Matsya Purana· Matsya Purāṇa
153
अध्याय 153 / 176

Adhyaya 153

219 श्लोकभाग 1/2 · श्लोक 1–159WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ159 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५३

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १५३ तमालोक्य पलायन्तं विभ्रष्टध्वजकार्मुकम् हरिं देवः सहस्राक्षो मेने भग्नं दुराहवे

matsya-purāṇa 153 tamālokya palāyantaṃ vibhraṣṭadhvajakārmukam hariṃ devaḥ sahasrākṣo mene bhagnaṃ durāhave

हिन्दी अर्थ

दृढप्रहारी च भवेत् तथा शूकरवन्नृपः चित्राकारश्च शिखिवद् दूढभक्तस्तथा श्ववत्। तथा च मधुराभाषी भवेत् कोकिलवत्रृपः काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातवसतिं वसेत्।

English

Suta said: — Indra, on seeing Vi§nu flying away from the battlefield with His banner and bow broken, acknowledged His defeat and thus of the party of tlie Devas. Seeing the Dnityas dancing with joy, lie could not make out what ought to be done next. So India approached Vinu, and uttered sweetly the following encouraging words: — " Lord! why are you making plays with these evil-intentioned Danavas. What can a good man do wlieii the wicked become aware of his weak points? when the powerful people ignore the low and weak, the latter consider themselves brave; consequently, a wise man should never let go the low who is not in difficulty. You ought not to say " The big warriors attain victory with the aid of their army." At the destruction of Hiranyaksa, who helped you? The powerful and proud Daitya- Hiranyakaipu lost his memory on seeing you. Those old Asuras, the enemies of the Devas, were destroyed by you like a swarrn of locusts consumed in the fire. Hari! It is Yoxi who annihilate the Daityas in all the ages, similarly, O, enemy of the demons! obviate the sufferings of the dying Devas at the present moment also." — 1-9.

अध्याय १५३

श्लोक 2

दैत्यांश्च मुदितान्दृष्ट्वा कर्तव्यं नाध्यगच्छत अथायान्निकटे विष्णोः सुरेशः पाकशासनः

daityāṃśca muditāndṛṣṭvā kartavyaṃ nādhyagacchata athāyānnikaṭe viṣṇoḥ sureśaḥ pākaśāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

वस्त्रं पुष्पमलंकारं यच्चान्यन्मनुजोत्तम अपरीक्षितपूर्व च पुरुषैरा्तकारिभिः

English

Hearing such words of Indra, the long-armed Lord Visnu, the destroyer of the enemies of the Devas, the refuge of all, looked full of all glory and becoming pleased, said to Indra " All the Daityas will not be killed unless their predestined means of death occur. The unconquerable Daitya TrakAsura will be killed at the hands of a seven-

अध्याय १५३

श्लोक 3

उवाच चैनं मधुरं प्रोत्साहपरिबृंहकम् किमेभिः क्रीडसे देव दानवैर्दुष्टमानसैः

uvāca cainaṃ madhuraṃ protsāhaparibṛṃhakam kimebhiḥ krīḍase deva dānavairduṣṭamānasaiḥ

हिन्दी अर्थ

नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेत्रैव देवोत्सवे वसेत् नरेन्द्रलक्षम्या धर्मज्ञ त्राता यत्तो भवेन्नृपः। सद्धूत्याश्च तथा पुष्टाः सततं प्रतिमानिताः युद्धविमुख न होना, प्रजाओंका परिपालन तथा ब्राह्मणोंकी शुश्रूषा-ये तीनों धर्म राजाओंके लिये परम कल्याणकारी हैं। उसी प्रकार दुर्दशाग्रस्त, असहाय और वृद्धोंके तथा विधवा रित्रयोंके योगक्षेम एवं जीविकाका प्रबन्ध करना

English

TEE MAT8YA PURANAM,

अध्याय १५३

श्लोक 4

दुर्जनैर्लब्धरन्ध्रस्य पुरुषस्य कुतः क्रियाः शक्तेनोपेक्षितो नीचो मन्यते बलमात्मनः

durjanairlabdharandhrasya puruṣasya kutaḥ kriyāḥ śaktenopekṣito nīco manyate balamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए । राजाको वर्णाश्रमकी व्यवस्था विशेषरूपसे करनी चाहिए तथा अपने धर्मसे भ्रष्ट हुए लोगोंको पुनः अपने- अपने धर्मोमें स्थापित करना चाहिए। चारों आश्रमोंपर भी उसी प्रकारकी देख-रेख रखनी चाहिए। राजाके लिये उचित है कि बह अतिथिके लिये अन्न, तैल और पात्रोंकी व्यवस्था स्वयं करे एवं सम्माननीय व्यक्तियोंका अपमान न करे तथा तपस्वीके लिये अपने सभी कर्माको तथा राज्य एवं अपने-आपको समर्पित कर दे और देवताके

English

days' old baby and by none else. Some demons deserve being killed by a woman. Some by a virgin but the wicked demon Jambba is destined to meet with death at your Ininds; yon sliould, therefore, destroy liiin, the terror of the world, by jour own prowess; no one else can kill liim. Guarded by me, you go and kill Jainbha the thorn of the universe."— 10-14.

अध्याय १५३

श्लोक 5

तस्मान्न नीचं मतिमान् दुर्गहीनं हि संत्यजेत् अथाग्रेसरसंपत्त्या रथिनो जयमाप्नुयुः

tasmānna nīcaṃ matimān durgahīnaṃ hi saṃtyajet athāgresarasaṃpattyā rathino jayamāpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

समान चिरकालतक उनकी पूजा करे। मनुष्यके द्वारा सरल (सुमति) और कुटिल (कुमति) दो प्रकारकी बुद्धियोंको जानना चाहिए। उनमें कुटिल बुद्धिको जान लेनेपर उसका सेवन न करे, किंतु यदि आ गयी हो तो उसे दूर हटा दे। राजाके छिद्रको शत्रु न जान सके, किंतु वह शत्रुके छिद्रको जान ले। वह कछुएकी भाँति अपने अङ्गोंको छिपाये रखे और अपने छिद्रकी रक्षा करे। अविश्वसनीय व्यक्तिका विश्वास न करे और विश्वसनीयका भी बहुत विश्वास न करे; क्योंकि बिश्वाससे उत्पन्न हुआ भय मूलको भी काट डालता है ॥५७--६८॥

English

Hearing those words, Indra direele 1 the Dovas to array Ilis army. Vi.snn put the eleven Itudras, ('omprisitig all (he power and asceticism of the three regions, iihctui of At tliat time, the eleven temhie Iihidias with

अध्याय १५३

श्लोक 6

कस्ते सखाभवच्चाग्रे हिरण्याक्षवधे विभो हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वीर्यशाली मदोद्धतः

kaste sakhābhavaccāgre hiraṇyākṣavadhe vibho hiraṇyakaśipurdaityo vīryaśālī madoddhataḥ

हिन्दी अर्थ

राजाको चाहिए कि वह यथार्थ कारणको प्रकाशित करके दूसरोंको अपनेपर विश्वस्त करे। वह बगुलेको भाँति अर्थका चिन्तन करे, सिंहकी तरह पराक्रम करे, भेड्यिके समान लूट-पाट कर ले, खरगोशकी तरह छिपा रहे तथा शूकरके सदृश दृढ़ प्रहार करनेवाला हो। राजा मोरकी भाँति विचित्र आकारवाला, कुत्तेकी तरह अनन्यभक्त तथा कोकिलकी भाँति मृदुभाषी हो। नरश्रेष्ठ! राजाको चाहिए कि वह सर्वदा कौएकी भाँति सशङ्कित

English

their throats j'cllow, by wearing wreaths of serpents, holding skulls, beauti- fied with the crescent moon on their forehead ami with tufts of hair on their head, looking ferocious with their trklenls am! wearing lionskins, with their tawny matted hair, those eleven, named, Kapali, Pingala, Bliima, Birfip'lksa, Bilohita, Ajesa, Sasana, Jainhhu, Clianrla, ami Dliruva--- began to

अध्याय १५३

श्लोक 7

त्वां प्राप्यापश्यदसुरो विषमं स्मृतिविभ्रमम् पूर्वे ऽप्यतिबला ये च दैत्येन्द्राः सुरविद्विषः

tvāṃ prāpyāpaśyadasuro viṣamaṃ smṛtivibhramam pūrve 'pyatibalā ye ca daityendrāḥ suravidviṣaḥ

हिन्दी अर्थ

रहे। वह गुप्त स्थानपर निवास करे, पहले बिना परीक्षा किये भोजन, शय्या, वस्त्र, पुष्प, अलंकार एवं अन्यान्य सामग्रियोंको न ग्रहण करे। विश्वस्त पुरुषोंद्वारा पहले बिना परीक्षा किये हुए मनुष्योंकी भीड़ तथा आज्ञात जलाशयमें प्रवेश न करे। दुष्ट हाथी एवं बिना सिखाये घोड़ेपर न चढ़े, न बिना जानी हुई स्त्रीके साथ समागम करे और न देवोत्सवमें निवास करे। धर्मज्ञ! राजाको सर्वदा राजलक्ष्मी (चिह)-से सुसम्पन्न, दीनरक्षक और राज्ञा सहायाः कर्तव्याः पृथिवीं जेतुमिच्छता। यथार्ह चाप्यसुभृतो राजा कर्मसु योजयेत्

English

kill the demons who were attacking Vi.'nu and r'ml)()]d('ncd the Devas by roaring like tlnu.dc'riiig clonds. India nlso made Jjjs appearance riding on Ins big Air" vata elephant, having four tasks ami rut flowing all round him, looking like the lofty sr.owelad Ilimfiaya with golden bells tinkling, on his sides bi isk ch onaras 11 wing, ami asssuming any form at will. At that instant, Imiui looked like the rising »Snii on the Udayachala Mountain.— lo'1.

अध्याय १५३

श्लोक 8

विनाशमागताः प्राप्य शलभा इव पावकम् युगे युगे च दैत्यानां त्वमेवान्तकरो हरे

vināśamāgatāḥ prāpya śalabhā iva pāvakam yuge yuge ca daityānāṃ tvamevāntakaro hare

हिन्दी अर्थ

धर्मिष्ठान् धर्मकार्येषु शूरान् संग्रामकर्मसु। निपुणानर्थकृत्येषु सर्वत्रैव तथा शुचीन् स्त्रीषु षण्डं नियुञ्जीत तीक्ष्णं दारुणकर्मसु। धर्मे चार्थे च कामे च नये च रविनन्दन

English

Marut, of unequalled prowe.'-s guarded die left ftiiartorof Jiulra and the riglit was guarded by Agni tlial tills all tlie directions witli His blazes. Visnu with llie army siij.poited the r('ar ol India, Aditya, Vasn, Vitiv'edeva, Marudgauii, Astviin kumara, Garni ha i vas, 1* ksasas, Vaksas, Kiiinaras, Serpents all armed witij various kimis of wea] ons, having- various symbols and adorm d with many golden oinamenis collecting together in billions, and talking of their past glorious thods, marched on to tlie front to kill the I).dty<i;. hard.s wa re singing in front

अध्याय १५३

श्लोक 9

तथैवाद्येह मग्नानां भव विष्णो सुराश्रयः एवमुक्तस्ततो विष्णुर् व्यवर्धत महाभुजः

tathaivādyeha magnānāṃ bhava viṣṇo surāśrayaḥ evamuktastato viṣṇur vyavardhata mahābhujaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा यथाह कुर्याच्च उपधामिः परीक्षणम्। समतीतोपदान् भृत्यान् कुर्याच्छस्तवनेचरान् तत्पादान्वेषिणो यत्तांस्तदध्यक्षांस्तु कारयेत्। एवमादीनि कर्माणि नृपैः कार्याणि पार्थिव सर्वथा नेष्यते राज्ञस्तीक्ष्णोपकरणक्रमः। कर्माणि पापसाध्यानि यानि राज्ञो नराधिप

English

of the Pe>'as. At tliat time, ihe a.s rclilud die destruction (f die demons. —

अध्याय १५३

श्लोक 10

ऋद्ध्या परमया युक्तः सर्वभूताश्रयो ऽरिहा अथोवाच सहस्राक्षं कालक्षमम् अधोक्षजः

ṛddhyā paramayā yuktaḥ sarvabhūtāśrayo 'rihā athovāca sahasrākṣaṃ kālakṣamam adhokṣajaḥ

हिन्दी अर्थ

नेष्यते पृथिवीशानां तीक्ष्णोपकरणक्रिया यस्मिन् कर्मणि यस्य स्याद् विशेषेण च कौशलम्। तस्मिन् कर्मणि तं राजा परीक्ष्य विनियोजयेत्। पितृपैतामहान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत्

English

That ai'iny of die Hevas uiMhu* the cummaud of India and adoi-ned with many hor-e';, ('lephants am! whin- umhreljuv;;ni/l banners, became the cause of the grief to the Haitya. 0;i se('ing the ad\aiu*(' of the army of the Devcis, Gajasura (;ame out Ida' a hng, (depliaut, as if. great masses of clonds were moving. Armed with a batl'e-a\e and bitiiii; his lips with rage he began t<> trample over the Hevas and puiied many of them aside with his hands. He killed seveial of tlaun willi his battle-axe. When he fonglit like tliat, the Yaksas, ( iandharvaM, and Kinnaras, usi»d tlieir no(»ses, axes, clubs and various oilier weapons. Jhit the demon began to move on in the liattlefichl after panying easily all those blows with his mighty arms. He devoureil the weapons as an elo])hant eats away the big bundle of grass. \Vherever the demon rushed there was a huge uproar and confusion, Gaj'sura, becoming invisible, caught liold of Devas by his long arms ami laifl tljcm down. Afterwanls seeing the the Devas taken to flight, the Itndras, burning like tire, said to themselves "crush this demon; kill this demon l)y hiltijig him with a sharp trident on some weak spot." — 28-37.

अध्याय १५३

श्लोक 11

दैत्येन्द्राः स्वैर्वधोपायैः शक्या हन्तुं हि नान्यतः दुर्जयस्तारको दैत्यो मुक्त्वा सप्तदिनं शिशुम्

daityendrāḥ svairvadhopāyaiḥ śakyā hantuṃ hi nānyataḥ durjayastārako daityo muktvā saptadinaṃ śiśum

हिन्दी अर्थ

राजा दायादकृत्येषु परीक्ष्य तु कृतान् नरान्। नियुञ्जीत महाभाग तस्य ते हितकारिणः परराजगृहात् प्राप्ताञ्जनसंग्रहकाम्यया। दुष्टान् वाप्यथवादुष्टानाश्रयीत प्रयत्नतः वृत्तिं तस्यापि वर्तेत जनसंग्रहकाम्यया

English

Hearing their words Kapali picking up a sJiarp trident and knitting

अध्याय १५३

श्लोक 12

कश्चित्स्त्रीवध्यतां प्राप्तो वधे ऽन्यस्य कुमारिका जम्भस्तु वध्यतां प्राप्तो दानवः क्रूरविक्रमः

kaścitstrīvadhyatāṃ prāpto vadhe 'nyasya kumārikā jambhastu vadhyatāṃ prāpto dānavaḥ krūravikramaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा देशान्तरप्राप्तं पुरुषं पूजयेद् भृशम्। ममायं देशसम्ग्राप्तो बहुमानेन चिन्तयेत् कामं भृत्यार्जनं राजा नैव कुर्यान्नराधिप। न च वाऽसंविभक्तांस्तान् भृत्यान् कुर्यात् कथञ्जन

English

(jHAtER GLUT.

अध्याय १५३

श्लोक 13

तस्माद्वीर्येण दिव्येन जहि जम्भं जगद्वरम् अवध्यः सर्वभूतानां त्वां विना स तु दानवः

tasmādvīryeṇa divyena jahi jambhaṃ jagadvaram avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ tvāṃ vinā sa tu dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

भृत्या मनुजशार्दूल रुषिताश्च तथैकतः तेषां चारेण चारित्रं राजा विज्ञाय नित्यशः। उद्यमी होना चाहिए पृथ्वीको जीतनेकी इच्छा रखनेवाले राजाको सर्वदा सम्मानित एवं पालित उत्तम अनुचरोंको सहायक बनाना चाहिए। वह प्राणियोंको यथायोग्य कर्मोमें नियुक्त करे। उसे धर्म-कार्योमें धर्मात्माओंको,

English

his eyebrow. and with eyes wide open through rage, ran before the demon and hit it on the foreliead of the Daitya. Afterwards the remain- ing ten Hudras also iiit his mountain like body with their tridents. Blood ran out of tlie demon's moutli on being wounded by those sharp tri- dents. At that lime, the Daitya looked beautiful like the clear pond during winter teeming with swans and blue and red lotus flowers. Sur- rounded b} the Uudras covered with ashes, the Daitya looked beautiful, like a black mountain adorned with white geese. The Daitya thus injured, moved liis ears and bit fambhu Rinlia on His navel and began to tight severely with two other Riidras at which the remaining Rudras started piercing tl)e body of tlie demon fearlessly with their weapons. Tlie fearless Rudras surrounded Gnjasura on all sides. — 38-44.

अध्याय १५३

श्लोक 14

मया गुप्तो रणे जम्भं जगत्कण्टकमुद्धर तद्वैकुण्ठवचः श्रुत्वा सहस्राक्षो ऽमरारिहा

mayā gupto raṇe jambhaṃ jagatkaṇṭakamuddhara tadvaikuṇṭhavacaḥ śrutvā sahasrākṣo 'marārihā

हिन्दी अर्थ

युद्धकर्मोमें शूर-वीरोंको, अर्थ-कार्योमें उसके विशेषज्ञोंको, सच्चरित्रोंको सर्वत्र, स्त्रियोके मध्यमें नपुंसकको और भीषण कर्मोमें निर्दयको नियुक्त करना चाहिए। रविनन्दन ! राजाको धर्म, अर्थ, काम और नीतिके कार्योमें गुप्त पारिश्रमिक देकर अनुचरोंकी परीक्षा करनी चाहिए। उत्तीर्ण होनेवालेको श्रेष्ठ गुप्तचर बनाये और उनके कार्योंकी देखरेख करनेवालोंको उनका अध्यक्ष बनाये। राजन्! इस प्रकार राजाको राज्यके कार्योका संचालन करना

English

They then lookral like a group of jackals preying on a bnfTalo's carcass in a jungle. Afterwards, Xunjara leaving the two Rudras — who were engaging him in tlie conflict — fell on the rest and began to bela- bour them with his hands, feet and teeth. When tiie demon, fighting with the nine Rudras, got fatigued, then Kap'di, taking him by the hand, wheeled him round furiously. When little life was left in liim. He hurled liim on the ground willi great foiee and peeled off his formidable skin and used it for his gariiuml; blood began to flow fi*om the Daitya's body. Seeing the fall of the valiant demon t}ajasnra in that way, the rest of them rushed forth in dismay and man}'' of them fell on the ground. Afterwards Kap*"di covering Himself with the Demon's skin looked most fearful to <*very one. Then the Itaityas saw the terrible form of that Rudra. — 45-52.

अध्याय १५३

श्लोक 15

समादिशत्सुरान्सर्वान् सैन्यस्य रचनां प्रति यत्सारं सर्वलोकेषु वीर्यस्य तपसो ऽपि च

samādiśatsurānsarvān sainyasya racanāṃ prati yatsāraṃ sarvalokeṣu vīryasya tapaso 'pi ca

हिन्दी अर्थ

चाहिए। राजाको सर्वथा उग्र कर्मोवाला नहीं होना चाहिए। नरेश्वर! राजाके जो पापाचरणद्वारा सिद्ध होनेवाले कर्म हैं, उन्हें सत्पुरुष नहीं करते, अतः राजाको भी उनका परित्याग कर देना चाहिए; क्योंकि राजाओंके लिये क्रूर कर्माचरण उचित नहीं हैं। राजाको चाहिए कि जिस कार्यमें जिसकी विशेष कुशलता है, उसे उसी कार्यमें परीक्षा लेकर नियुक्त करे; किंतु पिता-पितामहसे चले आते हुए नौकरोंको सभी कर्मोमें नियुक्त करे, परंतु अपने जातीय कार्योमें उन्हें न रखे ॥६९--८३ ई ॥

English

When Chajasnra was killed like that, Nimi, riding on his elephant, boating his kettle-drnm and roaring furiously, appeared in the field of battle. He looked like* cloud at the time of tlie great dissolution and was attended by Duidliaia Dinava. In wbieliever direction Nimi appeared,; tlie l)(»vas began to (lee with horT(;r foi'saking all their arms and' weapons. All the elepliants ran away on getting the unbearable scent of the demon's elephant. — 53-56.

