Matsya Purana· Matsya Purāṇa
161
अध्याय 161 / 176

Adhyaya 161

89 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ89 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६१

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १६१ इदानीं श्रोतुमिच्छामो हिरण्यकशिपोर्वधम् नरसिंहस्य माहात्म्यं तथा पापविनाशनम्

matsya-purāṇa 161 idānīṃ śrotumicchāmo hiraṇyakaśiporvadham narasiṃhasya māhātmyaṃ tathā pāpavināśanam

हिन्दी अर्थ

विशेषतया अँगूठेकी मोटाई एक अंगुलकी हो। शेष अंगुलियोंकी मोटाई उसके आधे भागके तुल्य रखनी चाहिए ॥ ४१--५२ ॥ जाँघके आगेके भाग चौदह अंगुल और मध्यभाग अठारह अंगुल रहे घुरनेका मध्यभाग इक्कीस अंगुलका हो। घुरनेकी ऊँचाई एक अंगुल तथा मण्डल तीन अंगुल विस्तृत हो। ऊरुओंका मध्यभाग अट्टाईस अंगुल हो। इसके एकतीस अंगुल ऊपर अण्डकोश तीन अंगुल और लिंग दो अंगुल हो तथा उसका विस्तार छः अंगुल हो। मणिबन्धसे नीचे केशोंकी रेखा रखनी चाहिए। मणिकोशका विस्तार चार अंगुलका हो। कटिप्रदेशका विस्तार अठारह

English

Hearing those words, the Devasand the Brahmanas joyfully returned to Their realms and Iliranyakaiiyapu on getting those boons became prond and began to oppress the people. He greatly disturbed the peace of the honourable Munis who were practising austerities and following the true Dharraa, remaining in their Aiirama. — 23-24.

अध्याय १६१

श्लोक 2

पुरा कृतयुगे विप्रा हिरण्यकशिपुः प्रभुः दैत्यानामादिपुरुषश् चकार स महत्तपः

purā kṛtayuge viprā hiraṇyakaśipuḥ prabhuḥ daityānāmādipuruṣaś cakāra sa mahattapaḥ

हिन्दी अर्थ

अंगुल हो। स्त्रियोंकी मूर्तिमें कटिका विस्तार बाईस अंगुलका तथा स्तनोंका बारह अंगुल होना चाहिए। नाभिका मध्यभाग बयालीस अंगुलका होना चाहिए। पुरुषके कटिप्रदेश पचपन अंगुल तथा दोनों कक्षोंके ऊपर छः अंगुलके स्कन्धोंके बनानेकी विधि है । आठ अंगुलके विस्तारमें ग्रीवाका निर्माण कहा गया है और इसकी लम्बाई बारह कलाकी होनी चाहिए॥ ५३--६० ॥

English

After conquering the Devas residing in heaven he brought the three worlds under his thumb and directed his engines of oppression towards those living in the hermitages and persecuted those who led virtuous lives. He then began to interfere with the rights of the Devas by going to heaven and monopolizing their share of the sacrificial offerings. — 25-27.

अध्याय १६१

श्लोक 3

दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च जलवासी समभवत् स्नानमौनधृतव्रतः

daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca jalavāsī samabhavat snānamaunadhṛtavrataḥ

हिन्दी अर्थ

दोनों भुजाओंकी लम्बाई बयालीस अंगुल हो। बाहुके मूलभाग सोलह अंगुलके होने चाहिए। बाहुके ऊपरी अंशतक अठारह अंगुल होना चाहिए। दूसरा पर्व (पोर) इसकी अपेक्षा एक अंगुल कम कहा गया है। बाहुके मध्यभागका विस्तार अठारह अंगुल तथा नीचेका हाथ (करतलके पूर्वतक) सोलह अंगुलका कहा गया है। हाथके अग्रभागका मान छः: कलाका माना गया है। हथेलीका विस्तार सात अंगुल हो और उसमें पाँच अंगुलियाँ बनी हों। अनामिका अंगुली मध्यमाकी अपेक्षा सप्तमांश कम रहती है। कनिष्ठा उससे भी पञ्चमांश न्यून तथा मध्यमाके पाँचवें भागसे न्यून तर्जनी होनी चाहिए। अँगूठा तर्जनीके उद्गमसे नीचा होना चाहिए, किंतु

English

Tiie Adityas, Sadhyas, Virfvedevas, Vasus, Tndra and other Devas, Yaksas, Siddhas, Dvijas, Maharsis went to Lord Visnu and jointly offered Their prayer to Him the great Protector of the refugees, liighly powerful; the Deva of the Devas, the Eternal, the Yajnapurusa, Vasudeva. — 28-29.

अध्याय १६१

श्लोक 4

ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चैव हि ब्रह्मा प्रीतो ऽभवत्तस्य तपसा नियमेन च

tataḥ śamadamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa caiva hi brahmā prīto 'bhavattasya tapasā niyamena ca

हिन्दी अर्थ

लम्बाईमें उतना ही होना चाहिए। अँगूठेका विस्तार चार अंगुलका जानना चाहिए शेष अंगुलियोंके विस्तार क्रमशः मध्यमापर्वमध्यं तु अङ्घलद्वयमायतम्॥ ६७ एक-एक भागसे न्यून होते हैं। मध्यमा अंगुलीके पोरोंके

English

They said "Nnrayana! Mahabhaga! We liave come to seek Thy shelter. Lord! do kill the demon Hiraiiyakarfyapii and save ns. Thou art Our Protector, Ourfi, Thou art the adorable of the Devas like Brahma, ititc. ''—30-31.

अध्याय १६१

श्लोक 5

ततः स्वयंभूर्भगवान् स्वयमागम्य तत्र ह विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता

tataḥ svayaṃbhūrbhagavān svayamāgamya tatra ha vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā

हिन्दी अर्थ

तथैव केशवल्लीयं स्कन्धोपरि दशाङ्कला। स्त्रियः कार्यास्तु तन्वङ्गघः स्तनोरुजघनाधिकाः किञ्चिद् दीर्घ भवेद् वक्त्रमलकावलिरुत्तमा। नासा ग्रीवा ललाटं च सार्धमात्रं त्रिरदुःलम् ग्रीवाबलिश्च कर्तव्या किञ्चिदर्धाङ्गूलोच्छ्यः

English

Hearing sucli a pra.yer, Visnu said " Devas! Cast aside Your fears. Go back to heaven, do not delay. 1 shall kill this lia'igliiy demon witli all liis attendants and give the Kingdom of Heaven to You. With such words, bade adieu to the Devas and resolved to kill that

अध्याय १६१

श्लोक 6

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर् मरुद्भिर्दैवतैस्तथा रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसपन्नगैः

ādityairvasubhiḥ sādhyair marudbhirdaivataistathā rudrairviśvasahāyaiśca yakṣarākṣasapannagaiḥ

हिन्दी अर्थ

एवं नारीषु सर्वासु देवानां प्रतिमासु च। नवतालमिदं प्रोक्तं लक्षणं पापनाशनम् मध्यभागमें दो अंगुलका अन्तर रहना चाहिए। इसी प्रकार अन्य अंगुलियोंके पोरोंमें एक-एक यवकी कमी होती जाती है। अंगूठेके पोरोंका मध्यभाग तर्जनीके समान ही रहना चाहिए। अगला पोर दो यवसे अधिक कहा गया

English

demon. — 32-34.

अध्याय १६१

श्लोक 7

दिग्भिश् चैव विदिग्भिश् च नदीभिः सागरैस्तथा नक्षत्रैश्च मुहूर्तैश्च खेचरैश्च महाग्रहैः

digbhiś caiva vidigbhiś ca nadībhiḥ sāgaraistathā nakṣatraiśca muhūrtaiśca khecaraiśca mahāgrahaiḥ

हिन्दी अर्थ

है। अंगुलियोंके पर्वार्धमें नखोंको चिकना, सुन्दर तथा आगेकी ओर कुछ लालिमायुक्त बनाना चाहिए। मध्यभागमें पीछेकी ओर कुछ नीचा तथा बगलमें अंशमात्र ऊँचा बनावे। उसी प्रकार कंधोंके ऊपर दस अंगुलमें केशोंकी बल्लीका निर्माण करना चाहिए। स्त्री-प्रतिमाओंको कुछ पतली तथा उनके स्तन, ऊरु एवं जाँघोंको स्थूल बनाना चाहिए। उनके उदरप्रदेशकी लम्बाई चौदह अंगुल तथा वे अनेक आभूषणोंसे विभूषित हों और उनकी भुजाओंको कुछ मृदु एवं मनोहर आकृतियुक्त बनाना चाहिए। मुखाकृति अपेक्षाकृत लम्बी हो। अलकावलि उत्तम ढंगसे रचित हो। नासिका, ग्रीवा और ललाट साढ़े तीन अंगुल होने चाहिए। अधर-पल्लवोंका विस्तार आधे

English

Tlion the mighty armed iindecaying Visnu took the assistance of " O/ikara " and then witli bis assistance went to llie demon's place. IShin-* ing like the Sun and tlie Moon, He assumed the form of Narasiriiha (the lower half of human form with the uppei half.of the lion). — 35-30.

अध्याय १६१

श्लोक 8

देवैर्ब्रह्मर्षिभिः सार्धं सिद्धैः सप्तर्षिभिस्तथा राजर्षिभिः पुण्यकृद्भिर् गन्धर्वाप्सरसां गणैः

devairbrahmarṣibhiḥ sārdhaṃ siddhaiḥ saptarṣibhistathā rājarṣibhiḥ puṇyakṛdbhir gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

अंगुलका प्रशस्त माना गया है। दोनों नेत्र अधर- पल्लवोंसे चार गुने अधिक होने चाहिए। ग्रीवाकी वलि आधे अंगुलकी ऊँची बनानी चाहिए। इस प्रकार सभी नौ तालका परिमाण बतलाया गया है, जो समस्त पापोंको नष्ट करनेवाला कहा गया है॥ ६१--७५॥

English

At that instant, Narasiriiha chanced to see the most beautiful assembly of that valiant demon. It was full of every blessing, divinely beautiful, 100 yojanas in length and 50 in breadth. It had all the desires and wealth; it was mrial; it could go wdierever it liked. It was free from the sufferings of iulinuity, grief and decay. It was full of lustre and prosperity and firm. It was lo(*ated amongst enchanting surroundings such as beautiful gardens, &c. There were beautiful pools of water within its precincts designed and executed by Viiivakarma and the trees of gold studded with precious stones. Besides all that, there were charming awnings of blue, yellow, white, black colours and hundred of creepers loaded with clusters of blossoms tliat looked like the wavir;g of rows of clouds of various colours. In that place full of light and pervaded with the stupefying odour cf unsurpassing sweetness, there was a total absence of grief and it was full of comforts. There, the sun, cold, hunger, thirst and decay were not visible. The demons were sitting at such a place of beauty and comfort. — 37-44.

अध्याय १६१

श्लोक 9

चराचरगुरुः श्रीमान् वृतः सर्वैर्दिवौकसैः ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनमब्रवीत्

carācaraguruḥ śrīmān vṛtaḥ sarvairdivaukasaiḥ brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे देवार्चानुकीर्तने प्रमाणानुकीर्तनं नामाष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें देवपूजा-प्रसंगमें प्रतिमा-प्रमाण-कीर्तन नामक दो सौ अट्टावनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ प्रतिमाओंके लक्षण, मान, आकार आदिका कथन

English

It had various and beautiful architectural forms and was supported on wonderfully extraordinary bright pillars. Tlie self-luminous Sabha eclipsed the sun and the moon by its radiance. The Devas and the men were supplied in abundance with their objects of desires there. Nice and tasteful victuals were also in plenty there. — 45-47.

अध्याय १६१

श्लोक 10

प्रीतो ऽस्मि तव भक्तस्य तपसानेन सुव्रत वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि

prīto 'smi tava bhaktasya tapasānena suvrata varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmamāpnuhi

हिन्दी अर्थ

अतः परं प्रवक्ष्यामि देवाकारान् विशेषतः। दशतालः स्मृतो रामो बलिर्वैरोचनिस्तथा मत्स्यकूर्मौ च निर्दिष्टौ यथाशोभं स्वयम्भुवा

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय १६१

श्लोक 11

न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः न मानुषाः पिशाचा वा हन्युर्मां देवसत्तम

na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ na mānuṣāḥ piśācā vā hanyurmāṃ devasattama

हिन्दी अर्थ

अतः परं प्रवक्ष्यामि रुद्राद्याकारमुत्तमम्। सूतजी कहते हैं--ऋषियो! इसके बाद मै बतला रहा हूँ। इस विषयमें ब्रह्माने बताया है कि रामौ, विरोचनके पुत्र बलि, वाराह और नृसिंहकी मूर्तियोंकी ऊँचाई दस ताले होनी चाहिए। वामनकी प्रतिमा सात तालकी हो तथा मत्स्य और कूर्मकी प्रतिमाऐ जितनेमें

English

Sweet scented garlands were in abundance. It was full of trees bear- ing flowers and fruits. It was ornamented with handsome floral wreaths. The water was nice and cool during the hot weather and warm during the cold weather. Various kinds of trees laden with sprouts, flowers, fruits, leaves, creepers, and clusters were circling the wells and the tanks. Narasimha saw many such scenes there. There were sweefr-sinell- ing flowers, juicy fruits, beautiful pools and Tirthas. — 48-51.

