Matsya Purana· Matsya Purāṇa
138
अध्याय 138 / 176

Adhyaya 138

57 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३८

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १३८ मघवा तु निहन्तुं तानसुरानमरेश्वरः लोकपाला ययुः सर्वे गणपालाश्च सर्वशः

matsya-purāṇa 138 maghavā tu nihantuṃ tānasurānamareśvaraḥ lokapālā yayuḥ sarve gaṇapālāśca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए। इस प्रकार और्वी मायाके सम्पर्कसे जलते हुए देवगण शीतल किरणोंवाले एवं जलप्रदाता इन्द्रकी शरणमें गये। और्व अग्निसे जलनेके कारण देवताओंकी चेतना नष्ट हो रही थी। तब संतप्त हुए देवगणोंने शरणकी इच्छासे वज्रधारी इन्द्रके पास जाकर उन्हें सूचित किया ॥१२--२१॥ इस प्रकार अपनी सेनाको मायाद्वारा संतप्त होती तथा दानवोंँद्वारा मारी जाती देखकर देवराज इन्द्रके पूछनेपर वरुणने इस प्रकार कहा--'इन्द्र! ऊर्व एक ब्रह्म्षिके पुत्र हैं। वे पहलेसे ही तेजस्वी और गुणोंमें ब्रह्माके समान थे। उन्होंने अत्यन्त कठोर तप किया था। जब उनकी तपस्यासे सारा जगत् सूर्यकी भाँति संतप्त हो उठा, तब उनके निकट देवर्षियोंसहित दिव्य महर्षिगण

English

Suta said: — Indra, then, the Lord of the Devas, wont with tlie LokapPdas and tlio atteu lants of i:ivato kill those 'lemons. They, encour- aged by Siv'a, began to fly in the atmospliore like tho wingnl mountains They started to destiMy Tripura like a <lisease setting out to attack the human body. The demons saw them a*h•lncing towards them blowing their conches and heating their (/rums. — 1-3

अध्याय १३८

श्लोक 2

ईश्वरा मोदिताः सर्व उत्पेतुश्चाम्बरे तदा खगतास्तु विरेजुस्ते पक्षवन्त इवाचलाः

īśvarā moditāḥ sarva utpetuścāmbare tadā khagatāstu virejuste pakṣavanta ivācalāḥ

हिन्दी अर्थ

उपस्थित हुए। उसी समय वहाँ दानवेश्वर हिरण्यकशिपु दानव भी पहुँचा। तब ब्रह्मर्षियोंने सर्वप्रथम उन परम तेजस्वी ऊर्व ऋषिको सूचना दी और फिर इस प्रकार धर्मयुक्त कहा--'ऐश्वर्यशाली ऊर्व! ऋषियोंके वंशोंमें इस संतान-परम्पराको जड़ कट चुकी है। एकमात्र आप शेष हैं, सो भी संतानहीन हैं। दूसरा कोई गोत्रकी वृद्धि करनेवाला विद्यमान है नहीं और आप ब्रह्मचर्य-व्रतको धारणकर क्लेश सहन करते हुए तपमें ही लगे हुए हैं।

English

Then after exclaiming ' Siva has cofue," tliey all hecame inmd! agitated like the ocean swelling and being disturbed at the time of the dissolution of the worhl. Tho fearful <lomons after lu\'iring tho music of the Devas, began to play their music, and shouted out roaring sounds. -4-5.

अध्याय १३८

श्लोक 3

प्रययुस्तत्पुरं हन्तुं शरीरमिव व्याधयः शङ्खाडम्बरनिर्घोषैः पणवान्पटहानपि नादयन्तः पुरो देवा दृष्टास्त्रिपुरवासिभिः

prayayustatpuraṃ hantuṃ śarīramiva vyādhayaḥ śaṅkhāḍambaranirghoṣaiḥ paṇavānpaṭahānapi nādayantaḥ puro devā dṛṣṭāstripuravāsibhiḥ

हिन्दी अर्थ

भावितात्मा मुनियों तथा ब्राह्मणोंके बहुत-से गोत्र संततिके बिना केवल एक व्यक्तितक ही सीमित रह गये हैं । इस प्रकार मूलके नष्ट हो जानेपर हमलोगोंको पुनः पुत्रोत्पत्तिका कोई कारण नहीं दीख रहा है। आप तो तपस्याके प्रभावसे श्रेष्ठ और प्रजापतिके समान तेजस्वी हो गये हैं, अतः वंश-प्राप्तिके लिये प्रयत्न कीजिये और अपने द्वारा अपनी वृद्धि कीजिये। आपने धर्मोपार्जन तो कर ही लिया है, इसलिये अब दूसरे शरीरकी रचना कीजिये अर्थात् संतानोत्पत्तिके लिये प्रयत्नशील होइये'

English

Keen fighting then ensued, with greater vigour between tlie Devas and the Danavas; and each one tried to kill tho other of tli( opposite party. Both sides exhibited tlie same dash and 1>i'avery; tho same feedings of bitter enmily. Tliey stnicdv each otiiei* viohnitly and their bodies were cut to pieces; severe fighting ensued. As they wt'n* (ijditiiig together steadily tliey looked like the falling Suns, like a blazing* mass of fire, like the elephants heaving (hep breaths, like the birds liovoriiig about hither and thither, like the (juakiiig mountains, like the tliundering clouds, like tlie roaring lion, iike tlie liigh wind blowing and tlie highly agitated tough seas, like tlie lightning.penetrating into the rocks with thundering noise. In course of tho eonllict the liovstrings twanged and made the thundering noise.— 7-1 1,

अध्याय १३८

श्लोक 4

हरः प्राप्त इतीवोक्त्वा बलिनस्ते महासुराः आजग्मुः परमं क्षोभम् अत्ययेष्विव सागराः

haraḥ prāpta itīvoktvā balinaste mahāsurāḥ ājagmuḥ paramaṃ kṣobham atyayeṣviva sāgarāḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंद्वारा इस प्रकार कहे जानेपर ऊर्व ऋषिके ऋषियोंको निन्दा करते हुए इस प्रकार कहा- ब्राह्मणकुलोत्पन्न जंगली फल-मूलका आहार करते हुए आर्ष कर्मके सेवनमें निरत आत्मदर्शी ब्राह्मणका भलीभाँति आचरण किया गया ब्रह्मचर्य ब्रह्मको भी

English

Roth the Devas and the Danaxas cried out and said to each other, "Do not fear! whore will you Hy! wait; you will soon go to the doors of Death; we are standing here; if you Iiavo strength show your valour by fighting " Como in front, shew your strength, lake up your arms, inflict cuts, break tlie foe, devour them, kill them;~-iittering these words the heroes fought and fell dead. — 12-13.

अध्याय १३८

श्लोक 5

सुरतूर्यरवं श्रुत्वा दानवा भीमदर्शनाः निनेदुर्वादयन्तश्च नानावाद्यान्यनेकशः

suratūryaravaṃ śrutvā dānavā bhīmadarśanāḥ ninedurvādayantaśca nānāvādyānyanekaśaḥ

हिन्दी अर्थ

विचलित कर सकता है। जो गृहस्थाश्रममें निवास करनेवाले हैं, उन लोगोंके लिये अन्य तीन वृत्तियाँ बतलायी गयी हैं, परंतु वनमें आश्रम बनाकर निवास करनेवाले हमलोगोंके लिये यही वृत्ति उत्तम है। एते तपसि तिष्ठन्ति व्रतैरपि सुदुष्करैः। ब्रह्मचर्य पुरस्कृत्य प्रार्थयन्ति परां गतिम् ब्रह्मचर्याद् ब्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वं विधीयते। एवमाहुः परे लोके ब्रह्मचर्यविदो जनाः

English

They sucenmhed to the blows of the sword, the battle axe, the club, the trident, the fist; and they with arrows looked like forest mountains and fell down into the (cean filled with big fishes, the terrible crocodiles, and Timingala fishes. — 14-15.

