Matsya Purana· Matsya Purāṇa
162
अध्याय 162 / 176

Adhyaya 162

38 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ38 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६२

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १६२ ततो दृष्ट्वा महात्मानं कालचक्रमिवागतम् नरसिंहवपुश्छन्नं भस्मच्छन्नमिवानलम्

matsya-purāṇa 162 tato dṛṣṭvā mahātmānaṃ kālacakramivāgatam narasiṃhavapuśchannaṃ bhasmacchannamivānalam

हिन्दी अर्थ

सिंहासनगता वापि बालकेन समन्विता वराहसहशी देवी शिरश्रामरधारिणी

English

Here ends the Two hundred and seventij-seeond Chapter.

अध्याय १६२

श्लोक 2

हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्लादो नाम वीर्यवान् दिव्येन चक्षुषा सिंहम् अपश्यद्देवमागतम्

hiraṇyakaśipoḥ putraḥ prahlādo nāma vīryavān divyena cakṣuṣā siṃham apaśyaddevamāgatam

हिन्दी अर्थ

गजासनगतां देवीं लोचनैर्बहुभिर्वृताम्। तप्तकाञ्चनवर्णाभां दिव्याभरणभूषिताम् संयुक्त, बहुतेरे गुह्यकोंसे घिरे हुए, धन व्यय करनेके लिये उद्यत करोंसे युक्त, केयूर और हारसे विभूषित, श्वेत वस्त्रधारी, वरदमुद्रा, गदा और मुकुटसे विभूषित तथा पालकीपर सवार हों। इस प्रकार उनकी प्रतिमा निर्मित करानी चाहिए। अब मैं सामर्थ्यशाली ईशानदेवको प्रतिमाका वर्णन कर रहा हूँ। उनके शरीरकी कान्ति तथा नेत्र श्वेत हों। वे सामर्थ्यशाली देव तीन नेत्रोंसे युक्त तथा हाथमें त्रिशूल लिये हुए वृषभपर आरूढ़ हों। अब मैं मातृकाओंकी

English

The RLsis said:—"Sfita! one should acquire, increase and protect wealth by fair means. The acquirement of wealth by a virtuous person has been said to be most lucky in all the Sastras. — 1.

अध्याय १६२

श्लोक 3

ते दृष्ट्वा रुक्मशैलाभम् अपूर्वां तनुमाश्रितम् विस्मिता दानवाः सर्वे हिरण्यकशिपुश्च सः

te dṛṣṭvā rukmaśailābham apūrvāṃ tanumāśritam vismitā dānavāḥ sarve hiraṇyakaśipuśca saḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिमाओंका लक्षण आनृपूर्वी यथार्थरूपसे बता रहा हूँ। ब्रह्माणीकी प्रतिमाको ब्रह्माजीके समान चार मुख, चार भुजाएँ, अक्षसूत्र और कमण्डलुसे विभूषित तथा हंसपर आसीन बनानी चाहिए। इसी प्रकार भगवान् महेश्वरके अनुरूप माहेश्वरीकी प्रतिमा मानी गयी है। वे जटा- मुकुटसे अलंकृत, वृषभासीन, मस्तकपर चन्द्रमासे विभूषित, क्रमशः कपाल, शूल, खट्वाङ्ग" और वरमुद्रासे सुशोभित चार भुजाओंसे सम्पन्न हों। कौमारीकी प्रतिमा

English

Be good enough to tell by what charity a wealthy and learned man feels blessed." — 2.

अध्याय १६२

श्लोक 4

महाबाहो महाराज दैत्यानामादिसंभव न श्रुतं न च नो दृष्टं नारसिंहमिदं वपुः

mahābāho mahārāja daityānāmādisaṃbhava na śrutaṃ na ca no dṛṣṭaṃ nārasiṃhamidaṃ vapuḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिकार्तिकेयके समान निर्मित करानी चाहिए। वे श्रेष्ठ मयूरपर सवार, लाल वस्त्रसे सुशोभित, शूल और शक्ति धारण करनेवाली, हार और केयूरसे विभूषित तथा मुर्गा लिये हुए हों। वैष्णवीकी मूर्ति विष्णुभगवान्के समान हो। वे गरुड़पर आसीन हों, उनके चार भुजाएँ हों, जिनमें एक बालकसे युक्त सिंहासनपर बैठी हुई हों। अब मैं वाराहीकी प्रतिमाका प्रकार बतलाता हूँ। वे देवी महिषपर बैठी हुई वराहके समान रहती हैं। उनके सिरपर चामर झलता रहना चाहिए। वे हाथोंमें गदा और चक्र लिये हुए

English

Sfita iSaid: — " I shall now explain to you abont that great charity, (Mahfi Dan) which lias been mentioned to us by Lord Visnu in connection with the enunciation of the righteous ordinances. It has been kept so secret. It is the dispeller of all the ills and the effects of bad dreams " — 3-4.

अध्याय १६२

श्लोक 5

अव्यक्तप्रभवं दिव्यं किमिदं रूपमागतम् दैत्यान्तकरणं घोरं संशतीव मनो मम

avyaktaprabhavaṃ divyaṃ kimidaṃ rūpamāgatam daityāntakaraṇaṃ ghoraṃ saṃśatīva mano mama

हिन्दी अर्थ

बड़े-बड़े दानवोंके विनाशके लिये संनद्ध रहती हैं। इन्द्राणीको इन्द्रके समान वज्र, शूल, गदा धारण किये हुए हाथीपर विराजमान बनाना चाहिए। वे देवी बहुत-से नेत्रोंसे युक्त, तप्त सुवर्णके समान कान्तिमती और दिव्य आभरणोंसे भूषित रहती हैं॥ २०--३२ ॥

English

The Maha Danas are of sixteen varieties. Among the sixteen kinds of MaliA Dilns described by the Lord, the Tula Puru§a Dfinti is the first and best of all. It is the giver of virtue, long life, dispeller of all ills, venerat- ed by Lords Brahmfi, Visnu and Siva and other Devas. — 5-6.