अध्याय १६१

श्लोक 12

ऋषयो वा न मां शापैः शपेयुः प्रपितामह यदि मे भगवान्प्रीतो वर एष वृतो मया

ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ śapeyuḥ prapitāmaha yadi me bhagavānprīto vara eṣa vṛto mayā

हिन्दी अर्थ

सुन्दर दीख सकें, उसी परिमाणकी बनानी चाहिए। अब पीनोरु भुजस्कन्धस्तप्तकाञ्जनसप्रभः ॥ ३ मैं शिव आदिकी मूर्तियोंक आकारका वर्णन कर रहा हूँ।

English

He also beheld many reservoirs smiling vitli nice smell ng blue and red lotuses and beautified with the lustresome swans, K&randavas, Chakravakas, cranes, Kuravas, etc., and various kinds of other birds echo- ing with the notes of cranes. Besides those, He saw nice creepers with highly smelling blossoms embracing the mountain tops. — 52-55.

अध्याय १६१

श्लोक 13

न चास्त्रेण न शस्त्रेण गिरिणा पादपेन च न शुष्केण न चार्द्रेण न दिवा न निशाथ वा

na cāstreṇa na śastreṇa giriṇā pādapena ca na śuṣkeṇa na cārdreṇa na divā na niśātha vā

हिन्दी अर्थ

१. राम शब्दसे यहाँ दशरथनन्दन राम, परशुराम तथा बलराम तीनों ही ग्राह्य हैं। २. दस तालका तात्पर्य प्राय: पाँच हाथ या साढ़े सात फीटकी ऊँचाईसे है। शुक्लोऽर्करश्मिसंघातश्चन्द्राङ्कितजटो विभुः। बाहू वारणहस्ताभौ वृत्तजङ्कोरुमण्डलः।

English

He also noticed the following plants and flower trees there, viz. Ketaki, Ailoka, Sarala, Punnaga, Tilaka, Arjuna. Amra, Nipa, Kadaraba, Vakula, Dhavam&la, Ratala, Haridraka, Salniali, S/.H, Tala, Tam» la, and beautiful Champaka. Similarly He saw in that assembly \rariou other kinds of flower plants and the dazzling lustre of Druinas (Trees of Para- dise) and Vidruinas (Coral trees)— 56-58.

अध्याय १६१

श्लोक 14

भवेयमहमेवार्कः सोमो वायुर्हुताशनः सलिलं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि दिशो दश

bhaveyamahamevārkaḥ somo vāyurhutāśanaḥ salilaṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi diśo daśa

हिन्दी अर्थ

ऊर्ध्वकेशश्च कर्तव्यो दीर्घायतविलोचनः हारकेयूरसम्पन्नो भुजङ्ाभरणस्तथा

English

Very many tall trees of various descriptions were there. Besides, many kinds of other trees such as Arjuiia, AsJoka, Vanina, Vatsyanabha, Panasa, Nila, Sumanasa, Chandana, Aswatha, 1'iiidiika, ikijata, Nimba, Mallika, Bhadra DQm, Anialaki, Jamhii, Iakiicha, Sailavaluka, date tree, Cocoanut tree, Ilaritaka, Vibhitak, Kaliaka, DrukAla, Ilingn, JViriyatraka, Mandara, Kundalata, Patanga, Kutaja, red Kiinintaka, blue Aguni, Kadamba, Bhavya, Pomegranate, Vijapiiraka, Sai)taparna, Bel ami various other trees were there. Sweetly huniiniiig l)eos were there. Ai*<oka Tamala, Madliuka, Saptaparna and various other trees were covered with shrubs and bushes and enhanced the beauty of the garden, tanks and wells. Besides, various other creepers and forest trees vvitli heaves, flowers and fruits were on all sides. The branches of some trees laden with flowers and fruits weie hanging on other trees and various birds Cliakora, Satapatra, intoxicated cuckoos, SarikAs and otlier binls of red, yellow and various other colours were cooing sweetly there. The couple Jiva and Jivaka were looking at each other with great joy and satisfaction. — 59-G8.

अध्याय १६१

श्लोक 15

अहं क्रोधश्च कामश्च वरुणो वासवो यमः धनदश्च धनाध्यक्षो यक्षः किंपुरुषाधिपः

ahaṃ krodhaśca kāmaśca varuṇo vāsavo yamaḥ dhanadaśca dhanādhyakṣo yakṣaḥ kiṃpuruṣādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

बाहवश्चापि कर्तव्या नानाभरणभूषिताः। नृत्यन् दशभुज: कार्यो गजचर्मधरस्तथा। तथा त्रिपुरदाहे च बाहवः षोडशैव तु शङ्कं चक्रं गदा शाङ्ग घण्टा तत्राधिका भवेत्। तथा धनुः पिनाकश्च शरो विष्णुमयस्तथा

English

The demon Hiranyakajiyapu was enjoying there in the company of hundreds of women. His garments and ornaments were wonderful. He was seated on a seat covered with cloth shining like the sun measuring ten hands. lie was wearing wonderful ornaments and his earrings were sparkling with diamonds, etc. A gentle and soothing breeze laden with perfume was beating at the place wliere the demon was seated. — 69-72.

अध्याय १६१

श्लोक 16

एते दिव्या वरास्तात मया दत्तास्तवाद्भुताः सर्वान्कामान्सदा वत्स प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

ete divyā varāstāta mayā dattāstavādbhutāḥ sarvānkāmānsadā vatsa prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तीक्ष्णनासाग्रदशनः करालवदनो महान् भैरवः शस्यते लोके प्रत्यायतनसंस्थितः।

English

Various Gandharvas attending onbim were singing beautiful songs to him and he was adored by the following nymphs: — Vidvachi, SahajanyS, Paramlocha, Saurabhaiyi, Samichi, Punjikasthall, Mirfrakesi, Itambhfi, sweet-smiling Chitralekha, Charukei, Gliritiichi, Menaka, and Urvasi and thousands of other Apsaras, experts in singing and dancing, were in atten- dance on their lord, King Hiranya-KajJipu. — 73-76.

अध्याय १६१

श्लोक 17

एवमुक्त्वा स भगवाञ् जगामाकाश एव हि वैराजं ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

evamuktvā sa bhagavāñ jagāmākāśa eva hi vairājaṃ brahmasadanaṃ brahmarṣigaṇasevitam

हिन्दी अर्थ

न मूलायतने कार्यो भैरवस्तु भयंकरः नारसिंहो वराहो वा तथान्येऽपि भयङ्कराः । नाधिकाङ्गा न हीनाङ्गा: कर्तव्या देवताः क्वचित् स्वामिनं घातयेन्न्यूना करालवदना तथा।

English

OUAPTm CLXll.

अध्याय १६१

श्लोक 18

ततो देवाश्च नागाश्च गन्धर्वा ऋषिभिः सह वरप्रदानं श्रुत्वैव पितामहमुपस्थिताः

tato devāśca nāgāśca gandharvā ṛṣibhiḥ saha varapradānaṃ śrutvaiva pitāmahamupasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्रकी मूर्ति तपाये हुए सुवर्णकी भाँति कान्तिमती तथा स्थूल ऊरुओं, भुजाओं और स्कन्थॉंसे युक्त होनी चाहिए। उनका वर्ण सूर्यकी किरणोंके समान श्वेत और जटा चन्द्रमासे विभूषित हो। वे जटा-मुकुटधारी हों तथा उनकी अवस्था सोलह वर्षकी होनी चाहिए। उनकी दोनों भुजाएँ हाथीके शुण्डादण्डकी तरह तथा जंघा और ऊरुमण्डल गोलाकार हों। उनके केश ऊपरकी ओर उठे हुए तथा नेत्र दीर्घ एवं चौड़े बनाये जाने चाहिए।

English

The sons of Diti who were all famous, were also waiting on Hiranya- kadyapu. — 77,

अध्याय १६१

श्लोक 19

वरप्रदानाद्भगवन् वधिष्यति स नो ऽसुरः तत्प्रसीदाशु भगवन् वधो ऽप्यस्य विचिन्त्यताम्

varapradānādbhagavan vadhiṣyati sa no 'suraḥ tatprasīdāśu bhagavan vadho 'pyasya vicintyatām

हिन्दी अर्थ

उनके सस्त्रके स्थानपर व्याघ्रचर्म तथा कमरमें तीन सूत्रोंको मेखला बनायी जाय। उन्हें हार और केयूरसे सुशोभित तथा सर्पोके आभूषणोंसे अलंकृत करना चाहिए। उनकी भुजाओंको विविध प्रकारके आभूषणोंसे विभूषित तथा उभरे हुए कपोलोंको दो कुण्डलोंसे अलंकृत करना चाहिए। उनकी भुजाएँ घुटनेतक लम्बी, मूर्ति सौम्य, परम सुन्दर, बायें हाथमें ढाल, दाहिने हाथमें बायीं ओरके हाथोंमें कपाल, नाग और खट्वाङ्गको रखना चाहिए। एक हाथ वरदमुद्रासे सुशोभित और दूसरा हाथ रुद्राक्षकी माला धारण किये हुए हो॥ १--९३॥ दस भुजाओंवाली शिवकी नटराज-मूर्तिको विशाख"

English

They were hundreds of thousands, such as: — Bali, Viroohant Pri-thivisuta, Narakfisura, Prahlfida, Viprachitti, Mahasura, Gaviatha, SurahantS, BunSmS, Pramati, Vara, Ghafodara, Mahfip&rrfva, Krathana, Pithara, Vidvardpa, Surdpa, Svala, Mah&bala, Dagrlva, £Sli, Megkdr* tSsA, Ghatdsya, Akampana, Prajana, IndratSpana. They were seat in groups wearing brilliant earrings. — 78-82.

अध्याय १६१

श्लोक 20

भगवन्सर्वभूतानाम् आदिकर्ता स्वयं प्रभुः स्रष्टा त्वं हव्यकव्यानाम् अव्यक्तप्रकृतिर् बुधः

bhagavansarvabhūtānām ādikartā svayaṃ prabhuḥ sraṣṭā tvaṃ havyakavyānām avyaktaprakṛtir budhaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानयुक्त बनायी जानी चाहिए। वह नाचती हुई तथा गजचर्म धारण किये हुए हो । त्रिपुरान्तक प्रतिमामें सोलह भुजाएँ बनायी जानी चाहिए। उस समय उनके हाथमें और विष्णुमय शर--ये आठ वस्तुएँ अधिक रहेंगी। शिवकी ज्ञानयोगेश्वर प्रतिमामें चार या आठ भुजाएँ बनायी जाती हैं। भैरव-मूर्ति तीक्ष्ण दाँत तथा नुकीली नासिकासे युक्त होती है। उनका मुख महान् भयंकर

English

They were also wearing garlands; and they were great speakers and had attained boons. They were raliant and free from death. They were clothed in nice divine dresses and all of them had chariots blazing like fire; their bodies were like Mahendra; and their arms and bodies were ornamented with various armlets and ornaments. They looked like mountains, and were of golden colour. They, along with other demons, were adoring Hiranyakadyapu. — 83-84.

अध्याय १६१

श्लोक 21

सर्वलोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः आश्वासयामास सुरान् सुशीतैर्वचनाम्बुभिः

sarvalokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ āśvāsayāmāsa surān suśītairvacanāmbubhiḥ

हिन्दी अर्थ

होता है। ऐसी मूर्तिको प्रत्यायतन अर्थात् मुख्य मन्दिरके सामनेके मन्दिर या बरामदेमें स्थापित करना शुभदायक होता है। मुख्य मन्दिरमें भैरवकी स्थापना नहीं करनी चाहिए; क्योंकि ये भयकारी देवता हैं। इसी प्रकार नृसिंह, वराह तथा अन्य भयंकर देवताओंके लिये भी करना चाहिए। देव-प्रतिमाओंको कहीं भी हीन अङ्गोंबाली अथवा अधिक अङ्गोंवाली नहीं बनानी चाहिए। न्यून अङ्ग तथा भयानक मुखवाली प्रतिमा स्वामीका विनाश करती है, अधिक अङ्गोंवाली प्रतिमा शिल्पकारका हनन

English

They, all seated in various kinds of Vim4nas, looked splendid. They were gleaming like gold. Narasiihha thus saw the great Hiranyakadyapu, the Lord of the Daityas who was shining with uncommon lustre like a mountain. His body was radiant like the sun. His like in wealth, in splendour, in everything elsa, has neither been heard of nor seen. His splen- dour was in keeping with his greatness. The valiant demon king was seated on a throne of gold with a necklace round his neck like a lion with perforated work of silver and gold all round him. The hall of assembly was decorated with variegated roads adorned with altars and studded with gems and nice windows. He was attended by thousands of demons shin- ing like the sun and wearing garlands of gold. — 85-89.

