Matsya Purana· Matsya Purāṇa
167
अध्याय 167 / 176

Adhyaya 167

67 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ67 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६७

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १६७ एवमेकार्णवीभूते शेते लोकेमहाद्युतिः प्रच्छाद्य सलिलेनोर्वीं हंसो नारायणस्तदा

matsya-purāṇa 167 evamekārṇavībhūte śete lokemahādyutiḥ pracchādya salilenorvīṃ haṃso nārāyaṇastadā

हिन्दी अर्थ

गये हैं। वलभी और छन्दक प्रासादमें गौरवर्ण जटा- मुकुटधारिणी एवं क्रमशः चार हाथोमें--वरमुद्रा, अभयमुद्रा अक्षसूत्र और कमण्डलु. धारण करनेवाली देवीशशुभदायिती

English

Matsya said: — When there is one vast expanse of water. Lord Vi§nu covers the earth with water and sleeps on it in the form of a swan (Hamsa). One who thus sleeps in midst of this mass of waters and Rajas is known as the undecaying mighty armed Purfi§a named Brahma. That Lord Visnu dispels the Tamoguna by His glory and infuses the mind with Sattvagunas. This is the real supreme truth, and His true Jn&nmfirti (true knowledge). He is the goal of the Upanisadas and the mystery of the Aranyakas. He is the Yajnapuru§a (the sacrificial Lord); He is next to Him and He is again the Highest excellent person (parama puru?otlama). — 1-5.

अध्याय १६७

श्लोक 2

महतो रजसो मध्ये महार्णवसरःसु वै विरजस्कं महाबाहुम् अक्षयं ब्रह्म यद्विदुः

mahato rajaso madhye mahārṇavasaraḥsu vai virajaskaṃ mahābāhum akṣayaṃ brahma yadviduḥ

हिन्दी अर्थ

१०३२ मत्स्यपुराण गृहे तु रक्तमुकुटा उत्पलाङ्कशधारिणी। हैं। गृहमें लाल मुकुट धारण करनेवाली, चार हाथोंमें क्रमशः कमल, अङ्कुश, वरदमुद्रा एवं अभयमुद्रासे युक्त देवीका पतिसहित पूजन करना चाहिए। बुद्धिमान् पुरुषको दूसरी जो तपोवनमें स्थित रहनेवाली देवी

English

The Ritwika Br&hmanas who perform and direct the performance of the sacrifices were first bom of Visnu. He created BrahmS first from His mouth, and then from His arms He created U<lgat&, Samaga, HotS, and Adhvaryu (the sacrificial priests). From His back came MitrSvaruna, Brahman&chhamsi, PrastotH, and Prati Pmslota. The PratihartA and the Potfi, Brahmanas were produced from the stomach; AchAvSkas and Ne$t were born from his thighs; Agnidhra BrAlnnanas from His hands; Subrahamanya Brahmanas from His knees; the UnnetA and JAtusa BrAhmanas were born from Ilis feet. Thus the Lord created sixteen excellent priests who performed the functions of all the sacrifices. Xiord Visnu, the very incarnation of the Vedas, rests in sacrifices. The Vedas along with the six ahgas which dictate karmas are also this Supreme Puru§a and nothing else. — 6-12.

अध्याय १६७

श्लोक 3

आत्मरूपप्रकाशेन तमसा संवृतः प्रभुः मनः सात्त्विकमाधाय यत्र तत्सत्यमासत

ātmarūpaprakāśena tamasā saṃvṛtaḥ prabhuḥ manaḥ sāttvikamādhāya yatra tatsatyamāsata

हिन्दी अर्थ

हैं, उनकी भलीभाँति पूजा करनी चाहिए। देवीके साथ विनायक (गणेशजी) वलभी और छन्दक प्रासादमें देव्या विनायकस्तद्दद् बलभीच्छन्दके शुभः॥ ५६ शुभदायक होते हैं इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रासादानुकीर्तनं नामैकोनसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें प्रासादानुकीर्तन नामक दो सौ उनहत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

shall tell you the wonderful scene beheld by the sage MArka- deya at the time of Lord Vi§nu's repose in the vast speck of water all by Himself. Swallowed up by Lord Vi§nu, the sage MArkandeya remained within His belly by His glory for many thousands of years and began to wander about there. There he made pilgrimages to many places; and he saw the sacred places, the holy hermitages, and the divine realms. He also beheld the wonderful countries, empires, various kinds of cities, etc. Then the sage devoted himself to meditation, to the perform- ance of sacrifices, Japams and Homas, and asceticism by virtue of which he slowly came out of Vipu's mouth. He did not know at all when he entered in His belly or when he came out of His mouth. This was due to Lord's MAyA. He saw the whole universe under the cover of Tamoguna

अध्याय १६७

श्लोक 4

याथातथ्यं परं ज्ञानं भूतं तद्ब्रह्मणा पुरा रहस्यारण्यकोद्दिष्टं यच्चौपनिषदं स्मृतम्

yāthātathyaṃ paraṃ jñānaṃ bhūtaṃ tadbrahmaṇā purā rahasyāraṇyakoddiṣṭaṃ yaccaupaniṣadaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रासाद-संलग्न मण्डपोंके नाम, स्वरूप, भेद और उनके निर्माणकी विधि वरदाभयदा चापि पूजनीया सभर्तृका

English

and that vast expanse of water. He was afraid. The sage was then bewildered and lost all hopes of life. On seeing Visu he seemed to have remembered N&r&yana and became glad. He became tonished and standing in that vast expanse of water did not know whether ha was dreaming or deluded. — 13-20,

अध्याय १६७

श्लोक 5

पुरुषो यज्ञ इत्येतद् यत्परं परिकीर्तितम् यश्चान्यः पुरुषाख्यः स्यात् स एष पुरुषोत्तमः

puruṣo yajña ityetad yatparaṃ parikīrtitam yaścānyaḥ puruṣākhyaḥ syāt sa eṣa puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

सूत उवाच सूतजी कहते हैं-- श्रेष्ठ ऋषिगण ! अब मैं प्रासादोंके अथातः सम्प्रवक्ष्यामि मण्डपानां तु लक्षणम्। अनुरूप मण्डपोंका लक्षण बतला रहा हूँ। इस प्रसङ्गमें मण्डपप्रवरान् वक्ष्ये प्रासादस्यानुरूपतः॥ ९ श्रेष्ठ मण्डपोंका भी वर्णन करूँगा। ज्येष्ठ, मध्यम और विविधा मण्डपाः कार्या ज्येष्ठमध्यकनीयसः। कनिष्ठ-भेदोंसे विविध मण्डपोंकी रचना करनी चाहिए। नामतस्तान् प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमः॥ २ मैं उन सभीका आनृपूर्वी नाम-निर्देशपूर्वक वर्णन कर कौसल्यो बुद्धिसंकीर्णो गजभद्रो जयावहः॥ ३ अमतनन्दन, कौसल्य, बुद्धिसंकीर्ण, गजभद्र, जयावह, श्रीवत्सो विजयश्चैव वास्तुकीर्तिः श्रुति्ञय:। श्रीवत्स, विजय, वास्तुकीर्ति, श्रुतिञ्जय, यज्ञभद्र, विशाल,

English

He said to himself " What wonders have I seen! surely this universe would not be so much fraught with troubles." With such thoughts tha sage saw that there was no Sun, Moon, wind, mountain nor earth. What world was that? While he was thinking thus, he saw a man sleeping, and floating like a mountain as if a cloud, half submerged on that water. He> was brilliant -like the Sun and even in that night He was luminous b His own splendour as if He was awake. No sooner the Muni MSrkandeya came to know who He was, then he immediately went again into His belly. — 21-25.