अध्याय १५३

श्लोक 16

तदेकादश रुद्रांस्तु चकाराग्रेसरान्हरिः व्यालभोगाङ्गसंनद्धा बलिनो नीलकंधराः

tadekādaśa rudrāṃstu cakārāgresarānhariḥ vyālabhogāṅgasaṃnaddhā balino nīlakaṃdharāḥ

हिन्दी अर्थ

महाभाग ! राजाको पारिवारिक कार्योमें परीक्षा करके मनुष्योंको नियुक्त करना चाहिए; क्योंकि वे उसके कल्याण करनेवाले होते हैं। अनुचरोंका संग्रह करनेकी भावनासे राजाको चाहिए कि जो अनुचर दूसरे राजाकी ओरसे उनके यहाँ आयें-चाहे वे दुष्ट हों अथवा सज्जन, उन्हें प्रयत्नपूर्वक अपने यहाँ आश्रय दे; किंतु दुष्टको समझकर राजा उसका विश्वास न करे, परंतु जनसंग्रहकी इच्छासे उसे भी जीविका देनी चाहिए। राजाको चाहिए कि दूसरे देशसे आये हुए

English

When the army of the Devas fled, Indr*a took His stand supported by ilie eight Dikpalas and Kesava. When the elephant of Ninii faced Indra's Airavata, oven tlic latter sent out a thrilling cry and took to flight with horror. It did not stop inspito of Iiidra's efforts. At that time Indra, whoso elephant was retreating backwards, began to fight in that condition and hit the chest of Nimi with his thunderbolt; and inflicted a blow on the head of tlie denion's elephant. But Nimi. not minding the blow, dauntlessly struck Airfivata with a club when it knelt on its hind legs. Getting up immediately, it fled in horror when a thick dust storm was created by Vayii. — 57-03.

अध्याय १५३

श्लोक 17

चन्द्रखण्डनृमुण्डालीमण्डितोरुशिखण्डिनः शूलज्वालावलिप्ताङ्गा भुजमण्डलभैरवाः

candrakhaṇḍanṛmuṇḍālīmaṇḍitoruśikhaṇḍinaḥ śūlajvālāvaliptāṅgā bhujamaṇḍalabhairavāḥ

हिन्दी अर्थ

व्यक्तिका विशेष स्वागत करे और ' यह मेरे देशमें आया है ' ऐसा समझकर उसका अधिक सम्मान करे। नराधिप! अधिक नौकर नहीं रखना चाहिए। साथ ही जो पहले अपने पदसे पृथक् कर दिये गये हों, ऐसे नौकरोंको किसी प्रकार भी नियुक्त न करे। नरशार्दूल ! शत्रु, अग्नि, विष, सर्प तथा नंगी तलवार-ये सब एक ओर हैं तथा क्रुद्ध अनुचर एक ओर हैं। (अर्थात् दोनों समान हँ ) राजाको चाहिए कि गुप्तचरद्वारा नित्य उन अनुचरोंके चरित्रकी जानकारी प्राप्त कर उनमें गुणवानोंका सत्कार और निर्गुणोंका अनुशासन करता रहे। राजन्! इसी कारण राजालोग

English

Nimi's elephant stood like a mountain before that intensely strong blow of wind, and at that time, the blood flowing from his body looked like a streamlet of vermilion flowing from a mountain. — 64.

अध्याय १५३

श्लोक 18

पिङ्गोत्तुङ्गजटाजूटाः सिंहचर्मानुषङ्गिणः कपालीशादयो रुद्रा विद्रावितमहासुराः

piṅgottuṅgajaṭājūṭāḥ siṃhacarmānuṣaṅgiṇaḥ kapālīśādayo rudrā vidrāvitamahāsurāḥ

हिन्दी अर्थ

कथिताः सततं राजन् राजानश्चारचक्षुषः॥ ९० सर्वदा चारचक्षु ( अर्थात् गुप्तचर ही जिनकी आँखें हैं ऐसा) स्वके देशे परे देशे ज्ञानशीलान् विचक्षणान्। अनाहार्यान् क्लेशसहान् नियुञ्जीत तथा चरान्

English

At that very instant, Kuvera came forward and threw His pondrous club at the elephant's liea<l and liy the blow of that, the elephant fell down senseless on the ground when a loud cry of victory was raised by the

अध्याय १५३

श्लोक 19

कपाली पिङ्गलो भीमो विरूपाक्षो विलोहितः अजेशः शासनः शास्ता शंभुश्चण्डो ध्रुवस्तथा

kapālī piṅgalo bhīmo virūpākṣo vilohitaḥ ajeśaḥ śāsanaḥ śāstā śaṃbhuścaṇḍo dhruvastathā

हिन्दी अर्थ

बणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान्। तथा प्रवाजिताकारांश्चारान् राजा नियोजयेत् नैकस्य राजा श्रददध्याच्यारस्यापि सुभाषितम्। द्योः सम्बन्धमाज्ञाय श्रददध्यान्नृपतिस्तदा तस्माद् राजा प्रयत्नेन गूढांश्चारान् नियोजयेत्

English

Devas. The horses began to neigh, the elephants sounded, the bows were twanged, and Niini, seeing his elephant dead, retreated from the battle field. Then, hearing the joyous cry of the Devas the demon was ablaze with rage like the burning of fire at the time of pouring in of (he clarified butter. After drawing his bow and with his eyes turned red with anger, he thus addressed the Devas: — "Wait, wait, for awhile." Saying so, he directed his charioteer to drive his chariot forward. At that time, when his chariot glided on nimbly, it looke<l as if tliousands of suns were rising on UdaySchala. The demon made his advance, seated in a chariot be- decked with banners, small bells and inoonlike wliite umbrellas and looked beautiful. His advance on his chariot broke the heart of the Devas. At that time, the undepressed Indra, seeing the demon advancing armed with a bow and arrow, took up His bow and put on a very sharp- pointed arrow to its string; and by the shower of His arrows cut down the bow and arrows of the demon. Then tlambha, easting away the broken bow, picked up another and sent forth a sliarp vollo'y of poisoned arrows. He shot ten arrow\s at the collar-bone of India, tr.ree at bis lieart and two arrows at liis shoulders. — 1)5-77.

अध्याय १५३

श्लोक 20

एत एकादशानन्तबला रुद्राः प्रभाविणः पालयन्तो बलस्याग्रे दारयन्तश्च दानवान्

eta ekādaśānantabalā rudrāḥ prabhāviṇaḥ pālayanto balasyāgre dārayantaśca dānavān

हिन्दी अर्थ

चाराणामपि यत्नेन राज्ञा कार्य परीक्षणम् कर्मणा केन मे लोके जनः सर्वोऽनुरज्यते। विरज्यते केन तथा विज्ञेयं तन्महीक्षिता

English

India also began to discharge his arrows similarly when the demon cut down his arrows into ten pieces in tlie air by Ins own sharp and fiery arrows. Afterwards, India covered tlie space with his arrows as (he sky is covered by the banks of clouds din ing the rainy season. T3ut Jambha drove away the arnAvs of Indra, as the wind drives away the clouds, at which India felt excited and resortiMl tc; more severe measures. He discharged His wonderful (landliarvastra on the demon which covered the sky. The sky was illumiiunod and hundieds of (Jandharva towns were called into being in the lirmamenl by virtue of that missile and a shower of arms began to pour in from those towns. Tlie demon army began to be destroyed when all of them went for succc)nr to dainblia, who, 'ftlso being pierced by the CJandharvastra, was horritied to hear the sufferings of the demons. — 78-85.

अध्याय १५३

श्लोक 21

आप्याययन्तस्त्रिदशान् गर्जन्त इव चाम्बुदाः हिमाचलाभे महति काञ्चनाम्बुरुहस्रजि

āpyāyayantastridaśān garjanta iva cāmbudāḥ himācalābhe mahati kāñcanāmburuhasraji

हिन्दी अर्थ

अनुरागकरं लोके कर्म कार्य महीक्षिता। विरागजनकं लोके वर्जनीयं विशेषतः राज्ञां यतो भास्करवंशचन्द्र। कहलाते हैं। अपने देशमें या पराये देशमें ज्ञानी, निपुण, निर्लोभी और कष्टसहिष्णु गुप्तचरोंको नियुक्त करना चाहिए । जिन्हें साधारण जनता न पहचानती हो, जो सरल दिखायी पड़ते हों, जो एक-दूसरेसे परिचित न हों

English

Afterwards, the demon discharged Ins Musalastra whiidi Hooded the universe with iron clubs and began to knock down the towns of the Gandbarvas and smashed all the horses, (dephants, chariots and the Deva armies. India then di&cliargod the 1'vastra-astra; whicli gave out very strong weapons full of mechanism that like sparks of fire, and a

अध्याय १५३

श्लोक 22

प्रचलच्चामरे हेमघण्टासंघातमण्डिते ऐरावते चतुर्दन्ते मातङ्गे ऽचलसंस्थिते

pracalaccāmare hemaghaṇṭāsaṃghātamaṇḍite airāvate caturdante mātaṅge 'calasaṃsthite

हिन्दी अर्थ

तथा वणिक्, मन्त्री, ज्योतिषी, वैद्य और संन्यासीके वेशमें भ्रमण करनेवाले हों, राजा ऐसे गुप्तचरोंको नियुक्त करे। राजा एक गुप्तचरको बातपर, यदि वह अच्छी लगनेवाली भी हो तो भी विश्वास न करे । उस समय उसे दो गुप्तचरोंकी बातोंपर उनके आपसी सम्बन्धको जानकर ही विश्वास करना चाहिए। यदि वे दोनों आपसमें अपरिचित हों तो विश्वास करना चाहिए । इसीलिये राजाको गुप्त रहनेवाले चरोंको नियुक्त करना चाहिए ॥ ८४--९४॥

English

canopy also; and a severe conflict cnsiiCMl Ixtween the sparks and the missiles of the demon. The Musahustra was then destroyed. The demon then let out his Sailastra wlien blocks of stone measuring bands began to fall.~80-92.

अध्याय १५३

श्लोक 23

महामदजलस्रावे कामरूपे शतक्रतुः तस्थौ हिमगिरेः शृङ्गे भानुमानिव दीप्तिमान्

mahāmadajalasrāve kāmarūpe śatakratuḥ tasthau himagireḥ śṛṅge bhānumāniva dīptimān

हिन्दी अर्थ

राज्यके मूलाधार गुप्तचर ही हैं, क्योंकि गुप्तचर ही राजाके नेत्र हैं। अतः राजाको गुप्तचरोंकी भी यत्नपूर्वक परीक्षा करनी चाहिए। राज्यमें अनुचरोंका अनुराग एवं वैर तथा प्रजाके गुण और अवगुण-राजाओंके ये सभी कार्य गुप्तचरोंपर ही निर्भर हैं, अत: उनके प्रति यत्नशील रहना चाहिए। राजाको यह बात सर्वदा ध्यानमें रखनी चाहिए कि लोकमें मेरे किस कामसे सभी लोग अनुरक्त रहेंगे और किस कामसे विरक्त हो जायँगे। इसे समझकर राजाको लोकमें अनुरागजनक कार्यका सम्पादन और विरागोत्पादक कर्मका विशेषरूपसे त्याग करना चाहिए। सूर्यकुलचन्द्र! चूँकि राजाओंकी लक्ष्मी उनकी प्रजाओंके अनुरागसे उत्पन्न होनेवाली होती है, इसलिये श्रेष्ठ राजाओंको

English

Afterwards, the missiles created by tlie Tvastra-astra and all the mechanisms, thereof, were destroyed by those stones. After tlius destroying all the mechanisms, the SailAstra began to powder the heads of the enemies and ravage the earth. Then, Indra hurled his Vajrastra which started a downpour of stones in all the directions. — S).VJ5.

अध्याय १५३

श्लोक 24

तस्यारक्षत्पदं सव्यं मारुतो ऽमितविक्रमः जुगोपापरमग्निस्तु ज्वालापूरितदिङ्मुखः

tasyārakṣatpadaṃ savyaṃ māruto 'mitavikramaḥ jugopāparamagnistu jvālāpūritadiṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर मानवोंके प्रति प्रयत्नपूर्वक अत्यन्त अनुराग कार्योऽतिरागो भुवि मानवेषु॥ ९९ करना चाहिए॥ ९५--९९॥

English

The demon's Jailnstra became futile and he used the violent Aisika- astra which became radiant and inadeJndra's Vajrastra useless, ft spread on all sides when chariots, elephants, etc. and the army of the Devas began to burn. Seeing his army being thus consumed, Indra used His

अध्याय १५३

श्लोक 25

पृष्ठरक्षो ऽभवद्विष्णुः ससैन्यस्य शतक्रतोः आदित्या वसवो विश्वे मरुतश्चाश्विनावपि

pṛṣṭharakṣo 'bhavadviṣṇuḥ sasainyasya śatakratoḥ ādityā vasavo viśve marutaścāśvināvapi

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे राज्ञां सहायसम्पत्तिर्नाम पञ्चदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें राजाकी सहायक-सम्पत्ति नामक दो सौ पंद्रहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ राजकर्मचारियोंके धर्मका वर्णन

English

Agni-astra which extended itself, tliwarted Aisik&rftra and began to consume Jambha along with liis chariot and charioteer. He then discharged his Varun&stra. Huge clouds with lightning suddenly rose in the heaven, thundering like Muragu tune and began to pour out rain, every shower of rain looking like the leg of an elephant. The liuge torrents of rain coming* down like the trunk of elephant filled the land with water. — 96-103.

अध्याय १५३

श्लोक 26

गन्धर्वा राक्षसा यक्षाः सकिंनरमहोरगाः नानाविधायुधाश्चित्रा दधाना हेमभूषणाः

gandharvā rākṣasā yakṣāḥ sakiṃnaramahoragāḥ nānāvidhāyudhāścitrā dadhānā hemabhūṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवानने कहा-मनु महाराज! अब मैं आपसे राजाके अनुचरोंको उनके साथ कैसा बर्ताव तथा ते कथयिष्यामि निबोध गदतो मम॥ १ करना चाहिए, यह बतला रहा हूँ, आप इसे सुनिये।

English

Then, Indra discharged Vij'avyastra which drove away all the clouds and the sky came out clear like a blue lotus. By the terrific force of that wind, the Danavas could not make a stand on land. Jambha extended his body to ten yojanas, made himself very huge like a very high mountain, in order to check the force of the Vfiyavyastra, and from his body various kinds of weapons shone forth like white trees. This cut down the force of VayavyAstra. Indra then used his great VajrAstra which at once destroyed the spell of the demon. His mountain with all its streams and caves, etc., were destroyed. — 104-111.

अध्याय १५३

श्लोक 27

कोटिशः कोटिशः कृत्वा वृन्दं चिह्नोपलक्षितम् विश्रामयन्तः स्वां कीर्तिं बन्दिवृन्दपुरःसराः चेरुर्दैत्यवधे हृष्टाः सहेन्द्राः सुरजातयः

koṭiśaḥ koṭiśaḥ kṛtvā vṛndaṃ cihnopalakṣitam viśrāmayantaḥ svāṃ kīrtiṃ bandivṛndapuraḥsarāḥ cerurdaityavadhe hṛṣṭāḥ sahendrāḥ surajātayaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञात्वा सर्वात्मना कार्य स्वशक्त्या रविनन्दन। राजा यत्तु वदेद् वाक्यं श्रोतव्यं तत् प्रयत्नतः आक्षिप्य वचनं तस्य न वक्तव्यं तथा वचः कार्यातिपातः सर्वेषु रक्षितव्यः प्रयत्नतः। न च हिंस्यं धनं किञ्चिन्नियुक्तेन च कर्मणि राज्ञश्च न तथा कार्य वेशभाषितचेष्टरितम्

English

The Danava, who had taken the form of a MayS, mountain, vanished; then, he masqueraded as an elephant wliich also appeared huge like a mountain, lie started killing the army of the Devas some with his tusks, some with his trunk. He powdered the back of some and killed others by dashing them by his trunk. Indra, seeing the destruction of his army, applied his Harasingha-astra out of which came out several hundreds and thousands of roaring lions of black colour and of ferocious teeth and with long sawlike nails. — 112-115.

अध्याय १५३

श्लोक 28

शतक्रतोरमरनिकायपालिता पताकिनी गजशतवाजिनादिता सितोन्नतध्वजपटकोटिमण्डिता बभूव सा दितिसुतशोकवर्धिनी

śatakratoramaranikāyapālitā patākinī gajaśatavājināditā sitonnatadhvajapaṭakoṭimaṇḍitā babhūva sā ditisutaśokavardhinī

हिन्दी अर्थ

राजलीला न कर्तव्या तद्रिद्रिष्टं च वर्जयेत्। राज्ञः समोऽधिको वा न कार्यो वेशो विजानता प्रदर्श्य कौशलं चास्य राजानं तु विशेषयेत्

English

Those lions rent the body of the magic elephant, at which, Jambha discarded the appearance of an elephant which he had put on and trans- formed himself into a monstrous serpent with hundreds of hoods. He began to scorch the Devas with his poisonous hi.sses at which Indra dis- charged darudastra out of which hundreds of Clarudas were produced and they all swarmed on the serpent like Jamblia, and divided his body into pieces. Then, J wambha cast off that form and extended himself, obstructing the pathway of the Sun and the Moon. He then opened his mouth wide and wanted to swallow up tlie Devas. Instantly, the troop of the Devas and their warriors went inside his mouth. — 116-121.

अध्याय १५३

श्लोक 29

आयान्तीम् अवलोक्याथ सुरसेनां गजासुरः गजरूपी महाम्भोदसंघातो भाति भैरवः

āyāntīm avalokyātha surasenāṃ gajāsuraḥ gajarūpī mahāmbhodasaṃghāto bhāti bhairavaḥ

हिन्दी अर्थ

यच्च गुह्यं भवेद् राज्ञो न तल्लोके प्रकाशयेत् न तत् संश्रावयेल्लोके तथा राज्ञोऽप्रियो भवेत् किमहं करवाणीति वाच्यो राजा विजानता

English

In that way, Jambha devoured the army of the Devas and the array and the Devas were quite done up. They could not do any thing. Indra came to the spot direct on his elephant and without seeing any remedy said to Visnu " O Devadeva! what would be now proper for us? I donot see any way by which we can resilt. Tell me what you consider best in your judgment." Visnu replied; — " Indra! It w'ill not be meet for you to abandon the warfare inspite of your being so overwhelmed and horrified. You should instantly muster your strength. O Indra! the Daitya is now making his mark at me. In the meantime, j'ou better remember at once what weapon you will throw. Do not be perplexed." Hearing that Indra composed himself and threw Ndrayauastra angri- ly at the chest of the demon. — 122-127.