अध्याय १६१

श्लोक 22

अवश्यं त्रिदशास्तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम् तपसो ऽन्ते ऽस्य भगवान् वधं विष्णुः करिष्यति

avaśyaṃ tridaśāstena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam tapaso 'nte 'sya bhagavān vadhaṃ viṣṇuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

अधिका शिल्पिनं हन्यात् कृशा चैवार्थनाशिनी॥ १६ करती है और दुर्बल प्रतिमा धनका नाश करती है। + विशाखस्थान नृत्य या युद्धमें खड़े होनेकी वह मुद्रा है, जिसमें दोनों पैरोंके बीचमें एक हाथ जगह खाली रहती है। वक्रनासा तु दुःखाय संक्षिप्ताङ्गी भयङ्करी॥ चिपिटा दुःखशोकाय अनेत्रा नेत्रनाशिनी। दुःखदा हीनवक्त्रा तु पाणिपादकृशा तथा

English

Here ends the one hundred and sixty-first eha-pter on Riraryyakayaipvt, and NarasiThha.

अध्याय १६१

श्लोक 23

तच्छ्रुत्वा विबुधा वाक्यं सर्वे पङ्कजजन्मनः स्वानि स्थानानि दिव्यानि विप्रजग्मुर्मुदान्विताः

tacchrutvā vibudhā vākyaṃ sarve paṅkajajanmanaḥ svāni sthānāni divyāni viprajagmurmudānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

हीनाङ्गा हीनजङ्घा च भ्रमोन्मादकरी नृणाम्। शुष्कवक्त्रा तु राजानं कटिहीना च या भवेत् पाणिपादविहीना या जायते मारको महान्। जङ्घाजानुविहीना च शत्रुकल्याणकारिणी एवं लक्षणमासाद्य कर्तव्यः परमेश्वरः।

English

Sfita said: — Mah&tma Prahlfida, the son of Hirapyakatfyapu, saw with his supernatural vision that, hidden within Narasimha, who came like the cycle of death, there was Lord Vi§nu as cinders are embedded in the ashes. He was not the natural lion but Hari, the Lord of the Devas. Other demons, along with Hirapyakarfyapu, were highly astonished to see Nara- siihha, whose body was very extraordinary and who looked like the moun- tain of gold. — 1-3.

अध्याय १६१

श्लोक 24

लब्धमात्रे वरे चाथ सर्वाः सो ऽबाधत प्रजाः हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वरदानेन दर्पितः

labdhamātre vare cātha sarvāḥ so 'bādhata prajāḥ hiraṇyakaśipurdaityo varadānena darpitaḥ

हिन्दी अर्थ

शक्रेण नन्दिना चैव महाकालेन शंकरम्। प्रणता लोकपालास्तु पार्श्व तु गणनायकाः सर्वे हृष्टास्तु कर्तव्याः स्तुवन्तः परमेश्वरम्

English

Prahl4da said: — " 0 valitmt king! the progenitor of the Daityas! I have neither heard nor seen this divine Narasidiba form. How wonderful this mystic form is? Whence has it come? his formidable lionform seems to indicate to me that He will annihilate the demons. — 4-5.

अध्याय १६१

श्लोक 25

आश्रमेषु महाभागान् स मुनीञ्छंसितव्रतान् सत्यधर्मपरान्दान्तान् धर्षयामास दानवः

āśrameṣu mahābhāgān sa munīñchaṃsitavratān satyadharmaparāndāntān dharṣayāmāsa dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

मथाप्सरोगुह्यर्‍कनायकानाम् । मुनिप्रवीरैरपि नम्यमानम् दुबले उदरवाली प्रतिमा दुर्भिक्षप्रदा, कंकाल-सरीखी धननाशिनी, टेढ़ी नासिकावाली दुःखदायिनी, सूक्ष्माङ्गी

English

The Devas are all within this form and so are the oceans and the rivers. Huge mountians like the Himav&na, P4rip&tra, etc., the Moon, the stars. Sun, Vasus, Euvera, Varupa, Yama, Indra, the Maruts, the Devas, the Gandharvas, the Risis, the NAgas, the Yakipas, the Pichas,

अध्याय १६१

श्लोक 26

देवांस्त्रिभुवनस्थांश्च पराजित्य महासुरः त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति दानवः

devāṃstribhuvanasthāṃśca parājitya mahāsuraḥ trailokyaṃ vaśamānīya svarge vasati dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाली, नेत्रहीना नेत्रकी' विनाशिका, मुखविहीना अङ्गोंसे हीन अथवा विशेषकर जंघेसे हीन प्रतिमा मनुष्योंके लिये भ्रम और उन्माद उत्पन्न करनेवाली

English

TUB MATSYA PVBABAM.

अध्याय १६१

श्लोक 27

यदा वरमदोत्सिक्तश् चोदितः कालधर्मतः यज्ञियानकरोद्दैत्यान् अयज्ञियाश्च देवताः

yadā varamadotsiktaś coditaḥ kāladharmataḥ yajñiyānakaroddaityān ayajñiyāśca devatāḥ

हिन्दी अर्थ

कही गयी है। सूखे मुखवाली तथा कटिभागसे हीन प्रतिमा राजाको कष्ट देनेवाली कही गयी है। हाथ- पाँवसे विहीन प्रतिमा महामारीका भय उत्पन्न करनेवाली

English

the terrible Rtiksas, Brahma and iva, etc., all animate and inanimate are revolving in his head. Yourself, with Jambha and all the Daityas, myself, hundreds of your assemblies with hundreds of aerial chai iota and in fsict the whole of the three worlds are visible to me in his form. The whole universe is within this form, — 6-11.

अध्याय १६१

श्लोक 28

तदादित्याश्च साध्याश्च विश्वे च वसवस्तथा सेन्द्रा देवगणा यक्षाः सिद्धद्विजमहर्षयः

tadādityāśca sādhyāśca viśve ca vasavastathā sendrā devagaṇā yakṣāḥ siddhadvijamaharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा जंघा और घुटनेसे विहीन शत्रुका कल्याण करनेवाली कही गयी है॥ १०--२०॥

English

Prajapati, the high-souled Manu, planets. Yogas, tret'S, destruction, stability, intellect, pleasure, truth, asceticism, Dama, Sanaikumnra, Viave- dev&, the Risis, wish, anger, glee, righteousness, delusion. Pittris, are all confined within this form." — 12-13.

अध्याय १६१

श्लोक 29

शरण्यं शरणं विष्णुम् उपतस्थुर्महाबलम् देवदेवं यज्ञमयं वासुदेवं सनातनम्

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ viṣṇum upatasthurmahābalam devadevaṃ yajñamayaṃ vāsudevaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

जो वक्षःस्थलसे विहीन होती है, वह पुत्रों और मित्रोंकी विनाशिका तथा सम्पूर्ण अङ्गोंसे परिपूर्ण प्रतिमा सर्वदा आयु और लक्ष्मी प्रदान करनेवाली कही गयी है। इस प्रकारके लक्षणोंसे युक्त भगवान् शंकरकी प्रतिमा निर्मित करानी चाहिए। उनकी प्रतिमाके चारों

English

The king Hiranyakayapu on hearing those words of Prahlada addressed the other Danavas, He said " This wonderful lion should be caught and in case there be any difficulty in its being captured, kill him outright." — 14-15.

अध्याय १६१

श्लोक 30

नारायण महाभाग देवास्त्वां शरणं गताः त्रायस्व जहि दैत्येन्द्रं हिरण्यकशिपुं प्रभो

nārāyaṇa mahābhāga devāstvāṃ śaraṇaṃ gatāḥ trāyasva jahi daityendraṃ hiraṇyakaśipuṃ prabho

हिन्दी अर्थ

ओर सभी देवगणोंको स्तुति करते हुए प्रदर्शित करना चाहिए। शंकरकी मूर्तिको इन्द्र, नन्दीश्वर एवं महाकालसे

English

Hearing those words, those powerful D&navas began to ill treat Him in all sorts of vicious ways and became ready to torment that Narasimha with their weapons. — 16,

अध्याय १६१

श्लोक 31

त्वं हि नः परमो धाता त्वं हि नः परमो गुरुः त्वं हि नः परमो देवो ब्रह्मादीनां सुरोत्तम

tvaṃ hi naḥ paramo dhātā tvaṃ hi naḥ paramo guruḥ tvaṃ hi naḥ paramo devo brahmādīnāṃ surottama

हिन्दी अर्थ

युक्त बनाना . चाहिए। उनके पार्थभागमें विनम्रभावसे स्थित लोकपालों और गणेश्वरोंको दिखलाना चाहिए। भृंगी और भूत-वेतालोंकी मूर्तियाँ उनके बगलमें नाचती-

English

Then Narasinha after sending forth a loud roar, opened wide His mouth and began to breah down that assembly. After the assembly was devastated, Hiranyakayapu boiling with rage attacked Narasiihha with his arms. — 17-18.

अध्याय १६१

श्लोक 32

भयं त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम् तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत मा चिरम्

bhayaṃ tyajadhvamamarā abhayaṃ vo dadāmyaham tathaiva tridivaṃ devāḥ pratipadyata mā ciram

हिन्दी अर्थ

गाती हुई बनायी जानी चाहिए, जो सभी हर्षपूर्वक परमेश्वर शिवकी स्तुतिमें लीन रहें। रुद्राक्षकी माला धारण करनेवाले, प्रवाल (मूँगे) आदिकी माला तथा पुष्पादिरूप उपहारोंको समर्पित करनेवाले गन्धर्व, विद्याधर, किन्नर, अप्सरा और गुह्यकोंके अधीश्वरोंके अनेकों गणों तथा इन्द्र आदि सैकड़ों देवताओं और मुनिवरोंद्वारा नमस्कार एवं स्तुति किये जाते हुए तथा देवताओं और मनुष्योके लिये पूजनीय त्रिनेत्रधारी स्तवनीय भगवान्

English

Like the pouring of the sacrificial offerings in the fire the demon showered the following missiles on Narasimha; — The deadly club, Kala- chakra, Viijuchakra, Brahmastra, the consumer of the three realms, the wonderful Vajrastra, the two other sorts of Vajrastras (dry and wet), the foi- midable trident, club, Mohanastra, Sosanustra, Santapanustra BilapanA.stt'a, VAyavSyastra, MathanAstra, Kapalastra, Kainkarilstra, fakti, Krauhclulstra, Som&stra, Brahinailirastra, irfirastra, Kampaiiastra, SatanAstra, Tvastastra, deadly club, Tapanlstra, Samvariamastra, MAdanastra, lAyAdhara, Gau- dharvAsti'a, I)aita-x\siratna, Nandaka, Prasavanastra, PrainathaiiAatra, tJttamavArana, Pasupatastra, IlayaslirAstra, BrAhina-astia, NarayAnAstra, Aindrasti'a, SarpAstra, PaijfAchastra, Ajitastra, osauAstra, Saraanastra, Bhavanaatra, PrasthApanAstra, BikampauAstra. — li)-28,

अध्याय १६१

श्लोक 33

एषो ऽहं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम् अवध्यममरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्म्यहम्

eṣo 'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam avadhyamamarendrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmyaham

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रतिमालक्षणे एकोनषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें प्रतिमालक्षण नामक दो सौ उनसठवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ अर्धेन देवदेवस्य नारीरूपं सुशोभनम्

English

NoTB.— Visnu-astra, Brahm&stra, &c. were all different arrows that were used after reciting the prescribed mantras. Most of them have been described in previous chapters so only tho few new ones are explained in this note.

