Matsya Purana· Matsya Purāṇa
160
अध्याय 160 / 176

Adhyaya 160

33 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ33 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६०

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १६० श्रुत्वैतत्तारकः सर्वम् उद्घुष्टं देवबन्दिभिः सस्मार ब्रह्मणो वाक्यं वधं बालादुपस्थितम्

matsya-purāṇa 160 śrutvaitattārakaḥ sarvam udghuṣṭaṃ devabandibhiḥ sasmāra brahmaṇo vākyaṃ vadhaṃ bālādupasthitam

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठायां सुराणां तु देवतार्चानुकीर्तनम्। देवयज्ञोत्सवं चापि बन्धनाद् येन मुच्यते छत्राकारं शिरस्तस्य कम्बुग्रीवं शुभेक्षणम्।

English

Silta said: — Hearing that TArakAsura rcnieinborod the words of BrahmA that he would be killed by a cliild. With his artny fie mourn- fully set OTJt on foot witlioiit any coat of armour to meet the foe when Kalanemi, and otliei s also came to him. — 1-2.

अध्याय १६०

श्लोक 2

स्मृत्वा घर्मार्द्रसर्वाङ्गः पदातिरपदानुगः मन्दिरान्निर्जगामाशु शोकग्रस्तेन चेतसा

smṛtvā gharmārdrasarvāṅgaḥ padātirapadānugaḥ mandirānnirjagāmāśu śokagrastena cetasā

हिन्दी अर्थ

तुङ्गनासं शुक्तिकर्णं प्रशान्तोरुभुजक्रमम् द्विभुजश्चापि कर्तव्यो भवनेषु पुरोधसा देवस्याष्टभुजस्यास्य यथास्थानं निबोधत।

English

Taraka said: O Kalanemi and other Daityas! why arc you con- founded. Take up youi arms; collect your arjiiy and rush on the foe — 3.

अध्याय १६०

श्लोक 3

कालनेमिमुखा दैत्याः संरम्भाद्भ्रान्तचेतसः स्वे स्वे स्वनीकेषु तदा त्वराविस्मितचेतसः योधा धावत गृहीत योजयध्वं वरूथिनीम्

kālanemimukhā daityāḥ saṃrambhādbhrāntacetasaḥ sve sve svanīkeṣu tadā tvarāvismitacetasaḥ yodhā dhāvata gṛhīta yojayadhvaṃ varūthinīm

हिन्दी अर्थ

दक्षिणेन गदा पदां वासुदेवस्य कारयेत्। वामतः शङ्खचक्रे च कर्तव्ये भूतिमिच्छता ऋषियोंने पूछा--सूतजी! गृहस्थादि आश्रमोंमें सभी युगोंमें क्रियायोगकी सिद्धि किस प्रकार सम्भव है, क्योंकि क्रिया (भक्ति)-योगको हजारों ज्ञान-योगकी अपेक्षा विशिष्ट माना गया है

English

Seeing SvAmikartika, the terrible TarkAsura said " Cfiiild! do you wish to fight? Y"au ought to play with a ball. You have never seen ferocious demons. Is your understanding so limited on account of your infancy?" — 4-5.

अध्याय १६०

श्लोक 4

कुमारं तारको दृष्ट्वा बभाषे भीषणाकृतिः किं बाल योद्धुकामो ऽसि क्रीड कन्दुकलीलया

kumāraṃ tārako dṛṣṭvā babhāṣe bhīṣaṇākṛtiḥ kiṃ bāla yoddhukāmo 'si krīḍa kandukalīlayā

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं-ऋषियो ! अब मैं देवार्चनकथनरूप क्रियायोगका वर्णन कर रहा हूँ। यह भोग और मोक्ष- दोनोंको देनेवाला है तथा भूलोकके अतिरिक्त इसकी अन्य लोकोंमें सत्ता नहीं है। इन देवताओंकी प्रतिमा- प्रतिष्ठाके प्रसङ्ग-क्रममें प्रतिमा-निर्माण और उनके अङ्गभूत यज्ञकी विधि भी निर्दिष्ट है, जिसके अनुष्ठानसे प्राणी बन्धनसे मुक्त हो जाता है। अब भगवान् विष्णुकी जैसी प्रतिमा श्रेष्ठ मानी जाती है उसका वर्णन कर रहा हूँ। उनकी प्रतिमाका रूप शान्त हो, हाथोंमें शङ्कु, चक्र, गदा तथा पद्म धारण किये हुए हो, उसका सिर छत्रके समान गोल, गला शङ्खके समान, आँखें सुन्दर, नासिका कुछ ऊँची, कान सीपी-सदूश, भुजाएँ विशाल और ऊरु

English

Hearing those words, that Kumara also said words which were gratifying to the Devas: — Tarakasura I now hear the meaning of the

अध्याय १६०

श्लोक 5

त्वया न दानवा दृष्टा यत्सङ्गरविभीषकाः बालत्वादथ ते बुद्धिर् एवं स्वल्पार्थदर्शिनी

tvayā na dānavā dṛṣṭā yatsaṅgaravibhīṣakāḥ bālatvādatha te buddhir evaṃ svalpārthadarśinī