अध्याय १३८

श्लोक 6

भूयोदीरितवीर्यास्ते परस्परकृतागसः पूर्वदेवाश्च देवाश्च सूदयन्तः परस्परम्

bhūyodīritavīryāste parasparakṛtāgasaḥ pūrvadevāśca devāśca sūdayantaḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्य ब्रह्मचर्ये स्थितं तप: । ये स्थिता ब्रह्मचर्ये तु ब्राह्मणास्ते दिवि स्थिता: नास्ति लोके यशोमूलं ब्रह्मचर्यात् परं तपः

English

When the dying strong-bodied demons fell into the ocean there was

अध्याय १३८

श्लोक 7

आक्रोशे ऽपि समप्रख्ये तेषां देहनिकृन्तनम् प्रवृत्तं युद्धमतुलं प्रहारकृतनिःस्वनम्

ākrośe 'pi samaprakhye teṣāṃ dehanikṛntanam pravṛttaṃ yuddhamatulaṃ prahārakṛtaniḥsvanam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्येण वर्तेन किमतः परमं तपः अयोगे केशधरणमसंकल्पे व्रतक्रिया। अब्रह्मचर्या चर्या च त्रयं स्याद् दम्भसंज्ञकम् नन्वियं ब्रह्मणा सृष्टा मनसा मानसी प्रजा

English

GE AFTER OXXXVlll.

अध्याय १३८

श्लोक 8

निष्पतन्त इवादित्याः प्रज्वलन्त इवाग्नयः शंसन्त इव नागेन्द्रा भ्रमन्त एव पक्षिणः गिरीन्द्रा इव कम्पन्तो गर्जन्त इव तोयदाः

niṣpatanta ivādityāḥ prajvalanta ivāgnayaḥ śaṃsanta iva nāgendrā bhramanta eva pakṣiṇaḥ girīndrā iva kampanto garjanta iva toyadāḥ

हिन्दी अर्थ

सृजध्वं मानसान् पुत्रान् प्राजापत्येन कर्मणा यदिदं लुसधर्मार्थं युष्माभिरिह निर्भयैः। व्याहृतं सद्भिरत्यर्थमसद्भिरिव मे मतम्

English

a terrible noise like tlie thundering of clouds. Hearing which and attracted by the gusli of blood the crocodiles and other huge monsters pervading the dee]> agitated deeply the ocean. And they fought among themselves for the flesh and the Iflood of the fallen heroes on which they* lavishly feasted with satisfaction. Huge whales devoured the bodies of the demons with their (jhariots, horses, weapons, ornaments, etc., after driv- ing away the smaller monsters who had also collected there to have their share, Tlie sea monsters fought among themselves for the sole monopoly of the flesh and the blood as toughly as the Devas and the demons did between themselves. So there was fighting going on in the sea as there was between the Devas and the Asuras above. They ran about scouring the ocean to pick the dead heroes, as did the fighting foes on the battlefield above; and the monsters bit each other with tlie same excite- ment as did the warriors in course of the battle. — 10-21. '

अध्याय १३८

श्लोक 9

जृम्भन्त इव शार्दूलाः गर्जन्त इव तोयदाः प्रवृद्धोर्मितरंगौघाः क्षुभ्यन्त इव सागराः

jṛmbhanta iva śārdūlāḥ garjanta iva toyadāḥ pravṛddhormitaraṃgaughāḥ kṣubhyanta iva sāgarāḥ

हिन्दी अर्थ

ममन्थैकेन दर्भेण सुतस्य प्रभवारणिम् जो लोग केवल जल पीकर, वायुका आहार कर, दाँसे ही ओखलीका काम लेकर, पत्थरपर कुटे हुए पदार्थको खाकर, दस या पाँच स्थानोंपर अग्नि जलाकर उनके मध्यमें बैठकर तपस्या करनेवाले हैं तथा सुदुष्कर ब्रतोंका पालन करते हुए तपस्यामें निरत हैं, वे लोग भी ब्रह्मचर्यको प्रधान मानकर परम गतिको प्राप्त होते हैं। परलोकमें ब्रह्मचर्यके महत्त्वको जाननेवाले लोग ऐसा कहते हैं कि ब्रह्मचर्यके पालनसे ब्राह्मणको ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति होती

English

The ocean turned red by the stream of blood flowing from the bodies of the dead and the wounded heroes of both the armies, the Devas and the Danavas above, and the aquatic animals below. The ocean also swelled up, due to the blood falling in it from above. — 22.

अध्याय १३८

श्लोक 10

प्रमथाश्च महाशूरा दानवाश्च महाबलाः युयुधुर्निश्चला भूत्वा वज्रा इव महाचलैः

pramathāśca mahāśūrā dānavāśca mahābalāḥ yuyudhurniścalā bhūtvā vajrā iva mahācalaiḥ

हिन्दी अर्थ

है। ब्रह्मचर्यमें धैर्य स्थित है, ब्रह्मचर्यमें तप स्थित है तथा जो ब्राह्मण ब्रह्मचर्यमें स्थित रहते हैं, वे मानो स्वर्गमें स्थित हैं। लोकमें योगके बिना सिद्धि और सिद्धिके बिना यशको प्राप्ति नहीं हो सकती तथा यश:प्राप्तिका मूल कारण परम तप ब्रह्मचर्यके बिना नहीं हो सकता। जो इन्द्रियसमूह और पञ्चमहाभूतोंको वशमें करके ब्रह्मचर्यका पालन करता है, उसके लिये इससे बढ़कर और कौन- सा तप हो सकता है? अर्थात् कोई नहीं ॥ ३१--४०॥

English

Indra, tlie lord of the Devas, and a very terrible one, with innumerable army resembling like high mountains and big masses of clouds, be- soiged eastern gate, and remained there. Tlie bright Skanda, the son of Hara, and resembling like the risingSun anfl the Jambii river, beseiged the nortliern entrance gate wliich looked like the setting Sun on the Asta peak, witli his big army, Yama and Kuvera with club and noose respectively in their hands held the western entrance gate with great force. The three-eyed liOrd iva seated on his bright Deva chariot shining like ten thousand suns and the destroyer of Daksa's sacrifice, took charge of the southern exit. — 23-20.

अध्याय १३८

श्लोक 11

कार्मुकाणां विकृष्टानां बभूवुर्दारुणा रवाः कालानुगानां मेघानां यथा वियति वायुना

kārmukāṇāṃ vikṛṣṭānāṃ babhūvurdāruṇā ravāḥ kālānugānāṃ meghānāṃ yathā viyati vāyunā

हिन्दी अर्थ

“योगाभ्यासके बिना जटा धारण करना, संकल्पके बिना व्रताचरण और ब्रह्मचर्य-हीन दशामें नियमोंका पालन-ये तीनों दम्भ कहे जाते हैं। कहाँ स्त्री, कहाँ रत्री-संयोग और कहाँ स्त्री-पुरुषका भाव-परिवर्तन ? परंतु इन सबके अभावमें ही ब्रह्माने इस सृष्टिको मनसे उत्पन्न की है और सारी प्रजाएँ भी मनसे ही प्रादुर्भूत हुई हैं। इसलिये आत्मज्ञानी आपलोगोंमें यदि तपस्याका बल है तो प्रजापतिके कर्मानुसार आपलोग भी मानसिक पुत्रोंकी सृष्टि कोजिये। तपस्वियोंको मानसिक संकल्पद्वारा योनिका निर्माण कर उसमें आधान करना चाहिए। उनके लिये रत्री-संयोग, बीज और व्रत आदिका विधान नहीं है। आपलोगोंने मेरे सामने निर्भय होकर जो यह धर्म और

English

Tlie attendants of Jiva held under their subjection the various other golden entrance gates and the high turrets of Tripura, the Kailasia of the Daityas, shining like the Moon, as tlie hailstone showering clouds hide the stars and the firmament above. — 27.