अध्याय १६१

श्लोक 34

एवमुक्त्वा तु भगवान् विसृज्य त्रिदशेश्वरान् वधं संकल्पयामास हिरण्यकशिपोः प्रभुः

evamuktvā tu bhagavān visṛjya tridaśeśvarān vadhaṃ saṃkalpayāmāsa hiraṇyakaśipoḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

उमार्ध चापि दातव्यौ सीमन्ततिलकाबुभौ वासुकिं दक्षिणे कर्णे वामे कुण्डलमादिशेत्। बालिका चोपरिष्टात् तु कपालं दक्षिणे करे। त्रिशूलं वापि कर्तव्यं देवदेवस्य शूलिनः

English

sncraii =Lit. tho wheel of time. Deadly quoit, A particular kind of missilo, vgiwi

अध्याय १६१

श्लोक 35

साहाय्यं च महाबाहुर् ॐकारं गृह्य सत्वरम् अथौंकारसहायस्तु भगवान्विष्णुरव्ययः

sāhāyyaṃ ca mahābāhur oṃkāraṃ gṛhya satvaram athauṃkārasahāyastu bhagavānviṣṇuravyayaḥ

हिन्दी अर्थ

वामबाहुश्च कर्तव्यः केयूरवलयान्वितः उपवीतं च कर्तव्यं मणिमुक्तामयं तथा देवस्य दक्षिणं पादं पद्मोपरि सुसंस्थितम्

English

=A destructive weapon of the thunderbolt. missilo whicli bewitcheh the person

अध्याय १६१

श्लोक 36

हिरण्यकशिपुस्थानं जगाम हरिरीश्वरः तेजसा भास्कराकारः शशी कान्त्येव चापरः

hiraṇyakaśipusthānaṃ jagāma harirīśvaraḥ tejasā bhāskarākāraḥ śaśī kāntyeva cāparaḥ

हिन्दी अर्थ

रत्नैर्विभूषितान् कुर्यादङ्गलीष्वङ्गलीयकान् दक्षिणेनोत्पलं शूलं वामे कुचभरे करम्।

English

against whom it is used, particular kind of missilo. tuwr:=A missile which

अध्याय १६१

श्लोक 37

नरस्य कृत्वार्धतनुं सिंहस्यार्धतनुं तथा नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना

narasya kṛtvārdhatanuṃ siṃhasyārdhatanuṃ tathā nārasiṃhena vapuṣā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā

हिन्दी अर्थ

प्रतिमाओंका वर्णन सूतजी कहते हैं-ऋषियो! अब मैं भगवान् शिवके अर्धनारीश्वर रूपका वर्णन कर रहा हूँ। इसमें देवाधिदेव शंकरकी बायीं ओर आधे भागमें अत्यन्त सुन्दर स्त्रीका रूप होता है तथा अर्धभागमें दाहिनी ओर पुरुषरूप। पुरुषभागमें प्रतिमाको जटाजूट तथा बालचन्द्रकी कलासे युक्तकर उमाके अर्धभागमें मस्तकपर सीमन्त (माँग)-में सिन्दूर और ललाटपर तिलक निर्मित करे। दाहिने कानमें वासुकि नाग और बायें कानमें कुण्डलकी

English

and subdues the adversary. fiiRiu«=A missile that produces chill to kill tho foe. st wnua =A missile that shivers the foe. rswi=Tho missile composed of the bright disc of sangyft trimmed off. tnmrai — The missile that produces heat. e'S'litd=The missile that pro- duces destructive clouds. npiTW=The missilo that causes intoxication to tho foe. numnwi =Tho missile that divides into many. RSHSHiziTho missile that causes excessive torture nd destruction. particular kind of missilo. %v3iwi=.The missile sacred to Indra.

अध्याय १६१

श्लोक 38

ततो ऽपश्यत विस्तीर्णां दिव्यां रम्यां मनोरमाम् सर्वकामयुतां शुभ्रां हिरण्यकशिपोः सभाम्

tato 'paśyata vistīrṇāṃ divyāṃ ramyāṃ manoramām sarvakāmayutāṃ śubhrāṃ hiraṇyakaśipoḥ sabhām

हिन्दी अर्थ

रचना को जानी चाहिए। वहीं ऊपरकी ओर केशोंके आभूषण तथा कानमें बाली बनानी चाहिए। देवदेवेश्वर शिवके दाहिने हाथमें कपाल या त्रिशूल तथा बायें हाथमें दर्पण और कमल बनाये। विशेषतया बायें बाहुको बाजूबंद और कङ्कणसे युक्त बनाना चाहिए और दाहिनी ओरके भागमें मणियों और मोतियोंका यज्ञोपवीत बनाना चाहिए। प्रतिमाके बायें भागकी ओर स्तन तथा दाहिना भाग पीले वर्णका बनाये। ऊपरका आधा भाग उज्ज्वल

English

qnrsiWi=A missile that creates fiends who fight and devour the foe. 9i*m<R=A particular fissile. Misni=A missile causing a deluge. iwinniret=A missile causing the enemy to retire. ftsuRnWB— A missile causing palpitation and unsteadines to the foe.

अध्याय १६१

श्लोक 39

विस्तीर्णां योजनशतं शतमध्यर्धमायताम् वैहायसीं कामगमां पञ्चयोजनविस्तृताम्

vistīrṇāṃ yojanaśataṃ śatamadhyardhamāyatām vaihāyasīṃ kāmagamāṃ pañcayojanavistṛtām

हिन्दी अर्थ

हो, नितम्बका आधा भाग श्वेतवर्णका होना चाहिए। लिंगसे ऊपरका भाग सिंहके चर्मसे आवृत हो। बायें भागमें नाना प्रकारके रत्नोंसे बनी हुई तीन लड़ियोंवाली करधनी और साड़ी पहनानी चाहिए। दाहिना भाग सर्पोसे युक्त हो। शिवजीका दाहिना पैर कमलके ऊपर स्थापित हो तथा नूपुरसे विभूषित बायाँ पैर उससे कुछ ऊपरकी ओर हो। उसकी अंगुलियोंको रत्ननिर्मित अँगूठियोंसे विभूषित करे। पार्वतीके चरण सर्वदा महावरसे युक्त प्रदर्शित किये जायँँ। इस प्रकार इस प्रसङ्गमें मैंने अर्धनारीश्वरके रूपका वर्णन किया

English

As the sun overshadows the Mount HimAchala by his rays daring the hot season, similarly did the valiant demon Hiraqyakaiyapu overpower

अध्याय १६१

श्लोक 40

जराशोकक्लमापेतां निष्प्रकम्पां शिवां सुखाम् वेश्महर्म्यवतीं रम्यां ज्वलन्तीमिव तेजसा

jarāśokaklamāpetāṃ niṣprakampāṃ śivāṃ sukhām veśmaharmyavatīṃ ramyāṃ jvalantīmiva tejasā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो! अब आपलोग उमामहेश्वर-मूर्तिके लक्षण सुनिये। मैं उन दोनोंकी स्थितिका वर्णन कर रहा हूँ। उमामहेश्वरकी प्रतिमा मनोहर लीलाओंसे युक्त हो। उसे जटाओंके भार और चन्द्रमासे विभूषित दो या चार बाहुओं तथा तीन नेत्रोंसे युक्त बनाना चाहिए। उसमें भगवान् शिवका एक हाथ उमाके कंधेपर विराजमान होना चाहिए। मूर्तिके दाहिने हाथमें कमल या शूल हो, बायाँ हाथ स्तनपर न्यस्त होना चाहिए। उसे

English

OHAFTBB CLXIII.

अध्याय १६१

श्लोक 41

अन्तःसलिलसंयुक्तां विहितां विश्वकर्मणा दिव्यरत्नमयैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युताम्

antaḥsalilasaṃyuktāṃ vihitāṃ viśvakarmaṇā divyaratnamayairvṛkṣaiḥ phalapuṣpapradairyutām

हिन्दी अर्थ

नानारत्नोपशोभितम्॥ १३ विविध प्रकारके रत्नोंसे विभूषित, व्याघ्रचर्मसे युक्त, वामे तु संस्थिता देवी तस्योरौ बाहुगूहिता सबालिका कर्णवती ललाटतिलकोज्वला

English

Narasiihha witli the weapons. The angry demons drowned Narasiihha with their missiles as the Mount Main&ka is buried in the sea. — 29-30.

अध्याय १६१

श्लोक 42

नीलपीतसितश्यामैः कृष्णैर्लोहितकैरपि अवतानैस्तथा गुल्मैर् मञ्जरीशतधारिभिः

nīlapītasitaśyāmaiḥ kṛṣṇairlohitakairapi avatānaistathā gulmair mañjarīśatadhāribhiḥ

हिन्दी अर्थ

मणिकुण्डलसंयुक्ता कर्णिकाभरणा क्वचित्। हारकेयूरबहुला हरवक्त्रावलोकिनी वामांसं देवदेवस्य स्पृशन्ती लीलया ततः। दक्षिणं तु बहिः कृत्वा बाहुं दक्षिणतस्तथा

English

Spears, nooses, swords, clubs, huge fiery trees, javelins, bolts, rocks, staffs, burning Sataghni and various other weapons were piled on Nara- 8imli:i, one after the other. They did not wave a bit; rather, they remained firm I ike the thunderbolt of Mahendra. — 31-32.

अध्याय १६१

श्लोक 43

सिताभ्रघनसंकाशा प्लवन्तीव व्यदृश्यत रश्मिवती भास्वरा च दिव्यगन्धमनोरमा

sitābhraghanasaṃkāśā plavantīva vyadṛśyata raśmivatī bhāsvarā ca divyagandhamanoramā

हिन्दी अर्थ

जया च विजया चैव कार्तिकेयविनायको पार्श्वयोर्दर्शयेत् तत्र तोरणे गणगुह्यकान्। माला विद्याधरांस्तद्वद्वीणावानप्सरोगण: एतद् रूपमुमेशस्य कर्तव्यं भूतिमिच्छता। शिवनारायणं वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशनम्

English

The demons circled round Narasiihha like an encircling fire, holding their nooses and massive bolts, etc. They with their bodies and arms straight looked like Tristrsa Nftgap&sa (noose formed by three-headed serpents) — 33.

अध्याय १६१

श्लोक 44

सुसुखा न च दुःखा सा न शीता न च घर्मदा न क्षुत्पिपासे ग्लानिं वा प्राप्य तां प्राप्नुवन्ति ते

susukhā na ca duḥkhā sā na śītā na ca gharmadā na kṣutpipāse glāniṃ vā prāpya tāṃ prāpnuvanti te

हिन्दी अर्थ

बाहुद्वयं च कृष्णस्य मणिकेयूरभूषितम् भुजङ्गहारवलयं वरदं दक्षिणं करम्

English

Those demons looked like a multitude of big- winged white cranes with their gold and pearl garlands hanging on their handsome forms dressed in yellow robes. The armlets and earrings of those agile demons shone like the rays of the rising sun. All the demons were inspired like Vfiyu with vigour and energy, — 34-35.

अध्याय १६१

श्लोक 45

नानारूपैरुपकृतां विचित्रैरतिभास्वरैः स्तम्भैर्न विभृता सा वै शाश्वती चाक्षपा सदा

nānārūpairupakṛtāṃ vicitrairatibhāsvaraiḥ stambhairna vibhṛtā sā vai śāśvatī cākṣapā sadā

हिन्दी अर्थ

सुन्दर वेषोंसे सुसज्जित, मुखमण्डलको अर्धचन्द्रमासे विभूषित तथा उचित रूपसे प्रतिष्ठित करना चाहिए। उसके बायें भागमें देवीकी मूर्ति होगी, जिसके दोनों ऊरुभाग बाहुओंसे छिपे रहेंगे। सिरके आभूषणों तथा अलकावलियोंद्वारा मुखभाग ललित हो और बालियोंसे कान तथा तिलकसे ललाट शोभायमान हो रहा हो। कहीं-कहीं कानोंको अलंकृत करनेके लिये मणिनिर्मित कुण्डल पहनाये जाते हैं। उसे हार और केयूरसे सुसज्जित कर शिवजीके मुखका अवलोकन करनेवाली बनावे। वे लीलापूर्वक देवदेव शंकरके बायें कंधेका स्पर्श कर रही हों तथा उनका दाहिना हाथ दाहिने भागसे बाहरकी ओर बना हो। या किसी-किसी प्रतिमामें दाहिने कंधे

English

Narasiihha covered with the dangerous burning missiles of the demons looked dark like a mountain covered with big trees and clouds showering incessant rains, and with dark caves; but like the mighty Himalaya He did not move, inspite of so many blows; He remained firm and steady.— 36-37.

अध्याय १६१

श्लोक 46

अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा दीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयन्तीव भास्करम्

ati candraṃ ca sūryaṃ ca śikhinaṃ ca svayaṃprabhā dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhāsayantīva bhāskaram

हिन्दी अर्थ

अथवा कुक्षिभागमें नखोंसे स्पर्श कर रही हों, बायें हाथमें दर्पण अथवा सुन्दर कमल रहना चाहिए। चाहिए। पार्वतीके दोनों ओर जया, विजया, स्वामिकार्तिकेय और गणेशको तथा तोरणद्वारपर गुह्यक गणोंको प्रदर्शित करना चाहिए। उसी प्रकार वहाँ माला, विद्याधर और वीणासे सुशोभित अप्सराओंको बनाना चाहिए।

English

At which, the demons began to shiver with fear of Narasiihha blazing like fire; they were agitated as the waves of the ocean become by blast of wind. — 38.