अध्याय १६७

श्लोक 6

ये च यज्ञकरा विप्रा ये चर्त्विज इति स्मृताः अस्मादेव पुरा भूता यज्ञेभ्यः श्रूयतां तथा

ye ca yajñakarā viprā ye cartvija iti smṛtāḥ asmādeva purā bhūtā yajñebhyaḥ śrūyatāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

आवळ जतत या सुग्रीव, हरित, कर्णिकार, शतर्धिक, सिंह, श्यामभद्र वा र k तथा सुभद्र-ये सत्ताईस प्रकारके मण्डप कहे गये हैं। सुग्रीवो हरितश्चैव कर्णिकारः शतर्थिकः॥ ५ अब आपलोग इनके लक्षणोंको सुनिये। जिस मण्डपमें सिंहश्च श्यामभद्रश्च सुभद्रश्च तथैव च। चौंसठ स्तम्भ लगे हों, उस मण्डपको 'पुष्पक' कहते सप्तविंशतिराख्याता लक्षणं शृणुत द्विजाः॥ ६ हैं। इसी प्रकार बासठ स्तम्भवालेको 'पुष्पभद्र' और

English

Getting inside the belly of the Lord, Mdrkad&ya thought of what he had seen outside as a dream, and like before went to many sacred places full of many hermitages and having many pools and streamlets- flowing in them. — 26-27.

अध्याय १६७

श्लोक 7

ब्रह्माणं प्रथमं वक्त्राद् उद्गातारं च सामगम् होतारमपि चाध्वर्युं बाहुभ्यामसृजत्प्रभुः

brahmāṇaṃ prathamaṃ vaktrād udgātāraṃ ca sāmagam hotāramapi cādhvaryuṃ bāhubhyāmasṛjatprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञभद्रो विशालश्च सुश्लिष्टः शत्रुमर्दनः स्तम्भा यत्र चतुःषष्टिः पुष्पकः समुदाहृतः। साठ स्तम्भवालेको 'सुव्रत' कहा गया है। अट्टावन द्विषष्टिः पुष्पभद्रस्तु षष्टिः सुब्रत उच्यते॥ ७ स्तम्भवाला मण्डप ' अमृतनन्दन' कहा जाता है। छप्पन अष्टपञ्जाशकस्तम्भः कथ्यतेऽमृतनन्दनः। स्तम्भोंवाले मण्डपको ' कौसल्य', चौवन स्तम्भवालेको कौसल्यः षट् च पञ्चाशच्चतुष्पञ्चाशता पुनः॥ ८ बुद्धिसंकीर्ण, उससे दो स्तम्भ कम अर्थात् बावन

English

He also saw many people performing various sacrifices and hundreds of Bralmianas. The Brahmanas were all pursuing the highest path of duty and he also found the four orders well-established. In that way, the great sage Markapdeya passed a divine century within Vi§nu. But he could not find the end of the belly of Nardyana. — 28-30.

अध्याय १६७

श्लोक 8

ब्रह्मणो ब्राह्मणाच्छंसि प्रस्तोतारं च सर्वशः तौ मित्रावरुणौ पृष्ठात् प्रतिप्रस्तारमेव च

brahmaṇo brāhmaṇācchaṃsi prastotāraṃ ca sarvaśaḥ tau mitrāvaruṇau pṛṣṭhāt pratiprastārameva ca

हिन्दी अर्थ

बुद्धिसंकीणो स्तम्भवालेको ' गजभद्रक', पचास स्तम्भवालेको 'जयावह' नाम्ना तु बुद्धिसंकीर्णो दविहीनो I अड़तालीस स्तम्भोंवाले मण्डपको ' श्रीवत्स ' तथा छियालीस

English

Koth.-> A ll this is allegorical. It simply means that at the time of the dissolution of'the universe, everything becomes extinct, only the Lord remains with everything ab- sorbed within Himself and at the recreation of the universe, Ho gives birth to one after the other till the universe becomosQcompleto.

अध्याय १६७

श्लोक 9

उदरात्प्रतिहर्तारं पोतारं चैव पार्थिव अच्छावाकमथोरुभ्यां नेष्टारं चैव पार्थिव

udarātpratihartāraṃ potāraṃ caiva pārthiva acchāvākamathorubhyāṃ neṣṭāraṃ caiva pārthiva

हिन्दी अर्थ

जयावहस्तु पञ्चाशच्छ्रीवत्सस्तद् विहीनकः॥ ९ स्तम्भोंवालेको “विजय ' कहते हैं। उसी प्रकार छियालीस विजयस्तदद्विहीनः स्याद् वास्तुकीर्तिस्तथैव च। स्तम्भोंवाला मण्डप ' वास्तुकीर्ति' कहलाता है । चौवालीस द्वाभ्यामेव प्रहीयेत ततः श्रुति्जयोऽपरः॥ १० स्तम्भोंवाले मण्डपको ' श्रुतिञ्जय’ कहते हैं ॥ १--१०॥ चत्वारिंशच्यज्ञभद्रस्तदृद्विहीनी विशालकः। 'यज्ञभद्र'-मण्डपमें चालीस, विशालकमें उससे

English

Then after sometime coming out of Vignu's mouth, the sage saw a boy sleeping on the branch of a banyan tree. He was seen playing all by himself without any anxiety in the universe bereft of creation. The sky was covered with mist and the down below was a vast expanse of water There were no beings nor lives there. The sage was much surprised and tried, out of curiosity, to see the boy satisfactorily, but could not look at Him on account of His dazzling brilliancy. Then he thought to himself while floating on the water, 1 undoubtedly saw him before, but am doubtful as I might be deluded by Deva MayS. Then being amazed and struck with horror, the sage approached that boy swimming in the water. Then the Lord, in the form of that young boy, thundered to Mdrkan.<j6y Markandeya! donot be afraid. Come near me. "

अध्याय १६७

श्लोक 10

पाणिभ्यामथ चाग्नीध्रं सुब्रह्मण्यं च जानुतः ग्रावस्तुतं तु पादाभ्याम् उन्नेतारं च याजुषम्

pāṇibhyāmatha cāgnīdhraṃ subrahmaṇyaṃ ca jānutaḥ grāvastutaṃ tu pādābhyām unnetāraṃ ca yājuṣam

हिन्दी अर्थ

षट्त्रिंशच्चैव सुश्लिष्टो द्विहीनः शत्रुमर्दनः॥ ११ दो स्तम्भ न्यून अर्थात् अडतीस, 'सुश्लिष्ट' में छत्तीस विंशतिः कर्णिकारः स्यादष्टादश शतर्थिक:

English

Hearing those words the tired sage said: — 31-37.

अध्याय १६७

श्लोक 11

एवमेवैष भगवान् षोडशैव जगत्पतिः प्रवक्तॄन्सर्वयज्ञानाम् ऋत्विजो ऽसृजदुत्तमान्

evamevaiṣa bhagavān ṣoḍaśaiva jagatpatiḥ pravaktṝnsarvayajñānām ṛtvijo 'sṛjaduttamān

हिन्दी अर्थ

त्रिकोणं वृत्तमर्धेन्दुमष्टकोणं द्विरष्टकम् चतुष्कोणं तु कर्तव्यं संस्थानं मण्डपस्य तु। राज्यं च विजयश्चैव आयुर्वर्धभमेव च पुत्रलाभः श्रियः पुष्टिस्त्रिकोणादिक्रमाद् भवेत्। एवं तु शुभदाः प्रोक्ताश्चान्यथा त्वशुभावहाः

English

" Who is it that despising my asceticism summons me by name? Who is despising my age of a thousand divine years? Even if you are Devas you ought not to behave with me in this way; Brabm& even calls me longlived. Who is it that after practising rigid penances and leaving all hopes of life courts his destruction by addressing me by my name?" — 38-40.