अध्याय १५३

श्लोक 30

परश्वधायुधो दैत्यो दंशितोष्ठकसंपुटः ममर्द च रणे देवांश् चिक्षेपान्यान्करेण तु

paraśvadhāyudho daityo daṃśitoṣṭhakasaṃpuṭaḥ mamarda ca raṇe devāṃś cikṣepānyānkareṇa tu

हिन्दी अर्थ

कार्यावस्थां च विज्ञाय कार्यमेव यथा भवेत्। सततं क्रियमाणेऽस्मिँल्लाघवं तु व्रजेद् श्रुवम् रविनन्दन! राजाद्वारा राजकार्यमें नियुक्त व्यक्तिको चाहिए कि वह कार्यको सब तरहसे जानकर यथाशक्ति उसका पालन करे। राजा जो बात कह रहे हों, उसे वह प्रयत्नपूर्वक सुने, बीचमें उनकी बात काटकर अपनी बात न कहे।

English

But in the meantime, Jambha swallowed up another thi'ee lacs of Gandharvas and Kinnaras. Then his chest was shattered by the dread- ful missile of Indra and he began to bleed profusely and left the battle-

अध्याय १५३

श्लोक 31

परान्परशुना जघ्ने दैत्येन्द्रो रौद्रविक्रमः तस्य पातयतः सेनां यक्षगन्धर्वकिंनराः

parānparaśunā jaghne daityendro raudravikramaḥ tasya pātayataḥ senāṃ yakṣagandharvakiṃnarāḥ

हिन्दी अर्थ

जनसमाजमें राजाके अनुकूल एवं प्रिय बातें कहनी चाहिए, किंतु एकान्तमें बैठे हुए राजासे अप्रिय बात भी कही जा सकती है, यदि वह हितकारी हो। राजन्! जिस समय राजाका चित्त स्वस्थ हो, उस समय दूसरोंके हितकी बातें उससे कहनी चाहिए। अपने स्वार्थकी बात राजासे स्वयं कभी भी न कहे, अपने मित्रोंसे कहलाये। सभी कार्यामें कार्यका दुष्प्रयोग न हो, इसकी प्रयत्नपूर्वक रक्षा करनी चाहिए तथा नियुक्त होनेपर धनका थोड़ा भी अपव्यय न होने दे। राजाके सम्मानकी उपेक्षा न करे, सर्वदा राजाके प्रियकी चिन्ता करे, राजाको वेश-भूषा, बात-चीत एवं आकार-प्रकारकी नकल न करे। राजाके लीला-कलापोंका भी अनुकरण न करे, वह राजाके अभीष्ट विषयोंको

English

THE MAT8YA TUtiAHAhL

अध्याय १५३

श्लोक 32

मुमुचुः संहताः सर्वे चित्रशस्त्रास्त्रसंहतिम् पाशान् परश्वधांश्चक्रान् भिन्दिपालान् समुद्गरान्

mumucuḥ saṃhatāḥ sarve citraśastrāstrasaṃhatim pāśān paraśvadhāṃścakrān bhindipālān samudgarān

हिन्दी अर्थ

सर्वथा छोड़ दे। ज्ञानवान् पुरुषको राजाके समान अथवा उससे बढ़कर भी अपनी वेशभूषा नहीं बनानी चाहिए। द्यूतक्रीडा आदिमें तथा अन्यत्र भी राजाकी अपेक्षा अपने कौशलका प्रदर्शन करे और उसी प्रसङ्गमें अपनी कुशलता दिखाकर राजाकी विशेषता प्रकट करे। राजन्! राजाकी आज्ञाके बिना अन्तःपुरके अध्यक्षों, शत्रुओंके दूतों तथा निकाले हुए अनुचरोंके निकट न जाय। अपने प्रति राजाकी स्नेहहीनता तथा अपमानको प्रयत्नपूर्वक गुप्त रखे और

English

field. By the virtue of the missile the liorrible appearance (>f the Daitya was also destroyed. — 128-130.

अध्याय १५३

श्लोक 33

कुन्तान्प्रासान् असींस्तीक्ष्णान् मुद्गरांश्चापि दुःसहान् तान्सर्वान्सो ऽग्रसद्दैत्यः कवलानिव यूथपः

kuntānprāsān asīṃstīkṣṇān mudgarāṃścāpi duḥsahān tānsarvānso 'grasaddaityaḥ kavalāniva yūthapaḥ

हिन्दी अर्थ

राजाकी जो गोपनीय बात हो, उसे सर्वसाधारणके सम्मुख प्रकट न करे नृपोत्तम! राजपुरुष राजाद्वारा कही गयी गुप्त या प्रकट बातको सर्वसाधारणके समक्ष कभी न सुनाये। ऐसा करनेसे वह राजाका विरोधी हो जाता है। जिस समय राजा दूसरे व्यक्तिसे किसी कामके लिये कहें, उस समय बुद्धिमान् पुरुषको चाहिए कि शीक्रतापूर्वक स्वयं उठकर राजासे कहे कि 'मैं क्या करूँ ?' कार्यकी अवस्थाको देखकर जैसा करना उपयुक्त हो, वैसा ही करना चाहिए; क्योंकि सदा एक-सा करते रहनेपर

English

The Daitya afterwards remaining unseen in the heavens began to shower arms on the Devas. He sent down a shower of spears, axes, quoits, arrows, clubs, Swqrds, iron clubs, and vaiioua other invulnerable weapons. By their fall, the arms and the heads of the Devas decorated with ornaments began to fall down and the earth became covered, as it were, with their thighs and various other limbs Besides them, Inigo eleph ants also fell down. Many l)roken arrows, cliai iot wheess., axles, chariots and many charioteers fell down. — 131-13i>.

अध्याय १५३

श्लोक 34

कोपास्फालितदीर्घाग्रकरास्फोटेन पातयन् विचचार रणे देवान् दुष्प्रेक्ष्ये गजदानवः

kopāsphālitadīrghāgrakarāsphoṭena pātayan vicacāra raṇe devān duṣprekṣye gajadānavaḥ

हिन्दी अर्थ

निश्चित ही वह राजाको दृष्टिमें हेय हो जाता है। राजाको प्रिय लगनेवाली बातोंको भी उनके सामने बार-बार न कहे, न ठठाकर हँसे और न भूकुटी ही ताने। न बहुत बोले, न एकदम चुप ही रहे, न असावधानी प्रकट करे आत्मसम्भावितश्चैव न भवेत् तु कथञ्चन॥ १५ और न कभी आत्मसम्मानी होनेका भाव ही प्रदर्शित करें।

English

The earfli was covered with blood and Hesh and pools of blood were forme<l with the huge piles of dead bodies looking like rocks. The headless forms of many Kavamlhas liogan l() dance about here and there. In that way, the battle l)e{*ame extremtdy fierce and no one could take his staiul. 'fhe threi' worlds, it. appoait'd. vonld Ix' dost' ry- ed and all the beings were terrilieil..lackals. crowds tiijd vniiuros \ mc delighted. At some places the crow l)cgan to raie a cry afti'i* picking out tlie eyes of the dead heroes, —!;>() l'>7.

अध्याय १५३

श्लोक 35

यस्मिन्यस्मिन्निपतति सुरवृन्दे गजासुरः तस्मिंस्तस्मिन्महाशब्दो हाहाकारकृतो ऽभवत्

yasminyasminnipatati suravṛnde gajāsuraḥ tasmiṃstasminmahāśabdo hāhākārakṛto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

OO SS SA ककोलेतीर4वीळ विक कते दुष्कृतानि नरेन्द्रस्य न तु सङ्कीर्तयेत् क्रचित्। 'चस्त्रमस्त्रमलंकारं राज्ञाः दत्तं तु धारयेत् न चैवात्यशनं कार्य दिवा स्वप्नं न कारयेत्

English

At some other spot, jackals began toihwcsn fin* intestines of flie dead and at cert;:in spots, vtihiins were binsily ( n-agcil in eating the flesh with their beaks, at (>tlier places <h)gs l}cg.".n to cat ll(\sh. Wolves feasted themselves on the dead elephants after dragging tliom aside and drank (jut the iilood after gelling out tlu'ir intestines. 'Fhe dogs and other carnivorous animals aNo feasted on tin' dead liorses. 'The Piaclias and Piiachis drank tin' b'ood w hicdi servial to tliem as wine and roamed ab'Uit in glee; at other place's soni(' Pijfafdii spoke to her husband " Ihing that face h'l hk*. ' d'hat lu)of will 1)0 of iny favourite use " That, lotus-like arm will mio w'cll as my ('arring.'' Some Pijlclii not being ablo t > cad dead *()rpes, lirgnn to look angrily on her husband. Some of the Itckasa women seeing their lords agitated with thirj??t offered them the w-arm blood alti'r taking it out from the corpses. — 1 38-14t).

अध्याय १५३

श्लोक 36

अथ विद्रवमाणं तद् बलं प्रेक्ष्य समन्ततः रुद्राः परस्परं प्रोचुर् अहंकारोत्थितार्चिषः

atha vidravamāṇaṃ tad balaṃ prekṣya samantataḥ rudrāḥ parasparaṃ procur ahaṃkārotthitārciṣaḥ

हिन्दी अर्थ

न च पश्येत् तु राजानमयोग्यासु च भूमिषु जुम्भां निष्ठीवनं कासं कोपं पर्यस्तिकाश्रयम्। भृकुटिं वान्तमुद्गारं तत्समीपे विवर्जयेत्

English

Some Yaksa woman to )k fo» her d('ar liiisbaml's sake tlio tusks of an elephant after euttiTig that w'ith an axle a> run' cuts tlic I r('f' wdth an axe. Some Yaksa rlravving oil tlie skin of the ele|hant's head presented the pearl, soaked in blood, to his wdfe. In that wa 3 the Vaks.is and the Raksasas in company of their wives feasted on tlii' llesli of the dead and drank their blood — 141.

अध्याय १५३

श्लोक 37

भो भो गृह्णीत दैत्येन्द्रं मर्दतैनं हताश्रयम् कर्षतैनं शितैः शूलैर् भञ्जतैनं च मर्मसु

bho bho gṛhṇīta daityendraṃ mardatainaṃ hatāśrayam karṣatainaṃ śitaiḥ śūlair bhañjatainaṃ ca marmasu

हिन्दी अर्थ

राजसेवां ततः कुर्याद् भूतये भूतिवर्धनीम् नमस्कार्याः सदा चास्य पुत्रवल्ल भमन्त्रिणः । सचिवैश्चास्य विश्वासो न तु कार्यः कथञ्चन अपष्टश्चास्य न ब्रूयात् कामं ब्रूयात्तथा यदि। हितं तथ्यं च वचनं हितैः सह सुनिश्चितम्

English

Some Kinnara wdunan, cat<*hing hold of lu'r husband's hand, said: —

अध्याय १५३

श्लोक 38

कपाली वाक्यमाकर्ण्य शूलं शितशिखामुखम् संमार्ज्य वामहस्तेन संरम्भविवृतेक्षणः

kapālī vākyamākarṇya śūlaṃ śitaśikhāmukham saṃmārjya vāmahastena saṃrambhavivṛtekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

'त्यजेद् विरक्तं नृपतिं रक्ताद वृत्तिं तु कारयेत् विरक्तः कारयेन्नाशं विपक्षाभ्युदयं तथा। आशावर्धनकं कृत्वा फलनाशं करोति च

English

'' 0 Beloved! bring tlie blood of those wdio are just (h ad with their eyes and hairs all intact. The lilocd juices of tlic eareasses of the burning ground do not taste so well," and thus made the Kinnara go away. Some woman again said: — " Though the elephant is dead, yet it terrifies me I cannot look even at a d(ad elephant." Thus the Yaksas' women addressed their liusbands and so forth. The fiends, tlie Yaksas and the Rakasas holding the skulls of men in their hands asked for something to eat. Many of tlicrn batlied in the river of blood and offered libations to their Pitj'is and then they worshipped tho Devas with offerings of

अध्याय १५३

श्लोक 39

अधावद्भृकुटीवक्रो दैत्येन्द्राभिमुखो रणे दृढेन मुष्टिबन्धेन शूलं विष्टभ्य निर्मलम्

adhāvadbhṛkuṭīvakro daityendrābhimukho raṇe dṛḍhena muṣṭibandhena śūlaṃ viṣṭabhya nirmalam

हिन्दी अर्थ

अकोपोऽपि सकोपाभः प्रसन्नोऽपि च निष्फलः। वाक्यं च समदं वक्ति वृत्तिच्छेदं करोति वै ८६६ मत्स्यपुराण राजाके दुष्कर्मकी चर्चा कभी नहीं करनी चाहिए । राजाद्वारा दिये. गये. वस्त्र, अस्त्र और अलंकारको धारण; करे। ऐश्वर्यकी कामना करनेवाले भृत्यको उन वस्त्रादि सामग्रियोंको उदारतावश दूसरेको नहीं देना चाहिए। (राजाके

English

flesh. Some Raksasas riding the boat-like earcasses of the elephants were t hinking of crossing the river of blood. Wlien the battle between tbe l.)evus and the DAnavas grew so grim, the warriors began to fight fearlessly with all their might and main. — 142-144.

अध्याय १५३

श्लोक 40

जघान कुम्भदेशे तु कपाली गजदानवम् ततो दशापि ते रुद्रा निर्मलायोमयै रणे

jaghāna kumbhadeśe tu kapālī gajadānavam tato daśāpi te rudrā nirmalāyomayai raṇe

हिन्दी अर्थ

सम्मुख यदि कभी भोजन करनेका अवसर आये तो) न अधिक भोजन करे और न दिनमें शयन करे। जिससे प्रवेश करनेका निर्देश नहीं है, उस द्वारसे कभी प्रवेश न करे और अयोग्य स्थानपर स्थित राजाकी ओर न देखे। राजाके दाहिने या बायें पार्श्वमें बैठना चाहिए । सम्मुख या पीछेकी ओर बैठना निन्दित है। राजाके समीप जमुआई

English

Afterwards, the Dikp&las India, Kuvera, Vamna, Vfiyu, Agni, Dharmar&ja, Nirriti, etc., let out the best of their weapons which pioved fruitless while in the air. None of the Devas could mark the whereabouts of the Daityas though they fought furiously. — 145-147.

अध्याय १५३

श्लोक 41

जघ्नुः शूलैश्च दैत्येन्द्रं शैलवर्ष्माणमाहवे स्रुतशोणितरन्ध्रस्तु शितशूलमुखार्दितः

jaghnuḥ śūlaiśca daityendraṃ śailavarṣmāṇamāhave srutaśoṇitarandhrastu śitaśūlamukhārditaḥ

हिन्दी अर्थ

तकिया लगाकर बैठना, भृकुटी चढ़ाना, वमन करना या उद्गार निकालना-ये सभी कार्य नहीं करने चाहिए। बुद्धिमान् भृत्य राजाके सम्मुख अपने गुणोंकी श्लाघा न करे। अपने गुणको सूचित करनेके लिये युक्तिपूर्वक दूसरेको ही प्रयुक्त करना चाहिए। अनुचरोंको हृदय निर्मल करके परम भक्तिके साथ राजाओंके प्रति नित्य सावधान रहना चाहिए। राजाके अनुचरोंको शठता, लोभ, छल, नास्तिकता, क्षुद्रता, चञ्चलता आदिका नित्य परित्याग कर देना चाहिए। शास्त्रज्ञ एवं विद्याभ्यासियोंसे स्वयं अपना सम्पर्क स्थापित करके ऐश्वर्य बढानेवाली राजसेवाको अपनी समृद्धिके लिये करनी चाहिए। राजाके पुत्र, प्रिय परिजन और मन्त्रियोंको नमस्कार करना चाहिए, किंतु

English

The bodies of the Devas began to be shattered by the arms of the demons at whicli they hid themselves like the cows drawing themselves together in the herd when oppressed wdth cold. — 148.

अध्याय १५३

श्लोक 42

बभौ कृष्णच्छविर् दैत्यः शरदीवामलं सरः प्रोत्फुल्लारुणनीलाब्जसंघातः सर्वतोदिशम्

babhau kṛṣṇacchavir daityaḥ śaradīvāmalaṃ saraḥ protphullāruṇanīlābjasaṃghātaḥ sarvatodiśam

हिन्दी अर्थ

उनके मन्त्रियोंका कभी विश्वास न करे बिना पूछे राजासे कुछ न कहे, यदि कहे भी तो जो राजाके हितके रूपमें सुनिश्चित हितकर और यथार्थ बात हो वह कहे। अनुचरोंको नित्य राजाकी मनोदशाका पता लगाते रहना चाहिए। मनोभावोंको समझनेवाला

English

Seeing this plight of tlie Devas, Vismi said to fndra: — "Use the BrahmAstra. It is invineible." Following the advice of the Lord, Indra, for the destruction of the enemy, 'after performing the prescribed worship and reciting llie sacred inantia with a concentraled mind put on the exceedingly powerful Rralounstra arrow to Ids bow; and after drawing the stiing to his ears discharged the exceedingly luminous arrow with his face tiirnod tovvaids llie heaven. The supreme weapon, tlius dis- charged, took the form of a lialf-moon and defied the rising Sun by its lustre ami brilliancy. That demon on seeing the discharge of that missile throw off his ]\raya and shivering with dismay, his month being dried up, became motionless and void of all strength. Afterwards the ndssile of Indra, tlms electrified with mantra, became like a red crescent and then the head of Jambha adorned witli coronet, with his long luxuriant tawny hairs waiving about in tlie air and perfumed xvith higli- elass scents and with the ears adorned wiili eai rings, fell on the earth. — 149-154.

अध्याय १५३

श्लोक 43

भस्मशुभ्रतनुछायै रुद्रैर्हंसैरिवावृतः उपस्थितार्तिर्दैत्यो ऽथ प्रचलत्कर्णपल्लवः

bhasmaśubhratanuchāyai rudrairhaṃsairivāvṛtaḥ upasthitārtirdaityo 'tha pracalatkarṇapallavaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुचर ही अपने स्वामीकी सुखपूर्वक सेवा कर सकता है। अपने कल्याणकी कामना करनेवाले अनुचरको राजाके अनुराग और विरागका पता लगाते रहना चाहिए। विरक्त राजाको छोड़ दे और अनुरक्तकी सेवामें सदा तत्पर रहना चाहिए; क्योंकि विरक्त राजा उसका नाश कर विपक्षियोंको उन्नत बनाता है, आशाको बढ़ाकर उसके 'फलका नाश कर देता है, क्रोधका अवसर न रहनेपर भी वह क्रुद्ध ही दिखायी पड़ता है तथा प्रसन्न होकर भी कुछ फल नहीं देता, हर्षयुक्त बातें करता है और जीविकाका

English

Now on eTambha being thus kill'd, all the Danavas fled broken hearted, from tlie field of battle and wont to IVirakAsura. He seeing them running away from the battlefield and hearing the news of Jamblia's death heeame imicli enraged and assumed an indescribable appearance, out of sheer wrath and hatred. Boiling wdtli rage, he got into l.is victorious cliariot and appeared in the field. That Tarakasura, armed wdth various kiiidsof w'eapoiiS, loid of the riches of the tliree worlds, having a huge mouth wide open, seated in a chariot drawn by thousand Garudas, and followed by a largo army, instantly, made his appearance in the field. Indra then left his AirAvata elephant, wounded by Jainbliasura and got up on the chariot driven by the charioteer Matali. — 155-lGl.

अध्याय १५३

श्लोक 44

शंभुं बिभेद दशनैर् नाभिदेशे गजासुरः दृष्ट्वा सक्तं तु रुद्राभ्यां नव रुद्रास्ततो ऽद्भुतम्

śaṃbhuṃ bibheda daśanair nābhideśe gajāsuraḥ dṛṣṭvā saktaṃ tu rudrābhyāṃ nava rudrāstato 'dbhutam

हिन्दी अर्थ

कथासु दोषं क्षिपति वाक्यभङ्गं करोति च। लक्ष्यते विमुखश्चैव गुणसंकीर्तनेऽपि च दृष्टिं क्षिपति चान्यत्र क्रियमाणे च कर्मणि। विरक्तलक्षणं चैतच्छुणु रक्तस्य लक्षणम्

English

The chariot of Indra, wdiieh was of the colour of burnished gold extended to four yojanas and bedecked with precious jewels, shining with tlie glory of India, controlled by Matali and guarded by the Siddbas It was furnished with all sorts of weapons and wmiidrously variegated with many pictures, and filled with Gandharvas, Kinnaras and Apsaras who were ready for dancing music. Then all the Lokapalas with Vinu amongst them, armed with bows and arrows and other weapons came and took their stand in battle At that time the earth trembled, high winds blew, the sky was covered with clouds, the ocean swelled, the Sun became void of lustre, it became dark and the stars were also eclipsed. — 162-165.

अध्याय १५३

श्लोक 45

ततक्षुर्विविधैः शस्त्रैः शरीरममरद्विषः निर्भया बलिनो युद्धे रणभूमौ व्यवस्थिताः

tatakṣurvividhaiḥ śastraiḥ śarīramamaradviṣaḥ nirbhayā balino yuddhe raṇabhūmau vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

इति रक्तस्य कर्तव्या सेवा रविकुलोद्वह। आपत्सु न त्यजेत् पूर्व विरक्तमपि सेवितम् उच्छेद 'कर' देता. हैं। प्रसंगकी बातोंसे :प्रसन्नः होकर :भी वह पूर्ववत् सम्मान नहीं: करता, सभी सेवाओंमें उपेक्षा व्यक्त करता है। कोई बात छिंड्नेपर बीचमें दोष प्रकट करता है और वहीं वाक्यको काट देता है। गुणोंका कीर्तन करनेपर भी विमुख ही लक्षित होता है। काम करते समय दृष्टि दूसरी ओर घुमा लेता है-ये सभी विरक्त राजाके लक्षण हैं। अब अनुरक्त राजाके लक्षण सुनिये

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय १५३

श्लोक 46

मृतं महिषमासाद्य वने गोमायवो यथा कपालिनं परित्यज्य गतश्चासुरपुंगवः

mṛtaṃ mahiṣamāsādya vane gomāyavo yathā kapālinaṃ parityajya gataścāsurapuṃgavaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुरक्त: राजा भृत्योंको देखकर प्रसन्न होता है, उसकी बातको आदरपूर्वक ग्रहण करता है और कुशलमङ्गल पूछकर आसन -.देता है। एकान्तमें अथवा .अन्त:पुरमें भी उसे देखकर कभी संशय नहीं करता और उसकी कही हुई बातें सुनकर प्रसन्न होता है। उसके द्वारा कही हुई अप्रिय बातोंका भी अभिनन्दन करता है और उसकी थोड़ी-सी भी भेंट आदरपूर्वक स्वीकार करता है। दूसरी कथाके प्रसङ्गपर उसका स्मरण करता है और सर्वदा उसे

English

Afterwards there was a flash of arras and the Devas bgan'to shiver. At that time TArakasura was on one side and the array of the Devas, 4he protectors of the world, on the other. All the beings in the Universe, then, anxiously watched the results of the battle. The two armies, then, also, had their eyes turned towards the result and seemed, as if one, in this respect. All the beings in the thive worlds became hampered in their dealings with one another. Tliere became, tlien, a strange combination of the weapons, arms, energy, wealth, fortitude, valour, strength, array of forces, the fire and spirit of the Devas ami iho Asuras that they had acquired by their Tap«asyjKs. — lbO-lC9.

