Matsya Purana· Matsya Purāṇa
137
अध्याय 137 / 176

Adhyaya 137

36 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३७

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १३७ प्रमथैः समरे भिन्नास् त्रैपुरास्ते सुरारयः पुरं प्रविविशुर्भीताः प्रमथैर्भग्नगोपुरम्

matsya-purāṇa 137 pramathaiḥ samare bhinnās traipurāste surārayaḥ puraṃ praviviśurbhītāḥ pramathairbhagnagopuram

हिन्दी अर्थ

युक्तश्च शङ्कपद्माभ्यां निधीनामधिपः प्रभुः॥ १६ राक्षसों और गुह्यकोंकी सेना तथा शङ्क और पद्मके साथ विमानयोधी धनदो विमाने पुष्पके स्थित: चतुर्षु युक्ताश्चत्वारो लोकपाला महाबलाः । स्वासु दिक्षु स्वरक्षन्त तस्य देवबलस्य ते

English

Sflta said: — All the demons of the fort Tri))ni'a became overpowered by the army of Siva; their bodies u ere severely injured and with teiroj* they entered into their castle. The JVamallias, tlum, hrcdce down tiieir entrance gates. By tlie pi'essiii(» of the Ikvas, they looked powerless like serpents without fangs, tlie bull deprived of its Ijorns, the bird bereft of her wings, the river devoid of its waters. They spoke disconsolately to themselves as to what they should do, si'cing wliieli their Lord Maya with his eyes looking like red lc)tus tnidressed them thus, so very unmindful. — 1-4.

अध्याय १३७

श्लोक 2

शीर्णदंष्ट्रा यथा नागा भग्नशृङ्गा यथा वृषाः यथा विपक्षाः शकुना नद्यः क्षीणोदका यथा

śīrṇadaṃṣṭrā yathā nāgā bhagnaśṛṅgā yathā vṛṣāḥ yathā vipakṣāḥ śakunā nadyaḥ kṣīṇodakā yathā

हिन्दी अर्थ

त्रिदिवद्वारचक्रेण तपता लोकमव्ययम् चचार मध्ये लोकानां द्वादशात्मा दिनेश्वरः

English

" O Demons! Have you reliicd liere after onc(»untering the enemy in a tough battle,- or hav»' you come here after paying your homage to the Devas on being bewildered by their army? Undoubtedly tlie Devas have committed outrage on us as far as they could. Though you are highly fortunate and exceedingly powerful, you are now prepared to retire into a mountainous forest. Alas! How great is the power of Kala? Time is certainly unconquerable. See! this our fort, so very impregnable, has been beseiged today " — 5-8.

अध्याय १३७

श्लोक 3

मृतप्रायास्तथा दैत्या दैवतैर्विकृताननाः बभूवुस्ते विमनसः कथं कार्यमिति ब्रुवन्

mṛtaprāyāstathā daityā daivatairvikṛtānanāḥ babhūvuste vimanasaḥ kathaṃ kāryamiti bruvan

हिन्दी अर्थ

सप्तधातुगतो लोकांस्त्रीन् दधार चचार च यमाहुरग्चिकर्तारं सर्वप्रभवमीश्वरम्। सप्तस्वरगतो यश्च॒ नित्यं गीर्भिरुदीर्यते हाथमें गदा धारण किये हुए पुष्पकविमानपर आरूढ़ हुए दिखायी पड़े। उस समय युद्धकी इच्छासे आये हुए राजराजेश्वर नरवाहन कुबेरकी ऐसी शोभा हो रही थी, मानो युद्धस्थलमें नन्दीश्वरपर बैठे हुए साक्षात् स्वयं

English

The demons at the time of their being thus addressed by Maya in a deep voice like that of rumbling cloud, became still more pale like the stars becoming dull under the radiance of the Moon. At this time, the demons posted to guard the well of nectar approached their sovereign Maya and with folded hands said. — 9-10.

अध्याय १३७

श्लोक 4

अथ तान्म्लानमनसस् तदा तामरसाननः उवाच दैत्यो दैत्यानां परमाधिपतिर्मयः

atha tānmlānamanasas tadā tāmarasānanaḥ uvāca daityo daityānāṃ paramādhipatirmayaḥ

हिन्दी अर्थ

शिवजी ही हों। सेनाके पूर्वभागमें इन्द्र, दक्षिणभागमें यमराज, पश्चिमभागमें वरुण और उत्तरभागमें कुबेर इस प्रकार ये चारों महाबली लोकपाल चारों दिशाओंमें स्थित हुए। वे अपनी-अपनी दिशाओंमें बड़ी सतर्कताके साथ उस देवसेनाकी रक्षा कर रहे थे

English

" 0 Demon King! Some feva in the form of a bull has quaffed the contents of tlie nectar well, constructed by your grace with lotus beds and the buzzing bees all round it and where fishes used to play at bottom in its rnud. It now looks like a senseless ugly woman." — 11-12.