अध्याय १६७

श्लोक 12

तदेष वै वेदमयः पुरुषो यज्ञसंज्ञितः वेदाश्चैतन्मयाः सर्वे साङ्गोपनिषदक्रियाः

tadeṣa vai vedamayaḥ puruṣo yajñasaṃjñitaḥ vedāścaitanmayāḥ sarve sāṅgopaniṣadakriyāḥ

हिन्दी अर्थ

वृक्षकोणश्रमिद्वारस्तम्भकू पध्वजादिभिः । कुड्यश्चश्रेण वा विद्धं द्वारं न शुभदं भवेत् और 'शत्रुमर्दन' में उससे दो स्तम्भ न्यून अर्थात् चौंतीस, ' भागपञ्च' में बत्तीस और 'नन्दन' में तीस स्तम्भ माने गये हैं। अद्वाईस स्तम्भोंका "मानव" छब्बीसका 'मानभनद्र', चौबीसका 'सुग्रीव', बाईसका

English

When Mrkandeya finished his wrathfiil speech, the Lord Madhu- sfidana said: — " Son! I am Purinapuruoa, Your progenitor. Why do you not come to me? 1 am your father; Your Guru. In former times

अध्याय १६७

श्लोक 13

स्वपित्येकार्णवे चैव यदाश्चर्यमभूत्पुरा श्रूयतां तद्यथा विप्रा मार्कण्डेयकुतूहलम्

svapityekārṇave caiva yadāścaryamabhūtpurā śrūyatāṃ tadyathā viprā mārkaṇḍeyakutūhalam

हिन्दी अर्थ

'हरित', बीसकी 'कर्णिका'' अठारहका 'शतधिक”, सोलहका 'सिंह', चौदहका 'श्यामभद्र' और बारहका 'सुभद्र' कहा गया है। इस प्रकार मैंने लक्षणोंसहित मण्डपोंके नाम तुम्हें बतला दिया। इन मण्डपोंकी स्थापना त्रिकोण, गोलाकार, अर्धचन्द्राकार, अष्टकोण, दशकोण अथवा चतुष्कोणरूपमें करनी चाहिए। इन त्रिकोणादिकोंकी स्थापनासे क्रमशः राज्य, विजय, आयुकी वृद्धि, पुत्र-लाभ, लक्ष्मी और पुष्टिकी प्राप्ति होती है। इस प्रकारके मण्डप मङ्गलदायक तथा इनसे विपरीत अमङ्गलकारक होते हैं। गृहके मध्यमें चौंसठ पदोंकी कल्पनाकर मध्यमें द्वार बनाना चाहिए। चौड़ाईसे ऊँचाई दुगुनी होनी चाहिए और उसके कटिभागको तृतीयांशके

English

TEE AT$7A PDEAmM.

अध्याय १६७

श्लोक 14

गीर्णो भगवतस्तस्य कुक्षावेव महामुनिः बहुवर्षसहस्रायुस् तस्यैव वरतेजसा

gīrṇo bhagavatastasya kukṣāveva mahāmuniḥ bahuvarṣasahasrāyus tasyaiva varatejasā

हिन्दी अर्थ

बराबर बनाना चाहिए। चौड़ाईका आधा मध्यभाग होना चाहिए। उसके चारों ओर दूसरी दीवालें रहेंगी। मध्यभागके चतुर्थांशसे तिगुना लम्बा और दूना विस्तृत द्वार होना चाहिए, जो गूलरका बना हुआ हो। दोनों शाखाओंका विस्तार द्वारके विस्तारका चतुर्थांश हो

English

your father the sage A/igirasa o,ored Me with great devotion and asceti- cism with the intention of begetting a son. Then, at the close of liis asceticism, he sought a most illustrious son which boon I granted and by virtue of the same he was blessed with you as a son. 0, M&rkandeya who can by his Yogic power see me dabbling like a boy at a period like this, unless He is blessed by me? " — 41-45.

अध्याय १६७

श्लोक 15

अटंस्तीर्थप्रसङ्गेन पृथिवीं तीर्थगोचराम् आश्रमाणि च पुण्यानि देवतायतनानि च

aṭaṃstīrthaprasaṅgena pṛthivīṃ tīrthagocarām āśramāṇi ca puṇyāni devatāyatanāni ca

हिन्दी अर्थ

मण्डप-द्वार, तीन, पाँच, सात अथवा नौ शाखाओंसे युक्त बनते हैं, जो क्रमशः कनिष्ठ, मध्यम और ज्येष्ठ कहलाते हैं। एक सौ साढ़े चालीस अंगुल ऊँचा द्वार धनप्रद एवं उत्तम होता है। अन्य दो एक सौ तीस तथा एक सौ बीस अंगुलके होते हैं। शुद्ध वायुके आने-जानेके लिये एक सौ अस्सी अंगुल ऊँचा द्वार होना चाहिए। उसी प्रकार एक सौ दस, एक सौ सोलह, एक सौ नब्बे तथा अस्सी अंगुलके द्वार होने चाहिए। सर्वदा क्रमशः ये दस प्रकारके द्वार कहे गये हैं। इनके अतिरिक्त अन्य प्रकारके द्वार वर्जित हैँ; क्योंकि वे चित्तको उद्विग्न करनेवाले होते हैं। सभी वास्तुओंमें प्रयत्नपूर्वक द्वारवेधसे बचना चाहिए। सामनेकी ओर वृक्ष, कोण,

English

Afterwards, the great ascetic, the longlived sage Markandeya with folded hands and with eyes struck with wonder most devoutfully saluted Lord Visriu after reciting his name and Gotra. — 4647

अध्याय १६७

श्लोक 16

देशान्राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च जपहोमपरः शान्तस् तपो घोरं समास्थितः

deśānrāṣṭrāṇi citrāṇi purāṇi vividhāni ca japahomaparaḥ śāntas tapo ghoraṃ samāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

सबसे विद्ध किया हुआ द्वार मंगलकारी नहीं उत्तरे सरलैस्तालैः शुभा स्यात् पुष्पबाटिका

English

M&rkandeya said: — "0 Sinless one! I am eager to know Thy this M&yS in truth. Thou art reposing in this expanse of water. Thou art in the form of a boy. By what name art Thou known in this universe? Thou must be a very great soul, indeed; else who can remain in this state. ** — 48-49.

अध्याय १६७

श्लोक 17

मार्कण्डेयस्ततस्तस्य शनैर्वक्त्राद्विनिःसृतः स निष्क्रामन्न चात्मानं जानीते देवमायया

mārkaṇḍeyastatastasya śanairvaktrādviniḥsṛtaḥ sa niṣkrāmanna cātmānaṃ jānīte devamāyayā

हिन्दी अर्थ

पार्श्वतश्वापि कर्तव्यं परिवारादिकालयम् याम्ये तपोवनस्थानमुत्तरे मातृकागृहम्। महानसं तथाऽऽग्नेये नै्ऋत्येऽथ विनायकम् वारुणे श्रीनिवासस्तु वायव्ये गृहमालिका। उत्तरे यज्ञशाला तु निर्माल्यस्थानमुत्तरे

English

lrf"Bhagavana said: — " 0 BrAhmana! I am N&r&yans. I am the Creator and Destroyer of all. I am known as xVnanta, SahsrasirsA, Sesa, &c. in the Vedas. I am that golden PoT*son, illustrious like the Sun. I am Brahmam&y& yajna among the sacrifices. 1 am Agni carrying oblations. I am the father of waters. I am Indra in his place. 1 am tlio Parivatsara of the years. I am the yogi, the cycle and the end of the cyle. I am present

अध्याय १६७

श्लोक 18

निष्क्रम्याप्यस्य वदनाद् एकार्णवमथो जगत् सर्वतस्तमसाच्छन्नं मार्कण्डेयो ऽन्ववैक्षत

niṣkramyāpyasya vadanād ekārṇavamatho jagat sarvatastamasācchannaṃ mārkaṇḍeyo 'nvavaikṣata