हिन्दी अर्थ

प्रशान्त-चढ़ाव-उतारवाले होने चाहिए । विष्णुभगवानूको प्रतिमा कहीं तो आठ भुजाओंवाली होती है और कहीं चार भुजाओंवाली; किंतु गृहस्थको अपने भवनमें दो भुजाओंकी (विष्णु-) प्रतिमा पुरोहितद्वारा स्थापित करानी चाहिए। अष्टभुज मूर्तिमें आयुधोंके यथास्थान क्रमको सुनिये-भगवान् श्रीहरिके दाहिनी ओरके चार हाथोंमें क्रमशः (नीचेसे ऊपरकी ओर) खड्ग, गदा, बाण और कमल तथा बायें हाथमें क्रमशः (नीचेसे ऊपर) धनुष,

English

astras. During war time, the learned do not umlerstand the real meaning of the writings of the scriptures. You should not look down on Me, as a mere child. A cobra may be a very young, one; see the Sun, though he may be small yet cannot be looked at. O Demon! have you not seen how a mantra of very few syllables contains wonderful force?" — G-S.

अध्याय १६०

श्लोक 6

कुमारो ऽपि तमग्रस्थं बभाषे हर्षयन्सुरान् शृणु तारक शास्त्रार्थस् तव चैव निरूप्यते

kumāro 'pi tamagrasthaṃ babhāṣe harṣayansurān śṛṇu tāraka śāstrārthas tava caiva nirūpyate

हिन्दी अर्थ

ढाल, शङ्क और चक्र स्थापित करना चाहिए। अब चतुर्भुजमूर्तिके हाथोंमें आयुधकी स्थिति बतला रहा हूँ। समृद्धिकी इच्छा रखनेवालेको भगवान् वासुदेवकी प्रतिमामें दाहिनी ओरके दोनों हाथोंमें क्रमशः नीचेसे ऊपर गदा और पद्म तथा बायीं ओर क्रमशः नीचेसे ऊपर शङ्क और चक्र रखना चाहिए कृष्णावतारकी प्रतिमामें बायें हाथमें गदा ठीक मानी गयी है। दाहिने हाथमे स्वेच्छानुसार शङ्ख यथेच्छया शङ्खचक्रे चोपरिष्टात् प्रकल्पयेत्॥ १० और चक्रको ऊपर-नीचे रखना चाहिए॥ २--१०॥

English

After the Kumara had said so, the demon hurled his club at Him which He destroyed by His unfailing vajra. — 9.

अध्याय १६०

श्लोक 7

शास्त्रैरर्था न दृश्यन्ते समरे निर्भयैर्भटैः शिशुत्वं मावमंस्था मे शिशुः कालभुजंगमः

śāstrairarthā na dṛśyante samare nirbhayairbhaṭaiḥ śiśutvaṃ māvamaṃsthā me śiśuḥ kālabhujaṃgamaḥ

हिन्दी अर्थ

यह पाद्मीय क्रियायोग-खण्डका सारांश तथा भाग ११ २७ के क्रियायोगका कुछ विस्तृत रूप है। यहाँ क्रियायोगका तात्पर्य देवपरक भगवद्भक्ति एवं देवार्चनसे है । मन्दिर, प्रतिमा-निर्माण, प्रतिष्ठादिका यह प्रकरण भारतीय धर्म-संस्कृति एवं कला-कौशलका प्राण है। इसकी विस्तृत जानकारीके लिये विष्णुधर्मोत्तर' शिल्परल्' “वास्तुराजवल्लभ '--'प्रतिमा-प्रसादमण्डन ' ' काश्यपशिल्प' ' अपराजित- पृच्छा' 'समराङ्गणसूक्तधार प्रतिष्ठामहोदधि' आदि सहायक ग्रन्थ भी अनुसंधेय है। अधस्तात् पृथिवी तस्य कर्तव्या पादमध्यत: ।

English

Afterwards, the demon adjusting a ball of iron to his javelin flung it at Svamik&rtika which He caught by His hand and hit T&rakasura with liis awful club by the blow of which the demon began to shiver and he said to himself that the Kumara was unconquerable and that his end was come. At that time Kfilanemi and other demons seeing the rage of Svamik&rtika began to shower their weapons on Him. — 10-13.

अध्याय १६०

श्लोक 8

दुष्प्रेक्ष्यो भास्करो बालस् तथाहं दुर्जयः शिशुः अल्पाक्षरो न मन्त्रः किं सुस्फुरो दैत्य दृश्यते

duṣprekṣyo bhāskaro bālas tathāhaṃ durjayaḥ śiśuḥ alpākṣaro na mantraḥ kiṃ susphuro daitya dṛśyate

हिन्दी अर्थ

विष्णुभगवान्के दोनों चरणोंके मध्यमें नीचेकी दक्षिणे प्रणतं तद्द् गरुत्मन्तं निवेशयेत्॥ ९ ओर पृथ्वीको मूर्ति और दाहिनी ओर प्रणाम करते हुए श्रीश्च पुष्टिश्च कर्तव्ये पार्श्वयोः पदासंयुते। तोरणं चोपरिष्टात् तु विद्याधरसमन्वितम्

English

Those blows did not, in the least, affect SvAmikiirtika; and all became futile. Then the chief demons all clever in warfare began to strike Prksa and iiltnukha weapons on Kum4ra. Kum&ra, though struck, did not feel any pain. That battle destro3'ed many Devas when SvamikSrtika seeing them in distress angrily took up His arms and began to cause disaster to the demons which made Kalanemi and others turn their backs on the battlefield. Many demons were killed and many fled. At that instant, Tarakasura seeing what was happening, turned up with a club decorated with the network of gold; and violently struck Sv&mikSrtika with it; His peacock struck by this, fled away. — 14-20.