अध्याय १६२

श्लोक 6

अस्य देवाः शरीरस्थाः सागराः सरितश्च याः हिमवान्पारियात्रश्च ये चान्ये कुलपर्वताः

asya devāḥ śarīrasthāḥ sāgarāḥ saritaśca yāḥ himavānpāriyātraśca ye cānye kulaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

अब मैं भगवती योगेश्वरी चामुण्डाकी प्रतिमाका वर्णन करता हूँ। वे तीखी तलवार, लम्बी जिह्वो, ऊपर दीर्घजिह्वमूर्ध्वकेशीमस्थिखण्डैश्च मण्डिताम्॥ ३३ उठे केश तथा हड्डियोंके टुकड़ोंसे विभूषित रहती हैं। खट्वाङ्गका तात्पर्यं उस गदासे है, जिसकी आकृति कुछ चारपाईके पायेसे मिलती-जुलती है। इसके सिरपर हड्डी जुड़ी

English

The other Danas are— Tliranyagarbha Di\na, Brahmdnda Dana, Kalpap&dapa Dfina, Oosahasraka DAna, lliranyakrnnadheenu Dana, Hira- nyiiSva Dana, Hirapyutlvarutha Dana, Hemahastiratha DSna, Panclialaipga- laka Dana, Dhar4 Dana, Visvachakra Dfina, Kalpalatfi Dfina, Saptasagaraks Dfina, Ratnadhenu Dana, Mahabhutagliata Dana, which were first observed byBhagavfiii Vfisudeva, the Destroyer of iambara, by Ambaria, Bhfirgava, Sahasravfihu, Prahlfida, Prithu, Bharata and other kings. These Dfinas ai'e always performed for the removal of all obstacles; and as a result of these they were all protected by th.e Devas. — 7-12.

अध्याय १६२

श्लोक 7

चन्द्रमाश्च सनक्षत्रैर् आदित्यैर् वसुभिः सह धनदो वरुणश्चैव यमः शक्रः शचीपतिः

candramāśca sanakṣatrair ādityair vasubhiḥ saha dhanado varuṇaścaiva yamaḥ śakraḥ śacīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

रहती है। यह शिव-शक्तिके आयुधोंमें वर्णित है। (द्र०--वैशम्पायज्ञनीतिप्रकाशिका, विश्वामित्रधनुर्वेद आदि) दंष्टाकरालवदनां कुर्याच्चैव कृशोदरीम्। कपालमालिनीं देवीं मुण्डमालाविभूषिताम्

English

The Devas ward these observers of ordinances from all ills. — 13.

अध्याय १६२

श्लोक 8

मरुतो देवगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः नागा यक्षाः पिशाचाश्च राक्षसा भीमविक्रमाः

maruto devagandharvā ṛṣayaśca tapodhanāḥ nāgā yakṣāḥ piśācāśca rākṣasā bhīmavikramāḥ

हिन्दी अर्थ

मस्तिष्काक्तं च बिभ्राणां शक्तिकां दक्षिणे करे करालवदना तद्त् कर्तव्या सा त्रिलोचना दिग्वासाः कालिका तद्वद् रासभस्था कपालिनी

English

If one of these Dfinas be accomplished without any obstacles through the favour of Lord Viu then Indra was not able to do any injury to the devotee. — 14.

अध्याय १६२

श्लोक 9

ब्रह्मा देवः पशुपतिर् ललाटस्था भ्रमन्ति वै स्थावराणि च सर्वाणि जङ्गमानि तथैव च

brahmā devaḥ paśupatir lalāṭasthā bhramanti vai sthāvarāṇi ca sarvāṇi jaṅgamāni tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

विनायकं च कुर्वीत मातृणामन्तिके सदा वीरेश्वरश्च भगवान् वृषारूढो जटाधरः। वीणाहस्तस्त्रिशूली च मातृणामग्रतो भवेत्

English

So a devotee should adore Lords Viniu, liva and Qaperfa and then witli the advice of the Brfihmanas should commence the performauce of sacrifices, pertaining to those Malifi Dfinas. — 15.

अध्याय १६२

श्लोक 10

भवांश्च सहितो ऽस्माभिः सर्वैर्दैत्यगणैर्वृतः विमानशतसंकीर्णा तथैव भवतः सभा

bhavāṃśca sahito 'smābhiḥ sarvairdaityagaṇairvṛtaḥ vimānaśatasaṃkīrṇā tathaiva bhavataḥ sabhā

हिन्दी अर्थ

श्रियं देवीं प्रवक्ष्यामि नवे वयसि संस्थिताम्। सुयौवनां पीनगण्डां रक्तौष्ठीं कुञ्चितभ्रुवम् कञ्चुकाबद्धगात्री च हारभूषौ पयोधरौ नागहस्तोपमौ बाहू केयूरकटकोज्ज्चलौ। पद्मं हस्ते प्रदातव्यं श्रीफलं दक्षिणे भुजे

English

" King Manu had put the following question to the Lord Janftrdans, which I heard and now shall try to nmke clear according to my under- standing. Please listen to it." — 16.

अध्याय १६२

श्लोक 11

सर्वं त्रिभुवनं राजंल् लोकधर्माश्च शाश्वताः दृश्यन्ते नारसिंहे ऽस्मिंस् तथेदमखिलं जगत्

sarvaṃ tribhuvanaṃ rājaṃl lokadharmāśca śāśvatāḥ dṛśyante nārasiṃhe 'smiṃs tathedamakhilaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

मेखलाभरणां तद्वत् तप्तकाञ्जनसप्रभाम्। नानाभरणसम्पन्नां शोभनाम्बरधारिणीम् पार्श्वे तस्याः स्त्रियः कार्याश्चामरव्यग्रपाणयः। 'पद्मासनोपविष्टा तु पद्मसिंहासनस्थिता

English

340 TBB MATSTA

अध्याय १६२

श्लोक 12

प्रजापतिश्चात्र मनुर् महात्मा ग्रहाश्च योगाश्च महीरुहाश्च उत्पातकालश्च धृतिर्मतिश्च रतिश्च सत्यं च तपो दमश्च

prajāpatiścātra manur mahātmā grahāśca yogāśca mahīruhāśca utpātakālaśca dhṛtirmatiśca ratiśca satyaṃ ca tapo damaśca

हिन्दी अर्थ

करिभ्यां स्नाप्यमानासौ भृङ्गाराभ्यामनेकशः। प्रक्षालयन्तौ करिणी भृङ्गाराभ्यां तथापरौ स्तूयमाना च लोकेशैस्तथा गन्धर्वगुह्यकैः । तथैव यक्षिणी कार्या सिद्धासुरनिषेविता पार्श्वयोः कलशौ तस्यास्तोरणे देवदानवाः। नागाश्चैव तु कर्तव्याः खड्गखेटकधारिणः

English

Manu said Lord, be pleased to tell me about the MahA LAnas, the most auspicious, sacred and mysterious." — 17.

