मुख फैले हुए थे, जो बड़े भयावने लग रहे

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 34

शान्तयश्च प्रयुज्यन्तां पूज्यतां च महेश्वरः यदि नामास्य स्वप्नस्य ह्य् एवं चोपरमो भवेत्

śāntayaśca prayujyantāṃ pūjyatāṃ ca maheśvaraḥ yadi nāmāsya svapnasya hy evaṃ coparamo bhavet

हिन्दी अर्थ

थे। कुछ सिंहके-से मुखवाले दानव जीभ लपलपा रहे थे। किन्हींके मुख कौओं और गीधों-जैसे थे। किन्हींके मुखमें दो जिह्ाएँ थीं, किन्हींके मस्तक टेढ़े थे और कुछ उल्का-सरीखे मुखवाले थे। किन्हींके मुख महाग्राह- सदृश थे। इस प्रकार वे बलाभिमानी दानव रणभूमिमें पर्वतके समान सुदृढ़ शरीरवाले उन अवध्य मृगेन्द्रके शरीरपर बाणोंको वृष्टि करके उन्हें पीड़ित न कर सके। तब क्रुद्ध हुए सर्पकी भाँति निःश्वास छोड़ते हुए वे

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 35

कुप्यते नो ध्रुवं रुद्रो देवदेवस्त्रिलोचनः भविष्याणि च दृश्यन्ते यतो नस्त्रिपुरे ऽसुराः

kupyate no dhruvaṃ rudro devadevastrilocanaḥ bhaviṣyāṇi ca dṛśyante yato nastripure 'surāḥ

हिन्दी अर्थ

दानवेश्वर नरसिंहके ऊपर पुन: दूसरे भयंकर बाणोंको वृष्टि करने लगे, परंतु दानवेश्वरोंद्वारा छोड़े गये वे भयंकर बाण उसी प्रकार आकाशमें विलीन हो जाते थे, जैसे पर्वतपर चमकते हुए जुगनू । तत्पश्चात् क्रोधसे भरे हुए हैत्य शीघ्र ही नरसिंहके ऊपर चारों ओरसे चमकते हुए दिव्य चक्रोंकी वर्षा करने लगे। इधर-उधर गिरते हुए उन चक्रोंसे आकाशमण्डल ऐसा दीख रहा था, मानो युगान्तके समय प्रकाशित हुए चन्द्रमा, सूर्य आदि ग्रहोंसे युक्त हो गया हो। अग्निकी लपटोंके समान उठते हुए उन सभी चक्रोंको महात्मा नरसिंह निगल गये। उस समय उनके मुखमें प्रविष्ट होते हुए वे चक्र मेघोंको घनघोर घटामें घुसते हुए चन्द्र, सूर्य एवं अन्यान्य

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 36

कलहं वर्जयन्तश्च अर्जयन्तस् तथार्जवम् स्वप्नोदयं प्रतीक्षध्वं कालोदयमथापि च

kalahaṃ varjayantaśca arjayantas tathārjavam svapnodayaṃ pratīkṣadhvaṃ kālodayamathāpi ca

हिन्दी अर्थ

ग्रहोंकी ' भाँति सुशोभित हो रहे थे तदनन्तर हैत्यराज हिरण्यकशिपुने भगवान् नरसिंहपर पुनः अपनी भयंकर शक्ति छोड़ी, जो चमकोली, अत्यन्त

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 37

श्रुत्वा दाक्षायणीपुत्रा इत्येवं मयभाषितम् क्रोधेर्ष्यावस्थया युक्ता दृश्यन्ते च विनाशगाः

śrutvā dākṣāyaṇīputrā ityevaṃ mayabhāṣitam krodherṣyāvasthayā yuktā dṛśyante ca vināśagāḥ

हिन्दी अर्थ

शक्तिं प्रज्वलितां घोरां धौतशस्त्रतडित्प्रभाम्॥ १२ शक्तिशालिनी और धुली होनेके कारण बिजली-सी चमक हुङ्कारेणैव रौद्रेण बभञ्ज भगवांस्तदा सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 38