अध्याय १३७

श्लोक 5

कृत्वा युद्धानि घोराणि प्रमथैः सह सामरैः तोषयित्वा तथा युद्धे प्रमथानमरैः सह

kṛtvā yuddhāni ghorāṇi pramathaiḥ saha sāmaraiḥ toṣayitvā tathā yuddhe pramathānamaraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

तदुपरान्त सहस्र किरणोंके सम्मिलित तेजसे उद्धासित जिसमें सात घोड़े जुते हुए थे, जो शोभासे प्रकाशित, सूर्यकी किरणोंसे देदीप्यमान, उदयाचल, अस्ताचल और मेरुपर्वतपर भ्रमण करनेवाला तथा स्वर्गद्वाररूप एक चक्रसे सुशोभित था, सवार हो अविनाशी लोकोंको संतप्त करते हुए लोगोंके बीच विचरण करने लगे। शीतरश्मि चन्द्रमा श्वेत घोड़े जुते हुए रथपर सवार हो अपनी जलपूर्ण हिमकी-सी कान्तिसे जगतको आह्वादित करते हुए सुशोभित हुए। उस समय शीतल किरणोंवाले द्विजेश्वर चन्द्रमाके

English

Hearing the report of the guards, Maya exclaimed " what a 3ire misfortune! I constructed that well through my power of Maya. If, it be true, that it has been emptied in this way, we are undoubtedly ruined and the Tripura fort will be in ruins. The Devas killed the Dailyas again and again. But they were all restored to life by this well. If it be true, that the well has been drunk off, surely it is the work of the yellow-robed Hari. Who other than the unconquerable Hari can drink up the nectar well, built by ray extraordinary powers? Whatever secrets exist with the ])ait 3 as, are not left unknown to Hari. The boon that I asked for and obtained, no far sighted man could ever ask like that. But all this is now of no avail. Hari knows *all my counsels and my mind. This is a beautiful level country; no trees, or mountains exist here; all obstacles are removed. But the Prama- thas and the Devas have come to this place and are harassing me. (), Demons! if you approve of iny plans, I should go over the sea where

अध्याय १३७

श्लोक 6

यूयं यत्प्रथमं दैत्याः पश्चाच्च बलपीडिताः प्रविष्टा नगरं त्रासात् प्रमथैर्भृशमर्दिताः

yūyaṃ yatprathamaṃ daityāḥ paścācca balapīḍitāḥ praviṣṭā nagaraṃ trāsāt pramathairbhṛśamarditāḥ

हिन्दी अर्थ

पीछे नक्षत्रगण चल रहे थे। उनके शरीरमें खरगोशका चिह्न झलक रहा था, वे रात्रिके अन्धकारके विनाशक, सामर्थ्यशाली, आकाशमण्डलमें स्थित ज्योतिर्गणोंके अधीश्वर, रसीले पदार्थोंको रस प्रदान करनेवाले, सहस्रों प्रकारकी ओषधियों तथा अमृतके निधान, जगत्के प्रथम भागस्वरूप और सौम्य स्वभाववाले हैं, उनका रथ सत्यमय है। इस प्रकार हिमसे प्रहार करनेवाले चन्द्रमाको दानवोंने वहाँ उपस्थित देखा ॥२१--२७॥

English

we shall be able to bear the violent attacks of the force of liva and Ills army like that of the wind; 1 think that their progressive strength wdll be quite checked by the ocean and they will feel cut off from their ambitions. The track of their charict will bo blocked. There we shall fight and kill our enemies. And in case we are compelled to retire from fear, we need not be anxious, for, this ocean shining and expanding like the firmament will be our source of protection." — 13-21.