अध्याय १६०

श्लोक 9

कुमारे प्रोक्तवत्येवं दैत्यश्चिक्षेप मुद्गरम् कुमारस्तं निरस्याथ वज्रेणामोघवर्चसा

kumāre proktavatyevaṃ daityaścikṣepa mudgaram kumārastaṃ nirasyātha vajreṇāmoghavarcasā

हिन्दी अर्थ

देवदुन्दुभिसंयुक्तं एवंविधो भवेद्विष्णोस्त्रिभागेनास्य पीठिका

English

Svamik&rtika seeing Ilis peacock flying away and vomiting blood turned on the battlefield, rushed at TarakSsura, holding a akti javelin in llis hand adorned with a bracelet and shining like gold, said " O wicked one! stop, stop. See this weapon and today count jmurself among the dead. If you know of any better weapon, think of it now." Saying so. He threw Ilis Sakti which, making a jingling sound, rent open the rough lieart of the demon who fell down like a mountain blasted by thunder- bolt.— 21-25.

अध्याय १६०

श्लोक 10

ततश्चिक्षेप दैत्येन्द्रो भिन्दिपालमयोमयम् करेण तच्च जग्राह कार्तिकेयो ऽमरारिहा

tataścikṣepa daityendro bhindipālamayomayam kareṇa tacca jagrāha kārtikeyo 'marārihā

हिन्दी अर्थ

नवतालप्रमाणास्तु देवदानवकिंनराः। अतः परं प्रवक्ष्यामि मानोन्मानं विशेषत: तदष्टकेन लिख्या तु यूका लिख्याष्टकैर्मता। यवो यूकाष्टकं तद्वदष्टभिस्तैस्तदङ्गलम् स्वकीयाङ्कलिमानेन मुखं स्याद् द्वादशाङ्कलम्। मुखमानेन कर्तव्या सर्वावयवकल्पना

English

The coronet fell down from the head of the dead demon, his turban was scattered and all the ornaments were strewn. The Devas were jubilant to see the fall of such a formidable demon. At that time no one, not even one in the hell, became sorry. The Devas were entirely free from sufferings. The Devas along with M'heir consorts prayed to Svamikartika and returned to Their regions after showering blessings on Him.— 26-28.

अध्याय १६०

श्लोक 11

गदां मुमोच दैत्याय षण्मुखः परमस्वनाम् तया हतस्ततो दैत्यश् चकम्पे ऽचलराडिव

gadāṃ mumoca daityāya ṣaṇmukhaḥ paramasvanām tayā hatastato daityaś cakampe 'calarāḍiva

हिन्दी अर्थ

रीतिकाधातुयुक्ता वा ताम्रकांस्यमयी तथा। शुभदारुमयी वापि देवतार्चा प्रशस्यते अङ्गष्ठपर्वादारभ्य वितस्तिर्यावदेव तु।

English

The Devas then said with glee " The wise who would read or listen to this narration relating to Sv&mikfirtika will be illustrious, long- lived, prosperous and handsome. Besides this, they will have no fear from any one and will be void of suffering. One who will read this after his morning sandhya will be liberated frorfl all his sins and become exceed- ingly rich. The recitation of this is specially beneficial to the young one suffering pain and to one connected with state craft. This narration yields to all the fruits of their desires. Such devotees at the end are corporaWy united tor ever with Svft,inikft.rtika." — 29-33.

अध्याय १६०

श्लोक 12

मेने च दुर्जयं दैत्यस् तदा षड्वदनं रणे चिन्तयामास बुद्ध्या वै प्राप्तः कालो न संशयः

mene ca durjayaṃ daityas tadā ṣaḍvadanaṃ raṇe cintayāmāsa buddhyā vai prāptaḥ kālo na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

गरुड़की मूर्ति रखनी चाहिए। बायीं ओर हाथमें कमल लिये हुए सुन्दर मुखवाली लक्ष्मीकी स्थापना करनी चाहिए! कल्याणकामी पुरुष गरुड़को आगे भी स्थापित कर सकता है। प्रतिमाके दोनों ओर हाथमें कमल लिये श्री और पुष्टिकी मूर्ति भी बनानी चाहिए। प्रतिमाके ऊपर विद्याधरोंसे चित्रित गोलाकार तोरणका निर्माण करना चाहिए। देवताओंके नगाड़े बजाते हुए गन्धर्व- दम्पत्तिको भी वहाँ चित्रित करना चाहिए। साथमें वहाँ यह लता और पत्तांसे युक्त कल्पलतासे समन्वित हो और व्याघ्र-सिंहोंकी भी प्रतिमासे सम्पन्न। स्तुति करते हुए बड़े-बड़े देवगण सामने खड़े हों। इस प्रकार विष्णुको प्रतिमा हो तथा प्रतिमाकी पीठिकाका विस्तार