अध्याय १३८

श्लोक 12

आहुश्च युद्धे मा भैषीः क्व यास्यसि मृतो ह्यसि प्रहराशु स्थितो ऽस्म्यत्र एहि दर्शय पौरुषम्

āhuśca yuddhe mā bhaiṣīḥ kva yāsyasi mṛto hyasi praharāśu sthito 'smyatra ehi darśaya pauruṣam

हिन्दी अर्थ

अर्थसे हीन वचन कहा है, यह सत्पुरुषोंद्वारा अत्यन्त गर्हित है। मेरे विचारसे तो यह आज्ञानियोंकी उक्ति-जैसा है। मैं अपने इस उद्दीस अन्तरात्मावाले शरीरको मनोमय करके रत्री-संयोगके बिना ही अपने शरीरे पुत्रकी सृष्टि करूँगा। इस प्रकार मेरा आत्मा इस वन्य (वानप्रस्थ) विधिके अनुसार प्रजाओंको जला देनेवाले दूसरे आत्मा (पुत्र)-को उत्पन्न करेगा।' तत्पश्चात् ऊर्वने तपस्यामें संलग्न होकर अपनी जाँघको अग्निमें डालकर पुत्रकी उत्पत्तिके लिये एक

English

The Pramatlias dismantled the abodes of the demons resembling like the rows of mountains and decorated with sacrificial altars, and threw them into the ocean, thundering ferociously like the dark thundering

अध्याय १३८

श्लोक 13

गृहाण छिन्द्धि भिन्द्धीति खाद मारय दारय इत्यन्योन्यम् अनूच्चार्य प्रययुर्यमसादनम्

gṛhāṇa chinddhi bhinddhīti khāda māraya dāraya ityanyonyam anūccārya prayayuryamasādanam

हिन्दी अर्थ

कुशसे अरणि-मन्थन किया। तब सहसा उनकी जाँघका भेदन कर इन्धनरहित होनेपर भी ज्चालाओंसे युक्त अग्नि जगतो दहनाकाङ्की पुत्रोऽग्नः समपद्यत॥ ४९ जगत्को जला देनेकी इच्छासे पुत्ररूपमें प्रकट हुआ। ऊर्वस्योरुं विनिर्भिद्य और्वो नामान्तको5नल: । दिधक्षन्निव लोकांस्त्रीञ्जज्ञे परमकोपनः

English

clouds. The attendants of iva also began to drown into the sea, the houses of the demons decorated with the trees and the foliage abounding with the chirping birds which made the women of the demons cry out " O, Son! O, Brother! O, Lord! " " O, Father! " 0, Dear! 0, Beloved! ** and they began to curse the Pramathas. — 28-29.

अध्याय १३८

श्लोक 14

खड्गापवर्जिताः केचित् केचिच्छिन्नाः परश्वधैः केचिन्मुद्गरचूर्णाश्च केचिद्बाहुभिराहताः

khaḍgāpavarjitāḥ kecit kecicchinnāḥ paraśvadhaiḥ kecinmudgaracūrṇāśca kecidbāhubhirāhatāḥ

हिन्दी अर्थ

निर्दहन् सर्वभूतानि ववृधे सोऽन्तकोऽनलः एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनिमूर्वं॑ समाजयन्। उवाच वार्यतां पुत्रो जगतश्च दयां कुरु

English

Thus a fierce battle ensued in that town of Tripura in course of which the boys and women folk began to perish, seeing which the demons angrily came out like the ocean to fight the foe and fought hand to hand with them. As soon as they made their appearance, the aspect of the war became more furious in wliich axes, rocks, tridents, spears and thunder- bolts were freely used and the bodies of the warriors were crushed to pieces and fell down dead on the battlefield. The Devas and the Danavas began to crush each other and pursued and attacked each other; it seemed

अध्याय १३८

श्लोक 15

पट्टिशैः सूदिताः केचित् केचिच्छूलविदारिताः दानवाः शरपुष्पाभाः सवना इव पर्वताः निपतन्त्यर्णवजले भीमनक्रतिमिङ्गिले

paṭṭiśaiḥ sūditāḥ kecit kecicchūlavidāritāḥ dānavāḥ śarapuṣpābhāḥ savanā iva parvatāḥ nipatantyarṇavajale bhīmanakratimiṅgile

हिन्दी अर्थ

अस्यापत्यस्य ते विप्र करिष्ये स्थानमुत्तमम्। तथ्यमेतद्ठचः पुत्र श्रृणु त्वं वदतां वर प्रभातकाले सम्प्रासे काङ्कितव्ये समागमे। विधास्यतीह भगवान् वीर्यतुल्यं महौजसः

English

TEE MAT'SYA PURANAM.

अध्याय १३८

श्लोक 16

व्यसुभिः सुनिबद्धाङ्गैः पतमानैः सुरेतरैः संबभूवार्णवे शब्दः सजलाम्बुदनिस्वनः

vyasubhiḥ sunibaddhāṅgaiḥ patamānaiḥ suretaraiḥ saṃbabhūvārṇave śabdaḥ sajalāmbudanisvanaḥ

हिन्दी अर्थ

एषोऽग्निरन्तकाले तु सलिलाशी मया कृतः। दहनः सर्वभूतानां सदेवासुररक्षसाम् प्रतियातस्ततो ब्रह्मा ये च सर्वे महर्षयः। और्वस्याग्नेः प्रभां ज्ञात्वा स्वां स्वां गतिमुपाश्रिताः

English

then, that tumultuous roars were heard liking the thundei ing noise of the ocean at the time of univeraal dissolution. — 30-32.

अध्याय १३८

श्लोक 17

तेन शब्देन मकरा नक्रास्तिमितिमिङ्गिलाः मत्ता लोहितगन्धेन क्षोभयन्तो महार्णवम्

tena śabdena makarā nakrāstimitimiṅgilāḥ mattā lohitagandhena kṣobhayanto mahārṇavam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार ऊर्वकी जाँघका भेदन कर वह और्व नामक विनाशकारी अग्नि उत्पन्न हुआ, जो परम क्रोधी और तीनों लोकोंको जला डालना चाहता था। उत्पन्न होते ही उसने मन्द स्वरमें पितासे कहा--' तात! मुझे भूख कष्ट दे रही है, अतः मुझे छोड़िये। मैं जगतूको खा जाऊँगा।' ऐसा कहकर वह विनाशकारी और्व अग्नि स्वर्गतक पहुँचनेवाली ज्चालाओंसे युक्त हो दसों दिशाओंमें फैलकर समस्त प्राणियोंको भस्म करते हुए बढ़ने लगा। इसी बीच ब्रह्मा ऊर्व मुनिके निकट आये और उन्हें आदर देते हुए बोले--' विप्रवर! तुम मेरी बात तो सुनो। अपने पुत्रको मना कर दो, जगतूपर दया तो करो। मैं तुम्हारे इस पुत्रको उत्तम स्थान प्रदान करूँगा। वक्ताओंमें श्रेष्ठ

English

The Devas and Asuras bled profusely and roared loudly with their reddened eyes. Tims fighting went on and loud uproars were heard. The thoroughfares of Tripura that were covered with golden and marble pavement became now in an instant covered with iho stream of blood; and in the twinkling of the eye, tliose demons breamo still more hideous with their heads, arms and limbs separated fn m them; then, the infuriated Taraki'isura came out uprooting the trees and was instantly checked at the entranee by the all-powerful Lord fiva. That valiant and wonderfully powerful demon came out of the town after killing those that were on the rampart wall and began to roar most furiously. — 33-36.

अध्याय १३८

श्लोक 18

परस्परेण कलहं कुर्वाणा भीममूर्तयः भ्रमन्ते भक्षयन्तश्च दानवानां च लोहितम्

paraspareṇa kalahaṃ kurvāṇā bhīmamūrtayaḥ bhramante bhakṣayantaśca dānavānāṃ ca lohitam

हिन्दी अर्थ

पुत्र! मेरी यह बात एकदम सच है'॥ ४१--५४॥ आपने मुझपर महान् अनुग्रह किया, जो मेरे पुत्रके लिये इस प्रकारको बुद्धि दे रहे हैं। यह आपका मुझपर परम अनुग्रह है। किंतु प्रातःकाल होनेपर जब वह पुत्र मेरे पास आयेगा तब मैं उसे किन पदार्थाँसे तृप्त करूँगा,

English

That demon shining like the mountains though resisted like fin

अध्याय १३८

श्लोक 19

सरथान् सायुधान् साश्वान् सवस्त्राभरणावृतान् जग्रसुस्तिमयो दैत्यान् द्रावयन्तो जलेचरान्

sarathān sāyudhān sāśvān savastrābharaṇāvṛtān jagrasustimayo daityān drāvayanto jalecarān