अध्याय १३७

श्लोक 7

अप्रियं क्रियते व्यक्तं देवैर्नास्त्यत्र संशयः यत्र नाम महाभागाः प्रविशन्ति गिरेर्वनम्

apriyaṃ kriyate vyaktaṃ devairnāstyatra saṃśayaḥ yatra nāma mahābhāgāḥ praviśanti girervanam

हिन्दी अर्थ

जो समस्त प्राणियोंका प्राणस्वरूप है, मनुष्योंके शरीरोंमें पाँच प्रकारसे विभक्त होता है, जिसकी सातों धातुओंमें गति है, जो तीनों लोकोंको धारण करता तथा उनमें विचरण करता है, जिसे अग्निका कर्ता, सबका उत्पत्तिस्थान और ईश्वर कहते हैं, जो नित्य सातों स्वरोंमें विचरण करता हुआ वाणीद्वारा उच्चरित होता है। जिसे पाँचों भूतोंमें उत्तम भूत, शरीररहित, आकाशचारी, शीघ्रगामी और यमाहुराकाशगमं शीघ्रगं शब्दयोगिनम्॥ ३० शब्दयोगी अर्थात् शब्दको उत्पन्न करनेवाला कहा जाता है,

English

Maya, after addressing those words immediately repaired to the ocean with his fort Tripura; which was fixed there with its gateways, etc. When the fort Tripura was thus removed, ISiva said to Brahma " Father of the Universe! the demons being afraid of vie have moved on to the ocean; therefore, take my chariot there where they have shifted with Tripura." — 22-26.

अध्याय १३७

श्लोक 8

अहो हि कालस्य बलम् अहो कालो हि दुर्जयः यत्रेदृशस्य दुर्गस्य उपरोधो ऽवमागतः

aho hi kālasya balam aho kālo hi durjayaḥ yatredṛśasya durgasya uparodho 'vamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

७१६ मत्स्यपुराण ववौ प्रव्यथयन् हैत्यान्प्रतिलोमं सतोयदः

English

Then, the Devas roared with mirth and carried the chariot and all the arms and ammunitions to the western ocean. In other words, the

अध्याय १३७

श्लोक 9

मये विवदमाने तु नर्दमान इवाम्बुदे बभूवुर्निष्प्रभा दैत्या ग्रहा इन्दूदये यथा

maye vivadamāne tu nardamāna ivāmbude babhūvurniṣprabhā daityā grahā indūdaye yathā

हिन्दी अर्थ

यः स देवो हृषीकेशः पद्मनाभस्त्रिविक्रमः। युगान्ते कृष्णवर्णाभो विश्वस्य जगतः प्रभुः भूम्यापोव्योमभूतात्मा श्यामः शान्तिकरोऽरिहा करेण कालीं वपुषा शत्रुकालप्रदां गदाम्

English

Devas along with the attendants of Siva followed their Lord to the ocean where the demons liad shifted. And when thej" reached there, they saw the fort Tripura with nice banners streaming and with drums beating and with conch shells being blown, they gave out sounds of victory and roared like thunder clouds. — 27-2v)

अध्याय १३७

श्लोक 10

वापीपालास्ततो ऽभ्येत्य नभः काल इवाम्बुदाः मयमाहुर्यमप्रख्यं साञ्जलिप्रग्रहाः स्थिताः

vāpīpālāstato 'bhyetya nabhaḥ kāla ivāmbudāḥ mayamāhuryamaprakhyaṃ sāñjalipragrahāḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

दधारायुधजातानि शारङ्गादीनि महाबलः देवासुरविमर्देषु बहुशो दृढविक्रमम्। महेन्द्रेणामृतस्यार्थे वज्रेण कृतलक्षणम्

English

Later on, the demons also made a response from their fort by beating their tabors and uniting their chorus of thunder with the roars of the swelling ocean. Then, Lord iva, the protector of the Devas readily thought out what ought to be done and found out how to destroy the demons, and seeing them hovering about in Tripura, He spoke to Indra: — 30-31.

अध्याय १३७

श्लोक 11

या सामृतरसा गूढा वापी वै निर्मिता त्वया समाकुलोत्पलवना समीनाकुलपङ्कजा

yā sāmṛtarasā gūḍhā vāpī vai nirmitā tvayā samākulotpalavanā samīnākulapaṅkajā

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण प्राणियोंका आयुस्वरूप वह वायु वहाँ अपने तेजसे प्रकट हुआ। वह बादलोंको साथ लेकर हैत्योंको प्रव्यथित करता हुआ उनकी प्रतिकूल दिशामें बहने लगा। मरुदरण दिव्य गन्धर्वो और विद्याधरोंके साथ केंचुलसे छूटे हुए सर्पकी भाँति निर्मल तलवारोंसे क्रीडा करने लगे इसी प्रकार नागाधीश्वरगण आकाशमें मुख फैलाये हुए तीव्र जलमय विषको उगलते हुए आकाशचारियोंके बाणरूप होकर विचरण करने लगे। अन्यान्य देवगण सैकड़ों पर्वतों, शिलाओं, शिखरों और वृक्षोंसे दानवसेनापर