English

Here ends the one hundred and sixtieth chapter on the destruction of

अध्याय १६०

श्लोक 13

कुपितं तु तमालोक्य कालनेमिपुरोगमाः सर्वे दैत्येश्वरा जघ्नुः कुमारं रणदारुणम्

kupitaṃ tu tamālokya kālanemipurogamāḥ sarve daityeśvarā jaghnuḥ kumāraṃ raṇadāruṇam

हिन्दी अर्थ

प्रतिमामानके तृतीयांशसे निर्मित हो। देवता, दानव तथा किन्नरोंकी प्रतिमा नौ तालं परिमाणकी होनी चाहिए। और लम्बी हो, यह बतलानेके लिये मापविवरण बतला रहा हूँ। जालीके भीतरसे सूर्यकी किरणोंके प्रविष्ट होनेपर जो उड़ता धूलिकण स्पष्ट दिखायी पड़ता है, उसे “त्रसरेणु' कहते हैं। इन आठ त्रसरेणुओंके बराबर एक

English

Tdrakasura.

अध्याय १६०

श्लोक 14

स तैः प्रहारैरस्पृष्टो वृथाक्लेशैर्महाद्युतिः रणशौण्डास्तु दैत्येन्द्राः पुनः प्रासैः शिलीमुखैः

sa taiḥ prahārairaspṛṣṭo vṛthākleśairmahādyutiḥ raṇaśauṇḍāstu daityendrāḥ punaḥ prāsaiḥ śilīmukhaiḥ

हिन्दी अर्थ

बालाग्र होता है । उससे आठगुने बड़े आकारके पदार्थकी लिख्या और आठ लिख्याकी एक यूका होती है। आठ यूकाका एक यव और आठ यवोंके मापका एक अंगुल होता है। अपनी अँगुलीके परिमाणसे बारह अंगुलका मुख होता है और मुखके परिमाणानुसार ही देवताके सभी अवयवोंकी कल्पना करनी चाहिए देव-प्रतिमा सुवर्ण, चाँदी, ताँबा, रत्न, पत्थर, देवदारु, लोहा-सीसा, पीतल, ताँबा और काँसमिश्रित अथवा शुभ काष्ठोंकी बनी हुई प्रशस्त मानी गयी है ) गृहस्थोंके घरोंमें अँगूठेके एक पर्वसे लेकर एक बीते प्रमाणमात्र

English

THE MATS7A PURANAM,

अध्याय १६०

श्लोक 15

कुमारं सामरं जघ्नुर् बलिनो देवकण्टकाः कुमारस्य व्यथा नाभूद् दैत्यास्त्रनिहतस्य तु

kumāraṃ sāmaraṃ jaghnur balino devakaṇṭakāḥ kumārasya vyathā nābhūd daityāstranihatasya tu

हिन्दी अर्थ

ही प्रतिमा स्थापित करनी चाहिए; क्योंकि विद्वानोंने गृहेषु प्रतिमा कार्या नाधिका शस्यते बुधैः ॥ २२ इससे बड़ीको गृहस्थके लिये प्रशस्त नहीँ माना है।

English

CriAFrER CLXT.

अध्याय १६०

श्लोक 16

प्राणान्तकरणो जातो देवानां दानवाहवः देवान्निपीडितान्दृष्ट्वा कुमारः कोपमाविशत्

prāṇāntakaraṇo jāto devānāṃ dānavāhavaḥ devānnipīḍitāndṛṣṭvā kumāraḥ kopamāviśat

हिन्दी अर्थ

१. अंगूठेसे मध्यमा अंगुलीतक फैले करतलको ताल कहते हैं। २. भागवतीय क्रियायोगोंमें भी कहा है- आषोडशा तु प्रासादे कर्तव्या नाधिका तत: । मध्योत्तमकनिष्ठा तु कार्या वित्तानुसारतः द्वारोच्छायस्य यन्मानमष्टधा तत् तु कारयेत्। भागमेकं ततस्त्यक्त्वा परिशिष्टं तु यद् भवेत्

English

The Risis said: — " 0 Suta! we now wisli to hear about the destruction of the demon Hlranyakailyapu and also the glory of Narasiinha (Avatara) which is the dispeller of great sins/' — 1.

अध्याय १६०

श्लोक 17

ततो ऽस्त्रैर्वारयामास दानवानामनीकिनीम् ततस्तैर् निष्प्रतीकरैस् ताडिताः सुरकण्टकाः

tato 'strairvārayāmāsa dānavānāmanīkinīm tatastair niṣpratīkarais tāḍitāḥ surakaṇṭakāḥ

हिन्दी अर्थ

पीठिका भागतः कार्या नातिनीचा न चोच्छिता नाभिस्तस्मादधः कार्या भागेनैकेन शोभना। निम्नत्वे विस्तरत्वे च अङ्गुलं परिकीर्तितम्

English

Suta said: — 0 Bnihmanas! The demon Hiranyakarfyapii was the most ancient progenitor of the Dailyas during the Satyaynga (the golden age\ He practised severe austerities for 11,000 years, taking his bath regularly and then plunginghimself in water neck-deep and observed the vow of silence. He led a life of continence restrainirig and controlling his passions and was V(3ry humble, lirahma was highly pleased with his devotion.