अध्याय १६१

श्लोक 47

सर्वे च कामाः प्रचुरा ये दिव्या ये च मानुषाः रसयुक्तं प्रभूतं च भक्ष्यभोज्यमनन्तकम्

sarve ca kāmāḥ pracurā ye divyā ye ca mānuṣāḥ rasayuktaṃ prabhūtaṃ ca bhakṣyabhojyamanantakam

हिन्दी अर्थ

समृद्धिकासीको उमापति शिवकी प्रतिमा इस प्रकारकी बनवानी चाहिए अब मैं सभी पापोंके विनाशक शिंवनारायणकी प्रतिमाकी विधि बता रहा हूँ। इस प्रतिमाकी बायी ओर आधे भागमें भगवान् विष्णु तथा दाहिनी ओर आधे भागमें शूलपाणि शिवको बनाना चाहिए। कृष्णकी दोनों भुजाएँ मणिनिर्मित केयूरसे विभूषित होनी चाहिए। दोनों भुजाओंमें शङ्ख और चक्र धारण किये हों, शान्तरूप हों तथा मनोहर अंगुलियाँ लाल वर्णकी हों। हाथके निचले भागमें चक्रके स्थानमें गदा भी देनी चाहिए। ऊपरी

English

Here ends the one hundred and eixty-seeond chapter on the power and glory of NarasiThha {Man-Lion.)

अध्याय १६१

श्लोक 48

पुण्यगन्धस्रजश्चात्र नित्यपुष्पफलद्रुमाः उष्णे शीतानि तोयानि शीते चोष्णानि सन्ति च

puṇyagandhasrajaścātra nityapuṣpaphaladrumāḥ uṣṇe śītāni toyāni śīte coṣṇāni santi ca

हिन्दी अर्थ

भागमें शङ्क, कटिभागमें उज्ज्वल आभूषण और पीताम्बर धारण किये हुए हों तथा चरण मणिनिर्मित नृपुरोंसे विभूषित हों। इसका दाहिना आधा भाग जटाभार तथा अर्धचन्द्रसे विभूषित होना चाहिए। दाहिने हाथको वरद- मुद्रासे युक्त तथा सर्पोंके हार और कङ्कणसे सुशोभित तथा दूसरे हाथको त्रिशूलसे विभूषित बनाना चाहिए। उसे सर्पके यज्ञोपवीतसे युक्त और उसके कटिप्रदेशको आच्छादित कर दे। चरण मणि और रल्लॉसे

English

Sfita said: — A hoard of demons had various appearances, viz., like that of an ass, alligiitor, fish, serpent, deer, swine, rising sun, comets, half Moon, swan, blazing fire, cock, lion, with mouths wide open, crow, vulture, jackal, meteors; some of them had two tongues; others had faces like big sparks, some looked like mountains; they were all very proud of their strength. They began to shower «rrows incessantly on Narasiihha, but He was not affected in the least. — 1-5.

अध्याय १६१

श्लोक 49

पुष्पिताग्रा महाशाखाः प्रवालाङ्कुरधारिणः लतावितानसंछन्ना नदीषु च सरःसु च

puṣpitāgrā mahāśākhāḥ pravālāṅkuradhāriṇaḥ latāvitānasaṃchannā nadīṣu ca saraḥsu ca

हिन्दी अर्थ

अलंकृत तथा नागसे विभूषित हों। इस प्रकार शिवनारायणके दक्षिणं कटिसंस्थं तु करं तस्याः प्रकल्पयेत्। कूर्मोपरि तथा पादमेकं नागेन्द्रमूर्धनि संस्तूयमानं लोकेशैः समन्तात्परिकल्पयेत्। नारसिंहं तु कर्तव्यं भुजाष्टकसमन्वितम्

English

Afterwards, they became angry like furious hissing snakes and sent forth a volley of various kinds of terrible weapons which were all destroyed in the air and became invisible like a firefly in the mountains. — 6-7.

अध्याय १६१

श्लोक 50

वृक्षान्बहुविधांस्तत्र मृगेन्द्रो ददृशे प्रभुः गन्धवन्ति च पुष्पाणि रसवन्ति फलानि च

vṛkṣānbahuvidhāṃstatra mṛgendro dadṛśe prabhuḥ gandhavanti ca puṣpāṇi rasavanti phalāni ca

हिन्दी अर्थ

स्तब्धपीनसटाकर्ण दारयन्तं दितेः सुतम् युध्यमानश्च कर्तव्यः क्वचित् करणबन्धनैः। परिश्रान्तेन हैत्येन तर्ज्यमानो मुहुर्मुहुः

English

The demons blinded with rage threw their mighty quoits at Nara- simha which illumined the sky as the sun and the moon at the time of the destruction of the universe. — 8-9.

अध्याय १६१

श्लोक 51

नातिशीतानि नोष्णानि तत्र तत्र सरांसि च अपश्यत्सर्वतीर्थानि सभायां तस्य स प्रभुः

nātiśītāni noṣṇāni tatra tatra sarāṃsi ca apaśyatsarvatīrthāni sabhāyāṃ tasya sa prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्यं प्रदर्शयेत् तत्र खड्गखेटकधारिणम्। स्तूयमानं तथा विष्णुं दर्शयेदमराधिपैः तथा त्रिविक्रमं वक्ष्ये ब्रह्माण्डक्रमणोल्वणम्। पादपार्श्चै तथा बाहुमुपरिष्टात् प्रकल्पयेत् दक्षिणे छत्रिकां दद्यान्मुखं दीनं प्रकल्पयेत्

English

Narasiihha caught bold of and devoured the quoits shining like fire and thus their dazzle was lost as the sun and the moon are eclipsed by the. clouds; then Hiranyakaiyapu hurled his formidable bolt shining like lightning. — 10-12. »

अध्याय १६१

श्लोक 52

नलिनैः पुण्डरीकैश्च शतपत्त्रैः सुगन्धिभिः रक्तैः कुवलयैर्नीलैः कुमुदैः संवृतानि च

nalinaiḥ puṇḍarīkaiśca śatapattraiḥ sugandhibhiḥ raktaiḥ kuvalayairnīlaiḥ kumudaiḥ saṃvṛtāni ca

हिन्दी अर्थ

मत्स्यरूपं तथा मत्स्यं कूर्मं कूर्माकृतिं न्यसेत्। एवंरूपस्तु भगवान् कार्यो नारायणो हरिः ब्रह्मा कमण्डलुधरः कर्तव्यः स चतुर्मुखः।

English

Narasiihha broke the flying bolt with His roar, Humk&ra, which fell clattering on the ground and looked like a shooting star falling from the heaven. — 13-14.

अध्याय १६१

श्लोक 53

सुकान्तैर्धार्तराष्ट्रैश्च राजहंसैश्च सुप्रियैः कारण्डवैश्चक्रवाकैः सारसैः कुररैरपि

sukāntairdhārtarāṣṭraiśca rājahaṃsaiśca supriyaiḥ kāraṇḍavaiścakravākaiḥ sārasaiḥ kurarairapi

हिन्दी अर्थ

उत्तम स्वरूपकी कल्पना करनी चाहिए। अब मैं महावराहका वर्णन कर रहा हूँ। उनके हाथोंमें पद्म और गदा हों, उनके दाढ़ोंके अर्धभाग तीक्ष्ण हों, थूथुनवाला मुख हो, बायीं केहुनीपर पृथ्वी हो, वह पृथ्वी दाढ़के अग्रभागपर रखी हुई कमलयुक्त और शान्त हो तथा उसका मुख विस्मयसे उत्फुल्ल हो, ऐसी मूर्तिको ऊपरकी ओर बनाना चाहिए उस मूर्तिका दाहिना हाथ कटिप्रदेशपर हो। उनका एक पैर शेषनागके मस्तकपर और दूसरा कूर्मपर स्थित हो तथा लोकपालगण चारों ओरसे उनकी स्तुति कर रहे हों, ऐसी मूर्ति बनानी चाहिए

English

TRB MATSVa pmX'tiAU..-

अध्याय १६१

श्लोक 54

विमलैः स्फाटिकाभैश्च पाण्डुरच्छदनैर्द्विजैः बहुहंसोपगीतानि सारसाभिरुतानि च

vimalaiḥ sphāṭikābhaiśca pāṇḍuracchadanairdvijaiḥ bahuhaṃsopagītāni sārasābhirutāni ca

हिन्दी अर्थ

भगवान् नृसिंहको प्रतिमा आठ भुजाओंसे युक्त बनायी जानी चाहिए। उसी प्रकार उनका सिंहासन भी भयंकर हो, मुख और नेत्र फैले हुए हों, गरदनके लम्बे बाल कानोंतक बिखरे हों तथा वे नखसे दितिपुत्र हिरण्यकशिपुको फाड़ रहे हों। जिसकी आँतें बाहर निकल गयी हों, मुखसे रुधिर गिर रहा हो, भृकुटी, मुख और नेत्र विकराल हों, ऐसे दानवराज हिरण्यकशिपुकी मूर्ति बनानी चाहिए। कहीं नृसिंह-प्रतिमा युद्धके उपकरणांसे

English

Tbe rows of arrows pierced into Narasidiha looked like the garland of the petals of the blue lotus. — 16.

अध्याय १६१

श्लोक 55

गन्धवत्यः शुभास्तत्र पुष्टमञ्जरिधारिणीः दृष्टवान्पर्वताग्रेषु नानापुष्पधरा लताः

gandhavatyaḥ śubhāstatra puṣṭamañjaridhāriṇīḥ dṛṣṭavānparvatāgreṣu nānāpuṣpadharā latāḥ

हिन्दी अर्थ

युक्त हैत्योंसे युद्ध करती हुई बनायी जाती है और कहीं थके हुए हैत्यसे बारंबार धमकायी जाती हुई बनानी चाहिए। वहाँ हैत्यको तलवार और ढाल धारण किये हुए प्रदर्शित करना चाहिए तथा देवेश्वरोंद्वारा स्तुति किये जाते हुए विष्णुको दिखाना चाहिए। अब मैं वामनका वर्णन कर रहा हूँ। वे ब्रह्माण्डको नापनेके लिये तत्पर दीखते हों। उनके चरणोंके समीपमें ऊपरकी ओर बाहुका निर्माण करे। उसके नीचेकी ओर बायें हाथमें कमण्डलु धारण किये हुए वामनकी रचना करे। दाहिने हाथमें एक छोटी-सी छतरी होनी चाहिए। उनका मुख दीनतासे युक्त हो। उन्हींकी बगलमें जलका गेडुआ लिये हुए बलिका निर्माण होना चाहिए। उसी स्थलपर

English

Afterwards Narasiihha with a loud roar tore up the demons as wind does with the leaves; when the chief Daityas flew up to the sky and showered rocks from there and the whole space became full of them and they fell on the head of Narasiihha and gleamed like so many fireflies. Then the demons covered Narasiihha with the rocks as the mountains are covered with rain. But even then the demons could not move Nara sidiha as the violent ocean cannot move the Mandarfichala mountain.—* 16-20.

अध्याय १६१

श्लोक 56

केतक्यशोकसरलाः पुंनागतिलकार्जुनाः चूता नीपाः प्रस्थपुष्पाः कदम्बा बकुला धवाः

ketakyaśokasaralāḥ puṃnāgatilakārjunāḥ cūtā nīpāḥ prasthapuṣpāḥ kadambā bakulā dhavāḥ

हिन्दी अर्थ

बलिको बाँधते हुए गरुड़को भी दिखाना चाहिए। इसी प्रकार मत्स्यभगवानूको प्रतिमा मछलीके आकारको तथा कूर्मभगवान्की प्रतिमा कछुएके समान बनानी चाहिए। इस प्रकार भगवान् विष्णु तथा उनके अवतारोंकी प्रतिमाओंका निर्माण होना चाहिए

English

After the shower of rocks, rain poured in on all sides to kill Naia- siihha. The whole space pervaded with those fearful torrents but they did not touch Narasiihha. After the showers of rocks and |rain proved ineffec- tual, Hiranyakarfyapu let out fire conjoint with wind which Indra warded off by rain after which the demon created pitched darkness. — 21-27.