अध्याय १६२

श्लोक 13

सनत्कुमारश्च महानुभावो विश्वे च देवा ऋषयश्च सर्वे क्रोधश्च कामश्च तथैव हर्षो धर्मश्च मोहः पितरश्च सर्वे

sanatkumāraśca mahānubhāvo viśve ca devā ṛṣayaśca sarve krodhaśca kāmaśca tathaiva harṣo dharmaśca mohaḥ pitaraśca sarve

हिन्दी अर्थ

उन्हें विकराल दाढ़ोंसे युक्त मुखवाली, दुर्बल उदरसे युक्त, कपालोंकी माला धारण किये और मुण्ड-मालाओंसे विभूषित बनाना चाहिए। उनके बायें हाथमें ख्रोपड़ीसे युक्त एवं रक्त और मांससे पूर्ण खप्पर और दाहिने हाथमें शक्ति हो। वे गृध्र या काकपर बैठी हों। उनका शरीर

English

Matsya said: — The 16 great ordinances that have not been men- tioned elsewhere up to now, I shall now explain before to you." — 18.

अध्याय १६२

श्लोक 14

प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा हिरण्यकशिपुः प्रभुः उवाच दानवान्सर्वान् गणांश्च स गणाधिपः

prahlādasya vacaḥ śrutvā hiraṇyakaśipuḥ prabhuḥ uvāca dānavānsarvān gaṇāṃśca sa gaṇādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

हो । उन्हें तीन नेत्रोंसे सम्पन्न घण्टा लिये हुए व्याघ्र-चर्मसे सुशोभित या निर्वस्त्र बनाना चाहिए । उसी प्रकार कालिकाको कपाल धारण किये हुए गधेपर सवार बनाना चाहिए। वे लाल पुष्पोंके आभरणोंसे विभूषित तथा झाडूकी ध्वजासे युक्त हों। इन मातृकाओंके समीप सर्वदा गणेशकी प्रतिमा भी रखनी चाहिए तथा मातृकाओंके आगे जटाधारी, हाथोंमें वीणा और त्रिशूल लिये हुए वृषभारूढ़ भगवान् वीरेश्वरको स्थापित करना चाहिए अब मैं लक्ष्मीकी प्रतिमाका प्रकार बतला रहा हूँ। वे नवीन अवस्थामें स्थित, नवयौवनसम्पन्न, उन्नत कपोलसे युक्त, लाल ओष्ठोंवाली, तिरछी भौंहोंसे युक्त तथा मणिनिर्मित कुण्डलोंसे विभूषित हों। उनका मुखमण्डल

English

TulA Furufia DAna is the first and best of all, and it should be per- formed on the days of Ayana, Viuvak, Vyatip&ta, Dinaksyaya, on the first day of the Yugas and Manvantaras, SabkrAnti, Sa/ikr&nti Vaidbriti, Yoga, Chaturdarfi, Attaint, white Panchadail, on the Parva days, on the Dv&datli, As(akadoga, on the occiisiuns of sacrifices, festivities, marriages, after having seen bad dreams or seen wonderful things, on getting wealth and Br&hmanas, on the occasion of SrAddha, in desired times, in a sacred, place, in temples, cowsheds, near a well or a garden or a beautiful tank, etc. Thus in these days, on such occasions and at such places, Mahft Danas must be made.— 19-23.

अध्याय १६२

श्लोक 15

मृगेन्द्रो गृह्यतामेष अपूर्वां तनुमास्थितः यदि वा संशयः कश्चिद् वध्यतां वनगोचरः

mṛgendro gṛhyatāmeṣa apūrvāṃ tanumāsthitaḥ yadi vā saṃśayaḥ kaścid vadhyatāṃ vanagocaraḥ

हिन्दी अर्थ

सुन्दर और सिर सिंदूरभरे माँगसे विभूषित हो। वे पद्म, स्वस्तिक और शङ्कसे तथा घुँघराले बालोंसे सुशोभित हों। उनके शरीरमें चोली बँधी हो और दोनों भुजाएँ हाथीके शुण्डादण्डकी भाँति स्थूल तथा केयूर और कङ्कणसे विभूषित हों। उनके बायें हाथमें कमल और दाहिने हाथमें श्रीफल होना चाहिए। उनकी शरीरकान्ति तपाये हुए स्वर्णके समान गौर वर्णकी हो। वे करधनीसे विभूषित, विविध आभूषणोंसे सम्पन्न तथा सुन्दर साड़ीसे सुसज्जित

English

Life is momentary, wealth is transient and every being 'S in the clutches of death. Under such circumstances a man should always follow the course of Dharma and righteous actions. — 24.

अध्याय १६२

श्लोक 16

ते दानवगणा सर्वे मृगेन्द्रं भीमविक्रमम् परिक्षिपन्तो मुदितास् त्रासयामासुरोजसा

te dānavagaṇā sarve mṛgendraṃ bhīmavikramam parikṣipanto muditās trāsayāmāsurojasā

हिन्दी अर्थ

हों। उनके पार्श्वमें चँवर धारण करनेवाली स्त्रियोंकी प्रतिमाएँ निर्मित करनी चाहिए। वे पद्मसिंहासनपर पद्मासनसे स्थित हों। उन्हें दो हाथी शुण्डमें गडुए लिये हुए लगातार स्नान करा रहे हों तथा दो अन्य हाथी भी उनपर घटद्वारा जल छोड़ रहे हों। उस समय लोकेश्वरों, गन्धर्वो और यक्षोंद्वारा उनकी स्तुति की जा रही हो॥ ४०-४६ ई ॥ इसी प्रकार यक्षिणीकी प्रतिमा सिद्धों तथा असुरोंद्वारा सेवित बनानी चाहिए। उसके दोनों ओर दो कलश और तोरणमें देवताओं, दानवों और नागोंकी प्रतिमा रखनी चाहिए, जो खड्ग और ढाल धारण किये हुए हों।

English

On an auspicious day the devotee should make the Brahmaoas recite Svastivachana and then make a pandal of 10 or 12 hands or 16 aratnis. It should have four Bhadrilsanas and the altar should be of seven hands and within this another Vedi of five hands. — 25-26.