हिन्दी अर्थ

वारुणे सोमहैवत्ये बलिनिर्वपणं स्मृतम्। पुरतो वृषभस्थानं शेषे स्यात् कुसुमायुधः जलवापी तथेशाने विष्णुस्तु जलशाय्यपि। एवमायतनं कुर्यात् कुण्डमण्डपसंयुतम्

English

in all the beings including the Devas. 1 am the esa among the serpents and the Garuda among the birds. T am die end of all in the shape of Dharmar&ja. I am the dhavma of all the Aiiramas. I am the asceticism of all the dewellers in tlie hermitages. 1 am the divine river. 1 am the milk ocean Ksiroda. I am the suxn'eine truth. 1 am PrajApati. I am the Safildiya and Yoga, lam the liigliest place, the sacrifice, the Presiding Deity ov'er learning. 1 am the Sun, tlie wind, the earth, the sky, the water, the ocean, tlie stars, the directions, the years, the moon, the clouds; I slqepin the milk ocean; I am the conflagration tiro in the salt ocean. I drink up all the llavihs in the form of waters by means of saipyartaka fire. 1 am the Parama PurAina. 1 am the Creator of the past, fi:turQ and the present. Brahmuna! Avhalover you see or hoar about or think about, I am all those, I created this ut»i verso before and 1 am creating it now. MArkandeya! I create this whole universe at the end of each yuga and then support it. Hear about my dharmas by joyfully entering within My belly. Brahma along with the liisis and the Devas rests in My body. I am the Avyakta Yoga, again 1 am Vyakta, the enemy of the demons. You attain to me. 1 am the one-lettcrecl mantra and again the three-lettered mantra. J give dhanna, artlia, k and again 1 am the giver of Mukti. I am the giver of salvation, 1 am " Oiii " the symbol of the sacred Trinity. "—51-65.

अध्याय १६७

श्लोक 19

तस्योत्पन्नं भयं तीव्रं संशयश्चात्मजीविते देवदर्शनसंहृष्टो विस्मयं परमं गतः

tasyotpannaṃ bhayaṃ tīvraṃ saṃśayaścātmajīvite devadarśanasaṃhṛṣṭo vismayaṃ paramaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

यः कारयेत् सुरगृहं विविधं ध्वजाङ्कं श्रीस्तं न मुञ्चति सदा दिवि पूज्यते च गोवस्त्रकाञ्जचनहिरण्यधराप्रदानं देयं गुरुद्विजवरेषु तथान्नदानम् होता। इन द्वारवेधसे क्रमशः क्षय, दुर्गति, प्रवास, क्षुधाका भय, दुर्भाग्य, बन्धन, रोग, दरिद्रता, कलह, विरोध, धनहानि-ये सब कुपरिणाम होते हें । घरके पूर्व दिशामें फलदार वृक्ष, दक्षिण दिशामें दूधवाले वृक्ष,

English

When Lord Visnu thus spoke to that sage, He suddenly swallowed the sage. Then the sage rested there in His belly in peace and was desirous of hearing about the. truth of eternal Vishnu. Ho lieard the sound " Haibsa " there, thus • — 1 am known as the eternal Uarfasa. It is 1 that remains in this great ocean bereft of the Sun and Moon and roam about slowly and again create the world by assuming various bodies. — 66.

अध्याय १६७

श्लोक 20

चिन्तयञ्जलमध्यस्थो मार्कण्डेयो विशङ्कितः किं नु स्यान्मम चिन्तेयं मोहः स्वप्नो ऽनुभूयते

cintayañjalamadhyastho mārkaṇḍeyo viśaṅkitaḥ kiṃ nu syānmama cinteyaṃ mohaḥ svapno 'nubhūyate

हिन्दी अर्थ

पश्चिम दिशामें विविध भाँतिके कमलोंसे सुशोभित जल तथा उत्तर दिशामें चीड और ताड़के वृक्षोंसे युक्त पुष्पवाटिका मङ्गलदायिनी होती है जल सभी दिशाओंमें श्रेष्ठ है, चाहे वह (नदी आदिका) बहता हुआ हो अथवा (कूप, सरोवर आदिका) अचल मुख्य भवनके दोनों पार्श्वोमें परिवार- वर्गका निवासस्थान बनाना चाहिए। दक्षिणकी ओर

English

Here ends the one hundred and sixty-seventh chapter on the creation fxom the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 21

व्यक्तमन्यतमो भावस् तेषां संभावितो मम न हीदृशं जगत्क्लेशम् अयुक्तं सत्यमर्हति

vyaktamanyatamo bhāvas teṣāṃ saṃbhāvito mama na hīdṛśaṃ jagatkleśam ayuktaṃ satyamarhati

हिन्दी अर्थ

तपोवन अथवा तपस्याका स्थान, उत्तरमें मातृकाओंका भवन, अग्निकोणमें पाकशाला, नैऋत्यकोणमें गणेशका निवास, पश्चिममें लक्ष्मीका निवास, वायव्यकोणमें गृहमालिका, उत्तरमें यज्ञशाला और निर्माल्यका स्थान होना चाहिए। पश्चिमकी ओर चन्द्रादि देवताओंके लिये बलिदान देनेका स्थान, सामनेकी ओर वृषभका स्थान और शेष भागमें कामदेवके स्थानका निर्माण करना चाहिए। ईशानकोणमें जलयुक्त बावली रहे तथा वहीं जलशायी विष्णुभगवानूका भी स्थान रहे। इस प्रकार कुण्ड और मण्डपसे युक्त गृहका निर्माण करना चाहिए। जो मनुष्य घण्टा, वितान, तोरण तथा चित्रसे सुशोभित, नित्य महोत्सवसे प्रमुदित जनसमूहके साथ विविध

English

OBAfTWn GLXIZ.

अध्याय १६७

श्लोक 22

नष्टचन्द्रार्कपवने नष्टपर्वतभूतले कतमः स्यादयं लोक इति चिन्तामवस्थितः

naṣṭacandrārkapavane naṣṭaparvatabhūtale katamaḥ syādayaṃ loka iti cintāmavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्वजाओंसे विभूषित देव-मन्दिर बनवाता है, उसे लक्ष्मी कभी नहीं छोड़तीं और स्वर्गमें उसकी पूजा होती है। इसी प्रकार गृहपूजनके अवसरपर भी अपनी शक्तिके अनुरूप सभी मन्त्रों और विधानोंसे युक्त स्थापना करनी चाहिए। उस समय गुरु तथा ब्राह्मणोंको गौ, वस्त्र, सुवर्णके आभूषण, सुवर्ण और पृथ्वीका दान देना चाहिए तथा अन्नदान भी करना चाहिए

English

Matsya said: — That High Soul living in water began to practise asceticism there. Since then, the species of aquatic animals began to appear. Then that highly powerful Soyl wanted to create worlds and thought of the universe that is made up of five elements. In course of that conception, that ocean, void of air and space, became disturbed and by that disturbance the womb of the subtle universe was created, which being again agitated, begot mnall subtle holes and sound and it gave birth to air which found space and thus expanded. — 1-5.

अध्याय १६७

श्लोक 23

ददर्श चापि पुरुषं स्वपन्तं पर्वतोपमम् सलिले ऽर्धमथो मग्नं जीमूतमिव सागरे

dadarśa cāpi puruṣaṃ svapantaṃ parvatopamam salile 'rdhamatho magnaṃ jīmūtamiva sāgare

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रासादानुकीर्तनं नाम सप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें प्रासाद-अनुकीर्तन नामक दो सौ सत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ राजवंशानुकीर्तन

English

When wind aieared, there arose waves in the ocean } and when the waters of the ocean became agitated, the great VaitfvSnara fire appeared. This fire dried up the waters. By the lose of water there was an expan- sion of the space in- the small holes and the firmament appeared; then the water, born of the fire of the Lord, beaame tasteful like nectar. The space in the holes <neated the sky oat of which came forth the wind and by thsir concussion, fire was produced. Then the Lord thought of Brahinfi and various other things for the creation of the cosmos.—- 6-10.