अध्याय १५३

श्लोक 47

वेगेन कुपितो दैत्यो नव रुद्रानुपाद्रवत् ममर्द चरणाघातैर् दन्तैश्चापि करेण च

vegena kupito daityo nava rudrānupādravat mamarda caraṇāghātair dantaiścāpi kareṇa ca

हिन्दी अर्थ

देखकर प्रसन्न रहता है। सूर्यकुलोत्पन्न! ऐसे अनुरक्त राजाकी सेवा करनी चाहिए। किंतु पूर्वकालमें सेवा किये गये विरक्त राजाका भी आपत्तिकालमें त्याग नहीं करना चाहिए। जो मनुष्य अपने निर्गुण एवं अनृपम मित्र, भृत्य तथा विशेषरूपसे स्वामीको आपत्तिके अवसपर नहीं छोड़ते, वे देवता-वृन्दोंके द्वारा सेवित देवराज इन्द्रके धामको जाते हैं ॥३४--३८ ॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे राजधर्मेऽनुजीविवृत्तं नाम षोडशाधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

Afterwards Iiidra came face to face with 7YirakAsuia and hit him with nine arrows blazing-liko fire in his chest. Tlie latter, Jiowever, did not mind them arid pierced eacli 1 leva with nine nioiiiitainlike arrows capable to destory the world. — 170-171.

अध्याय १५३

श्लोक 48

स तैस्तुमुलयुद्धेन श्रममासादितो यदा तदा कपाली जग्राह करं तस्यामरद्विषः

sa taistumulayuddhena śramamāsādito yadā tadā kapālī jagrāha karaṃ tasyāmaradviṣaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके राजधर्म-प्रसंगमें भृत्य-व्यवहार नामक दो सौ सोलहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ दुर्ग-निर्माणकी विधि तथा राजाद्वारा दुर्गमें संग्रहणीय उपकरणोंका विवरण

English

The Devas, then, hurled volleys of arrows continuously, like women folk shedding tears coiistaiitly, but, the 1 nrakAstira cut these arrows while in the air like a great family bein ', ruined by a vicious 8011.-172-174.

अध्याय १५३

श्लोक 49

भ्रामयामास वेगेन ह्य् अतीव च गजासुरम् दृष्ट्वा श्रमातुरं दैत्यं किंचित्स्फुरितजीवितम्

bhrāmayāmāsa vegena hy atīva ca gajāsuram dṛṣṭvā śramāturaṃ daityaṃ kiṃcitsphuritajīvitam

हिन्दी अर्थ

राजा सहायसंयुक्तः प्रभूतयवसेन्धनम्। मत्स्यभगवान्ने कहा-राजन्! जहाँ प्रचुर मात्रामें देशमावसेत्॥ १ पड़ोसी राजा विनम्र हो, वैश्य और शूद्रलोग अधिक

English

The demon king after driving away the arrows of the Devas covered the earth and sky in all quarters with liis own. He shot his sharp-pointed arrows after skilfully mounting them on Ins bowstring and drawing it right up to his ears glittering wliite with the ear-ornaments, and made the weapons of tlie Devas futile, just as the arguments of the Sastras are rendered futile by counter-arguments. He hit Imlra with 100 arrows, Visnu with 70, Agni with 90, the head of Vayu with 10, Kuvora with 70, Varuna with 8, tlie Haksasa Nirriti with another 28, and Yama's head with 10 arrows. He again liit tliem eacli with another ton arrows. Then he wounded Matali the charioteer of liidra with three arrows and hit Garuda with 10. Afterwards he cut the arrows and broke the quivers and the bows of the Devas into [)ieces, when the Latter bceame bereft of their bows and quivers. The Lokapfdas and the Devas, afterwards, angrily came out armed with fish liows and arrows and Iiegan to shower innumerable arrows on Tarakasura. At that time the demon with his eyes turned red wicli wrath let out his arrows like fire, on the volleys sent forth by the Devas, he then shot violeiitly one arrow like the lire at the time of dissolution on tlio chest of Inclra. When Indra was hit on the chest, he began to shiver and sal down in his chariot. Afterwards, Tarakasura shot two arrows on the shoulders of the most valiant Lord Visuu shining like thousands of suns. The Sarangabow of Visnu dropped. Then the Vasus and Yaina to the left of Visnu were hit with arrows like fire. He tiien liit Varuna, the Lord of waters and began to dry him ux. Afterwards Tai-akasura caused the horrified RAksasas to fly about in each direction and caused alarm also to Vdyu with his very hard arrows.- 175-187.

अध्याय १५३

श्लोक 50

निरुत्साहं रणे तस्मिन् गतयुद्धोत्सवोद्यमम् ततः पतत एवास्य चर्म चोत्कृत्य भैरवम्

nirutsāhaṃ raṇe tasmin gatayuddhotsavodyamam tataḥ patata evāsya carma cotkṛtya bhairavam

हिन्दी अर्थ

मात्रामें रहते हों, जो शत्रुओंद्वारा हरण किये जाने योग्य न किञ्चिद् ब्राह्मणसंयुक्तं बहुकर्मकरं तथा॥ २ हो एवं कुछ विप्रो तथा अधिकांश कर्मकरोंसे संयुक्त हो,

English

Then, after a. short time, Visnu, Indra and Agniy on coming to their senses conjointly, began to fight severely with sharp-pointed arrows. Tarak&sura looked like the great K&la at the time of the great dissolution at the end of a Kalpa. Visnu picking up His bow killed the charioteer of the demon king with his pointed arrows. Agni blew away his

अध्याय १५३

श्लोक 51

स्रवत्सर्वाङ्गरक्तौघं चकाराम्बरमात्मनः दृष्ट्वा विनिहतं दैत्यं दानवेन्द्रा महाबलाः

sravatsarvāṅgaraktaughaṃ cakārāmbaramātmanaḥ dṛṣṭvā vinihataṃ daityaṃ dānavendrā mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

अदेवमातृक॑ ' र॑ंम्यमनुरक्तजनान्वितम्। देवस्थान रहित सुन्दर 'हो, अनुरक्तजनोंसे समन्वित -हो, करेरपीडितं चापि : बहुपुष्पफलं तथा

English

OHAPTBB CLIIl.

अध्याय १५३

श्लोक 52

वित्रेसुर्दुद्रुवुर्जग्मुर् निपेतुश्च सहस्रशः दृष्ट्वा कपालिनो रूपं गजचर्माम्बरावृतम्

vitresurdudruvurjagmur nipetuśca sahasraśaḥ dṛṣṭvā kapālino rūpaṃ gajacarmāmbarāvṛtam

हिन्दी अर्थ

सरीसृपविहीनं च व्याघ्रतस्करवर्जितम्। एवंविधं यथालाभं राजा विषयमावसेत्॥ सपताकं गजारूढो येन राजा विशेत् पुरम्

English

banner and Idra smashed his coronet, Yama broke the rod in his hand, V&yu broke' away the chariot wheels, Kuvera broke his bow and quiver plated pn the back with gold and Nirriti, the Lord of the Rakasas, broke his arrows. — 188-189.

अध्याय १५३

श्लोक 53

दिक्षु भूमौ तमेवोग्रं रुद्रं दैत्या व्यलोकयन् एवं विलुलिते तस्मिन् दानवेन्द्रे महाबले

dikṣu bhūmau tamevograṃ rudraṃ daityā vyalokayan evaṃ vilulite tasmin dānavendre mahābale

हिन्दी अर्थ

चतस्त्रश्च तथा तत्र कार्यास्त्वायतवीथयः। एकस्मिस्तत्र वीथ्यग्रे देववेशम भवेद् दूढम् धर्माधिकरणं कार्य वीथ्यग्रे च तृतीयके आयतं चतुरग्रं वा वृत्तं वा कारयेत् पुरम्

English

Tarakasura, seeing the valour of those Devas, threw his terrible club with great force at Indra who seeing it coming towards him in the air at once jumped down from his chariot. The club, falling on the chariot, broke it into pieces but the charioteer Mtali escaped his death. After- wards the demon King hit Vinu's chest with club and Garuda as well. And the Lord and Garuda fell down senseless; lie fell down on the neck of Garuda; he cut down the VAhana of Nirriti, the Lord of the RAkasas with his sword, knocked down DharmarAja with Bbuiundt (missile) and Agiii by the point of bis bow and knocked down to the ground Lord Vayu with his two arms and Kuvera with bis bow and arrow, lie then attacked and wounded severely the other Devas. — 190-197.

अध्याय १५३

श्लोक 54

द्विपाधिरूढो दैत्येन्द्रो हतदुन्दुभिना ततः कल्पान्ताम्बुधराभेण दुर्धरेणापि दानवः

dvipādhirūḍho daityendro hatadundubhinā tataḥ kalpāntāmbudharābheṇa durdhareṇāpi dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

मुक्तिहीनं त्रिकोणं च यवमध्यं तथैव च। अर्धचन्द्रप्रकारं च वञ्राकारं च कारयेत् अन्यत्र तन्न कर्तव्यं प्रयत्नेन विजानता

English

Visnu, afterwards, revived and He took up His invincible quoit of the splendour of the Sun and threw it at tlie chest of the demon. It seemed that the chakra was anxious to devour the flesh, fat and marrow of the demon. That quoit sinning like the sun dashing against the chest of the demon became smashed like a blue lotus falling on a bed of rock. After- wards Indra threw his thunderbolt but the missile by means of which he thought of conquering tlie demon was also blown to pieces on hitting the demon. Then Vayu hit the chest of the demon with his goad burning like fire which was also rendered futile; then He uprooting a mountain along with trees measuring five yojaiias hurled at the demon who on seeing it advancing towards him caught it like a ball in his left hand. — 198-205.

अध्याय १५३

श्लोक 55

निमिरभ्यपतत्तूर्णं सुरसैन्यानि लोडयन्

nimirabhyapatattūrṇaṃ surasainyāni loḍayan

हिन्दी अर्थ

राज्ञा कोशगृहं कार्य दक्षिणे राजवेश्मनः। तस्यापि दक्षिणे भागे गजस्थानं विधीयते गजानां प्राङ्मुखी शाला कर्तव्या वाप्युदङ्मुखी। आग्नेये च तथा भागे आयुधागारमिष्यते महानसं च धर्मज्ञ कर्मशालास्तथापराः।

English

Then, Dharmaraja, also wrathfully brandishing His mace with great violence, hit the demon on his head. It also did not affect him in the least; and then, Agni discharged His formidable Sakti, blazing like a fire at the end of a Kalpa, at him which also struck his chest like a flower, without causing him any pain, when Nirriti unsheathing his keen sword inflicted blows on the head of the demon, which was also divided into pieces. — 206-210.

अध्याय १५३

श्लोक 56

यां यां निमिगजो याति दिशं तां तां सवाहना संत्यज्य दुद्रुवुर्देवा भयार्तास्त्यक्तहेतयः गन्धेन सुरमातङ्गा दुद्रुवुस्तस्य हस्तिनः

yāṃ yāṃ nimigajo yāti diśaṃ tāṃ tāṃ savāhanā saṃtyajya dudruvurdevā bhayārtāstyaktahetayaḥ gandhena suramātaṅgā dudruvustasya hastinaḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँके निवासी करके: भारसे पीड़ित न हों, पुष्प: और फलको. बहुतायत हो,. आपत्तिके समय वह वासस्थान शत्रुओंके लिये अगम्य हो, जहाँ निरन्तर समानरूपसे राजाके सुख-दुःखके भागी एवं प्रेमीजन निवास करते हों, जो सर्प, बाघ और चोरसे रहित हो तथा सरलतासे उपलब्ध हो, इस प्रकारके देशमें राजाको अपने सहायकोंसहित निवास करना चाहिए वहाँ बुद्धिमान् राजाको धन्व या धनुदुर्ग (जहाँ चारों ओरसे मरुभूमि

English

Vanina threw His fearful snake noose hissing with venom to tie the arms of the demon. That, too, became distressed on getting round the arms of the demon. The saw-like teeth and lower jaws of the snakes were broken. Then the powerful ArfvinikumSras, the Manits, the Sadhya Devas, the Serpents, the Yaksas, the UAkasas, and the Gaudbarvas taking up their arms of various kinds began all at once to inflict repeated blows on the demon. Even then no appreciable effect was produced and could not penetrate his rock-like body. — 211-214.

अध्याय १५३

श्लोक 57

पलायितेषु सैन्येषु सुराणां पाकशासनः तस्थौ दिक्पालकैः सार्धम् अष्टभिः केशवेन च

palāyiteṣu sainyeṣu surāṇāṃ pākaśāsanaḥ tasthau dikpālakaiḥ sārdham aṣṭabhiḥ keśavena ca

हिन्दी अर्थ

इन छः दुर्गोमेंसे किसी एककी रचना करनी चाहिएं। राजन्! इन सभी दुर्गोमें गिरि (पर्वत) दुर्ग श्रेष्ठ माना गया है। वह गिरिदुर्ग खाई, चहारदीवारी तथा ऊँची अट्टालिकाओंसे युक्त एवं तोप आदि सैकड़ों प्रधान यन्त्रोँसे घिरा होना चाहिए। उसमें किंवाड्सहित मनोहर फाटक लगा हो, जिससे हाथीपर बैठा हुआ पताकासमेत राजा नगरमें प्रविष्ट हो सके वहाँ चार लम्बी-चौड़ी गलियाँ बनवानी चाहिए। जिनमें एक गलीके अग्रभागमें सुदृढ़ देव-मन्दिरका निर्माण कराये। दूसरी गलीके आगे राजमहल बनानेका विधान है। तीसरी गलीके अग्रभागमें धर्माधिकारीका आवासस्थान

English

Afterwards, Tarakasura alighting from his chcriot belaboured billions of the Devas with his fist and blows and lieels. 7'hen the remainder of the army of the Devas abandoning the field flew in every direction with horror. The demon, then, captured Indra and the LokapAlas and tied down Vispu, etc., as a hunter takes hold of the wild beasts.— 215-217.

अध्याय १५३

श्लोक 58

सम्प्राप्तो निमिमातङ्गो यावच्छक्रगजं प्रति तावच्छक्रगजो यातो मुक्त्वा नादं स भैरवम्

samprāpto nimimātaṅgo yāvacchakragajaṃ prati tāvacchakragajo yāto muktvā nādaṃ sa bhairavam

हिन्दी अर्थ

हो। चौथी गलीके अग्रभागमें दुर्गका मुख्य प्रवेशद्वार हो। उस दुर्गको चौकोना, आयताकार, गोलाकार, मुक्तिहीन, त्रिकोण, यवमध्य, अर्धचन्द्राकार अथवा वञ्राकार बनवाना चाहिए। नदी-तटपर बनाये गये अर्धचन्द्राकार दुर्गको उत्तम माना जाता है। विद्वान् राजाको अन्य स्थानोंपर ऐसे दुर्गका निर्माण नहीं करना चाहिए। राजाको राजमहलके दाहिने भागमें कोशगृह बनवाना चाहिए। उसके भी दाहिने भागमें गजशाला बनवानेका विधान है। गजोंकी

English

TArakftsura mounted on his chariot with his prey and returned to

अध्याय १५३

श्लोक 59

ध्रियमाणो ऽपि यत्नेन स रणे नैव तिष्ठति पलायिते गजे तस्मिन्न् आरूढः पाकशासनः

dhriyamāṇo 'pi yatnena sa raṇe naiva tiṣṭhati palāyite gaje tasminn ārūḍhaḥ pākaśāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

शाला पूर्व अथवा उत्तराभिमुखी होनी चाहिए। अग्निकोणमें आयुधागार बनवाना उचित है। धर्मज्ञ! उसी दिशामें रसोईघर तथा अन्यान्य कर्मशालाओंकी भी रचना करे। गृहं पुरोधसः कार्यं वामतो राजवेश्मनः॥ १७ राजभवनकी बायीं ओर पुरोहितका भवन होना चाहिए गिरिदुर्ग चारों ओरसे पर्वतोंसे घिरे हुए पर्वतोंके मध्य किसी चौरस पर्वतपर ही स्थित होता है । इसके भी चारों ओर मरुभूमि, जलराशि, खाई, वृक्षादिके दुर्ग होते हैं। मनुनिर्मित रोहिताश्वदुर्ग तथा कलिंजर, चरणाद्रिके दुर्ग ऐसे ही हैं। मनु० ७। ७०-७७ आदिमं

English

«2 - TEE UAT8YA PUBlEAM.

अध्याय १५३

श्लोक 60

विपरीतमुखो ऽयुध्यद् दानवेन्द्रबलं प्रति शतक्रतुस्तु वज्रेण निमिं वक्षस्यताडयत्

viparītamukho 'yudhyad dānavendrabalaṃ prati śatakratustu vajreṇa nimiṃ vakṣasyatāḍayat

हिन्दी अर्थ

इनका विस्तृत उल्लेख है। तत्रैव च तथा भागें कोष्ठागारं विधीयते

English

' » ■, — ' — ' — ',

अध्याय १५३

श्लोक 61

गदया दन्तिनश्चास्य गण्डदेशे ऽहनद्दृढम् तत्प्रहारमचिन्त्यैव निमिर्निर्भयपौरुषः

gadayā dantinaścāsya gaṇḍadeśe 'hanaddṛḍham tatprahāramacintyaiva nimirnirbhayapauruṣaḥ

हिन्दी अर्थ

अस्तं गते न कर्तव्यो देवदेवे दिवाकरे। तत्र तत्र यथास्थानं राजा विज्ञाय सारथीन् दद्यादावसथान् दुर्गे कालमन्त्रविदां शुभान्। गोवैद्यानश्ववैद्यांश्च गजवैद्यांस्तथैव च आहरेत भृशं राजा दुर्गे हि प्रबला रुजः। कुशीलवानां विप्राणां दुर्गे स्थानं विधीयते

English

Jiis abode. TheSiddhas, the Gandbarvas, the Daityas, the. Nymphs, etc. ■aug the praises of the demon king. The demon king in company of all those entered into his city; it seemed, then, that the Goddess Lakml, in full possession of the riches of all the three worlds was entering there. The city looked like the summit of a very high mountain.Going there he took his seat on a throne studded with lapis-lazuli and other precious stones. His coronet and earrings looked highly beautiful when the Kinnara and the Gandharva began to please him. — 218-2.