विनाशम् उपपश्यन्तो ह्य् अलक्ष्म्या व्यापितासुराः तत्रैव दृष्ट्वा ते ऽन्योन्यं सक्रोधापूरितेक्षणाः

vināśam upapaśyanto hy alakṣmyā vyāpitāsurāḥ tatraiva dṛṣṭvā te 'nyonyaṃ sakrodhāpūritekṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽश्मवर्षं हैत्येन्द्रा व्यसृजन्त नभोगताः। नगमात्रैः शिलाखण्डैर्गिरिशृङ्गैर्महाप्रभेः दिशो दश विकीर्णा वै खद्योतप्रकरा इव

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 39

अथ दैवपरिध्वस्ता दानवास्त्रिपुरालयाः हित्वा सत्यं च धर्मं च अकार्याण्युपचक्रमुः

atha daivaparidhvastā dānavāstripurālayāḥ hitvā satyaṃ ca dharmaṃ ca akāryāṇyupacakramuḥ

हिन्दी अर्थ

न च तं चालयामासुर्हैत्यौघा देवसत्तमम्। भीमवेगोऽचलश्रेष्ठं समुद्र इव मन्दरम् न स्पृशन्ति च ता देवं निपतन्त्योऽनिशं भुवि महेन्द्रस्तोयहैः सार्थं सहस्त्राक्षो महाद्युतिः। महता तोयवर्षेण शमयामास पावकम्

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 40

द्विषन्ति ब्राह्मणान्पुण्यान् न चार्चन्ति हि देवताः गुरुं चैव न मन्यन्ते ह्य् अन्योन्यं चापि चुक्रुधुः

dviṣanti brāhmaṇānpuṇyān na cārcanti hi devatāḥ guruṃ caiva na manyante hy anyonyaṃ cāpi cukrudhuḥ

हिन्दी अर्थ

रही थी। तब उस उज्जवल शक्तिको अपनी ओर आती हुई देखकर भगवान् नरसिंहने अपने भयंकर हुंकारसे ही उसे तोड़कर टूक-टूक कर दिया नरसिंहद्वारा तोड़ी गयी वह शक्ति ऐसी शोभा पा रही थी, जैसे आकाशमें उल्का हो। नरसिंहके निकट पहुँची हुई (हैत्योंद्वारा छोड़े गये) बाणोंकी उज्वल वर्णवाली पंक्ति नीले कमल-दलकी मालाको तरह शोभा पा रही थी। यह देखकर भगवान् नरसिंहने न्यायतः पराक्रम प्रदर्शित कर

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 41

कलहेषु च सज्जन्ते स्वधर्मेषु हसन्ति च परस्परं च निन्दन्ति अहमित्येव वादिनः

kalaheṣu ca sajjante svadharmeṣu hasanti ca parasparaṃ ca nindanti ahamityeva vādinaḥ

हिन्दी अर्थ

सुखपूर्वक गर्जना की और उस दानवसेनाको वायुद्वारा उड़ाये गये क्षुद्र तिनकोंकी तरह खदेड़ दिया। तदुपरान्त हैत्येश्वरगण आकाशमें स्थित होकर पत्थरकी वर्षा करने लगे। पत्थरोंको वह वर्षा नरसिंहके विशाल मस्तकपर गिरकर चूर-चूर हो जुगनुओंके समूहकी भाँति दसों दिशाओंमें बिखर गयी। तब हैत्यगणोंने पुनः पर्वत- सरीखे शिलाखण्डों, पर्वत-शिखरों और पत्थरोंसे उन शत्रुसूदन नरसिंहको इस प्रकार आच्छादित कर दिया, जैसे मेघ जलकी धाराओंद्वारा पर्वतको ढक देते हैं। फिर भी वह हैत्यसमुदाय उन देवश्रेष्ठ नरसिंहको उसी प्रकार विचलित नहीं कर सका, जैसे भयंकर वेगशाली समुद्र पर्वतश्रेष्ठ मन्दरको नहीं डिगा सका