अध्याय १६२

श्लोक 17

सिंहनादं विमुच्याथ नरसिंहो महाबलः बभञ्ज तां सभां दिव्यां व्यादितास्य इवान्तकः

siṃhanādaṃ vimucyātha narasiṃho mahābalaḥ babhañja tāṃ sabhāṃ divyāṃ vyāditāsya ivāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

'फणाश्च मूर्ध्नि कर्तव्या द्विजिह्वा बहवः समाः क्षेत्रपालश्च कर्तव्यो जटिलो विकृताननः। दिग्वासा जटिलस्तद्वच्छूवगोमायुनिषेवितः

English

Notb, -«in=open palm of hand.

अध्याय १६२

श्लोक 18

सभायां भज्यमानायां हिरण्यकशिपुः स्वयम् चिक्षेपास्त्राणि सिंहस्य रोषाद्व्याकुललोचनः

sabhāyāṃ bhajyamānāyāṃ hiraṇyakaśipuḥ svayam cikṣepāstrāṇi siṃhasya roṣādvyākulalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

कपालं वामहस्ते तु शिरः केशसमावृतम्। दक्षिणे शक्तिकां दद्यादसुरक्षयकारिणीम् पार्श्व चाश्चमुखं तस्य मकरध्वजसंयुतम् प्रीतिः स्याद् दक्षिणे तस्य भोजनोपस्करान्विता

English

In this central Vedi the doorways of fine wood should be made and four sacrificial cavities should be dug, one in each direction. Each cavity vkuinda; should have a girdle and a jar filled with water, an Asana (seat), two copper vessels, sacrificial utensils, Vi§tara, clarified butter, sesamum, incense, lights, flowers, etc., That Kupda is to be made of one band and should be made in tlie north-east. In this Vedi, the Qraha Devatas (Deities of the planets) are to be worshipped. — 27-29.

अध्याय १६२

श्लोक 19

सर्वास्त्राणामथ ज्येष्ठं दण्डमन्त्रं सुदारुणम् कालचक्रं तथाघोरं विष्णुचक्रं तथा परम्

sarvāstrāṇāmatha jyeṣṭhaṃ daṇḍamantraṃ sudāruṇam kālacakraṃ tathāghoraṃ viṣṇucakraṃ tathā param

हिन्दी अर्थ

पटश्च पटहश्चैव खरः कामातुरस्तथा सुशोभनश्च कर्तव्यो भगवान् कुसुमायुधः

English

Here the Brahmfi, Visnu and fiva should be worshipped with flowers, fruits, clothings, etc. All round, banners of various colours resembling the complexion of the four Lokapalas should be made. In the centre a beautiful banner should bo made, decorated with little bells and network and four buntings of bo-tree and otiier milky trees should be tied on four doorways and then two jars full of water and decorated with garlands, incense, etc., should be placed and two pillars of tbe wood of any of the following trees, viz. — SSla, Ingudi, Sandal, Deod&r, Sriparni, Vilva, and Priya KachanAra — should be made. They should be two hands underground and five hands above it. The two pillars are to be four hands apart. Another piece of wood, sufficiently strong, is to be placed across on the two pillars. — 30-32.

अध्याय १६२

श्लोक 20

पैतामहं तथात्युग्रं त्रैलोक्यदहनं महत् विचित्रामशनीं चैव शुष्कार्द्रं चाशनिद्वयम्

paitāmahaṃ tathātyugraṃ trailokyadahanaṃ mahat vicitrāmaśanīṃ caiva śuṣkārdraṃ cāśanidvayam

हिन्दी अर्थ

नीचेकी ओर उन नागोंका प्राकृतिक शरीर और नाभिसे ऊपर मनुष्यकी आकृति रहनी चाहिए। सिरपर बराबरीसे दिखायी पड्नेवाले दो जिह्वाओंसे युक्त बहुत-से फण बनाने चाहिए। पिशाच, राक्षस, भूत और बेताल जातियोंके लोगोंको भी बनाना चाहिए, वे सभी मांसरहित, विकृत रूपवाले और भयंकर हों। क्षेत्रपालकी प्रतिमा जटाओंसे युक्त, विकृत मुखवाली, नग्न, शृगालों और कुत्तोंसे सेवित बनानी चाहिए। उसका सिर केशोंसे आच्छादित हो। उसके बायें हाथमें कपाल और दाहिने हाथमें असुर-विनाशिनी शक्ति होनी चाहिए। अब इसके बाद मैं दो भुजाओंवाले कामदेवकी प्रतिमाका वर्णन कर रहा हूँ। उनकी एक और अश्वमुख मकरध्वजकी रचना

English

Then a casteman should suspend the scales and in the middle of it should be placed a golden image. A rod of four hands should be put above the scales and the latter should be made 10 fingers thick and should be decorated with a plait of gold and ornaments. Both tbe scales should be suspended to the rod by means of iron chains and then they should be decorated with garlands studded with precious stones, flowers and sandal. A lotus should also be drawn with powders of different colours, and

अध्याय १६२

श्लोक 21

रौद्रं तथोग्रं शूलं च कङ्कालं मुसलं तथा मोहनं शोषणं चैव संतापनविलापनम्

raudraṃ tathograṃ śūlaṃ ca kaṅkālaṃ musalaṃ tathā mohanaṃ śoṣaṇaṃ caiva saṃtāpanavilāpanam

हिन्दी अर्थ

करनी चाहिए। उसके दाहिने हाथमें पुष्प-बाण और बायें हाथमें पुष्पमय धनुष होना चाहिए। उनकी दाहिनी ओर भोजनकी सामग्रियोंसे युक्त प्रीतिकी तथा बायी ओर रतिकी प्रतिमा शय्यासन एवं सारस पक्षीसे युक्त होनी चाहिए। उनके बगलमें वस्त्र, नगाड़ा तथा कामलोलुप गधा होना चाहिंये। प्रतिमाके एक बगलमें जलसे पूर्ण बावली तथा नन्दनवन हो। इस तरह ऐश्वर्यशाली कामदेवको परम सुन्दर बनाना चाहिए। प्रतिमाकी मुद्रा कुछ वक्र कुछ विस्मययुक्त

English

H4PTBB OOLXnv:. 34#: flowers, etc., should be strewn there, and above the beam of the scales a canopy of five colours should be erected. Afterwards those versed in e Vedas, handsome in appearance, of nice disposition, knowing all the rituals, born in the BhSratavarsa, should be made the priests, and the man accomplished in the Ved&nta, born in an Aryan family, knowing Pur&nas, of cheerful disposition, wearing white clothes, earrings, a golden girdle, armlets and other ornaments, should be made the Preceptor (Guru).— 33-38.