अध्याय १५३

श्लोक 62

ऐरावणं कटीदेशे मुद्गरेणाभ्यताडयत् स हतो मुद्गरेणाथ शक्रकुञ्जर आहवे

airāvaṇaṃ kaṭīdeśe mudgareṇābhyatāḍayat sa hato mudgareṇātha śakrakuñjara āhave

हिन्दी अर्थ

न बहूनामतो दुर्गे विना कार्ये तथा भवेत्। दुर्गे च तत्र कर्तव्या नानाप्रहरणान्विताः दुर्गे द्वाराणि गुप्तानि कार्याण्यपि च भूभुजा

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 63

जगाम पश्चाच्चरणैर् धरणीं भूधराकृतिः लाघवात्क्षिप्रमुत्थाय ततो ऽमरमहागजः

jagāma paścāccaraṇair dharaṇīṃ bhūdharākṛtiḥ lāghavātkṣipramutthāya tato 'maramahāgajaḥ

हिन्दी अर्थ

कुद्दालरज्जुवेत्राणां पीठकानां तथैव च। तुषाणां चैव दात्राणामङ्काराणां च संचयः तथा उसी: स्थलपर “एवं उसी दिशामें मन्त्रियों: और वैद्यका निवासस्थान एवं कोष्ठागार बनानेका: विधान है। : उसी स्थानके समीप गौओं तथा अश्वोके निवासकी

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 64

रणादपससर्पाशु भीषितो निमिहस्तिना ततो वायुर्ववौ रूक्षो बहुशर्करपांसुलः

raṇādapasasarpāśu bhīṣito nimihastinā tato vāyurvavau rūkṣo bahuśarkarapāṃsulaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यवस्था करनी चाहिए। अश्चोंकी पंक्ति उत्तराभिमुखी अथवा दक्षिणाभिमुखी हो सकती है, अन्य दिशाभिमुखी निन्दित मानी गयी है। जहाँ अश्व रखे जायँ वहाँ रातभर दीपक जलते रहना चाहिए। अश्वशालामें मुर्गा, बंदर, मर्कट तथा बछड्रेसहित गौ भी रखनेका विधान है। अश्वोंका कल्याण चाहनेवाला अश्वशालामें बकरिंयोंको भी रखे। गौ, हाथी और अश्वादि शालाओंमें उनके गोबर निकालनेकी व्यवस्था सूर्य अस्त हो जानेपर नहीं करनी

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 65

संमुखो निमिमातङ्गो जवनाचलकम्पनः स्रुतरक्तो बभौ शैलो घनधातुह्रदो यथा

saṃmukho nimimātaṅgo javanācalakampanaḥ srutarakto babhau śailo ghanadhātuhrado yathā

हिन्दी अर्थ

चाहिए। राजा उन-उन स्थानोंमें यथायोग्य समझकर क्रमशः सभी सारथियोंको आवासस्थान प्रदान करे। इसी प्रकार सबसे बढ़कर योद्धाओं, शिल्पियों और कालमन्त्रके वेत्ताओंको दुर्गमें उत्तम निवास-स्थान दे। इसी प्रकार राजाको गौ-वैद्य, अश्व-वैद्य तथा गज-वैद्यको भी रखना चाहिए; क्योंकि दुर्गमें कभी रोगोंकी प्रबलता हो सकती है। दुर्गमें चारणों, संगीतज्ञों और ब्राह्मणोंके स्थानका विधान है इनके अतिरिक्त दुर्गमें निरर्थक बहुत-से व्यक्तियोंको नहीं रखना चाहिए। राजन्! दुर्गमें विविध प्रकारके शस्तरासत्रसे युक्त एवं हजारोंको मारनेमें समर्थ योद्धाओंको रखना चाहिए; क्योंकि उन्हींसे रक्षा होती है। राजाको

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 66

धनेशो ऽपि गदां गुर्वीं तस्य दानवहस्तिनः चिक्षेप वेगाद्दैत्येन्द्रो निपपातास्य मूर्धनि

dhaneśo 'pi gadāṃ gurvīṃ tasya dānavahastinaḥ cikṣepa vegāddaityendro nipapātāsya mūrdhani

हिन्दी अर्थ

दुर्गमे गु्तद्वार भी बनवाना चाहिए। राजन्! दुर्गमें सभी प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंके संग्रहकी विशेष प्रशंसा की गयी है। नृपश्रेष्ठ राजन्! राजाको दुर्गमें धनुष, ढेलवाँस, तोमर, बाण, तलवार, कवच, लाठी, गुड (हाथीको फॅसानेका एक फंदा), हुड (चोरोंको फँसानेका खूँटा),

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 67

गजो गदानिपातेन स तेन परिमूर्छितः दन्तैर्भित्त्वा धरां वेगात् पपाताचलसंनिभः

gajo gadānipātena sa tena parimūrchitaḥ dantairbhittvā dharāṃ vegāt papātācalasaṃnibhaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रास (भाला), शूल, शक्ति, फरसा, चक्र, चर्मके साथ कोयला-इन सबका संचय करना चाहिए। दुर्गमें सभी प्रकारके शिल्पीय पात्रोंका भी संचय रहना चाहिए। वह सभी प्रकारके वाद्यों तथा ओषधियोंका भी संचय करे।

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 68

पतिते तु गजे तस्मिन् सिंहनादो महानभूत् सर्वतः सुरसैन्यानां गजबृंहितबृंहितैः

patite tu gaje tasmin siṃhanādo mahānabhūt sarvataḥ surasainyānāṃ gajabṛṃhitabṛṃhitaiḥ

हिन्दी अर्थ

'कलायमुद्रमाषाणां चणकानां तिलैः सह। तथा च सर्वसस्यानां पांसुगोमययोरपि राजा संचिनुयाद् दुर्गे यच्चान्यदपि किञ्चन

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 69

ह्रेषारवेण चाश्वानां गुणास्फोटैश्च धन्विनाम् गजं तं निहतं दृष्ट्वा निमिं चापि पराङ्मुखम्

hreṣāraveṇa cāśvānāṃ guṇāsphoṭaiśca dhanvinām gajaṃ taṃ nihataṃ dṛṣṭvā nimiṃ cāpi parāṅmukham

हिन्दी अर्थ

कुम्भाश्चाशीविषैः कार्या व्यालसिंहादयस्तथा। मृगाश्च पक्षिणश्चैव रक्ष्यास्ते च परस्परम् कर्तव्यानि महाभाग यल्नेन पृथिवीक्षिता सुगुप्तानि पुरे कुर्याज्जनानां हितकाम्यया

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 70

श्रुत्वा च सिंहनादं च सुराणामतिकोपनः जम्भो जज्वाल कोपेन पीताज्य इव पावकः

śrutvā ca siṃhanādaṃ ca surāṇāmatikopanaḥ jambho jajvāla kopena pītājya iva pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

जीवकर्षभकाकोलमामलक्याटरूषकान् । शालपर्णी पृश्चिपर्णी मुद्गपर्णी तथैव च वीरा श्वसन्ती वृष्या च बृहती कण्टकारिका

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 71

स सुरान्कोपरक्ताक्षो धनुष्यारोप्य सायकम् तिष्ठतेत्यब्रवीत्तावत् सारथिं चाप्यचोदयत्

sa surānkoparaktākṣo dhanuṣyāropya sāyakam tiṣṭhatetyabravīttāvat sārathiṃ cāpyacodayat

हिन्दी अर्थ

शृङ्गी शृङ्गाटको द्रोणी वर्षाभूर्दर्भ रेणुका। मधुपर्णी विदार्ये द्वे महाक्षीरा महातपाः धन्वनः सहदेवाह्णा कटुकैरण्डकं विषः। पर्णी शताह्वा मृद्वीका फल्गुखर्जूरयष्टिका: शुक्रातिशुक्र काश्मर्यश्छत्रातिच्छत्रबीरणाः । इक्षुरिक्षुविकाराश्च फाणिताद्याश्च सत्तम

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 72

वेगेन चलतस्तस्य तद्रथस्याभवद्द्युतिः यथादित्यसहस्रस्याभुदितस्योदयाचले

vegena calatastasya tadrathasyābhavaddyutiḥ yathādityasahasrasyābhuditasyodayācale

हिन्दी अर्थ

सिंही च सहदेवी च विश्रेदेवाश्वरोधकम्। मधुकं पुष्पहंसाख्या शतपुष्पा मधूलिका शतावरीमधूके च पिप्पलं तालमेव च। आत्मगुप्ता कट्फलाख्या दार्विका राजशीर्षको

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 73

पताकिना रथेनाजौ किङ्किणीजालमालिना शशिशुभ्रातपत्रेण स तेन स्यन्दनेन तु

patākinā rathenājau kiṅkiṇījālamālinā śaśiśubhrātapatreṇa sa tena syandanena tu

हिन्दी अर्थ

कालशाकं पदमबीजं गोवल्ली मधुवल्लिका शीतपाकी कुलिङ्गाक्षी काकजिह्वोरुपुष्पिका। पर्वतत्रपुसौ चोभौ गुञ्जातकपुनर्नवे वहाँ प्रचुरमात्रामें घास-भूसा, ईधन, गुड, सभी प्रकारके तेल तथा गोरसका भी संचय हो। राजाको दुर्गमें वसा, मज्जा, हड्डियोंसहित स्नायु, गोचर्मसे बने नगाड़े, धान्य, तम्बू, जौ, गेहूँ, रल, सभी प्रकारके वस्त्र, लौह, कुलथी,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 74

घट्टयन्सुरसैन्यानां हृदयं समदृश्यत तम् आयान्तम् अभिप्रेक्ष्य धनुष्याहितसायकः

ghaṭṭayansurasainyānāṃ hṛdayaṃ samadṛśyata tam āyāntam abhiprekṣya dhanuṣyāhitasāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

मूँग, उड़द, चना, तिल, सभी प्रकारके अन्न, धूल, गोबर, सन, भोजपत्र, जस्ता, लाह, पत्थर तोड्नेकी छेनी तथा अन्य भी जो कुछ पदार्थ हों, उनका संचय करना चाहिए। सर्पोके विषसे भरे घड़े, साँप, सिंह आदि हिंसक जन्तु, मृग तथा पक्षी रखे जाने चाहिए, किंतु वे एक-दूसरेसे सुरक्षित रहें। महाभाग! राजाको विरोधी जीवोंकी रक्षाके लिये यत्रपूर्वक पृथक्-पृथक् स्थान बनवाना चाहिए। राजाको प्रजाकी कल्याण-भावनासे

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 75

शतक्रतुरदीनात्मा दृढमाधत्त कार्मुकम् बाणं च तैलधौताग्रम् अर्धचन्द्रमजिह्मगम्

śatakraturadīnātmā dṛḍhamādhatta kārmukam bāṇaṃ ca tailadhautāgram ardhacandramajihmagam

हिन्दी अर्थ

कही गयी अथवा न कही गयी सम्पूर्ण राजवस्तुओंको दुर्गमें गुप्तरूपसे संग्रहीत करना चाहिए ॥२७--४२॥ जीवक, ऋषभक, काकोल, इमली, आरटरूष, शालपर्णी, पृश्चिपर्णी, मुद्रपर्णी, माषपर्णी, दोनों प्रकारकी मेदा, दोनों प्रकारकी शारिवा, तीनों बलाएँ (एक ओषधि), वीरा, श्वसन्ती, वृष्या, बृहती, कण्टकारिका, शृङ्गी, शृङ्गाटकी, द्रोणी, वर्षाभू, कुश, रेणुका, मधुपर्णी, दोनों विदारी, महाक्षीरा, महातपा, धन्वन, सहदेवी, कटुक, रेड, विष, शतपर्णी, मृद्वीका, फल्गु, खजूर, यष्टिका, शुक्र, अतिशुक्र, काश्मरी, छत्र, अतिछत्र, वीरण, ईख और ईखसे होनेवाली अन्य वस्तुएँ, फाणित आदि, सिंही, सहदेवी, विश्वदेव, अश्वरोधक, महुआ, पुष्पहंसा,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 76

तेनास्य सशरं चापं रणे चिछेद वृत्रहा क्षिप्रं संत्यज्य तच्चापं जम्भो दानवनन्दनः

tenāsya saśaraṃ cāpaṃ raṇe cicheda vṛtrahā kṣipraṃ saṃtyajya taccāpaṃ jambho dānavanandanaḥ

हिन्दी अर्थ

शतपुष्पा, मधूलिका, शतावरी, महुआ, (दाख) पिप्पल, ताल, आत्मगुप्ता, कटफल, दार्विका, राजशीर्षकी, श्वेत सरसों, धनिया, ऋष्यप्रोक्ता, उत्कटा, कालशाक, पद्मबीज, गोवल्ली, मधुवल्लिका, शीतपाकी, कुलिंगाक्षी, काकजिह्ना, उरुपुष्पका, दोनों पर्वत और त्रपुष, गुंजातक, पुनर्नवा,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 77

अन्यत्कार्मुकमादाय वेगवद्भारसाधनम् शरांश्चाशीविषाकारांस् तैलधौतानजिह्मगान्

anyatkārmukamādāya vegavadbhārasādhanam śarāṃścāśīviṣākārāṃs tailadhautānajihmagān

हिन्दी अर्थ

कसेरुका तु काश्मीरी बिल्वशालूककेसरम्। तुषधान्यानि सर्वाणि शमी धान्यानि चैव हि राजा संचिनुयात् सर्व पुरे निरवशेषतः दाडिमाम्रातकौ चैव तिन्तिडीकाम्लवेतसम्। भव्यकर्कन्धुलकुचकरमर्दकरूषकम्

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 78

शक्रं विव्याध दशभिर् जत्रुदेशे तु पत्त्रिभिः हृदये च त्रिभिश्चापि द्वाभ्यां च स्कन्धयोर् द्वयोः

śakraṃ vivyādha daśabhir jatrudeśe tu pattribhiḥ hṛdaye ca tribhiścāpi dvābhyāṃ ca skandhayor dvayoḥ

हिन्दी अर्थ

कोलकद्वयपर्णानि द्वयोराम्रातयोरपि जाम्बवं नवनीतं च सौवीरकरुषोदके। सुरासवं च मद्यानि मण्डतक्रदधीनि च

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 79

शक्रो ऽपि दानवेन्द्राय बाणजालमपीदृशम् अप्राप्तान्दानवेन्द्रस्तु शराञ्छक्रभुजेरितान्

śakro 'pi dānavendrāya bāṇajālamapīdṛśam aprāptāndānavendrastu śarāñchakrabhujeritān

हिन्दी अर्थ

एवमादीनि चान्यानि राजा संचिनुयात् पुरे कुप्यसौवर्चलाविल्वं बालकेयं यवाहूकम् औव क्षारं कालभस्म विज्ञेयो लवणो गणः। एवमादीनि चान्यानि राजा संचिनुयात् पुरे

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 80

चिछेद दशधाकाशे शरैरग्निशिखोपमैः ततस्तु शरजालेन देवेन्द्रो दानवेश्वरम्

cicheda daśadhākāśe śarairagniśikhopamaiḥ tatastu śarajālena devendro dānaveśvaram

हिन्दी अर्थ

कारवी कुञ्जिका याज्या सुमुखा कालमालिका फणिज्झकोऽथ लशुनं भूस्तृणं सुरसं तथा। कायस्था च वयःस्था च हरितालं मनःशिला

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 81

आच्छादयत यत्नेन वर्षास्विव घनैर्नभः दैत्यो ऽपि बाणजालं तद् व्यधमत्सायकैः शितैः

ācchādayata yatnena varṣāsviva ghanairnabhaḥ daityo 'pi bāṇajālaṃ tad vyadhamatsāyakaiḥ śitaiḥ

हिन्दी अर्थ

जया एरण्डकाण्डीरं शल्लकी हञ्जिका तथा सर्वपित्तानि मूत्राणि प्रायो हरितकानि च। फलानि चैव हि तथा सूक्ष्मैला हिङ्गुपत्रिका

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 82

यथा वायुर्घनाटोपं परिवार्य दिशो मुखे शक्रो ऽथ क्रोधसंरम्भान् न विशेषयते यदा

yathā vāyurghanāṭopaṃ parivārya diśo mukhe śakro 'tha krodhasaṃrambhān na viśeṣayate yadā

हिन्दी अर्थ

राजा संचिनुयाद् दुर्गे प्रयतेन नृपोत्तम कसेरुका, काश्मीरी, बिल्व, शालूक, केसर, सभी प्रकारकी भूसियाँ, शमी, अन्न, दुग्ध, शहद, मट्टा, तेल,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 83

दानवेन्द्रं तदा चक्रे गन्धर्वास्त्रं महाद्भुतम् तदुत्थतेजसा व्याप्तम् अभूद्गमनगोचरम्

dānavendraṃ tadā cakre gandharvāstraṃ mahādbhutam tadutthatejasā vyāptam abhūdgamanagocaram

हिन्दी अर्थ

सोम और बाणक-इन सबको तथा इसी प्रकार अन्य पदार्थोंको मधुर जानना चाहिए। राजा इन सबका पूर्णरूपसे दुर्गमें संग्रह करे बड्हर, करमर्द, करूषक, विजौरा, कण्डूर, मालती, राज-बन्धुक, दोनों कोलकों और अमड़ोंके पत्ते, पारावत,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 84

गन्धर्वनगरैश् चापि नानाप्राकारतोरणैः मुञ्चद्भिरद्भुताकारैर् अस्त्रवृष्टिं समन्ततः

gandharvanagaraiś cāpi nānāprākāratoraṇaiḥ muñcadbhiradbhutākārair astravṛṣṭiṃ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

मद्य, माँड, मठ्ठा, दही एवं ऐसे सभी प्रकारके श्वेत पदार्थोंको खट्टा समझना चाहिए राजा इनका तथा ऐसे अन्यान्य पदार्थोंका अपने दुर्गमें संचय करे। सैन्धव, सौवर्चल, अबिल्व, बालकेय, यव, भौम, क्षार, कालभस्म- ये सभी लवणके भेदोपभेद हे! इन सबका तथा अन्य लवणोंका दुर्गमें संग्रह करे।

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 85

अथास्त्रवृष्ट्या दैत्यानां हन्यमाना महाचमूः जम्भं शरणमागच्छद् अप्रमेयपराक्रमम्

athāstravṛṣṭyā daityānāṃ hanyamānā mahācamūḥ jambhaṃ śaraṇamāgacchad aprameyaparākramam

हिन्दी अर्थ

पीपर, पीपरका मूल, चव्य, शीता, सौंठ, कुबेरक, जवीर, कलमालिका, कणिज्ञक, लहसुन, पालाके आकारवाला जलीय तृण, हरड़, कायस्था, वय:स्था, हरताल, मैनसिल, गिलोय, रुदंती, रोहिष, केशर, जया, रेड़ी, नरकट, शल्लकी, भारंगी, सभी प्रकारके छोटी इलायची, तेजपात आदि कटु ओषधियाँ हैं। राजश्रेष्ठ! राजा दुर्गमें प्रयत्रपूर्वक इनका संग्रह करे।

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 86

व्याकुलो ऽपि स्वयं दैत्यः सहस्राक्षास्त्रपीडितः स्मरन्साधुसमाचारं भीतत्राणपरो ऽभवत्

vyākulo 'pi svayaṃ daityaḥ sahasrākṣāstrapīḍitaḥ smaransādhusamācāraṃ bhītatrāṇaparo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

दूर्वा पटोलकटुका दन्तीत्वक् पत्रकं वचा। किराततिक्तभूतुम्बी विषा चातिविषा तथा काकोदुम्बरिका दिव्यास्तथा चैव सुरोद्भवा

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 87

अथास्त्रं मौसलं नाम मुमोच दितिनन्दनः ततो ऽयोमुसलैः सर्वम् अभवत्पूरितं जगत्

athāstraṃ mausalaṃ nāma mumoca ditinandanaḥ tato 'yomusalaiḥ sarvam abhavatpūritaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

षड्ग्रन्था रोहिणी मांसी पर्पटश्चाथ दन्तिका। रसाञ्जनं भृङ्गराजं पतङ्गी परिपेलवम् दुःस्पर्शा गुरुणी कामा श्यामाकं गन्धनाकुली रूपपर्णी व्याघ्रनखं मञ्जिष्ठा चतुरङ्गला रम्भा चैवाङ्कुरास्फीता तालास्फीता हरेणुका। वेत्राग्रवेतसस्तुम्बी विषाणी लोध्चपुष्पिणी

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 88

एकप्रहारकरणैर् अप्रधृष्यैः समन्ततः गन्धर्वनगरं तेषु गन्धर्वास्त्रविनिर्मितम्

ekaprahārakaraṇair apradhṛṣyaiḥ samantataḥ gandharvanagaraṃ teṣu gandharvāstravinirmitam

हिन्दी अर्थ

मालती करकृष्णाख्या वृश्चिका जीविता तथा। पर्णिका च गुडूची च स गणस्तिक्तसंज्ञकः एवमादीनि चान्यानि राजा संचिनुयात् पुरे। अभयामलके चोभे तथैव च बिभीतकम्

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 89

गान्धर्वमस्त्रं संधाय सुरसैन्येषु चापरम् एकैकेन प्रहारेण गजानश्वान्महारथान्

gāndharvamastraṃ saṃdhāya surasainyeṣu cāparam ekaikena prahāreṇa gajānaśvānmahārathān

हिन्दी अर्थ

प्रियद्भुधातकीपुष्पं मोचाख्या चार्जुनासनाः। अनन्ता स्त्री तुवरिका श्योणाकं कटूफलं तथा समङ्कात्रिवृतामूलकार्पासगैरिकाञ्जनम् विद्रुमं समधूच्छिष्टं कुम्भिका कुमुदोत्पलम्। न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थकिंशुकाः शिंशपा शमी

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 90

रथाश्वान्सो ऽहनत्क्षिप्रं शतशो ऽथ सहस्रशः ततः सुराधिपस्त्वाष्ट्रम् अस्त्रं च समुदीरयत्

rathāśvānso 'hanatkṣipraṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ tataḥ surādhipastvāṣṭram astraṃ ca samudīrayat