English

"O Indra! the Danavas have now entered within the Tripura fort, now go there and attack the ocean and destroy it with the co- operation of Yama, Varuna, Kuvera and SvamikArtika, and other Gan&dhi- pas. Understanding that Bhagavn Bbava has come, in His supreme

अध्याय १३७

श्लोक 12

पीता सा वृषरूपेण केनचिद्दैत्यनायक वापी सा साम्प्रतं दृष्टा मृतसंज्ञा इवाङ्गना

pītā sā vṛṣarūpeṇa kenaciddaityanāyaka vāpī sā sāmprataṃ dṛṣṭā mṛtasaṃjñā ivāṅganā

हिन्दी अर्थ

प्रहार करनेके लिये उपस्थित हुए। तत्पश्चात् जो इन्द्रियोंके अधीश्वर, पद्मनाभ, तीन पगसे त्रिलोकीको नाप लेनेवाले, प्रलयकालमें कुष्ण वर्णकी आभासे युक्त, सम्पूर्ण जगतूके स्वामी, सबके उत्पत्तिस्थान, मधु नामक हैत्यके वधकर्ता, यज्ञमें स्थित होकर हव्यके भोक्ता, पृथ्वीजलआकाशस्वरूप, श्याम वर्णवाले, शान्तिकर्ता और शत्रुओंका हनन करनेवाले हैं, उन भगवान् गदाधरने देवताओंके शत्रुओंका विनाश करनेवाले अपने सुदर्शन चक्रको, जो अपने उत्तम

English

TUB MATSYA PURANAM.

अध्याय १३७

श्लोक 13

वापीपालवचः श्रुत्वा मयो ऽसौ दानवप्रभुः कष्टमित्यसकृत्प्रोच्य दितिजानिदमब्रवीत्

vāpīpālavacaḥ śrutvā mayo 'sau dānavaprabhuḥ kaṣṭamityasakṛtprocya ditijānidamabravīt

हिन्दी अर्थ

तेजसे उदयाचलसे उदय होते हुए सूर्यके समान चमक रहा था, हाथमें ऊपर उठा लिया। फिर उन्होंने बायें हाथसे अपनी विशाल गदाका आलम्बन लिया, जो समस्त असुरोंकी विनाशिनी, काले रंगवाली और शत्रुओंको कालके गालमें डालनेवाली थी। महाबली गरुडध्वज भगवानूने अपनी अन्य देदीप्यमान भुजाओंसे शारङ्गधनुष आदि अन्यान्य आयुधोंको धारण किया तदनन्तर जो कश्यपके पुत्र, सर्पभक्षी, वायुसे भी अधिक वेगशाली, आकाशको क्षुब्ध कर देनेवाले, आकाशचारी, मुखमें दबाये हुए सर्पसे सुशोभित, अमृत- मन्थनसे मुक्त हुए मन्दराचलके समान ऊँचे, अनेकों बार

English

chariot to destroy tlie fort Tripura, see! those sons of Diti are now resting on the salt ocean. 0 best of the Dovas! 1 am also following you, seated in iny chariot, to cv)iiqaer and destroy the 'J'ripurii fort along with the whole host of demons with arrows, clubs and thunderbcits; J will make all arrangements for the comforts of our troops wdio are nmly to kill the enemies." — 32-35.

अध्याय १३७

श्लोक 14

मया मायाबलकृता वापी पीता त्वियं यदि विनष्टाः स्म न संदेहस् त्रिपुरं दानवा गतम्

mayā māyābalakṛtā vāpī pītā tviyaṃ yadi vinaṣṭāḥ sma na saṃdehas tripuraṃ dānavā gatam

हिन्दी अर्थ

घटित हुए देवासुर-संग्राममें सुदृढ़ पराक्रम दिखानेवाले, अमृतके लिये इन्द्रके द्वारा वज्रके प्रहारसे किये गये चिहसे युक्त, शिखाधारी, महाबली, तपाये हुए स्वर्णनिर्मित कुण्डलाँसे विभूषित, विचित्र पंखरूपी वस्त्रवाले और धातुयुक्त पर्वतके समान शोभायमान थे, उनका वक्षःस्थल लम्बा और चौड़ा था, जो चन्द्रमाके समान उद्भासित हो रहा था, उसपर नागोंके फणोंमें लगी हुई मणियाँ चमक रही थीं,

English

Thus addressed and encouraged by Siva, Indra with his tliousand eyes full of joy, marched on to conquer Tripura. — 36.