अध्याय १६०

श्लोक 18

कालनेमिमुखाः सर्वे रणादासन्पराङ्मुखाः विद्रुतेष्वथ दैत्येषु हतेषु च समन्ततः

kālanemimukhāḥ sarve raṇādāsanparāṅmukhāḥ vidruteṣvatha daityeṣu hateṣu ca samantataḥ

हिन्दी अर्थ

नाभेरधस्तथा मेढूं भागेनैकेन कल्पयेत्। द्विभागेनायतावूरू जानुनी चतुरङ्गले चतुर्दशाङ्कलस्तद्ठन्मौलिरस्य प्रकीत्तित: तारकार्धविभागेन दृष्टि: स्यात् पञ्चभागिको

English

ItMing on His white swan illustrious like the sun and followed by twelve Adityas, Vasus, Siidhyas, Siddhas, Maruts, Rudras, Yaksas, Raks- asas, Demons, Serpents, Dircc'tions, Vidijias, liivers, Oceans, Stars, iluhurtas, Planets, Devas, seven Risis, Brahmaibis, Iiajarsis, Oandharvas, Nyini)!is, Brahma, the Lord of the universe, went tlioro and addressed the demon: — 5-9.

अध्याय १६०

श्लोक 19

ततः क्रुद्धो महादैत्यस् तारको ऽसुरनायकः जग्राह च गदां दिव्यां हेमजालपरिष्कृताम्

tataḥ kruddho mahādaityas tārako 'suranāyakaḥ jagrāha ca gadāṃ divyāṃ hemajālapariṣkṛtām

हिन्दी अर्थ

कपोले द्बडुले तद्वत् कर्णमूलाद् विनिर्गते किंतु देवमन्दिरोंमें सोलह बीतेतककी प्रतिमा प्रतिष्ठित को जा सकती है, पर उससे बड़ी वहाँ भी नहीं। इन प्रतिमाओंको अपनी आर्थिक स्थितिके अनुसार उत्तम, मध्यम और कनिष्ठ कोटिकी बनानी चाहिए। मन्दिरके

English

''OSuvrata! I am pleased witli your aseetieism ami you may ask for a boon tliat may suit your wish. You shall attain all yonr desires through ly kindness." — 10.

अध्याय १६०

श्लोक 20

जघ्ने कुमारं गदया निष्टप्तकनकाङ्गदः शरैर्मयूरपत्रैश्च चकार विमुखान्सुरान्

jaghne kumāraṃ gadayā niṣṭaptakanakāṅgadaḥ śarairmayūrapatraiśca cakāra vimukhānsurān

हिन्दी अर्थ

प्रवेशद्वारकी जो ऊँचाई हो उसे आठ भागोंमें विभक्त कर दे। उसमें एक भाग छोड़कर शेष दो भागोंसे प्रतिमा बनवाये। फिर उन दो भागोंकी संख्याको तीन भागोंमें विभक्त कर दे। उसके एक भागके बराबर पीठिका बनाये। वह न बहुत ऊँची हो, न बहुत नीची। फिर प्रतिमाके मुखमानको नौ भागोंमें विभक्त करे। उसमें चार अङ्गुलमें ग्रीवा तथा एक भागके द्वारा हृदय होना चाहिए। उसके नीचेके एक भागमें सुन्दर नाभि बनानी चाहिए। वह गहराई और विस्तारमें एक अंगुलकी कही गयी है। नाभिके नीचे एक भागमें लिंग, दो भागोंमें विस्तृत ऊरु, चार अंगुलमें घुटने, दो भागसे जंघे और चार अंगुलके पैर हों। उसी प्रकार मूर्तिका सिर चौदह

English

Ilirnnyakasyapu spoke: — () best of the Devas! Make me invulner- able from the Devas, (h'uion, Gandharvas, "alsas, Seipents, IMksasas, men, Pisiachas. The (uirses of the Risis also may rmt adecjt mo. If yon are pleased with me, tlien also grant me O, Lord! the boon so that 1 may not die of any wea.pon, missile rock, trees, w('t and dry iliings. 1 may also not die during tlu' day or night. Let me lu' lilu'j ilu' Sim and the Moon and perform the functions of the wind, iin*, w'al<'i, sky, >>lais, the ton directi(ms. May I be Anger, Gnjdd, Ijidra, Yinunt, Varna, Idhanapaii, Kuvera, Yaksa, I\im])nri]sa, — 1 L15.

अध्याय १६०

श्लोक 21

तथा परैर्महाभल्लैर् मयूरं गुहवाहनम् बिभेद तारकः क्रुद्धः स सैन्ये ऽसुरनायकः

tathā parairmahābhallair mayūraṃ guhavāhanam bibheda tārakaḥ kruddhaḥ sa sainye 'suranāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

अंगुलका बनाना चाहिए। यह तो मूर्तिकी ऊँचाई बतायी गयी, अब उसकी मोटाई सुनिये। ब्राह्मणगण! अब क्रमशः सभी अवयवोंका विस्तार सुनिये प्रतिमाके ललाटकी मोटाई चार अंगुल, नासिकाकी चार अंगुल, दाढ़ीकी दो अंगुल और ओठकी भी दो अंगुल जाननी चाहिए। यदि ललाटका विस्तार आठ अंगुल हो तो उतनेमें ही दोनों भौहोंको भी बनानी

English

Brahma Said Soil I | grant yon all tliese ( \l raordinary Ix'Ons sought by you. Von tdiall attain them all that you dn ,ire without any doubt." — U).