अध्याय १६७

श्लोक 24

ज्वलन्तमिव तेजोभिर् गोयुक्तमिव भास्करम् शर्वर्यां जाग्रतमिव भासन्तं स्वेन तेजसा

jvalantamiva tejobhir goyuktamiva bhāskaram śarvaryāṃ jāgratamiva bhāsantaṃ svena tejasā

हिन्दी अर्थ

ऋषय ऊचुः ऋषियोंने पूछा-सूतजी! आप पिछली कथाके पूरोर्वशस्त्वया सूत सभविष्यो निवेदित: । प्रसङ्गमें पूरुवंशी राजाओंके वंशका भविष्यसहित वर्णन

English

The Lord selects, out of the Jivas on the earth, a qualified one for the post of Brabmti for tlie creation of the cosmos after the expiry of one thous- and Mahayugas (a MahSyuga-consists of four yugas). He who is a pure Soul, endowed with the powers of asceticism and highest knowledge, with the yogic powers and equipped with all the Aiilvaryas (.the powers and high- est excellencies), who is established in his self and purified by many births, is made such a Brahm&. In tliat great ocean, the great place of pilgrim- age, the infallible Hari, the creator of all the worlds, plays for some time and brings forth out of his navel a wonderful lotus of a thousand petals shining like the sun. That beautiful lotus, looking like the hairs of that High Soul was brilliant like fire and bright like the autumal Sun. That lotus of extravagant beauty began to shine. — 11-16.

अध्याय १६७

श्लोक 25

देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात् तथैव स मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः

devaṃ draṣṭumihāyātaḥ ko bhavāniti vismayāt tathaiva sa muniḥ kukṣiṃ punareva praveśitaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यवंशे हमलोगोंको सुना चुके हैं। अब आगे कलियुगमें जो सूर्ये नृपा ह शाना हि तात वह सूर्यवंशी राजा होंगे, उनका वर्णन कीजिये। इसी प्रकार तथैव यादवे वंशे राजानः कीर्तिवर्धनाः। जो कीर्तिशाली यदुवंशी राजा होंगे, उन्हें भी बताइये तथा कलौ युगे भविष्यन्ति तानपीह वदस्व नः॥ २ इन वंशोंके अन्त हो जानेपर जो अन्य शुभ व्रत-परायण जातियाँ राज्य करेंगी, उनका भी संक्षेपमें वर्णन कीजिये। वंशान्ते ज्ञातयो याश्च राज्यं प्राप्स्यन्ति सुत्रताः। इसीके साथ-साथ क्रमश: यह भी बताइये कि भविष्यमें ब्रूहि संक्षेपतस्तासां यथाभव्यमनुक्रमात्॥ ३ कौन-सी विशेष घटनाएँ घटित होंगी ?॥ १--३॥ चे घव उदान दको सूतजी कहते हैं-ऋषियो! इसके बाद मैं अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि a महात्मनाम्। इक्ष्वाकुवंशी महात्मा राजाओंका वर्णन कर रहा हूँ। सूर्यवंशी

English

Here ends, the one hundred and sixty-eighth chapter on the creation

अध्याय १६७

श्लोक 26

सम्प्रविष्टः पुनः कुक्षिं मार्कण्डेयो ऽतिविस्मयः तथैव तु पुनर्भूयो विजानन्स्वप्नदर्शनम्

sampraviṣṭaḥ punaḥ kukṣiṃ mārkaṇḍeyo 'tivismayaḥ tathaiva tu punarbhūyo vijānansvapnadarśanam

हिन्दी अर्थ

बृहद्बलस्य दायादो RT RR राजा बृहद्बलका पुत्र वीरवर राजा बृहत्क्षय होगा तथा वत्सव्यूहात् प्रतिव्योमस्तस्य पुत्रो दिवाकरः। बृहत्क्षयका पुत्र उरुक्षय और उरुक्षयका पुत्र वत्सव्यूह तस्यै मध्यदेशे तु अयोध्या नगरी शुभा॥ ५ होगा। वत्सव्यूहका पुत्र प्रतिव्योम तथा उसका पुत्र दिवाकर दिवाकरस्य भविता सहदेवो महायशाः। होगा। उसीकी राजधानी मध्य देशमें अयोध्या नामक सहदेवस्य दायादो बृहदश्चो महामनाः॥ ६ सुन्दर नगरी होगौ। दिवाकरका पुत्र महायशस्वी सहदेव

English

from the lotus,

अध्याय १६७

श्लोक 27

स तथैव यथापूर्वं यो धरामटते पुरा पुण्यतीर्थजलोपेतां विविधान्याश्रमाणि च

sa tathaiva yathāpūrvaṃ yo dharāmaṭate purā puṇyatīrthajalopetāṃ vividhānyāśramāṇi ca

हिन्दी अर्थ

तस्य भानुरथो भाव्यः प्रतीपाश्चश्च तत्सुतः । होगा तथा सहदेवका पुत्र महामना बृहदश्च होगा। उस बृहदश्वका पुत्र भानुरथ तथा भानुरथका पुत्र प्रतीपाश्च होगा । प्रतीपाश्वसुतश्चापि सुप्रतीको भविष्यति मरुदेवः सुतस्तस्य सुनक्षत्रस्ततोऽभवत्। प्रतीपाश्चका पुत्र सुप्रतीक होगा और उसका पुत्र मरुदेव

English

Matsya said: — Afterwards Vianu, out of that golden lotus, begot Brahm, the Creator of the Universe. The lotus was many yojanas wide, endowed with the qualities of the earth, full of all Gunas and all Tejas and of a golden colour. Brahma was highly energetic, the Greatest Yogi and the Creator of all the worlds, — l-S;

अध्याय १६७

श्लोक 28

क्रतुभिर्यजमानाश्च समाप्तवरदक्षिणान् अपश्यद्देवकुक्षिस्थान् याजकाञ्छतशो द्विजान्

kratubhiryajamānāśca samāptavaradakṣiṇān apaśyaddevakukṣisthān yājakāñchataśo dvijān

हिन्दी अर्थ

किंनराश्वः सुनक्षत्राद् भविष्यति परंतपः॥ ८ होगा। मरुदेवका पुत्र सुनक्षत्र उत्पन्न होगा। सुनक्षत्रका किंनराश्वादन्तरिक्षो भविष्यति महामनाः । पुत्र शत्रुओंको संतप्त करनेवाला किंनराश्व होगा और सुषेणश्चान्तरिक्षाच्च सुमित्रश्चाप्यमित्रजित्॥ ९ किंनराश्चका पुत्र महामना अन्तरिक्ष होगा। अन्तरिक्षका सुमित्रजो बृहद्राजो धर्मी तस्य सुतः स्मृतः। पुत्र सुषेण तथा उसका पुत्र शत्रुओंको जीतनेवाला सुमित्र पुत्रः कृतञ्जयो नाम धर्मिणः स भविष्यति॥ १० होगा। (प्रथम) सुमित्रका पुत्र बृहद्राज और बृहद्राजका कृतञ्जयसुतो विद्वान् भविष्यति रणञ्जयः। पुत्र धर्मी तथा धर्मीका पुत्र कृतञ्जय होगा। कृतञ्जयका पुत्र भविता सञ्जयश्चापि वीरो राजा रणञ्जयात्॥ ११ विद्वान् रणञ्जय और रणञ्जयका पुत्र वीरराजा सञ्जय उत्पन्न सञ्जयस्य सुतः शाक्यः शाक्याच्छुद्वौदनोऽभवत्। होगा। सञ्जयका पुत्र शाक्य तथा शाक्यका पुत्र राजा

English

The lefiThd describe the, very same lotus as the terra-firma, the Maharfis call it the. lotus horn of H&rlyapa. Rasd,, also known as Padm& Devi, is the, earth. The weighty portions of the lotus are the moun- tains. — 3-4.