अध्याय १३७

श्लोक 15

निहतान्निहतान्दैत्यान् आजीवयति दैवतैः पीता वा यदि वा वापी पीता वै पीतवाससा

nihatānnihatāndaityān ājīvayati daivataiḥ pītā vā yadi vā vāpī pītā vai pītavāsasā

हिन्दी अर्थ

युगान्ते सेन्द्रचापाभ्यां तोयदाभ्यामिवाम्बरम् केतुवेषप्रतिच्छन्नं पताकाभिरलङ्कृतम् ।

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 16

को ऽन्यो मन्मायया गुप्तां वापीम् अमृततोयिनीम् पास्यते विष्णुमजितं वर्जयित्वा गदाधरम्

ko 'nyo manmāyayā guptāṃ vāpīm amṛtatoyinīm pāsyate viṣṇumajitaṃ varjayitvā gadādharam

हिन्दी अर्थ

ततमन्वयुर्देवगणा तद्वैश्रवणसंश्लिष्टं

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 17

सुगुह्यम् अपि दैत्यानां नास्त्यस्याविदितं भुवि यत्र मद्वरकौशल्यं विज्ञातं न वृतं बुधैः

suguhyam api daityānāṃ nāstyasyāviditaṃ bhuvi yatra madvarakauśalyaṃ vijñātaṃ na vṛtaṃ budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वस्त्यस्तु देवेभ्य इति बृहस्पतिरभाषत। वे अपने दोनों सुन्दर पंखोंसे आकाशको उसी प्रकार लीलापूर्वक आच्छादित किये हुए थे, जैसे युगान्तके समय दो इन्द्रधनुषोंसे युक्त बादल आकाशको ढक लेते हैं। वे नीली, लाल और पीली पताकाओंसे सुशोभित थे, जो केतु (पताका)-के वेषमें छिपे हुए, विशालकाय और अरुणके छोटे भाई थे, उन सुन्दर वर्णवाले, सुनहले शरीरसे सुशोभित पक्षिश्रेष्ठ गरुडपर आरूढ़ होकर श्रीमान् भगवान् विष्णु समरभूमिमें उपस्थित हुए। फिर तो

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 18

समो ऽयं रुचिरो देशो निर्द्रुमो निर्द्रुमाचलः नवाम्भःपूरितं कृत्वा बाधन्ते ऽस्मान्मरुद्गणाः

samo 'yaṃ ruciro deśo nirdrumo nirdrumācalaḥ navāmbhaḥpūritaṃ kṛtvā bādhante 'smānmarudgaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

देवगणों तथा मुनियोंने सावधान-चित्तसे उनका अनुगमन किया और परमोत्कृष्ट मन्त्रोंसे युक्त वाणियोंद्वारा उन जनार्दनका स्तवन किया। इस प्रकार देवताओंकी वह विशाल सेना जब कुबेरसे युक्त, यमराजसे समन्वित, चन्द्रमासे सुरक्षित, इन्द्रसे सुशोभित और चन्द्रमाकी प्रभासे समलंकृत हो युद्धके लिये आगे बढ़ी, तब बृहस्पतिने कहा--' देवताओंका मङ्गल हो।' इसी प्रकार दानव-सेनामें भी शुक्राचार्यने 'दानवोंका कल्याण हो!

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 19

ते यूयं यदि मन्यध्वं सागरोपरिधिष्ठिताः प्रमथानां महावेगं सहामः श्वसनोपमम्

te yūyaṃ yadi manyadhvaṃ sāgaroparidhiṣṭhitāḥ pramathānāṃ mahāvegaṃ sahāmaḥ śvasanopamam

हिन्दी अर्थ

स्वस्त्यस्तु दानवानीके उशना वाक्यमाददे॥ ५० ऐसा वचन उच्चारण किया इति श्रीमत्स्ये महापुराणे तारकामयसंग्रामे चतु:सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके तारकामयसंग्राममें एक सौ चौहत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 20

एतेषां च समारम्भास् तस्मिन्सागरसम्प्लवे निरुत्साहा भविष्यन्ति एतद्रथपथावृताः

eteṣāṃ ca samārambhās tasminsāgarasamplave nirutsāhā bhaviṣyanti etadrathapathāvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति और महर्षि ऊर्वद्वारा हिरण्यकशिपुको उसकी प्राप्ति दानवा हैवतैः सार्धं नानाप्रहरणोद्यताः। सभीयुर्युध्यमाना वै पर्वता इव पर्वतैः