हिन्दी अर्थ

जिससे उसे सुख प्राप्त हो सकेगा? इसका निवासस्थान कहाँ होगा? और इसका भोजन किस प्रकारका होगा? (मुझे आशा है कि) आप इस महान् तेजस्वीके पराक्रमके अनुरूप ही सब विधान करेंगे ब्रह्माने कहा--विप्रवर ! समुद्रमें स्थित बडवाके मुखमें इसका निवास होगा और मेरे उत्पत्तिस्थानभूत जलको यह सुखपूर्वक पान करेगा। जहाँ मैं जलमय हविका पान करता हुआ नियत रूपसे निवास करता हूँ, वही हवि और वही स्थान मैं तुम्हारे पुत्रके लिये भी दे रहा हूँ। पुत्र! तत्पश्चात् युगान्तके समय यह और मैं- दोनों एक साथ होकर पुत्रहीन प्राणियोंको पितृ-ऋणसे मुक्त करते हुए विचरण करेंगे। इस प्रकार मैंने इस

English

elephant, made an attempt to catch the chariot of iiva and rushed out

अध्याय १३८

श्लोक 20

मृधं यथासुराणां च प्रमथानां प्रवर्तते अम्बरे ऽम्भसि च तथा युद्धं चक्रुर्जलेचराः

mṛdhaṃ yathāsurāṇāṃ ca pramathānāṃ pravartate ambare 'mbhasi ca tathā yuddhaṃ cakrurjalecarāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निको जलभक्षी तथा अन्तकालमें देवता, असुर और राक्षसोंसहित समस्त प्राणियोंको दग्ध कर देनेवाला बना दिया। यह सुनकर ऊर्वने ' एवमस्तु--ऐसा ही हो' कहकर ब्रह्म-वाणीका अनुमोदन किया। तदुपरान्त ज्वालामण्डलसे घिरा हुआ वह अग्नि अपनी कान्तिको पिता ऊर्वमें निहित कर समुद्रके मुखमें प्रविष्ट हो गया। इसके बाद ब्रह्मा ब्रह्मलोकको चले गये और वहाँ उपस्थित सभी महर्षि और्व अग्निकी प्रभाका महत्त्व जानकर अपने-

English

violently as an ocean floods the beach. Then the three-eyed Siva with bow in hand, Bliagavan Ananta Deva, and Brahma came out to meet Tarakasura. They were infuriated as a sea gets infuriated by the force of wind. — 37-38.

अध्याय १३८

श्लोक 21

यथा भ्रमन्ति प्रमथाः सदैत्यास् तथा भ्रमन्ते तिमयः सनक्राः यथैव छिन्दन्ति परस्परं तु तथैव क्रन्दन्ति विभिन्नदेहाः

yathā bhramanti pramathāḥ sadaityās tathā bhramante timayaḥ sanakrāḥ yathaiva chindanti parasparaṃ tu tathaiva krandanti vibhinnadehāḥ

हिन्दी अर्थ

अपने स्थानको चले गये भगवन्नद्भुतमिदं संवृत्तं लोकसाक्षिकम्। तपसा ते मुनिश्रेष्ठ परितुष्टः पितामहः भृत्य इत्यवगन्तव्यः साध्यो यदिह कर्मणा

English

Sesa, Giriska, and Brahma began to pierce the limbs of tlie enemies from the air and thundered loudly, iva, then with His eyes fixed on Tripura rested His one foot on the Rigveda personified as a horse and the other one on His Nandi; He drew His bow with arrows. By the weight of the feet of ivfi, both the horse and the bull became oppresRe<l and respectively the breasts and the teelh of the horse and the Nandi bull fell to the ground. It is since then that the teeth and the breasts of the bull and the horse are not seen and fixed in a way as to make them invisible. — 39-4 j!.

अध्याय १३८

श्लोक 22

व्रणाननैर् अङ्गरसं स्रवद्भिः सुरासुरैर्नक्रतिमिङ्गिलैश्च कृतो मुहूर्तेन समुद्रदेशः सरक्ततोयः समुदीर्णतोयः

vraṇānanair aṅgarasaṃ sravadbhiḥ surāsurairnakratimiṅgilaiśca kṛto muhūrtena samudradeśaḥ saraktatoyaḥ samudīrṇatoyaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि सीदेन्मुनिश्रेष्ठ तवैव स्यात्पराजयः एवमस्त्विति तां गृह्य प्रणम्य मुनिपुङ्गवम् ।

English

The awful red-eyed TArakAsura made a tiash f»)\vards Jiva but Nandi held him at bay..\s a perfumer wlu'ts his saruhdwood,.so Nandi sharpened his battle axe and bit the demon Taraka with it. d'hns struck by battle axe, the powerful TdakAsura, with sword unsheathed, dashed

अध्याय १३८

श्लोक 23

पूर्वं महाम्भोधरपर्वताभं द्वारं महान्तं त्रिपुरस्य शक्रः निपीड्य तस्थौ महता बलेन युक्तो ऽमराणां महता बलेन

pūrvaṃ mahāmbhodharaparvatābhaṃ dvāraṃ mahāntaṃ tripurasya śakraḥ nipīḍya tasthau mahatā balena yukto 'marāṇāṃ mahatā balena

हिन्दी अर्थ

एषा दुर्विषहा माया देवैरपि दुरासदा। और्वेण निर्मिता पूर्वे पावकेनोर्वसूनुना तस्मिस्तु व्युत्थिते हैत्ये निर्वीर्यैषा न संशयः। यद्येषा प्रतिहन्तव्या कर्तव्यो भगवान् सुखी। दीयतां मे सखा शक्र तोययोनिर्निशाकरः

English

against Nandi like a Sarablia of a mountain hin ciglifeen foot animal stronger than a lion). Then Nandi attacked him and severed liim from his body as one tears away one's sacred tliroad, and roared aloud. When Tarakasura was thus killed, the Devas blew the heavy conch shells and shouted out loud thundering noise. — 43-16.

अध्याय १३८

श्लोक 24

तथोत्तरं सो ऽन्तरजो हरस्य बालार्कजाम्बूनदतुल्यवर्णः स्कन्दः पुरद्वारमथारुरोह वृद्धो ऽस्तशृङ्गं प्रपतन्निवार्कः

tathottaraṃ so 'ntarajo harasya bālārkajāmbūnadatulyavarṇaḥ skandaḥ puradvāramathāruroha vṛddho 'staśṛṅgaṃ prapatannivārkaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उस महान् अद्भुत प्रसङ्गको देखकर हिरण्यकशिपु ऊर्व मुनिको साष्टाङ्ग प्रणामकर उच्चस्वरसे इस प्रकार बोला--' भगवन्! यह तो अत्यन्त अद्भुत घटना घटित हुई। सारा जगत् इसका साक्षी है । मुनिश्रे्ठ! आपकी तपस्यासे पितामह ब्रह्मा संतुष्ट हो गये हैं । महाव्रत! आप ऐसा समझिये कि में आपका तथा आपके पुत्रका भृत्य हूँ, अतः यहाँ जो कुछ कार्य हो, उसके लिये मुझे आज्ञा दीजिये। मुझे अपना शरणागत समझिये । मैं आपको

English

Hearing this tumultuous uproar of tlie Prainathas, and the sounding of the drums, Maya asked Vidyuimiali who was (dose by: — "O Vidynn- mali! What is this sound tliat we hear, uttered by so many mouths, like the roar of the ocean? What is the cause of this sudden uproar? The Devas are fighting and the Asuras are fleeing. What is the cause of this -47-48.