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 42

उच्चैर्गुरून्प्रभाषन्ते नाभिभाषन्ति पूजिताः अकस्मात्साश्रुनयना जायन्ते च समुत्सुकाः

uccairgurūnprabhāṣante nābhibhāṣanti pūjitāḥ akasmātsāśrunayanā jāyante ca samutsukāḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर पत्थरोंकी वृष्टिके विफल हो जानेपर चारों ओर मूसलाधार जलकी वृष्टि होने लगी। चारों ओर आकाशसे गिरती हुई वे तीव्र वेगशाली धाराएँ सब ओरसे आकाश, दिशाओं तथा विदिशाओंको आच्छादित करके लगातार भूतलपर गिर रही थीं। यद्यपि वे धाराएँ आकाश तथा पृथ्वीपर सर्वत्र सब प्रकारसे व्याप्त थीं, तथापि वे भगवान् नरसिंहका स्पर्श नहीं कर पा रही थीं। युद्धभूमिमें मायाद्वारा मृगेन्द्रका रूप धारण करनेवाले

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 43

दधिसक्तून्पयश्चैव कपित्थानि च रात्रिषु भक्षयन्ति च शेरन्त उच्छिष्टाः संवृतास्तथा

dadhisaktūnpayaścaiva kapitthāni ca rātriṣu bhakṣayanti ca śeranta ucchiṣṭāḥ saṃvṛtāstathā

हिन्दी अर्थ

भगवान्के ऊपर वे धाराएँ नहीं गिर रही थीं, अपितु बाहर चारों ओर वर्षा कर रही थीं। इस प्रकार जब वह शिलावृष्टि नष्ट कर दी गयी और घनघोर जलवृष्टि सोख वायुद्वारा प्रेरित मायाका विस्तार किया, किंतु परम कान्तिमान् सहस्त्र नेत्रधारी महेन्द्रने बादलोंके साथ वहाँ आकर जलकी घनघोर वृष्टिसे उस अग्निको शान्त कर असृजद् घोरसंकाशं तमस्तीव्रं समन्ततः

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 44

मूत्रं कृत्वोपस्पृशन्ति चाकृत्वा पादधावनम् संविशन्ति च शय्यासु शौचाचारविवर्जिताः

mūtraṃ kṛtvopaspṛśanti cākṛtvā pādadhāvanam saṃviśanti ca śayyāsu śaucācāravivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

तमसा संवृते लोके हैत्येष्वात्तायुधेषु च। स्वतेजसा परिवृतो दिवाकर इवावभौ ललाटस्थां त्रिशूलाङ्कां गङ्गां त्रिपथगामिव

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 45

संकुचन्ति भयाच्चैव मार्जाराणां यथाखुकः भार्यां गत्वा न शुध्यन्ति रहोवृत्तिषु निस्त्रपाः

saṃkucanti bhayāccaiva mārjārāṇāṃ yathākhukaḥ bhāryāṃ gatvā na śudhyanti rahovṛttiṣu nistrapāḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपुं हैत्यं विवर्णाः शरणं ययुः तस्मिन् क्रुद्धे तु हैत्येन्द्रे तमोभूतमभूज्जगत् आवहः प्रवहश्चैव विवहोऽथ ह्युदावहः। परावहः संवहश्च महाबलपराक्रमाः

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 46

पुरा सुशीला भूत्वा च दुःशीलत्वमुपागताः देवांस्तपोधनांश्चैव बाधन्ते त्रिपुरालयाः

purā suśīlā bhūtvā ca duḥśīlatvamupāgatāḥ devāṃstapodhanāṃścaiva bādhante tripurālayāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा परिवहः श्रीमानुत्पातभयशंसनाः। इत्येवं क्षुभिताः सप्त मरुतो गगनेचराः ये ग्रहाः सर्वलोकस्य क्षये प्रादुर्भवन्ति वै। ते सर्वे गगने दृष्टा व्यचरन्त यथासुखम्