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 21

युध्यतां निघ्नतां शत्रून् भीतानां च द्रविष्यताम् सागरो ऽम्बरसंकाशः शरणं नो भविष्यति

yudhyatāṃ nighnatāṃ śatrūn bhītānāṃ ca draviṣyatām sāgaro 'mbarasaṃkāśaḥ śaraṇaṃ no bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मसमायुक्तं दर्पेण विनयेन च मत्स्यभगवानूने कहा-रविनन्दन ! तदनन्तर परस्पर विजयको अभिलाषावाले देवताओं और दानवोंकी उन दोनों सेनाओंमें घमासान युद्ध होने लगा। नाना प्रकारके शर्तरारत्रोंसे लैस हुए दानवगण देवताओंके साथ युद्ध करते हुए एक-दूसरेसे भिड़ गये। उस समय वे ऐसा प्रतीत हो रहे थे मानो पर्वत पर्वतोंके साथ भिड़ गये हों।

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 22

इत्युक्त्वा स मयो दैत्यो दैत्यानामधिपस्तदा त्रिपुरेण ययौ तूर्णं सागरं सिन्धुबान्धवम्

ityuktvā sa mayo daityo daityānāmadhipastadā tripureṇa yayau tūrṇaṃ sāgaraṃ sindhubāndhavam

हिन्दी अर्थ

अधर्म, दर्प और विनयसे युक्त होनेके कारण अत्यन्त अद्भुत लग रहा था। उस समय रथोंको पृथक्-पृथक् आगे बढ़ाया जा रहा था, हाथियोंको उत्तेजित किया जा रहा था, चारों ओर सैनिक हाथमें तलवार लिये हुए आकाशमें उछल रहे थे, मुसल फेंके जा रहे थे, बाणोंकी

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 23

सागरे जलगम्भीर उत्पपात पुरं वरम् अवतस्थुः पुराण्येव गोपुराभरणानि च

sāgare jalagambhīra utpapāta puraṃ varam avatasthuḥ purāṇyeva gopurābharaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

चापैर्विस्फार्यमाणैश्च पात्यमानैश्च मुदगंरैः॥ ५ वर्षा हो रही थी, धनुषोंका टंकार हो रहा था, मुद्र तद् युद्धमभवद् घोरं देवदानवसंकुलम्। जगत्संस्त्रासजननं युगसंवर्तकोपमम् दानवाः समरे जञ्ुर्देवानिन्द्रपुरोगमान्

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 24

अपक्रान्ते तु त्रिपुरे त्रिपुरारिस्त्रिलोचनः पितामहमुवाचेदं वेदवादविशारदम्

apakrānte tu tripure tripurāristrilocanaḥ pitāmahamuvācedaṃ vedavādaviśāradam

हिन्दी अर्थ

ते वध्यमाना बलिभिर्दानवैर्जयकाङ्क्षिभिः। विषण्णवदना देवा जग्मुरातिं परां मृधे तैस्त्रिशूलप्रमथिताः परिधैर्भिन्नमस्तकाः। भिन्नोरस्का दितिसुतैर्वेमू रक्तं व्रणैर्बहु

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 25

पितामह दृढं भीता भगवन्दानवा हि नः विपुलं सागरं ते तु दानवाः समुपाश्रिताः

pitāmaha dṛḍhaṃ bhītā bhagavandānavā hi naḥ vipulaṃ sāgaraṃ te tu dānavāḥ samupāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्यचापच्युतान् घोरांश्छित्त्वा वज्रेण ताञ्शरान्। शक्रो हैत्यबलं घोरं विवेश बहुलोचनः स हैत्यप्रमुखान् हत्वा तद्दानवबलं महत्। तामसेनास्त्रजालेन तमोभूतमथाकरोत् तेऽन्योऽन्यं नावबुध्यन्त देवानां वाहनानि च। घोरेण तमसाविष्टाः पुरुहूतस्य तेजसा

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 26

यत एव हि ते यातास् त्रिपुरेण तु दानवाः तत एव रथं तूर्णं प्रापयस्व पितामह

yata eva hi te yātās tripureṇa tu dānavāḥ tata eva rathaṃ tūrṇaṃ prāpayasva pitāmaha

हिन्दी अर्थ

वपूंषि हैत्यसिंहानां तमोभूतान्यपातयन् तद घनीभूतहैत्येन्द्रमन्धकार दानबं देवकदनं

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 27

सिंहनादं ततः कृत्वा देवा देवरथं च तम् परिवार्य ययुर्हृष्टाः सायुधाः पश्चिमोदधिम्

siṃhanādaṃ tataḥ kṛtvā devā devarathaṃ ca tam parivārya yayurhṛṣṭāḥ sāyudhāḥ paścimodadhim