अध्याय १३८

श्लोक 25

यमश्च वित्ताधिपतिश्च देवो दण्डान्वितः पाशवरायुधश्च देवारिणस्तस्य पुरस्य द्वारं ताभ्यां तु तत्पश्चिमतो निरुद्धम्

yamaśca vittādhipatiśca devo daṇḍānvitaḥ pāśavarāyudhaśca devāriṇastasya purasya dvāraṃ tābhyāṃ tu tatpaścimato niruddham

हिन्दी अर्थ

ही आराधनामें निरत हूँ । मुनिश्रेष्ठ! इसपर भी यदि मैं कष्ट पाता हूँ तो यह आपकी ही पराजय होगी॥ ६४--६७॥ ऊर्वने कहा--सुत्रत ! यदि मैं तुम्हारे गुरुके रूपमें किया। अब तुम्हें मेरी इस तपस्याके बलसे जगत्में किसी प्रकारका भय नहीं है। इसके लिये तुम मेरे पुत्रद्वारा निर्मित उसी मायाको ग्रहण करो, जो इन्धनरहित होनेपर भी अग्निमयी और अग्नियोंद्वारा भी दुर्धर्ष है । शत्रुओंका

English

Vidyunmiili who resembled Sun, hearing such words of Maya was oppressed in his heart and said; " O great hero! He who was powerful like Yama, Varuna, Mahendra and Riidra, who used to shine like a moun- tain in every battle, he who crushed his enemies, he who was the gem of your name and fame, that Tarakasura, the crusher of the enemy, after

अध्याय १३८

श्लोक 26

दक्षारिरुद्रस्तपनायुताभः स भास्वता देवरथेन देवः तद्दक्षिणद्वारमरेः पुरस्य रुद्ध्वावतस्थौ भगवांस्त्रिनेत्रः

dakṣārirudrastapanāyutābhaḥ sa bhāsvatā devarathena devaḥ taddakṣiṇadvāramareḥ purasya ruddhvāvatasthau bhagavāṃstrinetraḥ

हिन्दी अर्थ

निग्रह करते समय यह माया तुम्हारे निजी वंशके वशमें रहेगी। यह आत्मपक्षका संरक्षण और विपक्षका विनाश करेगी । यह सुनकर दानवेश्वर हिरण्यकशिपुने ' एवमस्तु-- ऐसा ही हो' यों कहकर उस मायाको ग्रहणकर मुनिश्रेष्ठ ऊर्वको प्रणाम किया और वह कृतार्थ होकर प्रसन्नतापूर्वक स्वर्गको चला गया। (वरुण कहते हैं) यह वही माया है, जो असह्य और देवताओंके लिये भी दुर्गम्य है। इसे पूर्वकालमें ऊर्वके पुत्र और्व अग्निने निर्मित किया था।

English

G 11 AFTER C XXX IX.

अध्याय १३८

श्लोक 27

तुङ्गानि वेश्मानि सगोपुराणि स्वर्णानि कैलासशशिप्रभाणि प्रह्लादरूपाः प्रमथावरुद्धा ज्योतींषि मेघा इव चाश्मवर्षाः

tuṅgāni veśmāni sagopurāṇi svarṇāni kailāsaśaśiprabhāṇi prahlādarūpāḥ pramathāvaruddhā jyotīṃṣi meghā iva cāśmavarṣāḥ

हिन्दी अर्थ

उस हिरण्यकशिपु हैत्यके मर जानेपर निःसंदेह यह माया शक्तिहीन हो जायगी; क्योंकि यह जिसके तेजसे उत्पन्न हुई थी, उन ऊर्व ऋषिने इसे पहले ही ऐसा शाप दे रखा है। अत: शक्र! यदि आप इसका विनाश करके सबको सुखी करना चाहते हैं तो जलके उत्पत्तिस्थान चन्द्रमाको मुझे सखारूपमें प्रदान कीजिये । जल-जन्तुओंसे घिरा हुआ मैं उनके साथ रहकर आपकी कृपासे इस मायाको मायामेतां हनिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः॥ ७५ नष्ट कर डालूँगा-इसमें संशय नहीं है

English

lighting valiantly with the Pramathas and the Devas, has been killed by them;it last. Hearing that Tarakasura, terrible like fire and the Sun with widely extended eyes, has been killed, the Pramathas have become very glad, their mind and heart filled with joy and are now roaring like thundering clouds.*' — 49-51.

अध्याय १३८

श्लोक 28

उत्पात्य चोत्पाट्य गृहाणि तेषां सशैलमालासमवेदिकानि प्रक्षिप्य प्रक्षिप्य समुद्रमध्ये कालाम्बुदाभाः प्रमथा विनेदुः

utpātya cotpāṭya gṛhāṇi teṣāṃ saśailamālāsamavedikāni prakṣipya prakṣipya samudramadhye kālāmbudābhāḥ pramathā vineduḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे तारकामयसंग्रामे पञ्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके तारकामयसंग्राममें एक सौ पचहत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Afaya hearing those words of VidyunmSli, who used to behave himself like tiie white mountain in the battlefield, said: " 0, Vidyunmali! Now

अध्याय १३८

श्लोक 29

रक्तानि चाशेषवनैर्युतानि साशोकखण्डानि सकोकिलानि गृहाणि हे नाथ पितः सुतेति भ्रातेति कान्तेति प्रियेति चापि उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्यस् त्व् अनार्यशब्दान्विविधान्प्रचक्रुः

raktāni cāśeṣavanairyutāni sāśokakhaṇḍāni sakokilāni gṛhāṇi he nātha pitaḥ suteti bhrāteti kānteti priyeti cāpi utpāṭyamāneṣu gṛheṣu nāryas tv anāryaśabdānvividhānpracakruḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमाकी सहायतासे वरुणद्वारा और्वाग्नि-मायाका प्रशमन, मयद्वारा शैली-मायाका प्राकट्य, भगवान् विष्णुके आदेशसे अग्नि और वायुद्वारा उस मायाका निवारण तथा कालनेमिका रणभूमिमें आगमन त्वन्मयं सर्वलोकेषु रसं रसविदो विदुः परिवर्तस्यहोरात्रं कालं जगति योजयन्

English

we ought not to carelessly while away our time. 1 will shew ray valour and make this city safe." — 52-53.

अध्याय १३८

श्लोक 30

कलत्रपुत्रक्षयप्राणनाशे तस्मिन्पुरे युद्धमतिप्रवृत्ते महासुराः सागरतुल्यवेगा गणेश्वराः कोपवृताः प्रतीयुः

kalatraputrakṣayaprāṇanāśe tasminpure yuddhamatipravṛtte mahāsurāḥ sāgaratulyavegā gaṇeśvarāḥ kopavṛtāḥ pratīyuḥ

हिन्दी अर्थ

लोकच्छायामयं लक्ष्म तवाङ्कः शशसंनिभः। न विदुः सोम देवापि ये च नक्षत्रयोनयः

English

The enraged Vidyunmali and Maya in company with the powerful demons went out and began to destroy the retainers of!iva. — 54.

अध्याय १३८

श्लोक 31

परश्वधैस्तत्र शिलोपलैश्च त्रिशूलवज्रोत्तमकम्पनैश्च शरीरसद्मक्षपणं सुघोरं युद्धं प्रवृत्तं दृढवैरबद्धम्

paraśvadhaistatra śilopalaiśca triśūlavajrottamakampanaiśca śarīrasadmakṣapaṇaṃ sughoraṃ yuddhaṃ pravṛttaṃ dṛḍhavairabaddham

हिन्दी अर्थ

अधिकृत्कालयोगात्मा इष्टो यज्ञरसोऽव्ययः त्वं कान्तिः कान्तिवपुषां त्वं सोमः सोमपायिनाम्। सौम्यस्त्वं सर्वभूतानां तिमिरध्नस्त्वमृक्षराट् तद् गच्छ त्वं महासेन वरुणेन वरूथिना। शमय त्वासुरीं मायां यया दह्याम संयुगे

English

Wherever Maya and Vidyunmali went, the Pramathas were severely beaten and they fled in great disorder, making those passages free of Devas. Afterwards Yama, Varuna and the other Devas prayed to Siva. They played on their tabors, Mridangas, Panavas, clapped their hands,

अध्याय १३८

श्लोक 32

अन्योन्यमुद्दिश्य विमर्दतां च प्रधावतां चैव विनिघ्नतां च शब्दो बभूवामरदानवानां युगान्तकालेष्विव सागराणाम्

anyonyamuddiśya vimardatāṃ ca pradhāvatāṃ caiva vinighnatāṃ ca śabdo babhūvāmaradānavānāṃ yugāntakāleṣviva sāgarāṇām

हिन्दी अर्थ

यन्मां वदसि युद्धार्थे देवराज वरप्रद। मत्स्यभगवानूने कहा-देवताओंको वृद्धि करनेवाले इन्द्र परम प्रसन्न हुए और 'एवमस्तु-एऐसा ही हो' यों कहकर सर्वप्रथम शीतायुध चन्द्रमाको युद्धके लिये आदेश देते हुए बोले-' सोम! आप जाइये और असुरोंके विनाश

English

roared and worshipped Siva. — 55-56.