अध्याय १६७

श्लोक 29

सद्वृत्तमास्थिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः चत्वारश्चाश्रमाः सम्यग् यथोद्दिष्टा मया तव

sadvṛttamāsthitāḥ sarve varṇā brāhmaṇapūrvakāḥ catvāraścāśramāḥ samyag yathoddiṣṭā mayā tava

हिन्दी अर्थ

शुद्धौदनस्य भविता सिद्धार्थो राहुलः सुतः॥ १२ शुद्धोदन होगा। शुद्धोदनका पुत्र सिद्धार्थ तथा सिद्धार्थका सभी पुराणोंकी अनेक छपी तथा हस्तलिखित प्रतियोंको एकत्र कर तथा पाठका संशोधनकर विल्सन्, स्मिथ, पार्जीटर आदिने इनका सुन्दर अनुवाद भी प्रस्तुत किया है और पीछे वही मिल, एलिफिंस्टन, स्मिथ, कैम्ब्रिज आदिके भारतके प्राचीन इतिहासौँका

English

The mountains Himavfina, Suraeru, Nila, Ni§adha, KailSsa, Munja- vanta, Gandhamfidana, Punya iikhara, Mandarachala, Udayflcbala, Pinjara, Vindhyfichala, are the rendezvous- of the groups of the. Devas, Siddhas, Mah&tmfis and the pioua. — 5-7.

अध्याय १६७

श्लोक 30

एवं वर्षशतं साग्रं मार्कण्डेयस्य धीमतः चरतः पृथिवीं सर्वां न कुक्ष्यन्तः समीक्षितः

evaṃ varṣaśataṃ sāgraṃ mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ carataḥ pṛthivīṃ sarvāṃ na kukṣyantaḥ samīkṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसेनजित् ततो भाव्यः क्षुद्रको भविता तत: । क्षुद्रकात् कुलको भाव्यः कुलकात् सुरथः स्मृतः बृहद्बलान्वये जाता भविष्याः कुलवर्धनाः । अत्रानुवंशश्लोकोऽयं विप्रैर्गीतः पुरातनैः

English

THE UATSTA PUElEAM.

अध्याय १६७

श्लोक 31

ततः कदाचिदथ वै पुनर्वक्त्राद्विनिःसृतः सुप्तं न्यग्रोधशाखायां बालमेकं निरैक्षत

tataḥ kadācidatha vai punarvaktrādviniḥsṛtaḥ suptaṃ nyagrodhaśākhāyāṃ bālamekaṃ niraikṣata

हिन्दी अर्थ

सुमित्रं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ जरासंधस्य ये वंशे सहदेवान्वये नृपाः। अतीता वर्तमानाश्च भविष्यांश्च तथा पुनः संग्रामे भारते वृत्ते सहदेवे निपातिते। सोमाधिस्तस्य दायादो राजाभूच्च गिरिव्रजे

English

countries within these mountains form the Jambfldvlpa. The best distinguishing feature of Jambddvlpa is the performance of a great many sacrifices there. — 8.

अध्याय १६७

श्लोक 32

तथैवैकार्णवजले नीहारेणावृताम्बरे अव्यग्रः क्रीडते लोके सर्वभूतविवर्जिते

tathaivaikārṇavajale nīhāreṇāvṛtāmbare avyagraḥ krīḍate loke sarvabhūtavivarjite

हिन्दी अर्थ

पञ्चाशतं तथाष्टौ च समा राज्यमकारयत्। श्रुतश्रवाश्चतुःषष्टिं समास्तस्यान्वयेऽभवत् अयुतायुस्तु षट्त्रिंशत् समा राज्यमकारयत्। चत्वारिंशत् समास्तस्य निरमित्रो दिवं गतः

English

The nectarlike streams of these mountains give birth to many rivers which form places of hundreds of pilgrimages. — 9.

अध्याय १६७

श्लोक 33

स मुनिर्विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः बालमादित्यसंकाशं नाशक्नोदभिवीक्षितुम्

sa munirvismayāviṣṭaḥ kautūhalasamanvitaḥ bālamādityasaṃkāśaṃ nāśaknodabhivīkṣitum

हिन्दी अर्थ

बृहत्कर्मा त्रयोविंशदब्दं राज्यमकारयत् सेनाजित् सम्प्रयातश्च भुक्त्वा पञ्चाशतं महीम्। श्रुतञ्जयस्तु वर्षाणि चत्वारिंशद् भविष्यति अष्टाविंशत् समा राजा क्षेमो भोक्ष्यति वै महीम्। सुव्रतस्तु चतुःषष्टिं राज्यं प्राप्स्यति वीर्यवान्

English

'Ihe numerous ores, with which the mountains are full, are the best part of the lotus; and the Mlechchha countries in the impassible mountains form on the petals of the lotus. The lower portions of the petals form the habitations of the demons, serpents and birds. — 10-12.

अध्याय १६७

श्लोक 34

स चिन्तयंस्तथैकान्ते स्थित्वा सलिलसंनिधौ पूर्वदृष्टमिदं मेने शङ्कितो देवमायया

sa cintayaṃstathaikānte sthitvā salilasaṃnidhau pūrvadṛṣṭamidaṃ mene śaṅkito devamāyayā

हिन्दी अर्थ

चत्वारिंशत् तथाष्टौ च द्युमत्सेनो भविष्यति पुत्र राहुल होगा। उससे प्रसेनजित उत्पन्न होगा और उससे क्षुद्रकको उत्पत्ति होगी। क्षुद्रकसे कुलक और कुलकसे सुरथ उत्पन्न होगा। सुरथसे सुमित्र (द्वितीय) पैदा होगा, जो इस वंशका अन्तिम राजा होगा । ये इक्ष्वाकुवंशी

English

The oceans near the residences of the demons are the sap of the lotos where the great sinners are drowned. — 13.

अध्याय १६७

श्लोक 35

अगाधसलिले तस्मिन् मार्कण्डेयः सविस्मयः प्लवंस्तथार्तिम् अगमद् भयात्संत्रस्तलोचनः

agādhasalile tasmin mārkaṇḍeyaḥ savismayaḥ plavaṃstathārtim agamad bhayātsaṃtrastalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा हैं, जो कलियुगमें उत्पन्न होंगे। ये सभी राजा शूर, विद्वान्, जितेन्द्रिय एवं कुलकी वृद्धि करनेवाले राजा बृहद्बलके वंशमें उत्पन्न होंगे । प्राचीनकालिक ब्राह्मणोंने इस वंशपरम्पराको सूचित करनेवाला इस भावका एक श्लोक कहा है--'इक्ष्वाकुवंशीय राजाओंका यह वंश राजा सुमित्रके राज्यकालतक होगा। कलियुगमें यह वंश राजा सुमित्रको प्राप्त कर विश्राम करेगा।' इस प्रकार यह सूर्यवंश पहले ही कहा जा चुका है ॥ ४-१७ ३॥ अब इसके बाद में बृहद्रथके वंशवाले मगधके राजाओंका, जो जरासंधके पुत्र सहदेवके वंशमें भूत, वर्तमान तथा भविष्यकालमें उत्पन्न होंगे, वर्णन कर रहा हूँ। महाभारत-युद्धमें सहदेवके मारे

English

Round the lotus-shaped earth exist four oceans on the four sides. By the mere contemplation of N&r&yapa, this lotus-shaped earth appears in existence. So this springing up of the earth is termed Pukara. Consequently lotus is called Puskara and for the same reason the high seers have enjoined the use of drawing the lotus before the performance of any sacrifice. — 14-16.