अध्याय १६१

श्लोक 57

प्रियङ्गुपाटलावृक्षाः शाल्मल्यः सहरिद्रकाः सालास्तालास्तमालाश्च चम्पकाश्च मनोरमाः

priyaṅgupāṭalāvṛkṣāḥ śālmalyaḥ saharidrakāḥ sālāstālāstamālāśca campakāśca manoramāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माको कमण्डलु लिये हुए चार मुखोंसे युक्त बनावे। उनकी प्रतिमा कहीं हंसपर हंसारूढः क्वचित् कार्यः ववचिच्च कमलासनः ॥ ४० बैठी हुई तथा कहीं कमलपर विराजमान रहती है । उनकी प्रतिमा कमलके भीतरी भागके समान अरुण, चार भुजाओंसे युक्त और सुन्दर नेत्रवाली हो। उनके नीचेके बायें हाथमें कमण्डलु और दाहिने हाथमें स्रुवा हो। उनके ऊपरके बायें हाथमें दण्ड तथा दाहिने हाथमें

English

The universe pervaded with darkness under the cover of which the demons again began to array themselves with arms, when Narasiihha shone forth like the Sun, and the demons saw the three wrinkles on the forehead of Narasiihha which were the trident mark looking like the stream of the Ganges flowing in three directions.— 28-29.

अध्याय १६१

श्लोक 58

तथैवान्ये व्यराजन्त सभायां पुष्पिता द्रुमाः विद्रुमाश्च द्रुमाश्चैव ज्वलिताग्निसमप्रभाः

tathaivānye vyarājanta sabhāyāṃ puṣpitā drumāḥ vidrumāśca drumāścaiva jvalitāgnisamaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

भी स्रुवा“ धारण किये हुए प्रदर्शित करना चाहिए। उनके चारों ओर देवता, गन्धर्व और मुनिगणोंद्वारा स्तुति दिखाये, मानो वे तीनों लोकोंकी रचनामें प्रवृत्त हैं। वे श्वेत वस्त्रधारी, ऐश्वर्यसम्पन्न, मृगचर्म तथा दिव्य यज्ञोपवीतसे युक्त हों। उनके बगलमें आज्यस्थाली रहे और सामने चारों वेदोंकी मूर्तियाँ हों। उनकी बायीं ओर सावित्री,

English

When all M&yas raised up by the Daityas were annihilated, the demons went for shelter to Hiranyakasiyapu with a heavy heart who burnt with rage and determined to destroy everything. At that Iioiir, the whole universe was covered with darkness (Tamas); and the following very strong, fearful winds began to blow as ominous signs: — Abaha, Pravaha, Vivaha, Udvaha, Parfivaha, Saipvaha and Parivalia; and all tlie planets and asterisms visible at the time of the destniction of the world began to be seen in the sky. — 30-34.

अध्याय १६१

श्लोक 59

स्कन्धवन्तः सुशाखाश्च बहुतालसमुच्छ्रयाः अञ्जनाशोकवर्णाश्च बहवश्चित्रका द्रुमाः

skandhavantaḥ suśākhāśca bahutālasamucchrayāḥ añjanāśokavarṇāśca bahavaścitrakā drumāḥ

हिन्दी अर्थ

दाहिनी ओर सरस्वती तथा उनके अग्रभागमें मुनियोंके समूह हों अब मैं कार्तिकेयकी प्रतिमाका वर्णन कर रहा हूँ। उनकी प्रतिमाको मध्यकालीन सूर्यकी भाँति परम तेजोमय, कमलके मध्यभागके समान अरुण, मयूरपर आरूढ़, दण्डों और चीरोंसे सुशोभित, सुकुमार शरीरसे युक्त और बारह भुजाओंवाली बनाना चाहिए। उसे अपने इष्ट नगरमें स्थापित करना चाहिए। खर्वट (पर्वतके समीपके ग्राम)- में इनकी चार भुजाओंवाली और वन अथवा ग्राममें दो प्रतिमा स्थापित करानी चाहिए। (बारह

English

The Sun turned pale. The evil spirits, headless Tvavandhas, began to haunt in the sky and the full moon along with the stars began to be eclipsed. — 35.

अध्याय १६१

श्लोक 60

वरुणो वत्सनाभश्च पनसाः सह चन्दनैः नीपाः सुमनसश्चैव निम्बा अश्वत्थतिन्दुकाः

varuṇo vatsanābhaśca panasāḥ saha candanaiḥ nīpāḥ sumanasaścaiva nimbā aśvatthatindukāḥ

हिन्दी अर्थ

भुजाओंवाली प्रतिमामें) उनकी दाहिनी ओरके छः हाथोंमें हाथमें अभयमुद्रा अथवा वरदमुद्रा बनानी चाहिए। ये सभी केयूर तथा कटकसे विभूषित उज्ज्वल वर्णके होने चाहिए। बायीं ओरके छः हाथ क्रमशः धनुष, पताका, मुष्टि, फैली हुई तर्जनी, ढाल, मुर्गा-इन वस्तुओंसे युक्त और उसी वर्णके

English

The Sun went below the horizon and seemed to spread his rays and He was visible also frequently in the sky.— 36.

अध्याय १६१

श्लोक 61

पारिजाताश्च लोध्राश्च मल्लिका भद्रदारवः आमलक्यस्तथा जम्बूलकुचाः शैलवालुकाः

pārijātāśca lodhrāśca mallikā bhadradāravaḥ āmalakyastathā jambūlakucāḥ śailavālukāḥ

हिन्दी अर्थ

होने चाहिए। दो भुजाओंवाली प्रतिमाके बायें हाथमें शक्ति और दाहिना हाथ कुक्कुटपर न्यस्त रहना चाहिए। चतुर्भुज प्रतिमाकी बायीं ओरके दो हाथोंमें शक्ति और पाश तथा दाहिनी ओरके तीसरे हाथमें तलवार हो और चौथा हाथ अभय अथवा वरदमुद्रासे युक्त हो॥ ४५--५१॥ अब मैं गणेशजीकी प्रतिमाका विधान बता रहा हूँ। उनकी प्रतिमामें हाथी-सा मुख, तीन नेत्र, लम्बा उदर, चार भुजाएँ, सर्पका यज्ञोपवीत, सिमटा हुआ कान, विशाल शुण्ड, एक दाँत और तोंद स्थूल हो। उनके ऊपरके दाहिने

English

Seven fearful suns of the smoke colour were visible in the firmament. The planets were seen to reside in the horns in the Moon, ukra and Bfi- haspati were situated on the left and the right sides respectively there. Saturn and Mars and all the stars at the time of dissolution of the universe arrived at their places in the horns respectively. The Moon also did not welcome the asterism Rohini, indicating, as it were, the destruc- tion of the universe with planets and other stars. Rahu began to shadow the Moon, and meteors began to fall on Him as well as on the Moon. Devendra began to shower blood and meteors began to descend from the heaven and there was a fearful clattering noise. — 37-43.

अध्याय १६१

श्लोक 62

खर्जूर्यो नारिकेलाश्च हरीतकविभीतकाः कालीयका द्रुकालाश्च हिङ्गवः पारियात्रकाः

kharjūryo nārikelāśca harītakavibhītakāḥ kālīyakā drukālāśca hiṅgavaḥ pāriyātrakāḥ

हिन्दी अर्थ

हाथमें अपना दाँत और निचले हाथमें कमल होना चाहिए कमण्डलुं वामकरे स्त्रुवं हस्ते तु दक्षिणे

English

The trees blossomed and fructified ont of their seasons. The creepers also did the same to contribute to the other inauspicious signs for the demons. Fruits were produced from fruits and flowers from flowers. The.grave appearances of images of the Devas began sometimes to wink,

अध्याय १६१

श्लोक 63

मन्दारकुन्दलक्ताश्च पतङ्गाः कुटजास्तथा रक्ताः कुरण्टकाश्चैव नीलाश्चागरुभिः सह

mandārakundalaktāśca pataṅgāḥ kuṭajāstathā raktāḥ kuraṇṭakāścaiva nīlāścāgarubhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

मुनिभिर्देवगन्धरवैः स्तूयमानं समन्ततः कुर्वाणमिव लोकांस्त्रीञशुक्लाम्बरधरं विभुम्। मृगचर्मधरं चापि दिव्ययज्ञोपबीतिनम् आज्यस्थालीँ न्यसेत् पार्श्व वेदांश्च चतुरः पुन: । वामपार्श्चेऽस्य सावित्रीं दक्षिणे च सरस्वतीम्

English

CEAPTER GiXllt.

अध्याय १६१

श्लोक 64

कदम्बाश्चैव भव्याश्च दाडिमा बीजपूरकाः सप्तपर्णाश्च बिल्वाश्च मधुपैरावृतास्तथा

kadambāścaiva bhavyāśca dāḍimā bījapūrakāḥ saptaparṇāśca bilvāśca madhupairāvṛtāstathā

हिन्दी अर्थ

अग्रे च ऋषयस्तद्वत् कार्याः पैतामहे पदे। कार्तिकेयं प्रवक्ष्यामि तरुणादित्यसप्रभम् स्थापयेत् स्वेष्टनगरे भुजान् द्वादश कारयेत्।

English

Rometimes to laugh, cry and shriek. Smoke came out of Them and They began to burri. — 44-46.

अध्याय १६१

श्लोक 65

अशोकाश्च तमालाश्च नानागुल्मलतावृताः मधूकाः सप्तपर्णाश्च बहवः क्षीरका द्रुमाः

aśokāśca tamālāśca nānāgulmalatāvṛtāḥ madhūkāḥ saptaparṇāśca bahavaḥ kṣīrakā drumāḥ

हिन्दी अर्थ

एते दक्षिणतो ज्ञेयाः केयूरकटकोज्ज्चलाः । धनुः पताका मुष्टिश्च तर्जनी तु प्रसारिता द्विभुजस्य करे शक्तिर्वामे स्यात् कुक्कुटोपरि लम्बोदरं चतुर्बाहुं व्यालयज्ञोपवीतिनम्

English

The wild deer and birds mingling with the tame ones started a fear- ful noise in that fight. — 47.

अध्याय १६१

श्लोक 66

लताश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलोपगाः एते चान्ये च बहवस् तत्र काननजा द्रुमाः

latāśca vividhākārāḥ patrapuṣpaphalopagāḥ ete cānye ca bahavas tatra kānanajā drumāḥ

हिन्दी अर्थ

ध्वस्तकर्ण बृहत्तुण्डमेकदंष्टुं पृथूदरम्। स्वदन्तं दक्षिणकरे उत्पलं चापरे तथा कहीं-कहीं उनके ऊपरके दाहिने हाथमे वेदग्रन्थ या सुक् भी निर्दिष्ट है। ह; "कुस

English

The water of the foul rivers flowed upwards and the particles of blood were diffused all round in the several quarters of the sky. — 48.

अध्याय १६१

श्लोक 67

नानापुष्पफलोपेता व्यराजन्त समन्ततः चकोराः शतपत्राश्च मत्तकोकिलसारिकाः

nānāpuṣpaphalopetā vyarājanta samantataḥ cakorāḥ śatapatrāśca mattakokilasārikāḥ

हिन्दी अर्थ

युक्तं तु सिद्दरिबुद्धिभ्यामधस्तान्मूषकान्वितम्। कात्यायन्याः प्रवक्ष्यामि रूपं दशभुजं तथा त्रयाणामपि देवानामनुकारानुकारिणीम्। जटाजूटसमायुक्तामर्धेन्दुकुतशेखराम् सपाशवामहस्तेन धृतकेशं च दुर्गया। बमद्रुधिरवक्त्रं च देव्याः सिंहं प्रदर्शयेत्

English

The adorable trees were neglected and not worshipped. Huge trees were knocked to the ground by wind. — 49.

अध्याय १६१

श्लोक 68

पुष्पिताः पुष्पिताग्रैश्च संपतन्ति महाद्रुमाः रक्तपीतारुणास्तत्र पादपाग्रगताः खगाः

puṣpitāḥ puṣpitāgraiśca saṃpatanti mahādrumāḥ raktapītāruṇāstatra pādapāgragatāḥ khagāḥ

हिन्दी अर्थ

देव्यास्तु दक्षिणं पादं समं सिंहोपरि स्थितम्। किंचिदूर्ध तथा वाममङ्गुष्ठं महिषोपरि सहस्त्रनयनं देवं मत्तवारणसंस्थितम्। पृथूरु वक्षोवदनं सिंहस्कन्धं महाभुजम्

English

In the afternoon the shadows of persons did not change. In the store*rooms and arsenal of Hirapyakadyapu, honey began to drop from the upper floors and at the same time many signs indicative of the victory of the Devas and the destruction of the demons were visible. — 50-53.