अध्याय १६२

श्लोक 22

वायव्यं मथनं चैव कापालमथ कैङ्करम् तथाप्रतिहतां शक्तिं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च

vāyavyaṃ mathanaṃ caiva kāpālamatha kaiṅkaram tathāpratihatāṃ śaktiṃ krauñcamastraṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

और कुछ मुस्कराती हुई हो। ब्राह्मणो! मैंने संक्षेपमें यह प्रतिमाओंका लक्षण बतलाया है। इनका विस्तारपूर्वक वर्णन तो बृहस्पति भी नहीं कर सकते॥ ४७--५७॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे देवतार्चानुकीर्तने प्रतिमालक्षणं नामैकषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें देवतार्चानुकीर्तन-प्रसङ्गमें प्रतिमा-लक्षण नामक दो सौ एकसठवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

To the east of the Mandapa two Brhmanas versed in the Rigveda should be seated, to the south should be seated two Br&hmanas accom- plished in the Yajurveda, two to the west knowing the Samaveda and two to the north versed in the Atbarvaveda. All those learned men should offer Hoinas or sacrificial libations four times in four directions by reciting the Vedic hymns on their respective altars to Qaneifa, Grahas, LokapSls,

अध्याय १६२

श्लोक 23

अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव सोमास्त्रं शिशिरं तथा कम्पनं शातनं चैव त्वाष्ट्रं चैव सुभैरवम्

astraṃ brahmaśiraścaiva somāstraṃ śiśiraṃ tathā kampanaṃ śātanaṃ caiva tvāṣṭraṃ caiva subhairavam

हिन्दी अर्थ

पीठिकाओंके भेद, लक्षण और फल सूत उवाच सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! अब मैं आपलोगोको पीठिकालक्षणं वक्ष्ये यथावदनृपूर्वशः । पीठिकाओंके लक्षणोंको आनृपूर्वी यथार्थरूपसे बतला रहा पीठोच्छायं यथावच्च भागान् षोडश कारयेत्॥ ९ ई! पौठिकाको ऊँचाईको सोलह भागोंमें विभक्त करे। उनमें बीचका एक भाग पृथ्वीमें प्रविष्ट रहेगा। ऊपरके भूमावेकः प्रविष्टः स्याच्चतुर्भिर्जगती मता। शेष चार भाग “जगती' माने जाते हैं। उनसे ऊपरका

English

A§tavasu, Aditya, Marudgana, Brahmfi, Viijnu, liva, Sflrya and the Vanaspatis. — 39-40. Afterwards the mind should be turned to the mantras sacred to them. At the close of the sacrifice when the Homas are over, the precept- ors should get the music played and then taking the Valis, flowers and incense in order and invoke the Lokapals. — 41.

अध्याय १६२

श्लोक 24

कालमुद्गरमक्षोभ्यं तपनं च महाबलम् संवर्तनं मोहनं च तथा मायाधरं परम्

kālamudgaramakṣobhyaṃ tapanaṃ ca mahābalam saṃvartanaṃ mohanaṃ ca tathā māyādharaṃ param

हिन्दी अर्थ

वृत्तो भागस्तथैकः स्याद् वृतः पटलमागतः॥ २ एक भाग पटल भागसे घिरा हुआ “वृत्त' कहलाता है। १००६ मत्स्यपुराण भागाभ्यामूर्ध्वपट्टश्च शेषभागेन पट्टिका

English

The following mantras should be uttered at the time of invoking the Lokapfilas, viz. — O Indra! adored by the Devas, Sadhyas, Siddhas, come. O, one armed with a thunderbolt and surrounded and fanned by the nymphs, I salute you. Pray guard my sacrifice. Om Indr&ya Nainah. — 42.

अध्याय १६२

श्लोक 25

गान्धर्वमस्त्रं दयितम् असिरत्नं च नन्दकम् प्रस्वापनं प्रमथनं वारुणं चास्त्रमुत्तमम् अस्त्रं पाशुपतं चैव यस्याप्रतिहता गतिः

gāndharvamastraṃ dayitam asiratnaṃ ca nandakam prasvāpanaṃ pramathanaṃ vāruṇaṃ cāstramuttamam astraṃ pāśupataṃ caiva yasyāpratihatā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रविष्टं भागमेकैकं जगतीं यावदेव तु । निर्गमस्तु पुनस्तस्य यावद् वै शेषपड्टिका वारिनिर्गमनार्थं तु तत्र कार्यः प्रणालकः। पीठिकानां तु सर्वासामेतत्सामान्यलक्षणम्

English

Agni come, come, be gracious enough to come. You are adored by the seers, all the Immortals and carrier of oblations to the gods! Be pleased to guard my sacrifice by your power and through your power- ful attendants. I salute you. Om Agnaye Namah. — 43. 0 Vaivasvata! 0 Divine Personage! Dbarmar4ja! be good enough to come. You are adored by all the Devas. You are of the Divine form. You are the cause of men's misery and prosperity. Please guard this sacrifice for my benefit. I salute you. Om Yamfiya Namah. — 44.

अध्याय १६२

श्लोक 26

अस्त्रं हयशिरश्चैव ब्राह्ममस्त्रं तथैव च नारायणास्त्रमैन्द्रं च सार्पमस्त्रं तथाद्भुतम्

astraṃ hayaśiraścaiva brāhmamastraṃ tathaiva ca nārāyaṇāstramaindraṃ ca sārpamastraṃ tathādbhutam

हिन्दी अर्थ

विशेषान् देवताभेदाञ्भृणुध्वं द्विजसत्तमाः । स्थण्डिला वाथ वापी वा यक्षी वेदी च मण्डला त्रिकोणा दशमी तासां संस्थानं वा निबोधत मेखलात्रयसंयुक्ता षडस्त्रा वज्रिका भवेत्

English

Raksoganan&yaka! be good enough to come with your demon attendants, Vet&las and Pistchas, be pleased to guard this sacrifice, you are the lrd of Rdk§asas and the Lokas. 1 salute you. Om Nirritaye Namah. — 45.