अध्याय १६०

श्लोक 22

दृष्ट्वा पराङ्मुखान्देवान् मुक्तरक्तं स्ववाहनम् जग्राह शक्तिं विमलां रणे कनकभूषणाम्

dṛṣṭvā parāṅmukhāndevān muktaraktaṃ svavāhanam jagrāha śaktiṃ vimalāṃ raṇe kanakabhūṣaṇām

हिन्दी अर्थ

चाहिए। भौंहोंकी रेखा आधे अंगुलकी हो। वह बीचमें धनुषाकार हो। दोनों छोरोंपर उसके अग्रभाग उठे हुए हों, बनावट चिकनी तथा सुन्दर होनी चाहिए। आँखोंकी लम्बाई दो अंगुल, चौड़ाई एक अंगुल, उनके मध्य भागमें ऊँची रक्ताभ एवं शुभ लक्षणॉंसे युक्त पुतलियाँ होनी चाहिए। तारकाके आधे भागसे पाँचगुनी दृष्टि बनानी चाहिए। दोनों भौंहोंके मध्यमें दो अंगुलका अन्तर रखना चाहिए, नासिकाका मूलभाग एक अंगुलमें रहे। इसी प्रकार नीचेकी ओर झुकी हुई नासिकाके अग्रभाग एवं दोनों पुटोंको बनाना चाहिए। नासिकाके पुटोंके छिद्र आधे अंगुलके बताये गये हैं। कपोल दो अंगुलके हों जो कानोंके मूल भागतक विस्तृत हों।

English

A,ftcr that, Ib'ahma reluna'd lo [Ii>7eabu Vairijii, tluongh theaerial track accompanied by the IJralnnarsis. — 17.

अध्याय १६०

श्लोक 23

बाहुना हेमकेयूररुचिरेण षडाननः ततो जवान्महासेनस् तारकं दानवाधिपम्

bāhunā hemakeyūrarucireṇa ṣaḍānanaḥ tato javānmahāsenas tārakaṃ dānavādhipam

हिन्दी अर्थ

सृक्किणी ज्योतिस्‍्तुल्ये तु कर्णमूलात् षडङ्गूले। कर्णो तु भ्रूसमौ ज्ञेयौ ऊर्ध्वं तु चतुरङ्गलौ कयङ्गलौ कर्णपारश्चौ तु मात्रामेकां तु विस्तृतौ। कर्णयोरुपरिष्टाच्च मस्तकं द्वादशाङ्कलम्

English

Then the Dc\as, tin* er[)en1s, the Gandliar'as, and the Riis, etc.,, hearing the nature of the boons eonfeued on the demon by Brahma wont to Him and said "<) Bi-Ahmana! By' virturo of l our I)oons, the demon will kill ns all; so Yon should devise some means of his destruction. Bliagavaua! You are tlio ])rimo cause of all, Yen are Supremo, You arc the Creator of the Devas and the Pittris. The Kavyas and Ravyas, offerings to the Devas and the Jittris, are ordained by You. You are the uumanifested Prakriti. You are wise and you are self-born." — 18-20.

अध्याय १६०

श्लोक 24

तिष्ठ तिष्ठ सुदुर्बुद्धे जीवलोकं विलोकय हतो ऽस्यद्य मया शक्त्या स्मर शस्त्रं सुशिक्षितम्

tiṣṭha tiṣṭha sudurbuddhe jīvalokaṃ vilokaya hato 'syadya mayā śaktyā smara śastraṃ suśikṣitam

हिन्दी अर्थ

सकेशनिचयो यस्य द्विचत्वारिंशदङ्गलः। केशान्ताद्धनुका तद्वदङ्कलानि तु षोडश ग्रीवामध्यपरीणाहश्चतुर्विशतिकाङ्कलः अष्टाङ्गुला भवेद् ग्रीवा पृथुत्वेन प्रशस्यते स्तनयोर्मण्डलं तद्वद् द्वयङ्गुलं परिकीर्तितम्। चूचुकौ मण्डलस्यान्तर्यवमात्रावुभौ स्मृतौ

English

Hearing those words of the Devas, Brahm4 consoled them with His nectar-like words. Ho said: " The performance of asceticism is bound to bear its fruits; and wlien liis merits will be exhausted, the Lord Visnu will kill this demon." — 21-22.

अध्याय १६०

श्लोक 25

इत्युक्त्वा च ततः शक्तिं मुमोच दितिजं प्रति सा कुमारभुजोत्सृष्टा तत्केयूररवानुगा बिभेद दैत्यहृदयं वज्रशैलेन्द्रकर्कशम्

ityuktvā ca tataḥ śaktiṃ mumoca ditijaṃ prati sā kumārabhujotsṛṣṭā tatkeyūraravānugā bibheda daityahṛdayaṃ vajraśailendrakarkaśam

हिन्दी अर्थ

अनामिकाष्टरभागेन कनिष्ठा चापि हीयते। पर्वत्रयेण चाङ्कुल्यौ गुल्फौ द्यङ्कलकौ मतौ पार्ष्णद्वयङ्गुलमात्रस्तु कलयोच्चैः प्रकीर्तितः ।

English

Hearing those words of the Devas, Brahm4 consoled them with His nectar-like words. Ho said: " The performance of asceticism is bound to bear its fruits; and wlien liis merits will be exhausted, the Lord Visnu will kill this demon." — 21-22.