अध्याय १३८

श्लोक 33

व्रणैरजस्रं क्षतजं वमन्तः कोपोपरक्ता बहुधा नदन्तः गणेश्वरास्ते ऽसुरपुंगवाश्च युध्यन्ति शब्दं च महदुद्गिरन्तः

vraṇairajasraṃ kṣatajaṃ vamantaḥ kopoparaktā bahudhā nadantaḥ gaṇeśvarāste 'surapuṃgavāśca yudhyanti śabdaṃ ca mahadudgirantaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा देवताओंकी विजयके निमित्त पाशधारी वरुणकी सहायता कीजिये। आप मुझसे भी बढ़कर पराक्रमी और ज्योतिर्गणोंके अधीश्वर हैं। रसज्ञ लोग सम्पूर्ण लोकोंमें जितने रस हैं, उन्हें आपसे ही युक्त मानते हैं। आपके मण्डलमें सागरकी तरह क्षय और वृद्धि स्पष्टरूपसे होती रहती है। आप जगत्में कालका योग करते हुए दिन- रातका परिवर्तन करते रहते हैं। आपका चिह्न लोककी छायासे युक्त है । आप मृगलाज्छन हैं । सोम ! जो नक्षत्रोंके उत्पत्तिकर्ता हैं, वे देवता भी आपकी महिमाको नहीं जानते। आप सूर्यके मार्गसे ऊपर सभी ज्योतिर्गणोंके ऊपरी भागमें स्थित हैं और अपने तेजसे अन्धकारको दूर कर सम्पूर्ण जगत्को उद्धासित करते हैं। आप शवेतभानु,

English

Siva thus adored by the high-souled Devas of immeasurable lustre like the Sun, the sons of Diti and praised by the truthful ascetics looked like the Sun in full splendour on the summit of Astachala. — 57.

अध्याय १३८

श्लोक 34

मार्गाः पुरे लोहितकर्दमालाः स्वर्णेष्टकास्फाटिकभिन्नचित्राः कृता मुहूर्तेन सुखेन गन्तुं छिन्नोत्तमाङ्गाङ्घ्रिकराः करालाः

mārgāḥ pure lohitakardamālāḥ svarṇeṣṭakāsphāṭikabhinnacitrāḥ kṛtā muhūrtena sukhena gantuṃ chinnottamāṅgāṅghrikarāḥ karālāḥ

हिन्दी अर्थ

हिमतनु, ज्योतियोंके अधीश्वर, शशलाञ्छन, कालयोग- स्वरूप, अग्निहोत्र-वेदाध्ययन आदि कर्मरूप, यज्ञके परिणामभूत, अविनाशी, ओषधियोंके स्वामी, कर्मके उत्पादक, शिवजीके मस्तकपर स्थित, शीतल किरणोंवाले, अमृतके आश्रयस्थान, चञ्चल और श्वेतवाहन हैं। आप ही सौन्दर्यशाली व्यक्तियोंके सौन्दर्य हैं और आप ही सोमपान करनेवालोंके लिये सोम हैं। आपका स्वभाव समस्त प्राणियोंके लिये सौम्य है। आप अन्धकारके

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 35

कोपावृताक्षः स तु तारकाख्यः संख्ये सवृक्षः सगिरिर्निलीनः तस्मिन्क्षणे द्वारवरं रिरक्षो रुद्धं भवेनाद्भुतविक्रमेण

kopāvṛtākṣaḥ sa tu tārakākhyaḥ saṃkhye savṛkṣaḥ sagirirnilīnaḥ tasminkṣaṇe dvāravaraṃ rirakṣo ruddhaṃ bhavenādbhutavikrameṇa

हिन्दी अर्थ

विनाशक और नक्षत्रोंके स्वामी हैं। इसलिये महासेन! आप कवचधारी वरुणके साथ जाइये और उस आसुरी मायाको शान्त कीजिये, जिससे हमलोग युद्धस्थलमें जल रहे हैं' सोमने कहा-वरदायक देवराज! यदि आप मुझे युद्धके लिये आदेश देते हैं तो मैं अभी हैत्योंकी एष वर्षामि शिशिरं हैत्यमायापकर्षणम्॥ १९ मायाका विनाश करनेवाले शिशिरकी वर्षा करता हूँ।

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 36

स तत्र प्राकारागतांश्च भूताञ् छातन् महानद्भुतवीर्यसत्त्वः चचार चाप्तेन्द्रियगर्वदृप्तः पुराद्विनिष्क्रम्य ररास घोरम्

sa tatra prākārāgatāṃśca bhūtāñ chātan mahānadbhutavīryasattvaḥ cacāra cāptendriyagarvadṛptaḥ purādviniṣkramya rarāsa ghoram

हिन्दी अर्थ

विमायान् विमदांश्चैव हैत्यसिंहान् महाहवे तेषां हिमकरोत्सृष्टाः सपाशा हिमवृष्टयः। वेष्टयन्ति स्म तान् घोरान् हैत्यान् मेघगणा इव

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 37

ततः स दैत्योत्तमपर्वताभो यथाञ्जसा नाग इवाभिमत्तः निवारितो रुद्ररथं जिघृक्षुर् यथार्णवः सर्पति चातिवेलः

tataḥ sa daityottamaparvatābho yathāñjasā nāga ivābhimattaḥ nivārito rudrarathaṃ jighṛkṣur yathārṇavaḥ sarpati cātivelaḥ

हिन्दी अर्थ

जगत्संवर्तकाम्भोहैः प्रविष्टेरिव संवृतम् शमयामासतुर्मायां देवौ देत्येन्द्रनिर्मिताम् न शेकुश्चलितुं हैत्या विशिरस्का इवाद्रयः

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 38

शेषः सुधन्वा गिरिशश्च देवश् चतुर्मुखो यः स त्रिलोचनश्च ते तारकाख्याभिगता गताजौ क्षोभं यथा वायुवशात्समुद्राः

śeṣaḥ sudhanvā giriśaśca devaś caturmukho yaḥ sa trilocanaśca te tārakākhyābhigatā gatājau kṣobhaṃ yathā vāyuvaśātsamudrāḥ

हिन्दी अर्थ

शीतांशुनिहतास्ते तु हैत्यास्तोयहिमार्दिताः। हिमाप्लावितसर्वाङ्गा निरुष्माण इवाग्रय: तेषां तु दिवि हैत्यानां विपरीतप्रभाणि वै। विमानानि विचित्राणि प्रपतन्त्युत्पतन्ति च

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 39

शेषो गिरीशः सपितामहेशश् चोत्क्षुभ्यमाणः स रथे ऽम्बरस्थः बिभेद संधीषु बलाभिपन्नः कूजन्निनादांश्च करोति घोरान्

śeṣo girīśaḥ sapitāmaheśaś cotkṣubhyamāṇaḥ sa rathe 'mbarasthaḥ bibheda saṃdhīṣu balābhipannaḥ kūjanninādāṃśca karoti ghorān

हिन्दी अर्थ

पादपोत्कटकूटाग्रां कन्दराकीर्णकाननाम् सिंहव्याघ्रगणाकीर्णा ईहामृगगणाकीर्णा निर्मितां स्वेन यत्नेन कूजितां दिवि कामगाम्। प्रथितां पार्वतीं मायामसृजत् स समन्ततः

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 40

एकं तु ऋग्वेदतुरंगमस्य पृष्ठे पदं न्यस्य वृषस्य चैकम् तस्थौ भवः सोद्यतबाणचापः पुरस्य तत्सङ्गसमीक्षमाणः

ekaṃ tu ṛgvedaturaṃgamasya pṛṣṭhe padaṃ nyasya vṛṣasya caikam tasthau bhavaḥ sodyatabāṇacāpaḥ purasya tatsaṅgasamīkṣamāṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सासिशब्हैः शिलावर्षैः सम्पतद्भिश्च पादपैः । जघान देवसड्यांश्र दानवांश्वाप्यजीवयत् आप इस भीषण युद्धमें मेरे द्वारा प्रयुक्त किये गये शीतमे जले हुए, हिमपरिवेष्टित, माया और गर्वसे रहित इन हैत्यसिंहोंको देखिये । फिर तो वरुणके पाशसहित चन्द्रमाद्वरा छोड़ी गयी हिमवृष्टिने उन भयंकर हैत्योंको मेघसमूहकी