अध्याय १६२

श्लोक 27

पैशाचमस्त्रमजितं शोषदं शामनं तथा महाबलं भावनं च प्रस्थापनविकम्पने

paiśācamastramajitaṃ śoṣadaṃ śāmanaṃ tathā mahābalaṃ bhāvanaṃ ca prasthāpanavikampane

हिन्दी अर्थ

तथैव धनुषाकारा सार्धचन्द्रा प्रशस्यते त्रिशूलसहृशी तद्वत् त्रिकोणा ह्यूर्ध्वतो मता। प्रागुदकूप्रवणा तद्वत् प्रशस्ता लक्षणान्विता

English

Come, O Lord! with the seas and the aquatic animals, come with the clouds and Apsarasas. The Vidyadharas and gods will sing praises of you. Do you protect us. I salute you. Om Varunaya Namah. — 46. Oome, 0 Lord 1 to protect me in my sacrifice. Come seated on a stag and in company with the Siddhas (demigods). The lord of the PriniM! the great helper of the author of destruction, do you accept my worship. I salute you. Om Vayave Namah. — 47.

अध्याय १६२

श्लोक 28

एतान्यस्त्राणि दिव्यानि हिरण्यकशिपुस्तदा असृजन्नरसिंहस्य दीप्तस्याग्नेरिवाहुतिम्

etānyastrāṇi divyāni hiraṇyakaśipustadā asṛjannarasiṃhasya dīptasyāgnerivāhutim

हिन्दी अर्थ

परिवेषं त्रिभागेन निर्गमं तत्र कारयेत्। विस्तारं तत्प्रमाणं च मूले चाग्रे तथोर्ध्वतः जलमार्गश्च कर्तव्यस्त्रिभागेन सुशोभनः । लिङ्गस्यार्धविभागेन स्थौल्येन समधिष्ठिता अथवा पादहीनं तु शोभनं कारयेत् सदा

English

Come, 0 Yajneswava O (Tx)rd of the sacrifice)! Come and save the sacrificial ceremony, with the Naksatras (stars). In company with the Oshadhis and the Pitris do you accept my offerings, 0 Lord! Om Somaya Namah. — 48.

अध्याय १६२

श्लोक 29

अस्त्रैः प्रज्वलितैः सिंहम् आवृणोदसुरोत्तमः विवस्वान् घर्मसमये हिमवन्तमिवांशुभिः

astraiḥ prajvalitaiḥ siṃham āvṛṇodasurottamaḥ vivasvān gharmasamaye himavantamivāṃśubhiḥ

हिन्दी अर्थ

उसके ऊपर तीन भागोंसे कण्ठ, एक भागसे कण्ठपट्ट, दो भागोंसे ऊर्ध्वपट्ट तथा शेष भागोंसे पट्टिका बनायी जाती है। एक-एक भाग जगतीपर्यन्त एक-दूसरेमें प्रविष्ट रहते हैं । फिर शेषपट्टिका-पर्यन्त सबका निर्गम होता है। पट्टिकामें जल निकलनेके लिये (सोमसूत्रसे मिली) नाली बनानी चाहिए। यह सभी पीठिकाओंका सामान्य लक्षण है । ऋषिगण ! अब देवताओंके भेदसे पीठिकाओंके

English

THE MAT87A PORAEAM. Come, O Viavesvara! oonie, with the Bearer o( Naetri, idla, sknll and Kbatvftnga. 0 Lord of the wmrida i Master of the sacrifice! you accept my worship to fulfil my sacrifice. 1 salute yon. OLord! Otp lnaya Namah — 49.

अध्याय १६२

श्लोक 30

स ह्यमर्षानिलोद्भूतो दैत्यानां सैन्यसागरः क्षणेन प्लावयामास मैनाकमिव सागरः

sa hyamarṣānilodbhūto daityānāṃ sainyasāgaraḥ kṣaṇena plāvayāmāsa mainākamiva sāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिकोणा-ये पीठिकाओंके भेद हैं । अब इनको स्थिति सुनिये। स्थण्डिला-पीठिका चौकोर होती है, इसमें मेखला आदि कुछ नहीं होती। वापीको दो मेखलाओंसे तथा यक्षीको तीन मेखलाओंसे युक्त जानना चाहिए। चार पहलवाली आयताकार पीठिका वेदी कही जाती है, उसे लिङ्गकी स्थापनामें प्रयुक्त नहीं करना चाहिए। मण्डला मेखलाओंसे युक्त गोलाकार होती है, वह प्रमथगणोंको प्रिय होती है जो पीठिका लाल वर्णवाली तथा मध्यमें दो मेखलाओंसे युक्त होती है, उसे पूर्णचन्द्रा कहते हैं। तीन मेखलाओंसे युक्त छः कोनेवाली पीठिकाको वज्रा कहते हैं ॥ १--१०॥ मूल भागमें कुछ छोटी (पद्मपत्र-सी) सोलह

English

Come, 0 Lord of the P&tdia (netherworlds) and of the mountains! Come you praised in song by the N$ga women and the Kinnaras. O Ananta (Endless One)! Save our sacrifice with the great Yakrfas, and tJragus and the various gods. Om AnantAya Namah — 50.

अध्याय १६२

श्लोक 31

प्रासैः पाशैश्च खड्गैश्च गदाभिर्मुसलैस्तथा वज्रैरशनिभिश्चैव साग्निभिश्च महाद्रुमैः

prāsaiḥ pāśaiśca khaḍgaiśca gadābhirmusalaistathā vajrairaśanibhiścaiva sāgnibhiśca mahādrumaiḥ

हिन्दी अर्थ

पहलोंवाली पीठिका पद्मा कही जाती है। उसी प्रकार धनुषके आकारवाली पीठिकाको अर्धचन्द्रा कहते हैं। ऊपरसे त्रिशूलके समान दिखायी पड्नेवाली, पूर्व तथा उत्तरको ओर कुछ ढालू एवं श्रेष्ठ लक्षणोंसे युक्त पीठिकाको त्रिकोणा कहते हैं। पीठिकाके तीन भाग परिधिके बाहर रहें और मूल, अग्रभाग तथा ऊपर-इन तीनों भागोंके विस्तार अधिक हों। त्रिभागमें जल निकलनेकी सुन्दर नाली (सोमसूत्र) होनी चाहिए।

English

Come you the Lord of the universe! the Greatest Savant! Como you with the gods and the Pitris. You are the Creator of all-being of unparalled might. Come to grace our Sacrifice. 0 Lord! Om BraJiniaiie Namah.— 51. All beings that are in the three worUiw moving or fixed — may they with Brahman, Vi§mi and Siva protect mo. — 52.