अध्याय १६१

श्लोक 69

परस्परमवेक्षन्ते प्रहृष्टा जीवजीवकाः तस्यां सभायां दैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपुस्तदा

parasparamavekṣante prahṛṣṭā jīvajīvakāḥ tasyāṃ sabhāyāṃ daityendro hiraṇyakaśipustadā

हिन्दी अर्थ

बायीं ओरके ऊपरके हाथमें मोदक तथा निचले हाथमें परशु हों बृहत् होनेके कारण मुख नीचेकी ओर विस्तृत तथा स्कन्ध, पाद और हाथ मोटे होने चाहिए वह सिद्धि- बुद्धिसे युक्त हो, उसके नीचेकी ओर मूषक बना हो। अब मैं भगवती कात्यायनीकी मूर्तिका वर्णन कर रहा हूँ। वह दस भुजाओंसे युक्त, तीनों देवताओंकी आकृतियोंका अनुकरण करनेवाली, जटा-जूटसे विभूषित, सिरपर अर्धचन्द्रसे सुशोभित, तीन नेत्रोंसे युक्त, पूर्णचन्द्रके समान मुखवाली, अलसी-पुष्पके समान नीलवर्णा, तेजोमय, सुन्दर नेत्रोंसे विभूषित, नवयौवनसम्मन्ना, सभी आभूषणोंसे विभूषित, अत्यन्त सुन्दर दाँतोंसे युक्त, स्थूल एवं उन्नत स्तनोंवाली, त्रिभंगी रूपसे स्थित, महिषासुरनाशिनी आदि

English

Along with that valiant demon, the whole universe trembled; the multitudes of the powerful serpents and high mountains began to tremble. The four, five and the seven-hooded serpents agitated and exhausted, hissed out their fiery venom. — 54-55.

अध्याय १६१

श्लोक 70

स्त्रीसहस्रैः परिवृतो विचित्राभरणाम्बरः अनर्घ्यमणिवज्रार्चिः शिखाज्वलितकुण्डलः

strīsahasraiḥ parivṛto vicitrābharaṇāmbaraḥ anarghyamaṇivajrārciḥ śikhājvalitakuṇḍalaḥ

हिन्दी अर्थ

चिहसे युक्त हो दाहिने हाथोंमें क्रमशः ऊपरसे नीचेकी बायें हाथोंमें ढाल, धनुष, पाश, अङ्कुश, घण्टा अथवा परशु धारण कराना चाहिए । प्रतिमाके नीचे सिररहित महिषासुरको प्रदर्शित करना चाहिए। बह दानव सिर कटनेपर शरीरसे निकलता हुआ दीख पड़े तथा हाथमें खड्ग, हृदय शूलसे

English

VSsuki, Takaka, Karkotika, Dhananjaya, Ail&mukha, KSliya, Mah&- padma and the mighty ie@a and Ananta with thousand hoods began to shudder with fear, though they were very firm. The luminous beings within the waters supporting the universe, began to tremble with rage. Besides, the fiery serpents in the F&tla regions trembled frequently. The wrathful Hiranyakatfyapu at that time biting his lips with rage stood up like the Adivar&ha the Boar incarnation, and caused the Ganges, the Sarayfi, the Kauik!, the Yamunfi, the KAveri, the KrignavenJ, the Suvaini, the Godavari, the Charmanvati, the Sindhu, the oceans, the Sonatirtha, the NarmadS,, the Vaitravati, the Gomatl, the Sarasvati, the Malii, the K&lamah!, the TamasA, the Puspavfthini, the Jambudvipa with the golden banyan tree, the gold producing Mahanada Lauhitya, the city Paftan inhabited by many of the Riis, and inhabited by the brave, Magadha, Mundi, Sunga, Sumha, Malla, Videha, Malava, KAsikosala, the realm of Garuda created by Vivakarmd and looking like Kailasa peak, all to quake. — 56-67.

अध्याय १६१

श्लोक 71

आसीनश्चासने चित्रे दशनल्वप्रमाणतः दिवाकरनिभे दिव्ये दिव्यास्तरणसंस्तृते

āsīnaścāsane citre daśanalvapramāṇataḥ divākaranibhe divye divyāstaraṇasaṃstṛte

हिन्दी अर्थ

विदीर्ण और बाहर निकलती हुई अँतड़ियोंसे विभूषित हो। वह रक्तसे लथपथ शरीरवाला, विस्फारित लाल नेत्रोंसे युक्त, नागपाशसे परिवेष्टित, टेढ़ी भृकुटीके कारण भीषण मुखाकृति और दुर्गाद्वारा पाशयुक्त बायें हाथसे पकड़ा गया देवीके सिंहको मुखसे रक्त उगलते हुए प्रदर्शित करना चाहिए। देवीका दाहिना पैर सिंहके ऊपर समानरूपसे स्थित हो तथा बायाँ कुछ ऊपरकी ओर उठा हो, उसका अंगूठा महिषासुरपर लगा हुआ हो। उनकी प्रतिमाको देवगणोंद्वारा स्तुति किये जाते हुए दिखाना चाहिए। (यहाँसे अष्टदिक् पाल या लोकपालोंकी प्रतिमाका वर्णन है) अब मैं देवराज इन्द्रके रूपको विशेष रूपसे कह रहा हूँ। हजार

English

He also stunned the fearful Lauhityas&gara full of red water, the Mount Uday&chala 100 yojanas high encircled by clouds looking like golden altars; the Ayomukha mountain adorned with golden trees, Sala, Tala and Tamala plantations; with beautiful flowers and trees and bristling with all the ores; the mount Malayachala diffusing strong perfume; the countries of Saura§tra, Vfilhika, iQra, Abliira, Bhoja, Pjinidya, Vanga, Ealinga, Tdm- raliptaka, Ondra, Paundra, Vamachflda, and Kerala. He made the groups of the nymphs with the Devas tremble; the mount Vidyutman, 100 yojanas wide, shining like lightning where there was the inaccessible hermitage of Agastya Rii inhabited by the Siddhas and Ch&ranas, echoed by the cooings of various birds, decked with flowering trees, with its high peaks soaring high into the Heavens like the Sun and the Moon; the wonderful Risabha mountain, the mounts Kunjara, the irresistible Yial&kfta mount the river Bbogavati, the mounts Mali&sena, PSriyfltra, Chakrav&ha, Uttama- vSr&ha, the golden town of Prdgyotii&pur inhabited by the wicked Naraka,

अध्याय १६१

श्लोक 72

दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ हिरण्यकशिपुर्दैत्य आस्ते ज्वलितकुण्डलः

divyagandhavahastatra mārutaḥ susukho vavau hiraṇyakaśipurdaitya āste jvalitakuṇḍalaḥ

हिन्दी अर्थ

नेत्रोंवाले देवेन्द्रको मत्त गयन्दपर विराजमान बनाना चाहिए। उनके ऊरु, वक्षःस्थल और मुख विशाल हों, पूजितं देवगन्धर्वैरप्सरोगणसेवितम्।

English

TEE MAT8YA PUBANAM.

अध्याय १६१

श्लोक 73

उपचेरुर्महादैत्यं हिरण्यकशिपुं तदा दिव्यतानेन गीतानि जगुर् गन्धर्वसत्तमाः

upacerurmahādaityaṃ hiraṇyakaśipuṃ tadā divyatānena gītāni jagur gandharvasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

कंधे सिंहके समान हों, उनकी भुजाएँ विशाल हों, वे किरीट और कुण्डल धारण किये हों, उनके जघनस्थल, किये हों तथा विविध आभूषणोंसे विभूषित हों, देवता और गन्धर्वाँद्वारा पूजित और अप्सराओंद्वारा सेवित हों। उनके पार्श्वमें छत्र और चामर धारण करनेवाली स््त्रियोंको प्रदर्शित करना चाहिए। वे सिंहासनपर विराजमान हों, उनकी बायीं ओर कमल धारण किये हुए इन्द्राणी

English

the mountain Megha, and other sixty thousand mountains all to tremble. -68-82.

अध्याय १६१

श्लोक 74

विश्वाची सहजन्या च प्रम्लोचेत्यभिविश्रुता दिव्याथ सौरभेयी च समीची पुञ्जिकस्थली

viśvācī sahajanyā ca pramlocetyabhiviśrutā divyātha saurabheyī ca samīcī puñjikasthalī

हिन्दी अर्थ

इन्द्राणीं वामतश्चास्य कुर्यादुत्पलधारिणीम्॥ ७० । स्थित हों, वे गन्धर्वोसे घिरे हों॥ ६४--७०॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रतिमालक्षणे षष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

The Mount Sumeru glittering like gold, the cave of which are incessantly full of the Yaksas, RSlkiasas and the Gandharvas; the mounts Hemagarbha, Hemasakha, Kail&rfa, were all shaken by Hiranya- katiyapu. The lakes Vaikh&nasa with golden lotuses, the M&nsarovara surrounded by swans; the mount Trieifinga, the river Kumari, the mount Mandarachala, the mounts Uslravindu, Chandraprastha, Prajapati, Puskara Devabhra, Renuka, Krauncha, the mount of the seven Risis, the smoky mount; all these and other countries, rivers and oceans and all the realms were shaken. Kapila, VyAghravan, the son of Maht, the sons of Sati residing in the skies, the dwellers in the lower regions; the Raudras, Crdhagas, Bblmagaa and other attendants of iva were also shaken by the demon. Afterwards IliranjakajJyapn took the club and the trid» nt and assumed a ferocious appearance. — 83-91.

अध्याय १६१

श्लोक 75

मिश्रकेशी च रम्भा च चित्रलेखा शुचिस्मिता चारुकेशी घृताची च मेनका चोर्वशी तथा

miśrakeśī ca rambhā ca citralekhā śucismitā cārukeśī ghṛtācī ca menakā corvaśī tathā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें प्रतिमा-लक्षण नामक दो सौ साठवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ सूर्यादि विभिन्न देवताओंकी प्रतिमाके स्वरूप, प्रतिष्ठा और पूजा आदिकी विधि प्रभाकरस्य प्रतिमामिदानीं शृणुत द्विजाः। रथस्थं कारयेद् देवं पद्महस्तं सुलोचनम्

English

The demon, shining, moving and roaring like the clouds, the enemy of the Devas, rushed at Visnu when Narasimlia supported by " Om,'' jninpod and tore the demon with His pointed nails. At the time of the destruction of the demon, the Earth, the Time, the IMoon, the sky, the stars, the Sun, the planets, the directions, the mountains, the rivers, the oceans were all delighted.— 92-94.

अध्याय १६१

श्लोक 76

एताः सहस्रशश्चान्या नृत्यगीतविशारदाः उपतिष्ठन्ति राजानं हिरण्यकशिपुं प्रभुम्

etāḥ sahasraśaścānyā nṛtyagītaviśāradāḥ upatiṣṭhanti rājānaṃ hiraṇyakaśipuṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

नानाभरणभूषाभ्यां भुजाभ्यां धृतपुष्करम्। स्कन्धस्थे पुष्करे ते तु लीलयैव धृते सदा प्रतीहारौ च कर्तव्यौ पार्श्चयोर्दण्डिपिङ्गलौ। कर्तव्यौ खड्गहस्तौ तौ पार्श्वयोः पुरुषावुभौ

English

Afterwards, the gratified Devas, tlie liislsand tlic Oandlnirvas, jointly praised the Eternal Visnu " 0 Deva! Your Narasiiidia form is adored by the learned, knowing the highest and the lowest. " — 95 96

अध्याय १६१

श्लोक 77

तत्रासीनं महाबाहुं हिरण्यकशिपुं प्रभुम् उपासते दितेः पुत्राः सर्वे लब्धवरास्तथा

tatrāsīnaṃ mahābāhuṃ hiraṇyakaśipuṃ prabhum upāsate diteḥ putrāḥ sarve labdhavarāstathā

हिन्दी अर्थ

नानादेवगणैर्युक्तमेवं कुर्याद् दिवाकरम् सूतजी कहते हैं--ब्राह्मणणण! अब आपलोग भगवान् सूर्यकी प्रतिमाके निर्माणकी विधि सुनिये। भगवान् सूर्यदेवको रथपर स्थित, सुन्दर नेत्रोंसे सुशोभित और दोनों हाथोंमें कमल धारण किये हुए बनाना चाहिए। उनके रथमें सात घोड़े और एक पहिया होनी चाहिए। उन्हें विचित्र मुकुटसे युक्त तथा कमलके मध्यवर्ती भागके समान लालवर्णका बनाना चाहिए। वे विविध आभूषणोंसे विभूषित दोनों भुजाओंमें कमल धारण

English

Brahma said: — "0 Lord! Thou art Brahma, Rudra, Alahendra; Thou art the foremost among the Devas. 'I'liou art tlie Creator, the Destroyer, the ultimate source of power to all the beings. The sages declare Tliee the Paramasiddha, Parama Deva, Paramamantra, Jaramahari, Parma- dharma, Parama arira, Parama Brahma, Parmayoga, Parama-vani. Thou art Pararaarahasya, Parmagati, Paramapada, Parma Deva. Tliou art ParAtpara, Parama Pada, ParAtpara Dova, Paiutpara Parama Bliuta, ParStpara Parara a Rahasya, Paratpara Parama Maliatva, Paratpara Parama Mahat, Paratpara Parama NidliAna, Jaratiiara Pavilra, Paratpara Parama Danta, the great Ancient Puruha.**— 97-102.