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 41

तदा भवपदन्यासाद् धयस्य वृषभस्य च पेतुः स्तनाश्च दन्ताश्च पीडिताभ्यां त्रिशूलिना

tadā bhavapadanyāsād dhayasya vṛṣabhasya ca petuḥ stanāśca dantāśca pīḍitābhyāṃ triśūlinā

हिन्दी अर्थ

शीतांशु चन्द्रमा पाश और हिमके प्रहारसे दानवोंका संहार करने लगे। वे दोनों जलके स्वामी और समगमें पाश एवं हिमके द्वारा युद्ध करनेवाले थे, अतः वे रणभूमिमें जलसे क्षुब्ध हुए दो महासागरकी भाँति विचरण करने लगे। उन दोनोंके द्वारा जलमग्न की गयी हुई दानवोंकी वह सेना उमड़े हुए संवर्तक नामक बादलोंसे आच्छादित जगतूकी तरह दीख रही थी। इस प्रकार जलके स्वामी उन दोनों देवता चन्द्रमा और वरुणने हैत्येन्द्रद्वारा निर्मित मायाको शान्त कर दिया। रणभूमिमें शीतल किरणसमूहोंसे जले हुए तथा पाशोंसे जकड़े हुए हैत्यगण शिखररहित पर्वतोंकी तरह चलनेमें भी असमर्थ हो गये। शीतांशुके आघातसे उन हैत्योंके सर्वाङ्ग हिमसे

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 42

ततःप्रभृति चाश्वानां स्तना दन्ता गवां तथा मूढाः समभवंस्तेन चादृश्यत्वमुपागताः

tataḥprabhṛti cāśvānāṃ stanā dantā gavāṃ tathā mūḍhāḥ samabhavaṃstena cādṛśyatvamupāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

आप्लावित हो गये और वे जलकी ठण्ढकसे ठिठुर गये। इस प्रकार वे गरमीरहित अग्निकी तरह दीख रहे थे। आकाशमण्डलमें विचरनेवाले उन हैत्योंके विचित्र विमानोंको कान्ति विपरीत हो गयी और वे लड़खड़ाकर इस प्रकार जब मायावी मयदानवने आकाशमें उन दानवोंको वरुणके पाशद्वारा बँधे हुए तथा शीतल

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 43

तारकाख्यस्तु भीमाक्षो रौद्ररक्तान्तरेक्षणः रुद्रान्तिके सुसंरुद्धो नन्दिना कुलनन्दिना

tārakākhyastu bhīmākṣo raudraraktāntarekṣaṇaḥ rudrāntike susaṃruddho nandinā kulanandinā

हिन्दी अर्थ

सुप्रसिद्ध पार्वती मायाको सृष्टि की, जो शिलासमूहसे व्याप्त तथा ढाल-तलवारसे युक्त हो अट्टहास करनेवाली थी, जिसका अग्रभाग घने वृक्षोंसे आच्छादित होनेके कारण भयंकर था, जो कन्दराओंसे व्याप्त काननोंसे युक्त, सिंहों, व्याघ्रो, चिग्घाड़ते हुए गजयूथों और भेड़ियोंसे परिपूर्ण थी, जिसके वृक्ष वायुके झकोरेसे चक्कर काट रहे थे, जो अपने ही प्रयत्नसे निर्मित, घोर शब्द करनेवाली और आकाशमें स्वेच्छानुसार गमन करनेवाली थी। वह पार्वती-माया तलवारोंकी खनखनाहट, शिलाओंकी वृष्टि और गिरते हुए वृक्षोंसे देवसमूहोंका संहार करने लगी। उधर उसने दानवोंको जीवित भी कर दिया।

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 44

परश्वधेन तीक्ष्णेन स नन्दी दानवेश्वरम् तक्षयामास वै तक्षा चन्दनं गन्धदो यथा

paraśvadhena tīkṣṇena sa nandī dānaveśvaram takṣayāmāsa vai takṣā candanaṃ gandhado yathā

हिन्दी अर्थ

नेशाकरी वारुणी च मायेन्तर्दधतुस्तत: । असिभिश्चायसगणै: किरन् देवगणान् रणे अश्मना प्रहताः केचिच्छिलाभिः शकलीकृताः । नानिरुद्धो द्रुमगणैर्देवोऽदूश्यत कश्चन

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 45

परश्वधहतः शूरः शैलादिः शरभो यथा दुद्राव खड्गं निष्कृष्य तारकाख्यो गणेश्वरम्

paraśvadhahataḥ śūraḥ śailādiḥ śarabho yathā dudrāva khaḍgaṃ niṣkṛṣya tārakākhyo gaṇeśvaram

हिन्दी अर्थ

कालज्ञः कालमेघाभः समीक्षन् कालमाहवे। देवासुरविमर्द॑ तु द्रष्टुकामस्तदा हरिः चोदितौ विष्णुवाक्येन तौ मायामपकर्षताम् हैत्यसेनां ददहतुर्युगान्तेष्विव मूच्छितौ

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 46

यज्ञोपवीतम् आदाय चिछेद च ननाद च ततः सिंहरवो घोरः शङ्खशब्दश्च भैरवः गणेश्वरैः कृतस्तत्र तारकाख्ये निषूदिते

yajñopavītam ādāya cicheda ca nanāda ca tataḥ siṃharavo ghoraḥ śaṅkhaśabdaśca bhairavaḥ gaṇeśvaraiḥ kṛtastatra tārakākhye niṣūdite

हिन्दी अर्थ

चेरतुर्दानवानीके क्रीडन्तावनिलानलौ वातस्कन्धापविद्धेषु कृतकर्मणि पावके। मायाबन्धे निवृत्ते तु स्तूयमाने गदाधरे

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 47

प्रमथारसितं श्रुत्वा वादित्रस्वनमेव च पार्श्वस्थः सुमहापार्श्वं विद्युन्मालिं मयो ऽब्रवीत्

pramathārasitaṃ śrutvā vāditrasvanameva ca pārśvasthaḥ sumahāpārśvaṃ vidyunmāliṃ mayo 'bravīt

हिन्दी अर्थ

निष्प्रयत्नेषु हैत्येषु त्रैलोक्ये मुक्तबन्धने। सम्प्रहृष्टेषु देवेषु साधु साध्विति सर्वशः जये दशशताक्षस्य हैत्यानां च पराजये। दिक्षु सर्वासु शुद्धासु प्रवृत्ते धर्मविस्तरे अपावृते चन्द्रमसि स्वस्थानस्थे दिवाकरे। प्रकृतिस्थेषु लोकेषु त्रिषु चारित्रबन्धुषु

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 48

बहुवदनवतां किमेष शब्दो नदतां श्रूयते भिन्नसागराभः वद वचनं तडिन्मालिन् किं किम् एतद्गणपाला युयुधुर्ययुर्गजेन्द्राः

bahuvadanavatāṃ kimeṣa śabdo nadatāṃ śrūyate bhinnasāgarābhaḥ vada vacanaṃ taḍinmālin kiṃ kim etadgaṇapālā yuyudhuryayurgajendrāḥ

हिन्दी अर्थ

उसके प्रभावसे चन्द्रमा और वरुणकी दोनों मायाएँ अन्तर्हित हो गयीं। वह हैत्य रणभूमिमें देवगणोंके ऊपर तलवारों और लोहनिर्मित अन्यान्य अस्त्रोंका प्रयोग कर रहा था। उसने रणभूमिको शिलाओं, यन्त्रो, अस्त्रो, वृक्षों और पर्वतोंसे ऐसा सघनरूपसे पाट दिया कि वहाँकी पृथ्वी पर्वतोंकी तरह चलने-फिरनेके लिये दुर्गम हो गयी। उस समय कुछ देवता पत्थरांसे आहत कर दिये गये, कुछ शिलाओंकी मारसे खण्ड-खण्ड कर दिये गये

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 49

इति मयवचनाङ्कुशार्दितस्तं तडिन्माली रविरिवांशुमाली रणशिरसि समागतः सुराणां निजगादेदम् अरिंदमो ऽतिहर्षात्

iti mayavacanāṅkuśārditastaṃ taḍinmālī ravirivāṃśumālī raṇaśirasi samāgataḥ surāṇāṃ nijagādedam ariṃdamo 'tiharṣāt