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 47

मयेन वार्यमाणा अपि ते विनाशमुपस्थिताः विप्रियाण्येव विप्राणां कुर्वाणाः कलहैषिणः

mayena vāryamāṇā api te vināśamupasthitāḥ vipriyāṇyeva viprāṇāṃ kurvāṇāḥ kalahaiṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अयोगतश्चाप्यचरद् योगं निशि निशाकरः। सग्रहः सह नक्षत्रै राकापतिररिन्दमः विवर्णतां च भगवान् गतो दिवि दिवाकरः। कृष्णं कबन्धं च तथा लक्ष्यते सुमहद्दिवि गगनस्थश्च भगवानभीक्ष्णं परिंदृश्यते

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 48

वैभ्राजं नन्दनं चैव तथा चैत्ररथं वनम् अशोकं च वराशोकं सर्वर्तुकमथापि च

vaibhrājaṃ nandanaṃ caiva tathā caitrarathaṃ vanam aśokaṃ ca varāśokaṃ sarvartukamathāpi ca

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमाश्च सनक्षत्रैग्रहैः सह तमोनुदः। चराचरविनाशाय रोहिणीं नाभ्यनन्दत गृह्यते राहुणा चन्द्र उल्काभिरभिहन्यते। उल्काः प्रज्वलिताश्न्द्रे विचरन्ति यथासुखम्

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 49

स्वर्गं च देवतावासं पूर्वदेववशानुगाः विध्वंसयन्ति संक्रुद्धास् तपोधनवनानि च

svargaṃ ca devatāvāsaṃ pūrvadevavaśānugāḥ vidhvaṃsayanti saṃkruddhās tapodhanavanāni ca

हिन्दी अर्थ

दिया। युद्धस्थलमें उस मायाके नष्ट हो जानेपर उस दानवने चारों ओर भयंकर दीखनेवाले घने अन्धकारकी सृष्टि को। उस समय सारा जगत् अन्धकारसे ढक गया और हैत्यगण अपना-अपना हथियार लिये डटे रहे। उसके मध्य अपने तेजसे घिरे हुए भगवान् नरसिंह सूर्यकी तरह शोभा पा रहे थे। दानवोंने रणभूमिमें नरसिंहके ललाटमें स्थित त्रिशूलको-सी आकारवाली उनकी त्रिशिखा भूकुटिको देखा, जो त्रिपथगा गड्भाकी तरह प्रतीत हो रही थी ॥२१--२९॥ इस प्रकार सभी मायाओंके नष्ट हो जानेपर तेजोहीन हैत्य अपने स्वामी हिरण्यकशिपुकी शरणमें गये। यह देख वह अपने तेजसे जगतको जलाता-सा क्रोधसे प्रज्जलित हो उठा। उस हैत्येन्द्रके क्रुद्ध होनेपर सारा

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

अध्याय १३१

श्लोक 50

विध्वस्तदेवायतनाश्रमं च संभग्नदेवद्विजपूजकं तु जगद्बभूवामरराजदुष्टैर् अभिद्रुतं सस्यमिवालिवृन्दैः

vidhvastadevāyatanāśramaṃ ca saṃbhagnadevadvijapūjakaṃ tu jagadbabhūvāmararājaduṣṭair abhidrutaṃ sasyamivālivṛndaiḥ

हिन्दी अर्थ

जगत् अन्धकारमय हो गया पुनः आवह, प्रवह, विवह, उदावह, परावह, संवह तथा श्रीमान् परिवह--ये महान् बल एवं पराक्रमसे सम्पन्न आकाशचारी सातों वायुमार्ग उत्पातके भयको सूचना देते हुए क्षुब्ध हो उठे। समस्त लोकोंके विनाशके अवसरपर जो ग्रह प्रकट होते हैं, वे सभी आकाशमें दृष्टिगोचर होकर सुखपूर्वक विचरण करने लगे। राहुने अमा एवं पूर्णिमाके बिना ही ग्रहणकां दृश्य उपस्थित कर दिया। रातमें नक्षत्रों और ग्रहोंसहित

English

Here ends the one hundred and thirty- first chapter on Maya's dreaming bad dreams in the anecdote of three castles.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 131
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.