हिन्दी अर्थ

प्रियालपीलुकासारिशिरीषाः पद्मकं तथा। बिल्वोऽग्रिमन्थः प्लक्षश्च श्यामाकं च बको धनम् राजादनं करीरं च धान्यकं प्रियकस्तथा। कङ्कोलाशोकबदराः कदम्बखदिरद्वयम्

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 91

संध्यमाने ततस्त्वाष्ट्रे निश्चेरुः पावकार्चिषः ततो यन्त्रमयान् दिव्यान् आयुधान्दुष्प्रधर्षिणः

saṃdhyamāne tatastvāṣṭre niśceruḥ pāvakārciṣaḥ tato yantramayān divyān āyudhānduṣpradharṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयतेन नृपश्रेष्ठ राजा संचिनुयात् पुरे। कीटाश्च मारणे योग्या व्यङ्गतायां तथैव च तगर, छितवन, खैर, काली गूलर, दिव्या, सुरोद्भवा, षड्ग्रन्थी, परिपेलव, दुःस्पर्शा, अगुरुद्वय, कामा, श्यामाक, गंधनाकुली, तुषपर्णी, व्याश्रनख, मंजीठ, चतुरंगुला, केला, अंकुरास्फीता, तालास्फीता, रेणुकबीज, बेतका अग्रभाग, बेत, तुम्बी, कैंकरासींगी, लोध्रपुष्पिणी, मालती, करकृष्णा, वृश्चिका,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 92

तैर्यन्त्रैरभवद्बद्धम् अन्तरिक्षे वितानकम् वितानकेन तेनाथ प्रशमं मौसले गते

tairyantrairabhavadbaddham antarikṣe vitānakam vitānakena tenātha praśamaṃ mausale gate

हिन्दी अर्थ

जीविता, पर्णिका तथा गुडुच-यह तिक्त ओषधियोंका समूह है। राजा इनका तथा इसी प्रकारके अन्य तिक्त पदार्थोका दुर्गमें संग्रह रखे हरे, बहेड़ा, आँवला, मालकागुन, धायके फूल, मोचरस, अर्जुन, असन, अनन्ता, कामिनी, तुबरिका,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 93

शैलास्त्रं मुमुचे जम्भो यन्त्रसंघातताडनम् व्यामप्रमाणैरुपलैस् ततो वर्षमवर्तत

śailāstraṃ mumuce jambho yantrasaṃghātatāḍanam vyāmapramāṇairupalais tato varṣamavartata

हिन्दी अर्थ

कासारि, शिरीष, पद्म, बेल, अरणी, पाकड, श्यामाक, बक, धन, राजादन, करीर, धनिया, प्रियक, कंकोल, अशोक, बेर, कदंब, दोनों प्रकारके खैर-इन वृक्षोंके पत्ते, सारभाग (सत्त्व), मूल तथा पुष्प काषाय माने गये हैं। राजश्रेष्ठ! राजाको ये काषाय ओषधियाँ दुर्गमें रखनी चाहिए। राजन्! मारने एवं घायल करनेवाले कोट-पतंग तथा वायु, धूम, जल तथा मार्गको दूषित करनेवाली ओषधियोंको, जिन्हें मैं आगे बतलाऊँगा, राजाको दुर्गमें रखनी चाहिए।

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 94

त्वाष्ट्रस्य निर्मितान्याशु यन्त्राणि तदनन्तरम् तेनोपलनिपातेन गतानि तिलशस्ततः

tvāṣṭrasya nirmitānyāśu yantrāṇi tadanantaram tenopalanipātena gatāni tilaśastataḥ

हिन्दी अर्थ

विषाणां धारणं कार्य प्रयत्नेन महीभुजा। विचित्राश्चागदा धार्या विषस्य शमनास्तथा रक्षोभूतपिशाचश्नाः पापध्नाः पुष्टिवर्धनाः।

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 95

यन्त्राणि तिलशः कृत्वा शैलास्त्रं परमूर्धसु निपपातातिवेगेना-दारयत्पृथिवीं ततः

yantrāṇi tilaśaḥ kṛtvā śailāstraṃ paramūrdhasu nipapātātivegenā-dārayatpṛthivīṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

कुभृत्यान् पापशीलांश्च न राजा वासयेत् पुरे वणिग्जनैश्चावृतमावसेत राजाको प्रयत्नपूर्वक सभी विषोंका संग्रह करना चाहिए तथा विष-प्रभावको शान्त करनेवाली. विचित्र ओषधियोंको भी धारण करना उचित है। राक्षस, भूत तथा पिशाचोंके प्रभावको नष्ट करनेवाले, पापनाशक,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 96

ततो वज्रास्त्रम् अकरोत् सहस्राक्षः पुरंदरः तदोपलमहावर्षं व्यशीर्यत समन्ततः

tato vajrāstram akarot sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ tadopalamahāvarṣaṃ vyaśīryata samantataḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्टिकारक पदार्थो तथा कलाविज्ञ पुरुषोंको भी दुर्गमें प्रयत्नपूर्वक स्थापित करना चाहिए। राजाको चाहिए कि उस दुर्गमें डरकर भागे हुए, उन्मत्त, क्रुद्ध, अपमानित तथा पापी दुष्ट अनुचरोंको न ठहरने दे। सभी प्रकारके यन्त्र, अस्त्र तथा अट्टालिकाओंके समूहसे संयुक्त, सभी प्रकारके अन्न तथा ओषधियोंसे सुसम्पन्न और व्यवसायी जनोंसे परिपूर्ण दुर्गमें राजाको सहैव

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 97

ततः प्रशान्ते शैलास्त्रे जम्भो भूधरसंनिभः ऐषीकमस्त्रमकरोद् अभीतो ऽतिपराक्रमः

tataḥ praśānte śailāstre jambho bhūdharasaṃnibhaḥ aiṣīkamastramakarod abhīto 'tiparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्गे सुषुप्तं नृपतिः सहैव॥ ८७ सुखपूर्वक निवास करना चाहिए इति श्रीमत्स्ये महापुराणे राजधमे दुर्गनिर्माणौषध्यादिसंचयकथनं नाम सप्तदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें राजाओंके लिये दुर्गनिर्माण और ओषधि आदिके संचयका वर्णन नामक दो सौ सतरहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 98

ऐषीकेणागमन्नाशं वज्रास्त्रं शक्रवल्लभम् विजृम्भत्यथ चैषीके परमास्त्रे ऽतिदुर्धरे

aiṣīkeṇāgamannāśaṃ vajrāstraṃ śakravallabham vijṛmbhatyatha caiṣīke paramāstre 'tidurdhare

हिन्दी अर्थ

दुर्गमें संग्राह्य ओषधियोंका वर्णन अगदानि समाचक्ष्व तानि धर्मभृतां वर

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 99

जज्वलुर्देवसैन्यानि सस्यन्दनगजानि तु दह्यमानेष्वनीकेषु तेजसा सुरसत्तमः

jajvalurdevasainyāni sasyandanagajāni tu dahyamāneṣvanīkeṣu tejasā surasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

बिल्वाटकी यवक्षारं पाटला बाह्रिकोषणा। श्रीपर्णी शल्लकीयुक्तो निक्काथः प्रोक्षणं परम् लाक्षाप्रियङ्गुमञ्जष्ठा सममेला हरेणुका। यष्ट्याह्म मधुरा चैव बश्नृपित्तेन कल्पिता: मनुने पूछा-धार्मिकश्रेष्ठ! राजाको राक्षस, विष और रोगको दूरकर स्वस्थ करनेवाली जिन ओषधियोंका दुर्गमें संग्रह करना चाहिए, उनका वर्णन कौजिये

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 100

आग्नेयमस्त्रमकरोद् बलवान्पाकशासनः तेनास्त्रेण तदस्त्रं च बभ्रंशे तदनन्तरम्

āgneyamastramakarod balavānpākaśāsanaḥ tenāstreṇa tadastraṃ ca babhraṃśe tadanantaram

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवानूने कहा--बिल्वाटकी, जवाखार, पाटला, बाह्लिक, ऊषणा, श्रीपर्णी और शल्लकी-इन ओषधियोंका काढ़ा उत्तम प्रोक्षण है । विषग्रस्त प्राणीद्वारा उसका सेवन करनेसे वह तुरंत ही विषरहित हो जाता है। उसी प्रकार इनके द्वारा सेवन करनेसे यव, सैन्धव,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 101

तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे पावकास्त्रं व्यजृम्भत जज्वाल कायं जम्भस्य सरथं च ससारथिम्

tasminpratihate cāstre pāvakāstraṃ vyajṛmbhata jajvāla kāyaṃ jambhasya sarathaṃ ca sasārathim

हिन्दी अर्थ

छत्र, चामर और गृह आदि विषरहित हो जाते हैं। शेलु, कपित्थ, वृषशोषित तथा महादन्तशठ-इन ओषधियोंके काढ़ेका सेवन भी उसी प्रकार विषनाशक होता है। लाह, प्रियंगु, मंजीठ, समान भागमें इलायची, हरे, जेठीमधु और मधुरा-इन्हें नकुल-पित्तसे संयुक्त करके गायके सींगमें रखकर सात राततक पृथ्वीमें गाड़ दे। इसके बाद उसे सुवर्णजटित मणिकी अंगूठीमें रखकर हाथमें धारण कर

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 102

ततः प्रतिहतः सो ऽथ दैत्येन्द्रः प्रतिभानवान् वारुणास्त्रं मुमोचाथ शमनं पावकार्चिषाम्

tataḥ pratihataḥ so 'tha daityendraḥ pratibhānavān vāruṇāstraṃ mumocātha śamanaṃ pāvakārciṣām

हिन्दी अर्थ

ले। उसका स्पर्श करनेसे विषयुक्त प्राणी तुरंत ही निर्विष मनोह्या शमीपत्रं तुम्बिका श्वेतसर्षपा:

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 103

ततो जलधरैर्व्योम स्फुरद्विद्युल्लताकुलैः गम्भीरमुरजध्वानैर् आपूरितम् इवाम्बरम्

tato jaladharairvyoma sphuradvidyullatākulaiḥ gambhīramurajadhvānair āpūritam ivāmbaram

हिन्दी अर्थ

विषजित्परमं कार्य मणिरत्नं च पूर्ववत्। मूषिका जतुका चापि हस्ते बध्वा विषापहा हरेणुमांसी मञ्जिष्ठा रजनी मधुका मधु। अक्षत्वक् सुरसं लाक्षा श्वपितं पूर्ववद् भुवि वादित्राणि पताकाश्च पिष्टेरेतैः प्रलेपिताः। श्रुत्वा दृष्ट्रा समाघ्राय सद्यो भवति निर्विष:

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 104

करीन्द्रकरतुल्याभिर् जलधाराभिर् अम्बरात् पतन्तीभिर्जगत्सर्वं क्षणेनापूरितं बभौ

karīndrakaratulyābhir jaladhārābhir ambarāt patantībhirjagatsarvaṃ kṣaṇenāpūritaṃ babhau

हिन्दी अर्थ

सूक्ष्मैला त्रिवृतापत्रं विडङ्कानीन्द्रवारुणी सुवेगा तस्करसुरौ कुसुमैरर्जुनस्य तु। धूपो वासगृहे हन्ति विषं स्थावरजङ्गमम्

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 105

शान्तमाग्नेयमस्त्रं तत् प्रविलोक्य सुराधिपः वायव्यम् अस्त्रम् अकरोन् मेघसंघातनाशनम्

śāntamāgneyamastraṃ tat pravilokya surādhipaḥ vāyavyam astram akaron meghasaṃghātanāśanam

हिन्दी अर्थ

न तत्र कीटा न विषं दर्दुरा न सरीसृपाः। न कृत्या कर्मणां चापि धूपोऽयं यत्र दह्यते क्वाथः सर्वोदकार्येषु काकमाचीयुतो हितः। रोचनापत्रनेपालीकुङ्कमैस्तिलकान् वहन् गोमूत्रघृष्टो ह्यगदः सर्वकर्मकरः स्मृतः।

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 106

वायव्यास्त्रबलेनाथ निर्धूते मेघमण्डले बभूव विमलं व्योम नीलोत्पलदलप्रभम्

vāyavyāstrabalenātha nirdhūte meghamaṇḍale babhūva vimalaṃ vyoma nīlotpaladalaprabham

हिन्दी अर्थ

वन्ध्या कर्कोटकी राजन् विष्णुक्रान्ता तथोत्कटा। शतमूली सितानन्दा बला मोचा पटोलिका हो जाता है। जटामांसी, शमीके पत्ते, तुम्बी, श्वेत सरसों, कपित्थ, कुष्ठ और मंजीठ-इन ओषधियोंको कुत्ते अथवा कपिला गौके पित्तके साथ भावना दे। यह सौम्याक्षिप्त नामक दूसरी विषनाशक ओषधि है। इसे भी

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 107

वायुना चातिघोरेण कम्पितास्ते तु दानवाः न शेकुस्तत्र ते स्थातुं रणे ऽतिबलिनो ऽपि ये

vāyunā cātighoreṇa kampitāste tu dānavāḥ na śekustatra te sthātuṃ raṇe 'tibalino 'pi ye

हिन्दी अर्थ

पूर्ववत् मणि एवं रलनिर्मित अंगूठीमें रखकर धारण करना चाहिए। इसी प्रकार मूषिका और लाहको भी हाथमें बाँधनेसे विषका शमन होता है ॥१--१०॥ हरे, जटामांसी, मंजिष्ठा, हरिद्रा, महुआ, मधु, अक्षत्वक्, सुरसा और लाह--इन्हें भी पूर्ववत् कुत्तेके पित्तसे संयुक्त करके पृथ्वीमें गाड़ दे। फिर इनके लेपसे वाजों तथा पताकाओंपर लेप कर दे तो (विषाक्त प्राणी) उन्हें सुनकर, देखकर और सूँघकर तुरंत विषरहित हो जाता है तीनों कटु (आँवला, हरे, बहेरा), पाँचों नमक, मंजीठ, दोनों रजनी, छोटी इलायची, त्रिवृताका पत्ता, बिडंग, इन्द्रवारुणि, मधूक, वेतस तथा मधु-इन सबको

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 108

तदा जम्भो ऽभवच्छैलो दशयोजनविस्तृतः मारुतप्रतिघातार्थं दानवानां भयापहः

tadā jambho 'bhavacchailo daśayojanavistṛtaḥ mārutapratighātārthaṃ dānavānāṃ bhayāpahaḥ

हिन्दी अर्थ

सींगमें स्थापित कर दे, फिर बहाँसे निकालकर गर्म जलमें मिला दे। इसके द्वारा विष-भक्षणसे उद्भूत पित्तदोष उत्पन्न करनेवाला ज्वर शान्त हो जाता है। श्वेत धूप, सरसों, एलबालुक, सुवेगा, तस्कर, सुर और अर्जुनके पुष्प-इन ओषधियोंका धूपवास करनेवाले घरमें स्थित स्थावर-जङ्गम सभी विषको नष्ट कर देता है। जहाँ वह धूप जलाया जाता है, वहाँ कीट, विष, मेढ़क, रेंगनेवाले सर्पादि जीव तथा कर्मोकी कृत्या-ये कोई भी नहीं रह

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 109

मुक्तनानायुधोदग्रतेजो ऽभिज्वलितद्रुमः ततः प्रशमिते वायौ दैत्येन्द्रे पर्वताकृतौ

muktanānāyudhodagratejo 'bhijvalitadrumaḥ tataḥ praśamite vāyau daityendre parvatākṛtau

हिन्दी अर्थ

सकते। चन्दन, दुग्ध, पलाश-वृक्षकी छाल, मूर्वा, एलावालुक, सरसों, नाकुली, तण्डुलीयक एवं काकमाचीका काढ़ा सभी प्रकारके विषयुक्त जलमें कल्याणकारी होता है। रोचनापत्र, नेपाली, केसरतिलक-इन ओषधियोंको धारण करनेसे मनुष्यको विषका कष्ट नहीं होता, विषदोष नष्ट हो जाता है और वह इसके प्रभावसे रत्री, पुरुष और राजाका प्रिय हो जाता है हल्दी, मंजीठ, किणिही, पिप्पली और नीमके चूर्णका लेप करनेसे सभी प्रकारके विषसे पीड़ित शरीर विषरहिंत हो जाता है। शिरीष-वृक्षका फल, पत्ता, पुष्प, छाल और जड़-इन सबको गो-मूत्रमें घिसकर तैयार

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 110

महाशनीं वज्रमयीं मुमोचाशु शतक्रतुः तयाशन्या पतितया दैत्यस्याचलरूपिणः

mahāśanīṃ vajramayīṃ mumocāśu śatakratuḥ tayāśanyā patitayā daityasyācalarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

की गयी ओषधि सभी प्रकारके विषकर्ममें हितकारी कही गयी है। सर्वोत्कृष्ट शूरवीर राजन्! इसके उपरान्त सर्वश्रेष्ठ ओषधियोंका वर्णन कर रहा हूँ, सुनिये। राजन्! वन्ध्या, कर्कोरकी, विष्णुक्रान्ता, उत्करा, शतमूली, सिता, आनन्दा, स्थले कमलिनी या च विशाली शङ्खमूलिका

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 111

कन्दराणि व्यशीर्यन्त समन्तान्निर्झराणि तु ततः सा दानवेन्द्रस्य शैलमाया न्यवर्तत

kandarāṇi vyaśīryanta samantānnirjharāṇi tu tataḥ sā dānavendrasya śailamāyā nyavartata

हिन्दी अर्थ

चाण्डाली हस्तिमगधा गोऽजापर्णी करम्भिका। रक्ता चैव महारक्ता तथा बर्हिशिखा च या कौशातकी नक्तमालं प्रियालं च सुलोचनी। वारुणी वसुगन्धा च तथा वै गन्धनाकुली ईश्वरी शिवगन्धा च श्यामला वंशनालिका। जतुकाली महाश्वेता श्वेता च मधुयष्टिका

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 112

निवृत्तशैलमायो ऽथ दानवेन्द्रो मदोत्कटः बभूव कुञ्जरो भीमो महाशैलसमाकृतिः

nivṛttaśailamāyo 'tha dānavendro madotkaṭaḥ babhūva kuñjaro bhīmo mahāśailasamākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

वज्रकः पारिभद्रश्च तथा वै सिन्धवारकाः। जीवानन्दा वसुच्छिद्रा नतनागरकण्टका नालं जाली च जाती च तथा च वटपत्रिका। कार्तस्वरं महानीला कुन्दुरुर्हसपादिका

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 113

स ममर्द सुरानीकं दन्तैश्चाप्यहनत्सुरान् बभञ्ज पृष्ठतः कांश्चित् करेणावेष्ट्य दानवः

sa mamarda surānīkaṃ dantaiścāpyahanatsurān babhañja pṛṣṭhataḥ kāṃścit kareṇāveṣṭya dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

मण्डूकपर्णी वाराही द्वे तथा तण्डुलीयके। सर्पाक्षी लवली ब्राह्मी विश्वरूपा सुखाकरा पत्रिका रोहिणी चैव रक्तमाला महौषधी काकोली क्षीरकाकोली पीलुपर्णी तथैव च

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 114

ततः क्षपयतस्तस्य सुरसैन्यानि वृत्रहा अस्त्रं त्रैलोक्यदुर्धर्षं नारसिंहं मुमोच ह

tataḥ kṣapayatastasya surasainyāni vṛtrahā astraṃ trailokyadurdharṣaṃ nārasiṃhaṃ mumoca ha

हिन्दी अर्थ

केशिनी वृश्चिकाली च महानागा शतावरी। गरुडी च तथा वेगा जले कुमुदिनी तथा विशेषान्मरकतादीनि कीटपक्षं विशेषतः। जीवजाताश्च मणयः सर्वे धार्याः प्रयत्नतः

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 115

ततः सिंहसहस्राणि निश्चेरुर्मन्त्रतेजसा कृष्णदंष्ट्राट्टहासानि क्रकचाभनखानि च

tataḥ siṃhasahasrāṇi niścerurmantratejasā kṛṣṇadaṃṣṭrāṭṭahāsāni krakacābhanakhāni ca

हिन्दी अर्थ

वसेत् तत्र गृहं सुशुभ्रं बला, मोचा, पटोलिका, सोमा, पिण्डा, निशा, दग्धरुहा, स्थलपद्म, विशाली, शंखमूलिका, चाण्डाली, हस्तिमगधा, गोपर्णी, अजापर्णी, करम्भिका, रक्ता, महारक्ता, बर्हिशिखा, कौशातकी, नक्तमाल, प्रियाल, सुलोचनी, वारुणी, वसुगन्धा, गन्धनाकुली, ईश्वरी, शिवगन्धा, श्यामला, वंशनालिका, जतुकाली, महाश्वेता, श्वेता, मधुयष्टिका, वञ्रक, पारिभद्र, सिन्दुवारक, जीवानन्दा, वसुच्छिद्रा, नतनागर, कण्टकारि, नाल, जाली, जाती, वटपत्रिका, सुवर्ण, महानीला,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 116