हिन्दी अर्थ

युगान्तोद्योतजननीं सृष्टामौर्वेण वह्निना हैत्याश्चादित्यवपुषः गिराये जा रहे थे, इस प्रकार देवों और दानवोंसे व्याप्त हुए उस युद्धने भयंकर रूप धारण कर लिया है। वह युगान्तकालिक संवर्तक अग्निकी तरह जगतको भयभीत करने लगा। दानवगण समरभूमिमें पृथक्-पृथक् हाथोंसे

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 28

ततो ऽमरामरगुरुं परिवार्य भवं हरम् नर्दयन्तो ययुस्तूर्णं सागरं दानवालयम्

tato 'marāmaraguruṃ parivārya bhavaṃ haram nardayanto yayustūrṇaṃ sāgaraṃ dānavālayam

हिन्दी अर्थ

फेंके गये परिघों और पर्वतोंसे इन्द्र आदि देवताओंपर प्रहार करने लगे। इस प्रकार रणभूमिमें विजयाभिलाषी बलवान् दानवोंद्वारा मारे जाते हुए उन देवताओंका मुख सूख गया और वे बड़ी कष्टपूर्ण स्थितिमें पड़ गये। दानवोंने उन्हें शूलोंसे बींध डाला, परिघोंकी चोटसे उनके

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 29

अथ चारुपताकभूषितं पटहाडम्बरशङ्खनादितम् ।त्रिपुरमभिसमीक्ष्य देवता विविधबला ननदुर्यथा घनाः

atha cārupatākabhūṣitaṃ paṭahāḍambaraśaṅkhanāditam / tripuramabhisamīkṣya devatā vividhabalā nanaduryathā ghanāḥ

हिन्दी अर्थ

उनके घावोंसे अविरल रक्त प्रवाहित होने लगा। असुरोंने दिया। वे दानवी मायामें प्रविष्ट होकर किसी प्रकारको भी चेष्टा करनेमें असमर्थ हो गये। देवताओंकी वह सेना प्राणरहितकी तरह विनष्ट हुई-सी दीख रही थी। असुरोंने उसे आयुध और प्रयत्नसे रहित कर दिया था तदनन्तर सहस्तनेत्रधारी इन्द्र बद्रद्वारा हैत्योंके धनुषोंसे छूटे हुए भयंकर बाणोंको छिन्न-भिन्न करके हैत्योंकी भीषण सेनामें प्रविष्ट हुए। उन्होंने प्रधान-प्रधान हैत्योंका वध करके दानवोंकी उस विशाल सेनाको तामस अ्त्रसमूहके

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 30

अमरवरपुरे ऽपि दारुणो जलधररावमृदङ्गगह्वरः दनुतनयनिनादमिश्रितः प्रतिनिधिसंक्षुभिताणवोपमः

amaravarapure 'pi dāruṇo jaladhararāvamṛdaṅgagahvaraḥ danutanayaninādamiśritaḥ pratinidhisaṃkṣubhitāṇavopamaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयोगसे अन्धकारमय बना दिया। इस प्रकार इन्द्रके पराक्रमसे घोर अन्धकारसे घिरे हुए वे दानव परस्पर एक-दूसरेको तथा देवताओंके वाहनोंको भी नहीं पहचान पाते थे। इधर दानवी मायाके पाशसे मुक्त हुए श्रेष्ठ देवगण प्रयत्न करके हैत्येन्द्रोंके अन्धकारमय शरीरोंको काटकर गिराने लगे। उस नील कान्तिवाले अन्धकारसे घिरे हुए वे दानवगण मूर्च्छित होकर धराशायी होते हुए ऐसे लग रहे थे मानो कटे हुए पंखवाले पर्वत हों।

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 31

अथ भुवनपतिर्गतिः सुराणाम् अरिमृगयाम् अददात्सुलब्धबुद्धिः त्रिदशगणपतिर्ह्युवाच शक्रं त्रिपुरगतं सहसा निरीक्ष्य शत्रुम्

atha bhuvanapatirgatiḥ surāṇām arimṛgayām adadātsulabdhabuddhiḥ tridaśagaṇapatirhyuvāca śakraṃ tripuragataṃ sahasā nirīkṣya śatrum

हिन्दी अर्थ

हैत्येन्द्रोंकी वह सेना समुद्रमें अन्धकारकी तरह एकत्र हो गयी और देवताओंद्वारा मारे जाते हुए दानव अन्धकारमय-से हो गये। यह देखकर मयदानवने इन्द्रको उस तामसी मायाको नष्ट करते हुए अपनी महान् राक्षसी मायाका सृजन किया। वह और्व नामक अग्निसे उत्पन्न हुई और प्रलयकालीन (भयंकर) प्रकाशको प्रकट कर रही थी। मयद्दारा रची गयी उस मायाने सम्पूर्ण सद्य उत्तस्थुराहवे॥ १९ तेजस्वी शरीरवाले हैत्यगण युद्धस्थलमें तुरंत उठ खडे