अध्याय १६०

श्लोक 26

गतासुः स पपातोर्व्यां प्रलये भूधरो यथा विकीर्णमुकुटोष्णीषो विस्रस्ताखिलभूषणः

gatāsuḥ sa papātorvyāṃ pralaye bhūdharo yathā vikīrṇamukuṭoṣṇīṣo visrastākhilabhūṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ठुड्डीका अग्रभाग एक अंगुलमें तथा विस्तार दो अंगुलमें होना चाहिए। आधे अंगुलमें भौंहोंकी रेखा होनी चाहिए, जो प्रणालीके समान हो। नीचे तथा ऊपरके ओठ आधे-आधे अंगुलके हों। उसी प्रकार नासिकाके दोनों पुट निष्पाव (सेमके बीज)-के तुल्य मापके बनाये जायँ। ओठके बगलमें मुखका कोना और नेत्र ज्योति दोनों समान आकारका हों और कानके मूलसे छः अंगुल दूरपर बनावे । दोनों कानोंकी बनावट भौंहोंके समान हो और उनकी ऊँचाई चार अंगुलकी हो। कानोंके पार्श्वभाग दो अंगुलके हों और उनका विस्तार एक अंगुल मात्रका हो। दोनों कानोंके ऊपर मस्तकका विस्तार बारह अंगुलका होना चाहिए॥ ३१--४० ॥

English

Hearing those words of the Devas, Brahm4 consoled them with His nectar-like words. Ho said: " The performance of asceticism is bound to bear its fruits; and wlien liis merits will be exhausted, the Lord Visnu will kill this demon." — 21-22.

अध्याय १६०

श्लोक 27

तस्मिन्विनिहते दैत्ये त्रिदशानां महोत्सवे नाभूत् कश्चित् तदा दुःखी नरकेष्वपि पापकृत्

tasminvinihate daitye tridaśānāṃ mahotsave nābhūt kaścit tadā duḥkhī narakeṣvapi pāpakṛt

हिन्दी अर्थ

ललाटके पीछेका आधा भाग अठारह अंगुलका कहा गया है और इसके मस्तकतकका विस्तार छत्तीस अंगुल होता है। केश-समूहका विस्तार बयालीस अंगुलका होता है। केशोंके अन्तर्भागसे दाढ़ीतकका विस्तार सोलह अंगुलका होता है। दोनों कंधोंका विस्तार चौबीस अंगुलका हो। ग्रीवाकी मोटाई आठ अंगुलकी उत्तम मानी गयी है। ब्रह्माने स्तन और ग्रीवाका मध्यभाग एक तालके बराबर बताया है। दोनों

English

Hearing those words of the Devas, Brahm4 consoled them with His nectar-like words. Ho said: " The performance of asceticism is bound to bear its fruits; and wlien liis merits will be exhausted, the Lord Visnu will kill this demon." — 21-22.

अध्याय १६०

श्लोक 28

स्तुवन्तः षण्मुखं देवाः क्रीडन्तश्चाङ्गनायुताः जग्मुः स्वानेव भवनान् भूरिधामान उत्सुकाः

stuvantaḥ ṣaṇmukhaṃ devāḥ krīḍantaścāṅganāyutāḥ jagmuḥ svāneva bhavanān bhūridhāmāna utsukāḥ

हिन्दी अर्थ

स्तनोंमें बारह अंगुलका अन्तर माना जाता है। स्तनोंके मण्डल दो अंगुल कहे गये हैं। दोनों चूचुक उस मण्डलके भीतर यवके बराबर बताये जाते हैं। वक्षःस्थलकी चौड़ाई दो ताल कही गयी है। दोनों कक्ष बाहु (भुजा) और स्तनके मध्यमें छ: अंगुलके होने चाहिए । दोनों पैर चौदह अंगुल तथा उनके अंगूठे तीन अँगुल हों। अँगूठेका अग्रभाग उन्नत होना चाहिए और उसका विस्तार पाँच अंगुलका हो। उसी प्रकार अँगूठेके समान ही प्रदेशिनी अंगुलीको भी लम्बी बनाना चाहिए। उससे सोलहवें अंशसे अधिक मध्यमा अंगुली हो, अनामिका मध्यमा अंगुलीकी अपेक्षा आठवाँ भाग न्यून हो और अनामिकासे आठवें भागमें

English

Hearing those words of the Devas, Brahm4 consoled them with His nectar-like words. Ho said: " The performance of asceticism is bound to bear its fruits; and wlien liis merits will be exhausted, the Lord Visnu will kill this demon." — 21-22.