तैर्विपाटितगात्रो ऽसौ गजमायां व्यपोथयत् ततश्चाशीविषो घोरो ऽभवत्फणशताकुलः

tairvipāṭitagātro 'sau gajamāyāṃ vyapothayat tataścāśīviṣo ghoro 'bhavatphaṇaśatākulaḥ

हिन्दी अर्थ

कुन्दुरु, हंसपादिका, मण्डूकपर्णी, दोनों प्रकारको वाराही, विश्वरूपा, सुखाकरा, रुजापहा, वृद्धिकरी, शल्यदा, पत्रिका,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 117

विषनिःश्वासनिर्दग्धं सुरसैन्यं महारथः ततो ऽस्त्रं गारुडं चक्रे शक्रश्चारुभुजस्तदा

viṣaniḥśvāsanirdagdhaṃ surasainyaṃ mahārathaḥ tato 'straṃ gāruḍaṃ cakre śakraścārubhujastadā

हिन्दी अर्थ

काकोली, क्षीरकाकोली, पीलुपर्णी, केशिनी, वृश्चिकाली, महाभूमिलता, उन्मादिनी, सोमराजी, सभी प्रकारके रत्र-विशेषकर मरकत आदि बहुमूल्य रत्न, अनेक प्रकारकी कीटज मणियाँ, जीवोंसे उत्पन्न होनेवाली मणियाँ-इन सभीको प्रयत्नपूर्वक दुर्गमें संचित करे। इसी प्रकार राक्षस, विष, कृत्या, वैताल आदिको नाशक--विशेषकर मनुष्य, सर्प, गौ, गर्दभ, ऊँट, साँप,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 118

ततो गरुत्मतस्तस्मात् सहस्राणि विनिर्ययुः तैर्गरुत्मद्भिरासाद्य जम्भो भुजगरूपवान् कृतस्तु खण्डशो दैत्यः सास्य माया व्यनश्यत

tato garutmatastasmāt sahasrāṇi viniryayuḥ tairgarutmadbhirāsādya jambho bhujagarūpavān kṛtastu khaṇḍaśo daityaḥ sāsya māyā vyanaśyata

हिन्दी अर्थ

आदि जीवोंसे सम्बन्ध रखनेवाली उपयोगी वस्तुओंका भी राजा संचय करे। इस प्रकार इन सभी बहुमूल्य पदार्थाँसे युक्त रहनेपर वह सुरक्षित रहता है। तब राजा उनमें बने हुए अत्यन्त निर्मल, उपर्युक्त लक्षणोंसे सम्पन्न लक्षणसम्प्रयुक्तम्॥ ३८ तथा गुणयुक्त भवनमें निवास करे

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 119

प्रनष्टायां तु मायायां ततो जम्भो महासुरः चकार रूपमतुलं चन्द्रादित्यपथानुगम् विवृत्तवदनो ग्रस्तुम् इयेष सुरपुंगवान्

pranaṣṭāyāṃ tu māyāyāṃ tato jambho mahāsuraḥ cakāra rūpamatulaṃ candrādityapathānugam vivṛttavadano grastum iyeṣa surapuṃgavān

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽगदाध्यायो नामाष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें अगदाध्याय नामक दो सौ अठारहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ कारयेद् वा महीभर्ता ब्रूहि तत्त्वानि तानि मे

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 120

ततो ऽस्य विविशुर्वक्त्रं समहारथकुञ्जरा सुरसेनाविशद्भीमं पातालोत्तानतालुकम्

tato 'sya viviśurvaktraṃ samahārathakuñjarā surasenāviśadbhīmaṃ pātālottānatālukam

हिन्दी अर्थ

नान्योऽग्निर्ज्चलते तत्र नात्र कार्या विचारणा कार्पासास्थ्ना भुजङ्गस्य तेन निर्मोचनं भवेत्।

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 121

सैन्येषु ग्रस्यमानेषु दानवेन बलीयसा शक्रो दैन्यं समापन्नः श्रान्तबाहुः सवाहनः

sainyeṣu grasyamāneṣu dānavena balīyasā śakro dainyaṃ samāpannaḥ śrāntabāhuḥ savāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

सामुद्रसैन्धवयवा विद्युहग्धा च मृत्तिका। अन्तं वै प्राक् परीक्षेत वह्वौ चान्यतरेषु च वस्त्रं पुष्पमलङ्कारं भोजनाच्छादनं तथा। नापरीक्षितपूर्वं तु स्पृशेदपि महीपतिः

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 122

कर्तव्यतां नाध्यगच्छत् प्रोवाचेदं जनार्दनम् किमनन्तरमत्रास्ति कर्तव्यस्यावशेषितम्

kartavyatāṃ nādhyagacchat provācedaṃ janārdanam kimanantaramatrāsti kartavyasyāvaśeṣitam

हिन्दी अर्थ

मनुने पूछा-भगवन्! राजाको राज्यको रक्षाके लिये जिन रहस्यपूर्ण साधनोंको दुर्गमें संगृहीत या प्रस्तुत करना चाहिए, उन तत्त्वोंका मुझसे वर्णन कोजिये मत्स्यभगवानूने कहा-राजन्! शिरीष, गूलर, शमी और बिजौरा नीबू-इनको घृतमें परिप्लुतकर पंद्रह दिनों बाद सेवन करे, प्राचीन लोग इसे ' क्षुद्योग' कहते हैं। कशेरुके मूल भाग तथा फल, ईखके मूल भाग और

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 123

यदाश्रित्य घटामो ऽस्य दानवस्य युयुत्सवः ततो हरिरुवाचेदं वज्रायुधमुदारधीः

yadāśritya ghaṭāmo 'sya dānavasya yuyutsavaḥ tato hariruvācedaṃ vajrāyudhamudāradhīḥ

हिन्दी अर्थ

विषको दूब, दूध और घीके साथ सिद्ध करनेसे बना हुआ पदार्थ मण्ड कहलाता है। एक मास बाद इसका सेवन करना चाहिए इनके सेवनसे हथियारोंसे घायल हुआ मनुष्य मर नहीं सकता। वहाँ चितकबरे रंगवाले बाँसके टुकड़ेसे अग्नि उत्पन्न करे। राजन्! उस अग्निको जिस घरमें अपसव्य होकर तीन बार प्रदक्षिणा करे, वहाँ कोई अन्य अग्नि नहीं जल सकती-इसमें अन्यथा विचार करनेको आवश्यकता नहीं है। कपासके साथ सर्पकी हड्डी जलानेसे घरमेंसे सर्पोका निष्कासन होता है। घरमें निरन्तर इस वस्तुकी धूप करना साँपको निकालनेके लिये विशेष प्रसिद्ध है। राजन्! सामुद्री नमक, सेन्धा नमक और यवा--ये तीन प्रकारके लवण तथा विद्युत्से जली

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 124

न सांप्रतं रणस्त्याज्यस् त्वया कातरभैरवः वर्धस्वाशु महामायां पुरंदर रिपुं प्रति

na sāṃprataṃ raṇastyājyas tvayā kātarabhairavaḥ vardhasvāśu mahāmāyāṃ puraṃdara ripuṃ prati

हिन्दी अर्थ

हुई मिट्टी-इन वस्तुओंसे जिस भवनकी लिपाई होती है, उसे अग्नि नहीं जला सकती। दुर्गमें दिनके समय विशेषकर जब वायुका प्रकोप हो, अग्निकी रक्षा करनी चाहिए । विषसे राजाकी रक्षा करनी चाहिए। उस विषयमें मैं युक्ति बतलाता हूँ, सुनिये। राजाको चाहिए कि दुर्गमें क्रीड़ाके लिये कुछ पशु तथा पक्षियोंको रखे। सर्वप्रथम उसे अग्निमें डालकर अथवा अन्य किन्हीं उपायोंसे अन्नको परीक्षा कर लेनी चाहिए। वस्त्र, पुष्प, आभरण,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 125

मयैष लक्षितो दैत्यो ऽधिष्ठितः प्राप्तपौरुषः मा शक्र मोहमागच्छ क्षिप्रमस्त्रं स्मर प्रभो

mayaiṣa lakṣito daityo 'dhiṣṭhitaḥ prāptapauruṣaḥ mā śakra mohamāgaccha kṣipramastraṃ smara prabho

हिन्दी अर्थ

भोजन तथा आच्छादन (वस्त्र)-को राजा पहले परीक्षा किये बिना स्पर्श भी न करे। विष देनेवाले मनुष्यने यदि विष दे दिया है तो उसकी परीक्षाके ये निम्नकथित लक्षण होते हैं-वह मलिनमुख, उद्देगपूर्वक देखनेवाला, खिसकती हुई चादरवाला, उदास, खम्भे और भीतकी आड्में प्रच्छादयति चात्मानं लज्जते त्वरते तथा॥ १२ अपनेको छिपानेकी चेष्टा करनेवाला, लज्जित तथा शीघ्रता

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 126

ततः शक्रः प्रकुपितो दानवं प्रति देवराट् नारायणास्त्रं प्रयतो मुमोचासुरवक्षसि एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो विवृतास्यो ऽग्रसत्क्षणात् त्रीणि लक्षाणि गन्धर्वीकिंनरोरगराक्षसान्

tataḥ śakraḥ prakupito dānavaṃ prati devarāṭ nārāyaṇāstraṃ prayato mumocāsuravakṣasi etasminnantare daityo vivṛtāsyo 'grasatkṣaṇāt trīṇi lakṣāṇi gandharvīkiṃnaroragarākṣasān

हिन्दी अर्थ

समीपैर्विक्षिपेद् वह्नौ तदन्नं त्वरयान्वितः । इन्द्रायुधसवर्ण तु रूक्षं स्फोटसमन्वितम् एकावर्त तु दुर्गन्धि भृशं चटचटायते। तद्धूमसेवनाज्जन्तोः शिरोरोगश्च जायते

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 127

ततो नारायणास्त्रं तत् पपातासुरवक्षसि महास्त्रभिन्नहृदयः सुस्राव रुधिरं च सः

tato nārāyaṇāstraṃ tat papātāsuravakṣasi mahāstrabhinnahṛdayaḥ susrāva rudhiraṃ ca saḥ

हिन्दी अर्थ

सविषेऽन्ने निलीयन्ते न च पार्थिव मक्षिकाः। निलीनाश्च विपद्यान्ते संस्पृष्टे सविषे तथा विरज्यति चकोरस्य दृष्टिः पार्थिवसत्तम। विकृतिं च स्वरो याति कोकिलस्य तथा नृप विक्रोशति शुको राजन् सारिका वमते तत: । चामीकरोऽन्यतो याति मृत्युं कारण्डवस्तथा

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 128

रणागारमिवोद्गारं तत्याजासुरनन्दनः तदस्त्रतेजसा तस्य रूपं दैत्यस्य नाशितम्

raṇāgāramivodgāraṃ tatyājāsuranandanaḥ tadastratejasā tasya rūpaṃ daityasya nāśitam

हिन्दी अर्थ

व्यापन्नरसगन्धं च चन्द्रिकाभिस्तथा युतम् कोकिलाभा च मद्यस्य तोयस्य च नृपोत्तम

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 129

ततश्चान्तर्दधे दैत्यो वियत्यनुपलक्षितः गगनस्थः स दैत्येन्द्रः शस्त्रासनमतीन्द्रियम्

tataścāntardadhe daityo viyatyanupalakṣitaḥ gaganasthaḥ sa daityendraḥ śastrāsanamatīndriyam

हिन्दी अर्थ

धान्याम्लस्य तथा कृष्णा कपिला कोद्रवस्य च। मधुश्यामा च तक्रस्य नीला पीता तथैव च घृतस्योदकसंकाशा कपोताभा च मस्तुनः। करनेवाला होता है। राजन्! वह पृथ्वीपर रेखा खींचने लगता है, गर्दन हिलाने लगता है तथा मुखको मलकर सिर खुजलाने लगता है। राजन्! निश्चय ही वह विपरीत कार्योमें भी शीघ्रता करनेकी चेष्टा करता है। विषदाताके

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 130

मुमोच सुरसैन्यानां संहारे कारणं परम् प्रासान्परश्वधांश्चक्रान् बाणान्वज्रान्समुद्गरान्

mumoca surasainyānāṃ saṃhāre kāraṇaṃ param prāsānparaśvadhāṃścakrān bāṇānvajrānsamudgarān

हिन्दी अर्थ

ऐसे ही लक्षण होते हैं । राजाको उसकी परीक्षा कर लेनी चाहिए। उसके द्वारा दिये गये अन्नको शीघ्रतापूर्वक समीपस्थ अग्निमें डाल देना चाहिए। विषैला अन्न अग्निमें पड़ते ही इन्द्रधनुष-जैसे रंगवाला हो जाता है तथा तुरंत ही सूख जाता है। उसमें स्फोट होने लगता है। वह एक ही ओरसे निकलता है, दुर्गन्धयुक्त होता है और अत्यन्त चटचटाने लगता है। उसके धुँएका सेवन करनेसे जीवके सिरमें रोग उत्पन्न हो जाता है ॥२--१६॥

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 131

कुठारान्सह खड्गैश्च भिन्दिपालानयोगुडान् ववर्ष दानवो रौद्रो ह्य् अबन्ध्यानक्षयानपि

kuṭhārānsaha khaḍgaiśca bhindipālānayoguḍān vavarṣa dānavo raudro hy abandhyānakṣayānapi

हिन्दी अर्थ

राजन्! विषयुक्त अन्नके ऊपर मक्खियाँ नहीं बैठती, यदि बैठ गयीं तो विषसंयुक्त अन्नका स्पर्श होनेके कारण तुरंत ही मर जाती हैं। पार्थिवश्रेष्ठ! विषयुक्त अन्नको देखते ही चकोरकी दृष्टि विरक्त हो जाती है अर्थात् वह अपनी आँखें फेर लेता है, कोकिलका स्वर विकृत हो जाता है, हंसकी गति लड़खड़ाने लगती है, भौरे जोरसे गूँजने लगते हैं, क्रौंच (कुरर) मदमत्त हो जाता है और मुर्गा जोर-जोरसे बोलने लगता है। राजन्! शुक चें-चें करने लगता है, सारिका वमन करने लगती है, चामीकर भाग खड़ा होता है और कारण्डव मर जाता है। राजन्! वानर मूत्र-त्याग करने लगता है, जीवजीवक ग्लानियुक्त हो जाता है, नेवलेके रोएँ खड़े हो जाते हैं,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 132

तैरस्त्रैर्दानवैर्मुक्तैर् देवानीकेषु भीषणैः बाहुभिर्धरणिः पूर्णा शिरोभिश्च सकुण्डलैः

tairastrairdānavairmuktair devānīkeṣu bhīṣaṇaiḥ bāhubhirdharaṇiḥ pūrṇā śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ

हिन्दी अर्थ

पृषत् मृग रोने लगता है। राजन्! विषको देखते ही मयूर हर्षित हो जाता है; क्योंकि वह चिरकालसे विषयुक्त अन्नका भोजन करनेवाला है। राजन्! वह विषयुक्त अन्न कहने योग्य नहीं रह जाता, पंद्रह दिनके बासी अन्नकी तरह दीख पड़ता है। उसका रस तथा गन्ध नष्ट हो जाती है तथा ऊपरसे वह चन्द्रिकाओंसे युक्त रहता है। नृपोत्तम! विषके मिलनेसे बना हुआ व्यञ्जन सूख जाता है, द्रव वस्तुओंमें बुल्ले उठने लगते हैं, लवणसहित पदार्थामें

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 133

ऊरुभिर् गजहस्ताभैः करीन्द्रैर्वाचलोपमैः भग्नेषादण्डचक्राक्षै रथैः सारथिभिः सह

ūrubhir gajahastābhaiḥ karīndrairvācalopamaiḥ bhagneṣādaṇḍacakrākṣai rathaiḥ sārathibhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

फेन उठने लगते हैं। अन्नोंसे बना हुआ विषैला भोजन ताम्रवर्णका, दूधवाला नीले रंगका, मदिरा तथा जलयुक्त कोकिलके समान काला, अम्ल अन्नवाला काला, कोदोका कपिल तथा मङ्टायुक्त भोजन मधुके समान श्यामल, नीला और पीला हो जाता है हरिता माक्षिकस्यापि तैलस्य च तथारुणा॥-२७ कबूतरकी तरह, मधुयुक्तका हरा और तेलमिश्रित विषका

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 134

दुःसंचाराभवत्पृथ्वी मांसशोणितकर्दमा रुधिरौघह्रदावर्ता शवराशिशिलोच्चयैः

duḥsaṃcārābhavatpṛthvī māṃsaśoṇitakardamā rudhiraughahradāvartā śavarāśiśiloccayaiḥ

हिन्दी अर्थ

'फलानामप्यपक्कानां पाकः क्षिप्रं प्रजायते। लाल रंग हो जाता है। विषके संसर्गसे न पके हुए फल

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 135

कबन्धनृत्यसंकुले स्रवद्वसास्रकर्दमे जगत्त्रयोपसंहृतौ समे समस्तदेहिनाम् शृगालगृध्रवायसाः परं प्रमोदमादधुः क्वचिद्विकृष्टलोचनः शवस्य रौति वायसः

kabandhanṛtyasaṃkule sravadvasāsrakardame jagattrayopasaṃhṛtau same samastadehinām śṛgālagṛdhravāyasāḥ paraṃ pramodamādadhuḥ kvacidvikṛṣṭalocanaḥ śavasya rauti vāyasaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकोपश्चैव पक्वानां माल्यानां म्लानता तथा लौहानां च मणीनां च मलपङ्कोपदिग्धता तस्माद् राजा सदा तिष्ठेन् मणिमन्त्रौषधागहैः । उक्तैः संरक्षितो राजा प्रमादपरिवर्जकः

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 136

विकृष्टपीवरान्त्रकाः प्रयान्ति जम्बुकाः क्वचित् क्वचित्स्थितो ऽतिभीषणः श्वचञ्चुचर्वितो बकः मृतस्य मांसमाहरञ्छ्वजातयश्च संस्थिताः क्वचिद्वृको गजासृजं पपौ निलीयतान्त्रतः

vikṛṣṭapīvarāntrakāḥ prayānti jambukāḥ kvacit kvacitsthito 'tibhīṣaṇaḥ śvacañcucarvito bakaḥ mṛtasya māṃsamāharañchvajātayaśca saṃsthitāḥ kvacidvṛko gajāsṛjaṃ papau nilīyatāntrataḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वेण कार्या रविवंशचन्द्र शीघ्र ही पक जाते हैं और पका हुआ फल विकृत हो जाता है। पुष्प-मालाएँ मलिन हो जाती हैं। कठोर वस्तु कोमल तथा कोमल वस्तु कठोर हो जाती है। सूक्ष्म वस्तुओंका रूप नष्ट हो जाता है और रंग बदल जाता

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 137

क्वचित् तुरंगमण्डली विकृष्यते श्वजातिभिः क्वचित्पिशाचजातकैः प्रपीतशोणितासवैः स्वकामिनीयुतैर्द्रुतं प्रमोदमत्तसंभ्रमैर् ममैतदानयाननं खुरो ऽयमस्तु मे प्रियः

kvacit turaṃgamaṇḍalī vikṛṣyate śvajātibhiḥ kvacitpiśācajātakaiḥ prapītaśoṇitāsavaiḥ svakāminīyutairdrutaṃ pramodamattasaṃbhramair mamaitadānayānanaṃ khuro 'yamastu me priyaḥ

हिन्दी अर्थ

है। वस्त्रोंमें विशेषकर काले धब्बे पड़ जाते हैं। लोहे और मणियोंपर मैल जम जाती है । नृपश्रेष्ठ! शरीरमें लेपन किये जानेवाले द्रव्यो एवं उपयोगमें आनेवाली पुष्प- मालाओंमें दुर्गन्धि तथा रंगकी मलिनता समझनी चाहिए। राजन्! उसी प्रकार जलमें भी पीलेपनका आभास आने लगता है। नृपोत्तम! विषके सेवनसे दाँत, होंठ और चमड़े श्यामल वर्णके हो जाते हैं और शरीरमें क्षीणताका अनुभव होने लगता है-इस प्रकार ये लक्षण जानने चाहिए। इसलिये राजाको सर्वदा मणि, मन्त्र और उपर्युक्त ओषधियोंसे सुरक्षित तथा सावधान रहना चाहिए। सूर्यवंशके चन्द्र! इस पृथ्वीपर प्रजारूपी वृक्षकी जड़ राजा है, अतः उसीको रक्षासे राष्ट्रकी वृद्धि होती है। इसलिये सभीको