हिन्दी अर्थ

तथा कोई भी देवता ऐसा नहीं दीख रहा था, जो वृक्षसमूहोंसे ढक न गया हो। इस प्रकार एकमात्र भगवान् गदाधरको छोड़कर देवताओंकी उस सेनाके धनुष छिन्न- भिन्न हो गये, अस्त्रसमूह नष्ट हो गये और वह प्रयत्नहीन हो गयी । शोभाशाली परमेश्वर गदाधर युद्धस्थलमें उपस्थित होनेपर भी विचलित नहीं हुए तथा सहनशील होनेके कारण उन जगदीश्वरको क्रोध भी नहीं आया। काले मेघको-सी कान्तिवाले कालके ज्ञाता श्रीहरि रणभूमिमें कालको प्रतीक्षा करते हुए स्थित थे

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 50

यमवरुणमहेन्द्ररुद्रवीर्यस् तव यशसो निधिर्धीर तारकाख्यः सकलसमरशीर्षपर्वतेन्द्रो युद्ध्वा यस्तपति हि तारको गणेन्द्रैः

yamavaruṇamahendrarudravīryas tava yaśaso nidhirdhīra tārakākhyaḥ sakalasamaraśīrṣaparvatendro yuddhvā yastapati hi tārako gaṇendraiḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर रणभूमिमें भगवानूको अग्नि और वायु दीख पड़े। तब भगवान् विष्णुने उन्हें प्रेरित किया कि तुम दोनों इस मायाको नष्ट कर डालो। तब वृद्धिकी अन्तिम सीमापर पहुँचे हुए उन प्रचण्ड वेगशाली वायु और अग्निके प्रभावसे उस महासमरमें वह पार्वती माया जलकर भस्म हो गयी और सर्वथा नष्ट हो गयी। इसके बाद अग्निसे संयुक्त वायु और वायुसे संयुक्त अग्नि-दोनों पूरी शक्ति लगाकर युगान्तकी तरह हैत्यसेनाको भस्म करने लगे।

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 51

मृदितम् उपनिशम्य तारकाख्यं रविदीप्तानलभीषणायताक्षम् हृषितसकलनेत्रलोमसत्त्वाः प्रमथास्तोयमुचो यथा नदन्ति

mṛditam upaniśamya tārakākhyaṃ ravidīptānalabhīṣaṇāyatākṣam hṛṣitasakalanetralomasattvāḥ pramathāstoyamuco yathā nadanti

हिन्दी अर्थ

आगे-आगे वायुदेव चलते थे, फिर वायुदेवके पीछे अग्निदेव चलते थे। इस प्रकार अग्नि और वायु उस दानव-सेनामें क्रोडा करते हुए विचरण कर रहे थे। दानवोंकी सेना जलती हुई इधर-उधर भागने लगी और विमान चारों ओर जलकर गिरने लगे। दानवोंके कंधे वायुसे अकड़ गये। इस प्रकार अग्निद्वारा अपना कर्म कर चुकनेपर मायाका बन्धन निवृत्त हो गया, भगवान् गदाधरकी स्तुति की जाने लगी, हैत्यगण प्रयत्नहीन हो गये, त्रिलोकी बन्धनसे मुक्त हो गयी, परम प्रसन्न हुए देवगण सब ओर 'ठीक है, ठीक है' ऐसा शब्द बोलने लगे। इन्द्रकी विजय और हैत्योंकी पराजय हो गयी, सभी दिशाएँ शुद्ध हो गयीं, धर्मका विस्तार होने लगा।' चन्द्रमाका आवरण हट गया, सूर्य अपने स्थानपर

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 52

इति सुहृदो वचनं निशम्य तत् त्वं तडिमालेः स मयः सुवर्णमाली रणशिरस्य् असिताञ्जनाचलाभो जगदे वाक्यमिदं नवेन्दुमालिम्

iti suhṛdo vacanaṃ niśamya tat tvaṃ taḍimāleḥ sa mayaḥ suvarṇamālī raṇaśirasy asitāñjanācalābho jagade vākyamidaṃ navendumālim

हिन्दी अर्थ

स्थित हो गये, तीनों लोक निश्चिन्त हो गये, लोगोंमें यजमानेषु भूतेषु प्रशान्तेषु च पाप्मसु। अभिन्नबन्धने मृत्यौ हूयमाने हुताशने

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 53

विद्युन्मालिन्न नः कालः साधितुं ह्यवहेलया करोमि विक्रमेणैतत् पुरं व्यसनवर्जितम्

vidyunmālinna naḥ kālaḥ sādhituṃ hyavahelayā karomi vikrameṇaitat puraṃ vyasanavarjitam

हिन्दी अर्थ

यज्ञशोभिषु देवेषु स्वर्गार्थं दर्शयत्सु च। लोकपालेषु सर्वेषु दिक्षु संयानवर्तिघु भावे तपसि सिद्धानामभावे पापकर्मणाम्। देवपक्षे प्रमुदिते हैत्यपक्षे विषीदति त्रिपादविग्रहे धर्मे अधर्मे पादविग्रहे। अपावृत्ते महाद्वारे वर्तमाने च सत्पथे

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 54

विद्युन्माली ततः क्रुद्धो मयश्च त्रिपुरेश्वरः गणाञ्जघ्नुस्तु द्राघिष्ठाः सहितास्तैर्महासुरैः

vidyunmālī tataḥ kruddho mayaśca tripureśvaraḥ gaṇāñjaghnustu drāghiṣṭhāḥ sahitāstairmahāsuraiḥ

हिन्दी अर्थ

लोके प्रवृत्ते धर्मेषु सुधर्मेष्वाश्रमेषु च। प्रजारक्षणयुक्तेषु भ्राजमानेषु राजसु प्रशान्तकल्मषे लोके शान्ते तमसि दानवे। अग्निमारुतयोस्तत्र वृत्ते संग्रामकर्मणि

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 55

येन येन ततो विद्युन् माली याति मयश्च सः तेन तेन पुरं शून्यं प्रमथैः प्रहृतैः कृतम्

yena yena tato vidyun mālī yāti mayaśca saḥ tena tena puraṃ śūnyaṃ pramathaiḥ prahṛtaiḥ kṛtam

हिन्दी अर्थ

तन्मया विपुला लोकास्ताभ्यां कृतजयक्रिया। पूर्व हैत्यभयं श्रुत्वा मारुताग्निकृतं महत् कालनेमीति विख्यातो दानवः प्रत्यदूश्यत। भास्कराकारमुकुटः शिञ्जिताभरणाङ्गदः

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 56

अथ यमवरुणमृदङ्गघोषैः पणवडिण्डिमज्यास्वनप्रघोषैः सकरतलपुटैश्च सिंहनादैर् भवमभिपूज्य तदा सुरा अवतस्थुः

atha yamavaruṇamṛdaṅgaghoṣaiḥ paṇavaḍiṇḍimajyāsvanapraghoṣaiḥ sakaratalapuṭaiśca siṃhanādair bhavamabhipūjya tadā surā avatasthuḥ

हिन्दी अर्थ

मन्दराद्रिप्रतीकाशो महारजतपर्वतः । धूम्रकेशो हरिच्छमश्रुः संदष्टौष्ठपुटाननः। त्रैलोक्यान्तरविस्तारि धारयन् विपुलं वपुः

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

अध्याय १३८

श्लोक 57

सम्पूज्यमानो दितिजैर्महात्मभिः सहस्ररश्मिप्रतिमौजसैर् विभुः अभिष्टुतः सत्यरतैस् तपोधनैर् यथास्तशृङ्गाभिगतो दिवाकरः

sampūjyamāno ditijairmahātmabhiḥ sahasraraśmipratimaujasair vibhuḥ abhiṣṭutaḥ satyaratais tapodhanair yathāstaśṛṅgābhigato divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

ईरयन् मुखनिः श्रासैर्वृष्टियुक्तान् बलाहकान् दिधक्षन्तमिवायान्तं सर्वान् देवगणान् मृधे संबर्तकाले तृषितं दृष्टं मृत्युमिवोत्थितम्

English

Here ends the one hundred and thirty-eighth chapter on the killing of Tdrakasura in the great T&rakdsura war.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 138
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.