अध्याय १६७

श्लोक 36

स तस्मै भगवानाह स्वागतं बालयोगवान् बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः

sa tasmai bhagavānāha svāgataṃ bālayogavān babhāṣe meghatulyena svareṇa puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

जानेपर उनका पुत्र सोमाधि गिरिब्रजमें राजा हुआ। उसने अट्टावन वर्षोतक राज्य किया। उसीके वंशमें श्रुतश्रवा नामक राजा हुआ, जो चौंसठ वर्षोतक राज्य करता रहा। उसके बाद उसका पुत्र अयुतायु राजा हुआ, जिसने छत्तीस वर्षोतक राज्य किया। उसका पुत्र निरमित्र हुआ, जो चालीस वर्षोतक राज्य कर स्वर्गवासी हो गया। उसके बाद राजा सुक्षत्र उत्पन्न हुआ, जिसने छप्पन वर्षोतक राज्य किया। तदनन्तर बृहत्कर्माने तेईस वर्षोतक

English

In this way, Lord Vigu has created the universe with mountains, rivers, lakes. Afterwards the infinitely powerful Vinu again begins to sleep in that great ocean. — 17-18.

अध्याय १६७

श्लोक 37

मा भैर्वत्स न भेतव्यम् इहैवायाहि मे ऽन्तिकम् मार्कण्डेयो मुनिस्त्वाह बालं तं श्रमपीडितः

mā bhairvatsa na bhetavyam ihaivāyāhi me 'ntikam mārkaṇḍeyo munistvāha bālaṃ taṃ śramapīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

राज्य किया। उसके बाद राजा सेनाजितूने पचास वर्षांतक पृथ्वीका पालनकर स्वर्गकी राह ली। तदनन्तर श्रुतञ्जय नामक राजा होगा, जो चालीस वर्षोतक राज्य करेगा। उसके बाद विभु अट्टाईस वर्षोतक पृथ्वीपर शासक होगा। तत्पश्चात् राजा शुचि चौसठ वर्षोतक राज्यपर स्थित रहेगा। उसके बाद राजा क्षेम अट्टाईस वर्षोतक पृथ्वीका उपभोग करेगा। तदुपरान्त पराक्रमी सुव्रत चौंसठ वर्षोके लिये राज्य प्राप्त करेगा। उसके उपरान्त सुनेत्र पचीस वर्षोतक पृथ्वीका उपभोग करेगा। तदनन्तर निवृत्ति अट्ठावन वर्षोतक पृथ्वीका उपभोग करेगा। उसके बाद राजा त्रिनेत्र अट्टाईस वर्षतक राज्यका भोग करेगा। तदनन्तर अड़तालीस वर्षतक द्युमत्सेन राजा

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 38

को मां नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन्मम दिव्यं वर्षसहस्राख्यं धर्षयन्निव मे वयः

ko māṃ nāmnā kīrtayati tapaḥ paribhavanmama divyaṃ varṣasahasrākhyaṃ dharṣayanniva me vayaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रयस्त्रिंशत्तु वर्षाणि महीनेत्रः प्रकाश्यते। होगा। उसके बाद तैंतीस वर्षोतक महीनेत्रका राज्य द्वात्रिंशत्तु समा राजा चञ्ललस्तु भविष्यति॥ २९ होगा। तदुपरान्त बत्तीस वर्षतक चञ्चल राजा होगा। उसके बाद पचास वर्षोतक पृथ्वी रिपुञ्जयके हाथमें

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 39

न ह्येष वः समाचारो देवेष्वपि ममोचितः मां ब्रह्मापि हि देवेशो दीर्घायुरिति भाषते

na hyeṣa vaḥ samācāro deveṣvapi mamocitaḥ māṃ brahmāpi hi deveśo dīrghāyuriti bhāṣate

हिन्दी अर्थ

रिपुञ्जयस्तु वर्षाणि पञ्चाशत् प्राप्स्यते महीम्। रहेगी। इस प्रकार ये बत्तीस राजा बृहद्रथके वंशमें द्वात्रिंशति नृपा होते भवितारो बृहद्र्थाः। उत्पन्न होंगे। उनका राज्यकाल पूरा एक सहस्त्र वर्षका इति श्रीमत्स्ये महापुराणे राजवंशानुकीर्तने एकसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें राजवंशका कीर्तन नामक दो सौ एकहत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 40

कस्तमो घोरमासाद्य मामद्य त्यक्तजीवितः मार्कण्डेयेति मामुक्त्वा मृत्युमीक्षितुमर्हति

kastamo ghoramāsādya māmadya tyaktajīvitaḥ mārkaṇḍeyeti māmuktvā mṛtyumīkṣitumarhati

हिन्दी अर्थ

कलियुगके प्रद्योतवंशी आदि राजाओंका वर्णन सूत उवाच सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! (मगधमें) बृहद्रथवंशीय

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 41

एवमाभाष्य तं क्रोधान् मार्कण्डेयो महामुनिः तथैव भगवान्भूयो बभाषे मधुसूदनः

evamābhāṣya taṃ krodhān mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ tathaiva bhagavānbhūyo babhāṣe madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

बृहद्रथेष्वतीतेषु वीतिहोत्रेष्ववन्तिषु । एवं अवन्तिदेशमें वीतिहोत्रवंशीय राजाओंके समाप्त हो पुलकः स्वामिनं हत्वा स्वपुत्रमभिषेक्ष्यति॥ १ जानेपर पुलक अपने स्वामी (रिपुञ्जय)-को मारकर मिषतां कषत्रियाणां च बालकः पुलकोद्भवः। उसके स्थानपर अपने पुत्रको अभिषिक्त करेगा। पुलकसे उत्पन्न हुआ वह बालक क्षत्रियोंके देखते-देखते केवल स वै प्रणतसामन्तो भविष्यो नयवर्जितः॥ २ शक्तिके बलपर सामन्तोंद्वारा वन्दनीय हो जायगा, किंतु त्रयोविंशत् समा राजा भविता स नरोत्तम: । उसका शासन नीति-धर्म-पूर्ण न होगा। वह नरोत्तम तेईस अष्टाविंशतिवर्षाणि पालको भविता ततः॥ ३ वर्षोतक राज्य करेगा। इसके बाद अट्टाईस वर्षांतक पराति होगा। तत्पश्चात् विशाखयूप नामक राजा

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 42

अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः आयुष्प्रदाता पौराणः किं मां त्वं नोपसर्पसि

ahaṃ te janako vatsa hṛṣīkeśaḥ pitā guruḥ āyuṣpradātā paurāṇaḥ kiṃ māṃ tvaṃ nopasarpasi

हिन्दी अर्थ

क Chir होगा, जो पचास वर्षोतक राज्य करेगा। फिर सूर्यक एकविंशत् समा राजा सूर्यकस्तु भविष्यति ४ इक्कीस वर्षोतक राज्य करेगा। उसके बाद उसका पुत्र भविष्यति समा त्रिंशत् तत्सुतो नन्दिवर्धनः । नन्दिवर्धन राजा होगा, जो तीस वर्षोतक राज्य करेगा। द्विपञ्जाशत्ततो भुक्त्वा प्रणष्टाः पञ्जते नृपाः। इस प्रकार ये पाँच राजा बावन वर्षोतक पृथ्वीका उपभोग

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 43

मां पुत्रकामः प्रथमं पिता ते ऽङ्गिरसो मुनिः पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रं समाश्रितः

māṃ putrakāmaḥ prathamaṃ pitā te 'ṅgiraso muniḥ pūrvamārādhayāmāsa tapastīvraṃ samāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