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 32

त्रिदशगणपते निशामयैतत् त्रिपुरनिकेतनं दानवाः प्रविष्टाः यमवरुणकुबेरषण्मुखैस्तत् सह गणपैरपि हन्मि तावदेव

tridaśagaṇapate niśāmayaitat tripuraniketanaṃ dānavāḥ praviṣṭāḥ yamavaruṇakuberaṣaṇmukhaistat saha gaṇapairapi hanmi tāvadeva

हिन्दी अर्थ

ते दह्यमाना ह्यौर्वेण वह्निना नष्टचेतसः। शशंसुर्वज्रिणं देवाः संतप्ताः शरणैषिणः संतमसे मायया सैन्ये हन्यमाने च दानवैः। चोदितो देवराजेन वरुणो वाक्यमब्रवीत्

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 33

विहितपरबलाभिघातभूतं व्रज जलधेस्तु यतः पुराणि तस्थुः स रथवरगतो भवः समर्थो ह्य् उदधिमगात्त्रिपुरं पुनर्निहन्तुम्

vihitaparabalābhighātabhūtaṃ vraja jaladhestu yataḥ purāṇi tasthuḥ sa rathavaragato bhavaḥ samartho hy udadhimagāttripuraṃ punarnihantum

हिन्दी अर्थ

ऊर्वो ब्रह्मर्षिजः शक्र तपस्तेपे सुदारुणम्। ऊर्वः स पूर्वतेजस्वी सदूशो ब्रह्मणो गुणैः उपतस्थुर्मुनिगणा दिव्या देवर्षिभिः सह ऋषिं विज्ञापयामासुः पुरा परमतेजसम्

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 34

इति परिगणयन्तो दितेः सुता ह्य् अवतस्थुर्लवणार्णवोपरिष्टात् अभिभवत्रिपुरं सदानवेन्द्रं शरवर्षैर्मुसलैश्च वज्रमिश्रैः

iti parigaṇayanto diteḥ sutā hy avatasthurlavaṇārṇavopariṣṭāt abhibhavatripuraṃ sadānavendraṃ śaravarṣairmusalaiśca vajramiśraiḥ

हिन्दी अर्थ

ऊचुर्त्रह्मर्घयस्तं तु वचनं धर्मसंहितम्। ऋषिवंशेषु भगवंश्छिन्नमूलमिदं पदम् कौमारं व्रतमास्थाय क्लेशमेवानुवर्तसे

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 35

अहमपि रथवर्यमास्थितः सुरवरवर्य भवेय पृष्ठतः असुरवरवधार्थमुद्यतानां प्रतिविदधामि सुखाय ते ऽनघ

ahamapi rathavaryamāsthitaḥ suravaravarya bhaveya pṛṣṭhataḥ asuravaravadhārthamudyatānāṃ pratividadhāmi sukhāya te 'nagha

हिन्दी अर्थ

एवमुच्छिन्नमूलैश्च पुत्रैर्नो नास्ति कारणम्। भवांस्तु तपसा श्रेष्ठो प्रजापतिसमद्युतिः त्वया धर्मोर्जितस्तेन द्वितीयां कुरु वै तनुम् स एवमुक्तो मुनिभिहर्ो मर्मसु ताडितः। जगर्ह तानृषिगणान् वचनं चेदमब्रवीत्

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

अध्याय १३७

श्लोक 36

इति भववचनप्रचोदिते दशशतनयनवपुः समुद्यतः त्रिपुरपुरजिघांसया हरिः प्रविकसिताम्बुजलोचनो ययौ

iti bhavavacanapracodite daśaśatanayanavapuḥ samudyataḥ tripurapurajighāṃsayā hariḥ pravikasitāmbujalocano yayau

हिन्दी अर्थ

यथायं विहितो धर्मो मुनीनां शाश्वतस्तु सः। आर्ष वै सेवतः कर्म वन्यमूलफलाशिनः ब्रह्मयोनौ प्रसूतस्य ब्राह्मणस्यात्मदर्शिनः। ब्रह्मचर्य सुचरितं ब्रह्माणमपि चालयेत्

English

Here ends the one hundred and thirty-seventh chapter on the attack on Tripura fort in the ocean.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 137
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.