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 138

करो ऽयमब्जसंनिभो ममास्तु कर्णपूरकः सरोषमीक्षते ऽपरा वपां विना प्रियं तदा परा प्रिया ह्यवाप यद्भृतोष्णशोणितासवं विकृष्य शवचर्म तत्प्रबद्धसान्द्रपल्लवम्

karo 'yamabjasaṃnibho mamāstu karṇapūrakaḥ saroṣamīkṣate 'parā vapāṃ vinā priyaṃ tadā parā priyā hyavāpa yadbhṛtoṣṇaśoṇitāsavaṃ vikṛṣya śavacarma tatprabaddhasāndrapallavam

हिन्दी अर्थ

प्रयत्नपूर्वक राजाकी रक्षा करनी चाहिए ॥ २७--३४॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे राजधर्मे राजरक्षा नामैकोनविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 139

चकार यक्षकामिनी तरुं कुठारपाटितं गजस्य दन्तमात्मजं प्रगृह्य कुम्भसंपुटम् विपाट्य मौक्तिकं परं प्रियप्रसादमिच्छते समांसशोणितासवं पपुश्च यक्षराक्षसाः

cakāra yakṣakāminī taruṃ kuṭhārapāṭitaṃ gajasya dantamātmajaṃ pragṛhya kumbhasaṃpuṭam vipāṭya mauktikaṃ paraṃ priyaprasādamicchate samāṃsaśoṇitāsavaṃ papuśca yakṣarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके राजधर्म-प्रकरणमें राजरक्षा नामक दो सौ उन्नीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ राजधर्म एवं सामान्य नीतिका वर्णन राजन् पुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता आचार्यश्चात्र कर्तव्यो नित्ययुक्तश्च रक्षिभिः

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 140

मृताश्वकेशवासितं रसं प्रगृह्य पाणिना प्रियाविमुक्तजीवितं समानयासृगासवम् न पथ्यतां प्रयाति मे गतं श्मशानगोचरं नरस्य तज्जहात्यसौ प्रशस्य किंनराननम्

mṛtāśvakeśavāsitaṃ rasaṃ pragṛhya pāṇinā priyāvimuktajīvitaṃ samānayāsṛgāsavam na pathyatāṃ prayāti me gataṃ śmaśānagocaraṃ narasya tajjahātyasau praśasya kiṃnarānanam

हिन्दी अर्थ

धर्मकामार्थशास्त्राणि धनुर्वेदं च शिक्षयेत्। रथे च कुञ्जरे चैनं व्यायामं कारयेत् सदा मत्स्यभगवानूने कहा-राजन्! राजाको अपने पुत्रकी रक्षा करनी चाहिए। उसकी शिक्षाके लिये पहरेदारोंकी देख-रेखमें एक ऐसे आचार्यकी नियुक्ति करनी चाहिए, जो उसे धर्म, काम एवं अर्थशास्त्र, धनुर्वेद तथा रथ एवं

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 141

स नाग एष नो भयं दधाति मुक्तजीवितो न दानवस्य शक्यते मया तदेकयाननम् इति प्रियाय वल्लभा वदन्ति यक्षयोषितः परे कपालपाणयः पिशाचयक्षराक्षसाः

sa nāga eṣa no bhayaṃ dadhāti muktajīvito na dānavasya śakyate mayā tadekayānanam iti priyāya vallabhā vadanti yakṣayoṣitaḥ pare kapālapāṇayaḥ piśācayakṣarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

हाथीकी सवारीको शिक्षा दे और सदा व्यायाम कराये। साथ ही उसे शिल्पकलाएँ भी सिखलाये। उसपर ऐसा प्रभाव पड़े कि वह गुरुजनोंके सम्मुख असत्य एवं अप्रिय बात न बोले। उसके शरीरकी रक्षाके व्याजसे रक्षक नियुक्त कर दे। इसे क्रोधी, लोभी और तिरस्कृत व्यक्तियोंकी संगतिमें नहीं जाने देना चाहिए। उसे इस प्रकार जितेन्द्रिय बनाना चाहिए कि जिससे वह युवावस्था आनेपर गुणाधानमशक्यं तु यस्य कर्तु स्वभावतः

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 142

वदन्ति देहि देहि मे ममातिभक्ष्यचारिणः परे ऽवतीर्य शोणितापगासु धौतमूर्तया पितॄन् प्रतर्प्य देवताः समर्चयन्ति चामिषैर् गजोडुपे सुसंस्थितास्तरन्ति शोणितं ह्रदम्

vadanti dehi dehi me mamātibhakṣyacāriṇaḥ pare 'vatīrya śoṇitāpagāsu dhautamūrtayā pitṝn pratarpya devatāḥ samarcayanti cāmiṣair gajoḍupe susaṃsthitāstaranti śoṇitaṃ hradam

हिन्दी अर्थ

बन्धनं तस्य कर्तव्यं गुप्तेशे सुखान्वितम्। अविनीतं कुमारं हि कुलमाशु विशीर्यते अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत्। आदौ स्वल्पे ततः पश्चात् क्रमेणाथ महत्स्वपि

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 143

इति प्रगाढसंकटे सुरासुरे सुसंगरे भयं समुझ्य दुर्जया भटाः स्फुटन्ति मानिनः

iti pragāḍhasaṃkaṭe surāsure susaṃgare bhayaṃ samujhya durjayā bhaṭāḥ sphuṭanti māninaḥ

हिन्दी अर्थ

एतांस्तु सेवमानास्तु विनष्टाः पृथिवीक्षितः वाकूपारुष्यं न कर्तव्यं दण्डपारुष्यमेव च। परोक्षनिन्दा च तथा वर्जनीया महीक्षिता अर्थस्य दूषणं राजा द्विप्रकारं विवर्जयेत्। अर्थानां दूषणं चैकं तथार्थषु च दूषणम्

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 144

तत शक्रो धनेशश्च वरुणः पवनो ऽनलः यमो ऽपि निरृतिश्चापि दिव्यास्त्राणि महाबलाः

tata śakro dhaneśaśca varuṇaḥ pavano 'nalaḥ yamo 'pi nirṛtiścāpi divyāstrāṇi mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राकाराणां समुच्छेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया। अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च। अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनम्

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 145

आकाशे मुमुचुः सर्वे दानवानभिसंध्य ते अस्त्राणि व्यर्थतां जग्मुर् देवानां दानवान्प्रति

ākāśe mumucuḥ sarve dānavānabhisaṃdhya te astrāṇi vyarthatāṃ jagmur devānāṃ dānavānprati

हिन्दी अर्थ

कामः क्रोधो मदो मानो लोभो हर्षस्तथैव च। एते वर्ज्याः प्रयत्नेन सादरं पृथिवीक्षिता एतेषां विजयं कृत्वा कार्यो भृत्यजयस्ततः। कृत्वा भृत्यजयं राजा पौरान् जानपदान् जयेत् कोशो मित्रं च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 146

संरम्भेणाप्ययुध्यन्त संहतास्तुमुलेन च गतिं न विविदुश्चापि श्रान्ता दैत्यस्य देवताः

saṃrambheṇāpyayudhyanta saṃhatāstumulena ca gatiṃ na vividuścāpi śrāntā daityasya devatāḥ

हिन्दी अर्थ

सप्ताङ्गस्यापि राज्यस्य मूलं स्वामी प्रकीर्तितः। इन्द्रियोंद्वारा अत्यन्त दुर्गम सत्पुरुषोंके मार्गसे अपकृष्ट न किया जा सके। जिस राजकुमारमें स्वभाववश .गुणाधान करना अशक्य हो उसे गुप्तस्थानमें सुखपूर्वक अवरुद्ध कर देना चाहिए, क्योंकि उद्दण्ड राजकुमारसे युक्त कुल शीघ्र

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 147

दैत्यास्त्रभिन्नसर्वाङ्गा ह्य् अकिंचित्करतां गताः परस्परं व्यलीयन्त गावः शीतार्दिता इव

daityāstrabhinnasarvāṅgā hy akiṃcitkaratāṃ gatāḥ parasparaṃ vyalīyanta gāvaḥ śītārditā iva

हिन्दी अर्थ

ही नष्ट हो जाता है। राजाको सभी अधिकारोंपर सुशिक्षित व्यक्तिको नियुक्त करना चाहिए। प्रथमतः उसे छोटे पदपर नियुक्त करे, तत्पश्चात् क्रमशः अधिक शिक्षितकर ऊँचे पदोंपर भी पहुँचा दे। राजसिंह ! राजाको शिकार, मद्यपान तथा द्यूतक्रीड़ाका परित्याग कर देना चाहिए; क्योंकि पूर्वकालमें इनके सेवनसे बहुत-से राजा नष्ट हो चुके हैं, जिनकी गणना नहीं कही जा सकती। राजाके लिये व्यर्थ घूमना तथा विशेषकर दिनमें शयन करना वर्जित है। राजाको कटुवचन बोलना और कठोर दण्ड देना-- ये दोनों कर्म नहीं करना चाहिए। राजाको परोक्षमें किसीकी निन्दा करना उचित नहीं है

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 148

तदवस्थान्हरिर्दृष्ट्वा देवाञ्छक्रमुवाच ह ब्रह्मास्त्रं स्मर देवेन्द्र यस्यावध्यो न विद्यते विष्णुना चोदितः शक्रः सस्मारास्त्रं महौजसम्

tadavasthānharirdṛṣṭvā devāñchakramuvāca ha brahmāstraṃ smara devendra yasyāvadhyo na vidyate viṣṇunā coditaḥ śakraḥ sasmārāstraṃ mahaujasam

हिन्दी अर्थ

राजाको दो प्रकारके अर्थदोषाँसे बचना चाहिए एक अर्थका दोष और दूसरा अर्थ-सम्बन्धी दोष। अपने दुर्गे परकोटोंका तथा मूलदुर्ग आदिकी उपेक्षा और अस्तव्यस्तता-ये अर्थके दोष कहे गये हैं। उसी प्रकार कुदेश और कुसमयमें दिया गया दान, कुपात्रको दिया गया दान और असत्कर्मका प्रचार-ये अर्थ-सम्बन्धी दोष कहे गये हैं। राजाको आदरसहित काम, क्रोध, मद, मान, लोभ तथा हर्षका प्रयत्नपूर्वक त्याग करना

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 149

सम्पूजितं नित्यमरातिनाशनं समाहितं बाणममित्रघातने धनुष्यजय्ये विनियोज्य बुद्धिमान् अभूत्ततो मन्त्रसमाधिमानसः

sampūjitaṃ nityamarātināśanaṃ samāhitaṃ bāṇamamitraghātane dhanuṣyajayye viniyojya buddhimān abhūttato mantrasamādhimānasaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। राजाको इनपर विजय प्राप्त करनेके पश्चात् अनुचरोंको जीतना चाहिए। इस प्रकार अनुचरोंको जीतनेके बाद पुरवासियों और देशवासियोंको अपने अधिकारमें करे। उनको जीतनेके पश्चात् बाहरी शत्रुओंको परास्त करे। तुल्य, आभ्यन्तर और कृत्रिम-भेदसे बाह्य शत्रुओंको अनेकों प्रकारका समझना चाहिए। उनमेंसे क्रमशः एक- एकको बढ़कर समझना चाहिए और उनको जीतनेमें यत्रशील रहे। महाभाग! मित्र तीन प्रकारके होते हैं-- प्रथम वे हैं जो पिता-पितामह आदिके कालसे मित्रताका व्यवहार करते चले आ रहे हैं। दूसरे वे हैं, जो शत्रुके शत्रु हैं तथा तीसरे वे हैं, जो किन्हीं कारणोंसे पीछे मित्र बनते हैं। इन तीनों मित्रोंमें प्रथम मित्र उत्तम होता है,

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 150

स मन्त्रमुच्चार्य यतान्तराशयो वधाय दैत्यस्य धियाभिसंध्य तु विकृष्य कर्णान्तम् अकुण्ठदीधितिं मुमोच वीक्ष्याम्बरमार्गमुन्मुखः

sa mantramuccārya yatāntarāśayo vadhāya daityasya dhiyābhisaṃdhya tu vikṛṣya karṇāntam akuṇṭhadīdhitiṃ mumoca vīkṣyāmbaramārgamunmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

उसका आदर करना चाहिए। धर्मज्ञ! स्वामी, मन्त्री, राष्ट्र दुर्ग, सेना, कोश तथा मित्र-ये राज्यके सात अङ्ग कहे गये हैं। इस सप्तङ्गयुक्त राज्यका भी मूल स्वयं राजा कहा गया है। राज्यका तथा राज्याङ्गांका मूल होनेके तन्मूलत्वात् तथाङ्कानां स तु रक्ष्यः प्रयलतः॥ २० कारण वह प्रयत्नपूर्वक रक्षणीय है॥ ११--२०॥

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 151

अथासुरः प्रेक्ष्य महास्त्रमाहितं विहाय मायामवनौ व्यतिष्ठत प्रवेपमानेन मुखेन शुष्यता बलेन गात्रेण च संभ्रमाकुलः

athāsuraḥ prekṣya mahāstramāhitaṃ vihāya māyāmavanau vyatiṣṭhata pravepamānena mukhena śuṣyatā balena gātreṇa ca saṃbhramākulaḥ

हिन्दी अर्थ

षडङ्गरक्षा कर्तव्या तथा तेन प्रयत्नतः। फिर राजाके द्वारा राज्यके शेष छ: अङ्गोंकी प्रयत्नपूर्वक अङ्गेभ्यो यस्तथैकस्य द्रोहमाचरतेऽल्पधीः॥ २९ रक्षा की जानी चाहिए। जो मूर्ख इन छः अङ्गोंमेंसे किसी

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 152

ततस्तु तस्यास्त्रवराभिमन्त्रितः शरो ऽर्धचन्द्रप्रतिमो महारणे पुरंदरस्यासनबन्धुतां गतो नवार्कबिम्बं वपुषा विडम्बयन्

tatastu tasyāstravarābhimantritaḥ śaro 'rdhacandrapratimo mahāraṇe puraṃdarasyāsanabandhutāṃ gato navārkabimbaṃ vapuṣā viḍambayan

हिन्दी अर्थ

वधस्तस्य तु कर्तव्यः शीघ्रमेव महीक्षिता। न राज्ञा मृदुना भाव्यं मृदुर्हि परिभूयते काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 153

किरीटकोटिस्फुटकान्तिसंकटं सुगन्धिनानाकुसुमाधिवासितम् प्रकीर्णधूमज्वलनाभमूर्धजं पपात जम्भस्य शिरः सकुण्डलम्

kirīṭakoṭisphuṭakāntisaṃkaṭaṃ sugandhinānākusumādhivāsitam prakīrṇadhūmajvalanābhamūrdhajaṃ papāta jambhasya śiraḥ sakuṇḍalam

हिन्दी अर्थ

राजा लोकद्वयापेक्षी तस्य लोकद्वयं भवेत्। लोकसंग्रहणार्थाय कृतकव्यसनी भवेत्। शौण्डीरस्य नरेन्द्रस्य नित्यमुद्रिक्तचेतसः जना विरागमायान्ति सदा दु:सेव्यभावतः। स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् सर्वस्यैव महीपतिः

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 154

तस्मिन्विनिहते जम्भे दानवेन्द्राः पराङ्मुखाः ततस्ते भग्नसंकल्पाः प्रययुर्यत्र तारकः

tasminvinihate jambhe dānavendrāḥ parāṅmukhāḥ tataste bhagnasaṃkalpāḥ prayayuryatra tārakaḥ

हिन्दी अर्थ

भाव्यं धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थूललक्ष्येण भूभुजा अदीर्घसूत्रश्च भवेत् सर्वकर्मसु पार्थिवः

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 155

तांस्तु त्रस्तान्समालोक्य श्रुत्वारोषमगात्परम् स जम्भदानवेन्द्रं तु सुरै रणमुखे हतम्

tāṃstu trastānsamālokya śrutvāroṣamagātparam sa jambhadānavendraṃ tu surai raṇamukhe hatam

हिन्दी अर्थ

दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्श्नुवं भवेत्। रागे दर्षे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि अप्रिये चैव कर्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते। राज्ञा संवृतमन्त्रेण सदा भाव्यं नृपोत्तम कृतान्येव तु कार्याणि ज्ञायन्ते यस्य भूपतेः

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 156

सावलेपं ससंरम्भं सगर्वं सपराक्रमम् साविष्कारमनाकारं तारको भावमाविशत्

sāvalepaṃ sasaṃrambhaṃ sagarvaṃ saparākramam sāviṣkāramanākāraṃ tārako bhāvamāviśat

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यः पृथिवीपालैर्मन्त्रभेदभयात् सदा। मन्त्रवित्साधितो मन्त्रः सम्पत्तीनां सुखावहः आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 157

स जैत्रं रथमास्थाय सहस्रेण गरुत्मताम् संरम्भाद्दानवेन्द्रस्तु सुरै रणमुखे गतः

sa jaitraṃ rathamāsthāya sahasreṇa garutmatām saṃrambhāddānavendrastu surai raṇamukhe gataḥ

हिन्दी अर्थ

नेत्रवक्त्रविकारेश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः। न यस्य कुशलैस्तस्य वशे सर्वा वसुंधरा एकके साथ द्रोह करता है उसे राजाको शीघ्र ही मार डालना चाहिए। राजाको कोमल वृत्तिवाला नहीं होना चाहिए; क्योंकि कोमल वृत्तिवाला राजा पराजयका भागी होता है। साथ ही अधिक कठोर भी नहीं होना चाहिए; क्योंकि अधिक कठोर शासकसे लोग उद्विग्न हो जाते हैं। जो लोकद्वयापेक्षी राजा समयपर मृदु तथा समयपर कठोर हो जाता है, वह दोनों लोकोंपर विजयी हो जाता है। राजाको अपने अनुचरोंके साथ परिहास नहीं करना

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 158

सर्वायुधपरिष्कारः सर्वास्त्रपरिरक्षितः त्रैलोक्यऋद्धिसम्पन्नः सुविस्तृतमहाननः

sarvāyudhapariṣkāraḥ sarvāstraparirakṣitaḥ trailokyaṛddhisampannaḥ suvistṛtamahānanaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए; क्योंकि उस समय आनन्दमें निमग्न हुए राजाका अनुचरगण अपमान कर बैठते हैं । राजाको सभी प्रकारके व्यसनोंसे दूर रहना चाहिए, किंतु लोकसंग्रहके लिये उसे कुछ ऊपरसे अच्छी बातोंका व्यसन करना उचित है। गर्वीले एवं नित्य ही उद्धत स्वभाववाले राजासे लोग कठिनतासे अनुकूल होनेके कारण विरक्त हो जाते हैं, अतः राजाको सभीसे मुसकानपूर्वक बातें करनी चाहिए । महाभाग! यहाँतक कि प्राणदण्डके अपराधीको भी वह भूकुटि न

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

अध्याय १५३

श्लोक 159

रणायाभ्यपतत्तूर्णं सैन्येन महता वृतः जम्भास्त्रक्षतसर्वाङ्गं त्यक्त्वैरावतदन्तिनम्

raṇāyābhyapatattūrṇaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ jambhāstrakṣatasarvāṅgaṃ tyaktvairāvatadantinam

हिन्दी अर्थ

दिखलाये। धार्मिकश्रेष्ठ! राजाको महान् लक्ष्ययुक्त होना चाहिए; क्योंकि सारी पृथ्वी स्थूललक्ष्य रखनेवाले राजाके अधीन हो जाती है। राजाको सभी कार्योके निर्वाहमें विलम्ब नहीं करना चाहिए; क्योंकि विलम्ब करनेवाले राजाके कार्य निश्चय ही नष्ट हो जाते हैं। केवल अनुराग, दर्प, आत्मसम्मान, द्रोह, पापकर्म तथा अप्रिय कार्योमें दीर्घसूत्री प्रशंसित माना गया है नृपोत्तम! राजाको सदा अपनी मन्त्रणा गुप्त रखनी चाहिए; क्योंकि प्रकट मन्त्रणावाले राजाको निश्चय ही सभी आपत्तियाँ प्राप्त होती हैं। महाभाग! जिस राजाके कार्योको आरम्भके समय नहीं, अपितु पूरा होनेपर ही

English

Here ends the one hundred and fifty-third chapter on the • victory of Tarakasura.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 153
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.