अध्याय १६२

श्लोक 32

मुद्गरैर्भिन्दिपालैश्च शिलोलूखलपर्वतैः शतघ्नीभिश्च दीप्ताभिर् दण्डैरपि सुदारुणैः

mudgarairbhindipālaiśca śilolūkhalaparvataiḥ śataghnībhiśca dīptābhir daṇḍairapi sudāruṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

पीठिका लिङ्गके आधे भागकी मोटाईके परिमाणसे बनानी चाहिए। लिङ्गके तीन भागके बराबर मेखलाका खात बनाना चाहिए। अथवा वह चौथाई भागसे कम रहे, किंतु सर्वदा सुन्दर बनाना चाहिए। उत्तरकी ओर स्थित नाली प्रमाणसे कुछ अधिक ही बनानी चाहिए । स्थण्डिला- पीठिकाके स्थापित करनेसे आरोग्य तथा विपुल धन- धान्यादिकी प्राप्ति होती है। यक्षी गौ देनेवाली तथा वेदी सम्पत्तिदायिनी कही गयी है। मण्डलामें कीर्ति प्राप्त होती मण्डलायां भवेत् कीर्तिवरदा पूर्णचन्द्रिका॥ १७ है और पूर्णचन्द्रिका वरदान देनेवाली कही गयी है।

English

O Devas, DAnavas, Yaksas, Gandharvas, Serpents, Kaksasas, seers, men, Go, DevainStaras, be pleased and come and protect mo in the per- formance of my sacrifice. After thus invoking the Deities, offer the ornaments o£ gold to the Ritvikas. — 53-54.

अध्याय १६२

श्लोक 33

ते दानवाः पाशगृहीतहस्ता महेन्द्रतुल्याशनिवज्रवेगाः समन्ततो ऽभ्युद्यतबाहुकायाः स्थितास्त्रिशीर्षा इव नागपाशाः

te dānavāḥ pāśagṛhītahastā mahendratulyāśanivajravegāḥ samantato 'bhyudyatabāhukāyāḥ sthitāstriśīrṣā iva nāgapāśāḥ

हिन्दी अर्थ

आयुष्प्रदा भवेद् वज्रा पद्मा सौभाग्यदा भवेत्। वज्रा दीर्घायु प्रदान करनेवाली तथा पद्मा सौभाग्यदायिनी कही गयी है। अर्धचन्द्रा पुत्र प्रदान करनेवाली तथा ७७७७४७०/७७७४४ ७७४ म त्रिकोणा शत्रुनाशिनी होती है । इस प्रकार देवताकी पूजाके देवस्य यजनार्थ तु पीठिका दश कौर्तिता:। लिये ये दस पीठिकाएँ कही गयी हैं। पत्थरकी प्रतिमामें

English

They should be given earritigs, girdle of gold, rings, clean clothes, and bedstead and double of these sliould be given to the Pre- ceptor. All the BiAhmanas sitting in the different directions should turn their heads on SAntikAdhyaya. — 55-56. The Br&hmanas engaged for the sacrifice who fast, should follow all these things, and the devotee should make the Brahman vAchana (svaativAchana) in the beginning, middle and the end. — 57.

अध्याय १६२

श्लोक 34

सुवर्णमालाकुलभूषिताङ्गाः पीतांशुकाभोगविभाविताङ्गाः मुक्तावलीदामसनाथकक्षा हंसा इवाभान्ति विशालपक्षाः

suvarṇamālākulabhūṣitāṅgāḥ pītāṃśukābhogavibhāvitāṅgāḥ muktāvalīdāmasanāthakakṣā haṃsā ivābhānti viśālapakṣāḥ

हिन्दी अर्थ

शैले शैलमयीं पार्थिवीं तथा॥ १९ पत्थरकी तथा मिट्टीकी मूर्तिमें मिट्टीकी पीठिका देनी शैले शैलमयीं दद्यात् पावे पार्थिवीं तथा॥ १९ चाहिए । इसी प्रकार काष्ठको मूर्तिमें काष्ठकी तथा मिश्रित दारुजे दारुजां कुर्यान्मिश्रे मिश्रां तथैव च। धातुओंकी प्रतिमामें धातुमिश्रितकी पीठिका रखनी नान्ययोनिस्तु शुभफलेप्सुभिः ॥ २ चाहिए। शुभ फलको कामना करनेवालोंको दूसरे स्वु. कर्तव्या' सदा शु तु र प्रकारकी पीठिका कभी नहीं देनी चाहिए। पीठिकाकी अर्चायामासमं हैर्घ्यं लिड्रायामसमं तथा। लम्बाई मूर्तिमें तथा लिङ्गमें बराबर नहीं रखी जाती । जिस

English

Afterwards the devotee should get himself bathed by the Bi'Shinanas and the Brfihmaas should recite the Vedic hymns and then he is to take a handful of flowers after circumambulation and wear a garland of wliile flowers and cloth. He should then invoke the scale and say " you are the strength of all the Devas and rest on truth. 1 salute you; 0 Jagad- dbatri! you have been designed by the Ix)rd Brahma as the witness. You hold yourself between the Truth and the Untruth. You are the life between the virtuous and the vicious. You weigh all- Weigh me then, and carry me across the ocean of the world. I salute you. Only in you is the Lord of the twenty-five elements inherent. I therefore salute you. I salute you 0, Govinda! in the form of this scale. 0 llari 1 be gracious enough to see me taken across this ocean of the world." — 58-64.