अध्याय १६१

श्लोक 78

तमप्रतिमकर्माणं शतशो ऽथ सहस्रशः बलिर्विरोचनस्तत्र नरकः पृथिवीसुतः

tamapratimakarmāṇaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ balirvirocanastatra narakaḥ pṛthivīsutaḥ

हिन्दी अर्थ

उठे हुए हों। उनका स्वरूप विशेषकर पैर दो वस्त्रोसे आवृत हो। प्रायः चित्रोंमें भी उनकी प्रतिमा दो वस्त्रोंसे ढकी हुई प्रदर्शित की जानी चाहिए। उनके दोनों चरण तेजसे आवृत हों। मूर्तिके दोनों ओर दण्डी और पिङ्गल नामक दो प्रतीहारोंको रखना चाहिए। उन दोनों पार्श्ववर्ती पुरुषोंके हाथोंमें तलवार बनायी जानी चाहिए। उनके पार्श्वमें एक हाथमें लेखनी लिये हुए अविनाशी धाताकी मूर्ति हो। भगवान् भास्कर अनेकों देवगणोंसे युक्त हों।

English

Thus praising Narayana, Brahma went to Brahma-loka and after- wards various kinds of music began to l>e played, tlic nyjnphs began to dance. Vinu then went to the northern coast of the ocean K§irabdhi, whereafter establishing His Narasimlia form, He assumed Mis old form and returned to His realm riding on Garuda and seated in a magiiilicent illustrious chariot of eight wheels. — 103-105.

अध्याय १६१

श्लोक 79

प्रह्लादो विप्रचित्तिश्च गविष्ठश्च महासुरः सुरहन्ता सुनामा च प्रमतिः सुमतिर्वरः

prahlādo vipracittiśca gaviṣṭhaśca mahāsuraḥ surahantā sunāmā ca pramatiḥ sumatirvaraḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार भगवान् सूर्यकी प्रतिमाका निर्माण करना चाहिए। सूर्यप्रतिमाकी विधि अग्निपुराण, अध्याय ५१, भविष्य, नारद, साम्बादिपुराणों, सुप्रभेदागम, शिल्परत्न, शारदा, विष्णुधर्म तथा टी० गोपीनाथ राव, स्टीलाकर्मरिश, बनर्जी आदिके ग्रंथोंमें सानुसंधान विस्तारपूर्वक निर्दिष्ट है । तुलनात्मक अध्ययन तथा जिज्ञासाशार्न्त्थ ये सभी तथा पुराणागमोंके ध्यान-प्रकरण भी द्रष्टव्य हैं। मतान्तरसे सूर्य भी पूर्व दिशाके स्वामी हैं। बह्वेस्तु लक्षणं वक्ष्ये सर्वकामफलप्रदम्। दीप्तं सुवर्णवपुषमर्धचन्द्रासने स्थितम्

English

NoTB.—irni highest attainment, =The highest God. '•iwi=:The

अध्याय १६१

श्लोक 80

घटोदरो महापार्श्वः क्रथनः पिठरस्तथा विश्वरूपः सुरूपश्च स्वबलश्च महाबलः

ghaṭodaro mahāpārśvaḥ krathanaḥ piṭharastathā viśvarūpaḥ surūpaśca svabalaśca mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञोपवीतिनं देवं लम्बकूर्चधरं तथा कमण्डलुं वामकरे दक्षिणे त्वक्षसूत्रकम्। ज्चालावितानसंयुक्तमजवाहनमुज्ज्वलम्

English

highest formula, vr'i ffi-=The highest sacrifice, \i=The highest Dharma.

अध्याय १६१

श्लोक 81

दशग्रीवश्च वाली च मेघवासा महासुरः घटास्यो ऽकम्पनश्चैव प्रजनश्चेन्द्रतापनः

daśagrīvaśca vālī ca meghavāsā mahāsuraḥ ghaṭāsyo 'kampanaścaiva prajanaścendratāpanaḥ

हिन्दी अर्थ

महिषश्चित्रगुप्तश्च करालाः किंकरास्तथा। समन्ताद् दर्शयेत् तस्य सौम्यासौम्यान् सुरासुरान् राक्षसेन्द्रं तथा वक्ष्ये लोकपालं च नैऋतम्। नरारूढं महाकायं रक्षोभिर्बहुभिर्वृतम् मृगाधिरूढं वरदं 'पताकाध्वजसंयुतम्

English

The highest yoga. JUV old man. An epithet of Visnu. nThe highest

अध्याय १६१

श्लोक 82

दैत्यदानवसंघास्ते सर्वे ज्वलितकुण्डलाः स्रग्विणो वाग्मिनः सर्वे सदैव चरितव्रताः

daityadānavasaṃghāste sarve jvalitakuṇḍalāḥ sragviṇo vāgminaḥ sarve sadaiva caritavratāḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यदेवके सारथि अरुण हैं जो कमलदलके सदृश लाल वर्णके हैं । उनके दोनों बगलमें चलते हुए लंबी गरदनवाले अश्व हों। उन सातों अश्वोंको सर्पकी रस्सीसे बाँधकर लगामयुक्त रखना चाहिए। सूर्य-मूर्तिको हाथोंमें कमल लिये हुए कमलपर या वाहनपर स्थित रखना चाहिए

English

element, qq sr<p=:The highest Brahma. The Supreme Being. qnfi=Tho highest speech, :f=The supreme secret. •rfSi=Tbc chief refuge. '>1 q?j— Final beatitude, vftw:=sSupreraely chaste. — The supreme. qumr-Highor than the highest.

अध्याय १६१

श्लोक 83

सर्वे लब्धवराः शूराः सर्वे विगतमृत्यवः एते चान्ये च बहवो हिरण्यकशिपुं प्रभुम्

sarve labdhavarāḥ śūrāḥ sarve vigatamṛtyavaḥ ete cānye ca bahavo hiraṇyakaśipuṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

अब मैं सभी प्रकारके अभीष्ट फलोंको देनेवाले अग्निको प्रतिमाका स्वरूप बतला रहा हूँ। अग्निको प्रतिमा कनकके समान उदीप्त कान्तिवाली बनानी चाहिए। वह अर्धचन्द्राकार आसनपर स्थित हो। उनका मुख उदयकालीन सूर्यकी भाँति दिखाना चाहिए। अग्निदेवको यज्ञोपवीत तथा लम्बी दाढीसे युक्त बनाना चाहिए। उनके बायें हाथमें कमण्डलु और दाहिने हाथमें रुद्राक्षको माला हो। उनका वाहन बकरा ज्वालामण्डलसे विभूषित और उज्ज्वल होना चाहिए। मस्तकपर (या मुखमें) सात जिह्वारूपिणी ज्चालाओंसे युक्त इस प्रतिमाको देवमन्दिर अथवा अग्निकुण्डके मध्यमें स्थापित करना चाहिए। अब मैं यमराजकी प्रतिमाके निर्माणकी विधि बतला

English

Here ends the one hundred and sixty-third chaj)ter on the destmetion of

अध्याय १६१

श्लोक 84

उपासन्ति महात्मानं सर्वे दिव्यपरिच्छदाः विमानैर्विविधाकारैर् भ्राजमानैरिवाग्निभिः

upāsanti mahātmānaṃ sarve divyaparicchadāḥ vimānairvividhākārair bhrājamānairivāgnibhiḥ

हिन्दी अर्थ

रहा हूँ। उनके शरीरका रंग काले अंजनके समान हो। वे दण्ड और पाश धारण करनेवाले, ऐश्वर्ययुक्त और उनके नेत्र प्रदीप्त अग्निके समान हों। उनके चारों ओर महिष, चित्रगुप्त, विकराल अनुचरवर्ग, मनोहर आकृतिवाले

English

Hira rtyakasyapu.

अध्याय १६१

श्लोक 85

महेन्द्रवपुषः सर्वे विचित्राङ्गदबाहवः भूषिताङ्गा दितेः पुत्रास् तमुपासन्त सर्वशः

mahendravapuṣaḥ sarve vicitrāṅgadabāhavaḥ bhūṣitāṅgā diteḥ putrās tamupāsanta sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। अब मैं लोकपाल राक्षसेन्द्र निर्त्ऋृतिकी प्रतिमाकी निर्माण-विधि बतला रहा हूँ। वे मनुष्यपर आरूढ, विशालकाय, राक्षससमूहोंसे घिरे हुए और हाथमें तलवार लिये हुए हों। उनका वर्ण अत्यन्त नील और कज्जलगिरिके समान दिखायी पड़ता हो । उन्हें पालकीपर सवार और पीले आभूषणोंसे विभूषित बनाना चाहिए। अब मैं महाबली वरुणकी प्रतिमाका वर्णन करता हूँ । वे हाथमें पाश धारण किये हुए स्फटिकमणि और शङ्खके समान श्वेत कान्तिसे युक्त, उज्ज्वल हार और वस्त्रसे विभूषित, झष (बड़ी मछली )-पर आसीन, शान्त मुद्रासे सम्पन्न तथा बाजूबन्द और किरीटसे सुशोभित हों। अब मैं वायुदेवकी प्रतिमाका स्वरूप बतला रहा हूँ। उन्हें धूम्र

English

quapteh clxiv.

अध्याय १६१

श्लोक 86

तस्यां सभायां दिव्यायाम् असुराः पर्वतोपमाः हिरण्यवपुषः सर्वे दिवाकरसमप्रभाः

tasyāṃ sabhāyāṃ divyāyām asurāḥ parvatopamāḥ hiraṇyavapuṣaḥ sarve divākarasamaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णसे युक्त, मृगपर आसीन, चित्र-विचित्र वस्त्रधारी, शान्त, युवावस्थासे सम्पन्न, तिरछी भौंहोंसे युक्त, वरदमुद्रा और ध्वज-पताकासे विभूषित बनाना चाहिए शतपथ १।८।४ आदिके अनुसार बड़ी मछली ही झष है।

English

quapteh clxiv.

अध्याय १६१

श्लोक 87

न श्रुतं नैव दृष्टं हि हिरण्यकशिपोर्यथा ऐश्वर्यं दैत्यसिंहस्य यथा तस्य महात्मनः

na śrutaṃ naiva dṛṣṭaṃ hi hiraṇyakaśiporyathā aiśvaryaṃ daityasiṃhasya yathā tasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अब मैं कुबेरकी प्रतिमाका वर्णनःकर रहा हूँ । वे दो महोदरं महाकायं निध्यष्टकसमन्वितम्॥ २ कुण्डलोंसे अलंकृत, तोंदयुक्त, विशालकाय, आठ निधियोंसे गुह्यकैर्बहुभिर्युक्तं धनव्ययकरैस्तथा। हारकेयूररचितं सिताम्बरधरं सदा

English

quapteh clxiv.

अध्याय १६१

श्लोक 88

कनकरजतचित्रवेदिकायां परिहृतरत्नविचित्रवीथिकायाम् स ददर्श मृगाधिपः सभायां सुरचितरत्नगवाक्षशोभितायाम्

kanakarajatacitravedikāyāṃ parihṛtaratnavicitravīthikāyām sa dadarśa mṛgādhipaḥ sabhāyāṃ suracitaratnagavākṣaśobhitāyām

हिन्दी अर्थ

गदाधरं च कर्तव्यं वरदं मुकुटान्वितम्। नरयुक्तवरिमानस्थमेबं रीत्या च कारयेत् त्रिशूलपाणिनं देवं त्र्यक्षं वृषगतं प्रभुम्

English

quapteh clxiv.

अध्याय १६१

श्लोक 89

कनकविमलहारभूषिताङ्गं दितितनयं स मृगाधिपो ददर्श दिवसकरमहाप्रभाज्वलन्तं दितिजसहस्रशतैर्निषेव्यमाणम्

kanakavimalahārabhūṣitāṅgaṃ dititanayaṃ sa mṛgādhipo dadarśa divasakaramahāprabhājvalantaṃ ditijasahasraśatairniṣevyamāṇam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणी ब्रह्मसहृशी चतुर्वक्त्रा चतुर्भुजा हंसाधिरूढा कर्तव्या साक्षसूत्रकमण्डलुः। महेश्वरस्य सरूपेण तथा माहेश्वरी मता हारकेयूरसम्पन्ना कृकवाकुधरा तथा। वैष्णवी विष्णुसहशी गरुडे समुपस्थिता

English

quapteh clxiv.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 161
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.