अध्याय १६०

श्लोक 29

ददुश्चापि वरं सर्वे देवाः स्कन्दमुखं प्रति तुष्टाः सम्प्राप्तसर्वेच्छाः सह सिद्धैस्तपोधनैः

daduścāpi varaṃ sarve devāḥ skandamukhaṃ prati tuṣṭāḥ samprāptasarvecchāḥ saha siddhaistapodhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

न्यून कनिष्ठिका हो। इन दोनों अंगुलियोंमें तीन पर्व बनाने चाहिए। पैरोंकी गाँठ दो अंगुलकी मानी गयी है। दोनों एड़ियाँ दो-दो अंगुलमें रहनी चाहिए, किंतु गाँठकी अपेक्षा इसमें एक कला अधिक रहे। अँगूठेमें दो पोर बनने चाहिए, उसका विस्तार दो अंगुलका हो। प्रदेशिनीका विस्तार तीन अंगुलका बताया गया है।

English

Hearing those words of the Devas, Brahm4 consoled them with His nectar-like words. Ho said: " The performance of asceticism is bound to bear its fruits; and wlien liis merits will be exhausted, the Lord Visnu will kill this demon." — 21-22.

अध्याय १६०

श्लोक 30

यः पठेत्स्कन्दसम्बद्धां कथां मर्त्यो महामतिः शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि स भवेत्कीर्तिमान्नरः

yaḥ paṭhetskandasambaddhāṃ kathāṃ martyo mahāmatiḥ śṛṇuyācchrāvayedvāpi sa bhavetkīrtimānnaraḥ

हिन्दी अर्थ

कनिष्टिकाष्टभागेन हीयते क्रमशो द्विजा: ॥ ५१ द्विजगण! कनिष्ठिका क्रमशः आठवें भागसे कम रहे। अङ्कलेनोच्छ्यः कार्यो ह्यङ्कुष्ठस्य विशेषतः। तदर्धेन तु शेषाणामङ्कलीनां तथोच्छ्यः जङ्काग्रे परिणाहस्तु अङ्गुलानि चतुर्दश। जङ्खामध्ये परीणाहस्तथैवाष्टादशाङ्गलः

English

Hearing those words of the Devas, Brahm4 consoled them with His nectar-like words. Ho said: " The performance of asceticism is bound to bear its fruits; and wlien liis merits will be exhausted, the Lord Visnu will kill this demon." — 21-22.

अध्याय १६०

श्लोक 31

बह्वायुः सुभगः श्रीमान् कान्तिमाञ्छुभदर्शनः भूतेभ्यो निर्भयश्चापि सर्वदुःखविवर्जितः

bahvāyuḥ subhagaḥ śrīmān kāntimāñchubhadarśanaḥ bhūtebhyo nirbhayaścāpi sarvaduḥkhavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

ऊरुमध्ये परीणाहो हृष्टाविंशतिकाङ्कलः एकत्रिंशोपरिष्टाच्च वृषणौ तु त्रिरङ्गलौ मणिबन्धादधो विद्यात् केशरेखास्तथैव च

English

Hearing those words of the Devas, Brahm4 consoled them with His nectar-like words. Ho said: " The performance of asceticism is bound to bear its fruits; and wlien liis merits will be exhausted, the Lord Visnu will kill this demon." — 21-22.

अध्याय १६०

श्लोक 32

संध्यामुपास्य यः पूर्वां स्कन्दस्य चरितं पठेत् स मुक्तः किल्बिषैः सर्वैर् महाधनपतिर्भवेत्

saṃdhyāmupāsya yaḥ pūrvāṃ skandasya caritaṃ paṭhet sa muktaḥ kilbiṣaiḥ sarvair mahādhanapatirbhavet

हिन्दी अर्थ

मणिकोशपरीणाहश्चतुरङ्गल इष्यते । विस्तरेण भवेत् तद्वत् कटिरष्टादशाङ्कुला कार्य तु बाहुशिखरं प्रमाणे षोडशाडुलम् तथैकाङ्कलहीनं तु द्वितीयं पर्व उच्यते

English

Hearing those words of the Devas, Brahm4 consoled them with His nectar-like words. Ho said: " The performance of asceticism is bound to bear its fruits; and wlien liis merits will be exhausted, the Lord Visnu will kill this demon." — 21-22.

अध्याय १६०

श्लोक 33

बालानां व्याधिजुष्टानां राजद्वारं च सेवताम् इदं तत्परमं दिव्यं सर्वदा सर्वकामदम् तनुक्षये च सायुज्यं षण्मुखस्य व्रजेन्नरः

bālānāṃ vyādhijuṣṭānāṃ rājadvāraṃ ca sevatām idaṃ tatparamaṃ divyaṃ sarvadā sarvakāmadam tanukṣaye ca sāyujyaṃ ṣaṇmukhasya vrajennaraḥ

हिन्दी अर्थ

षोडशोक्तः प्रबाहुस्तु षट्कलोऽग्रकरो मतः सप्ताङ्गलं करतलं पञ्च मध्याङ्खली मता। अनामिका मध्यमाया: सप्तभागेन हीयते

English

Hearing those words of the Devas, Brahm4 consoled them with His nectar-like words. Ho said: " The performance of asceticism is bound to bear its fruits; and wlien liis merits will be exhausted, the Lord Visnu will kill this demon." — 21-22.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 160
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.