अध्याय १६२

श्लोक 35

तेषां तु वायुप्रतिमौजसां वै केयूरमौलीवलयोत्कटानाम् तान्युत्तमाङ्गान्यभितो विभान्ति प्रभातसूर्यांशुसमप्रभाणि

teṣāṃ tu vāyupratimaujasāṃ vai keyūramaulīvalayotkaṭānām tānyuttamāṅgānyabhito vibhānti prabhātasūryāṃśusamaprabhāṇi

हिन्दी अर्थ

, देवताकी जो पत्नी हो, उसे उसी पीठपर स्थापित करना यस्य देवस्य या पत्नी तां पीठे परिकल्पयेत्। । चाहिए। इस प्रकार यह मैंने आपलोगोंको संक्षेपमें एतत् सर्व समाख्यातं समासात् पीठलक्षणम्॥ २१ पीठिकाका लक्षण बतलाया है॥ ११--२१॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे देवतार्चानुकीर्तने पीठिकानुकीर्तनं नाम द्विषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

Then after circumambulating and putting on a coat of mail, sword, shield and ornaments the devotee should sit in one of the scales. — 65. Seeing the face of Lord Sri Hari and taking the golden image of DharmarSja with that of the Sun by botli of his bands. The BrAhinaas should then weigh the devotee with excellent gold pieces until the scale. kicks the ground. Then the king eager fur his prosperity should place more gold than that of bis weight on tlie floor and remaining in the scale for sometime utter the following words: — Devi! you are tlie witness of all, I therefore salute you. You were first created by BrahmA and the whole of the moveable and the immoveable world is held by you. O VWva- dh&riai! you are the soul of all beings. You are the holder of the universe.

अध्याय १६२

श्लोक 36

क्षिपद्भिर् उग्रैर् ज्वलितैर् महाबलैर् महास्त्रपूगैः सुसमावृतो बभौ ।गिरिर्यथा संततवर्षिभिर् घनैः कृतान्धकारान्तरकंदरो द्रुमैः

kṣipadbhir ugrair jvalitair mahābalair mahāstrapūgaiḥ susamāvṛto babhau / giriryathā saṃtatavarṣibhir ghanaiḥ kṛtāndhakārāntarakaṃdaro drumaiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें देवतार्चानुकीर्तन-प्रसङ्गमें पीठिका-वर्णन नामक दो सौ बासठवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ शिवलिङ्गके निर्माणकी विधि सूत उवाच सूतजी कहते हैं-ऋषियो! अब मैं लिङ्गके

English

I salute you." After saying so he should alight from the scale and give first of all half of the whole offerings to the preceptor (Ghiru) and the arest should be made over to the Ritvijas and with their permission, should distribute a portion of that wealth among others also. — 66-72.

अध्याय १६२

श्लोक 37

तैर्हन्यमानो ऽपि महास्त्रजालैर् महाबलैर् दैत्यगणैः समेतैः ।नाकम्पताजौ भगवान्प्रतापस्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः

tairhanyamāno 'pi mahāstrajālair mahābalair daityagaṇaiḥ sametaiḥ / nākampatājau bhagavānpratāpasthitaḥ prakṛtyā himavānivācalaḥ

हिन्दी अर्थ

अथातः सम्प्रवक्ष्यामि लिङ्गलक्षणमुत्तमम्। उत्तम लक्षणका वर्णन कर रहा हूँ। चतुर पुरुष अत्यन्त सुस्निग्धं च सुवर्ण च लिङ्गं कुर्याद् विचक्षणः ॥ १ चिकने एवं श्रेष्ठ (श्वेत) रंगके शिवलिङ्गका निर्माण करे। प्रासादस्य प्रमाणेन लिङ्गमानं विधीयते। मन्दिरके प्रमाणके अनुसार ही शिवलिङ्गका प्रमाण बतलाया लिङ्गमानेन वा विद्यात् प्रासादं शुभलक्षणम् ॥ २ गया है। अथवा शिवलिङ्गके प्रमाणानुसार शिव-मन्दिरका चतुरस्रे समे गर्ते ब्रह्मसूत्रं निपातयेत्। निर्माण शुभ जानना चाहिए। सर्वप्रथम चौकोर एवं वामेन ब्रह्मसूत्रस्य अर्चा वा लिङ्गमेव च॥ ३ समतल गर्तमें ब्रह्मसूत्र गिराना चाहिए । ब्रह्मसूत्रकी बायीं प्रागुत्तरेण लीनं तु दक्षिणापरमाश्रितम्। ओर अर्चा या लिङ्गकी स्थापना करनी चाहिए। वहाँ पुरस्यापरदिग्भागे पूर्वद्वारं प्रकल्पयेत्॥ ४ पूर्वोत्तर या दक्षिणपूर्वकी ओर पूर्वद्वार बनाना चाहिए।

English

The poor, the helpless, the good, the worthy and the Br&hmanss should all be duly honoured. The offerings of the tulSdSna, should not be allowed to lie in the house even for some time. One who does so is visited by fear, privation and pestilence. By readily distributing it among others one gets blessings from superiors. — 73-74. Those who observe this Mab& D&na in such a way reign over a Loka for one manvantara. — 75.

अध्याय १६२

श्लोक 38

संत्रासितास्तेन नृसिंहरूपिणा दितेः सुताः पावकतुल्यतेजसा ।भयाद्विचेलुः पवनोद्धुताङ्गा यथोर्मयः सागरवारिसंभवाः

saṃtrāsitāstena nṛsiṃharūpiṇā diteḥ sutāḥ pāvakatulyatejasā / bhayādviceluḥ pavanoddhutāṅgā yathormayaḥ sāgaravārisaṃbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

माहेन्द्र वह द्वार कुछ दक्षिणाश्रित या ईशानमें लीन रहना चाहिए। bd hrs ss पूर्वका यह द्वार माहेन्द्रद्वार कहलाता है। प्रथमतः पूर्वद्वारको थे इक्कीस भागोंमें विभक्तकर मध्य भागमें ब्रह्मसूत्रकी ततो मध्य देते जात्याः अहासून प्रकल्पयेत्। कल्पना करनी चाहिए। इसके अर्धभागको तीन भागोंमें तस्यार्धं तु त्रिधा कृत्वा भागं चोत्तरतस्त्यजेत्॥ ६ विभक्तकर उत्तरकी ओर तथा दक्षिणकी ओर एक-एक एवं दक्षिणतस्त्यक्त्वा ब्रह्मस्थानं प्रकल्पयेत्। भाग छोड़कर ब्रह्मस्थानकी कल्पना करनी चाहिए। उस भागार्धेन तु यल्लिङ्गं कार्य तदिह शस्यते॥ ७ अर्धभागमें लिङ्गकी स्थापना प्रशस्त मानी गयी है। एकस्मिन्नेव नवधा गर्भे लिङ्गानि कारयेत्। समसूत्रं विभज्याथ नवधा गर्भभाजितम्

English

He becomes illustrious like the Sun and then goes to the realm of Visnu seated in a Viruana deocorated with beautifid perforated work, bells, garlands and adorned by the nymphs where be remains for crores of kalpas. — 76.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 162
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.