हत्वा तेषां यशः कृत्स्नं शिशुनागो भविष्यति॥ ५ करके नष्ट हो जायेगे। तदनन्तर इन राजाओंके सम्पूर्ण यशका अपहरण करके शिशुनाग नामक राजा होगा, जो वाराणस्यां सुतं स्थाप्य श्रयिष्यति गिरिव्रजम्। वाराणसी नगरीमें अपने पुत्रको स्थापित कर स्वयं शिशुनागश्च वर्षाणि चत्वारिंशद् भविष्यति॥ ६ गिरिव्रज (राजगृह या पाटलिपुत्र)-का आश्रय लेगा। यह काकवर्णः सुतस्तस्य षट्त्रिंशत् प्राप्स्यते महीम्। शिशुनाग चालीस वर्षोतक राजा होगा। उसका पुत्र

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 44

ततस्त्वां घोरतपसा प्रावृणोदमितौजसम् उक्तवानहमात्मस्थं महर्षिम् अमितौजसम्

tatastvāṃ ghoratapasā prāvṛṇodamitaujasam uktavānahamātmasthaṃ maharṣim amitaujasam

हिन्दी अर्थ

षड्विंशच्चैव वर्षाणि क्षेमधर्मा भविष्यति काकवर्ण होगा, जो छब्बीस वर्षोतक पृथ्वीका राज्य वेडा वर कष ष्यति॥ ७ करेगा। उसके बाद छत्तीस वर्षांतक क्षेमधर्मा नामक चतुर्विशत्समाः सोऽपि क्षेमजित् प्राप्यते महीम्। राजा होगा। तदनन्तर चौबीस वर्षातक क्षेमजित् अष्टाविंशतिवर्षाणि विम्बसारो भविष्यति॥ ८ नामक राजा राज्य करेगा। तत्पश्चात् अट्टाईस वर्षातक

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 45

कः समुत्सहते चान्यो यो न भूतात्मकात्मजः द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडन्तं योगवर्त्मना

kaḥ samutsahate cānyo yo na bhūtātmakātmajaḥ draṣṭumekārṇavagataṃ krīḍantaṃ yogavartmanā

हिन्दी अर्थ

'पञ्ञविंशत् समा राजा दर्शकस्तु भविष्यति स बै पूर्वपरं राजा दक्षिण्यां कुसुमाह्णयम् गङ्गाया दक्षिणे कूले चतुर्थे तु करिष्यति। चत्वारिंशत् समा भाव्यो राजा वै नन्दिवर्धनः

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 46

ततः प्रहृष्टवदनो विस्मयोत्फुल्ललोचनः मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटो मार्कण्डेयो महातपाः

tataḥ prahṛṣṭavadano vismayotphullalocanaḥ mūrdhni baddhāñjalipuṭo mārkaṇḍeyo mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

शतानि त्रीणि पूर्णानि षष्टिवर्षाधिकानि तु। शिशुनागा भविष्यन्ति राजानः क्षत्रबन्धवः तुल्यकालं भविष्यन्ति सर्वे होते महीक्षितः

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 47

नामगोत्रे ततः प्रोच्य दीर्घायुर्लोकपूजितः तस्मै भगवते भक्त्या नमस्कारमथाकरोत्

nāmagotre tataḥ procya dīrghāyurlokapūjitaḥ tasmai bhagavate bhaktyā namaskāramathākarot

हिन्दी अर्थ

चतुर्विशत् तथैक्ष्वाका: पाञ्चालाः सप्तविंशतिः । काशेयास्तु चतुर्विशदष्टाविंशत् तु हैहयाः कलिड्डाश्वैव द्वात्रिंशदश्मकाः पञ्चकिंशतिः। कुरवश्चापि षड्विंशदष्टाविंशास्तु मैथिलाः शूरसेनास्त्रयोविंशद् वीतिहोत्राश्च विंशतिः। एते सर्वे भविष्यन्ति एककालं महीक्षितः

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 48

इच्छेयं तत्त्वतो मायाम् इमां ज्ञातुं तवानघ यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान्

iccheyaṃ tattvato māyām imāṃ jñātuṃ tavānagha yadekārṇavamadhyasthaḥ śeṣe tvaṃ bālarūpavān

हिन्दी अर्थ

महानन्दिसुतश्चापि शूद्रायां कलिकांशजः। उत्पत्स्यते महापद्मः सर्वक्षन्त्रान्तको नृपः ततः प्रभृति राजानो भविष्याः शूद्रयोनयः । एकराट् स महापद्यो एकछत्रो भविष्यति

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 49

किंसंज्ञश्चैव भगवांल् लोके विज्ञायसे प्रभो तर्कये त्वां महात्मानं को ह्यन्यः स्थातुमर्हति

kiṃsaṃjñaścaiva bhagavāṃl loke vijñāyase prabho tarkaye tvāṃ mahātmānaṃ ko hyanyaḥ sthātumarhati

हिन्दी अर्थ

विम्बसार राजा होगा। फिर पच्चीस वर्षोतक अजातशत्रु नामक राजा होगा। तदनन्तर उसका पुत्र दशक राजा होगा, जो पैंतीस वर्षोतक राज्य करेगा। फिर उदासी नामक राजा तैंतीस वर्षोतक शासन करेगा। वह राज्यके चतुर्थ वर्षमें गङ्गाके दक्षिण तटपर कुसुमपुर या पाटलीपुत्र (पटना) नगर बसायेगा। उसके बाद चालीस वर्षांतक नन्दिवर्धन राजा होगा॥ १--११॥ तदनन्तर तैंतालीस वर्षोतक महानन्दी राजा होगा। ये दस राजा शिशुनागके बाद इस वंशमें उत्पन्न होंगे। इस प्रकार कुल मिलाकर तीन सौ साठ वर्षोतक शिशुनागवंशीय राजा राज्य करेंगे, जो क्षत्रियोंमें निम्नकोटिके

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 50

अहं नारायणो ब्रह्मन् सर्वभूतविनाशनः अहं सहस्रशीर्षाख्यो यः पदैरभिसंज्ञितः

ahaṃ nārāyaṇo brahman sarvabhūtavināśanaḥ ahaṃ sahasraśīrṣākhyo yaḥ padairabhisaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिय होंगे। इन्हीं राजाओंके साथ कलियुगमें अन्य राजा भी होंगे, जो सभी समसामयिक होंगे। उनमें चौबीस इक्ष्वाकुवंशीय, सत्ताईस पाञ्चालके, चौबीस काशीके, अट्टाईस हैहयवंशीय, बत्तीस कलिंगदेशीय, मैथिल, तेईस शूरसेन देश (माथुर मण्डल)-के तथा बीस वीतिहोत्रवंशीय-ये सभी राजा एक समयमें ही राज्य करेंगे। महानन्दिका पुत्र महापद्म कलियुगके अंशरूपसे शूद्राके गर्भसे उत्पन्न होगा। यह राजा सम्पूर्ण

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 51

आदित्यवर्णः पुरुषो मखे ब्रह्ममयो मखः अहमग्निर्हव्यवाहो यादसां पतिरव्ययः

ādityavarṇaḥ puruṣo makhe brahmamayo makhaḥ ahamagnirhavyavāho yādasāṃ patiravyayaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियोंका विनाशक होगा। तभीसे शूद्राके गर्भसे उत्पन्न होनेवाले लोग राजा होंगे। बह महापद्म एकछत्र सम्राट् होगा, जो अट्टासी वर्षोतक पृथ्वीका उपभोग करेगा। वह भावीवश समस्त क्षत्रिय राजाओंका विनाश कर तदनन्तर उस महापद्मके वंशमें सुकल्प आदि आठ पुत्र राजा होंगे, जो क्रमश: केवल बारह वर्षोतक राज्य करेंगे। बारह वर्षोके बाद कौटिल्य महापद्मके पुत्रोंको उखाड़ देगा। फिर उसके सौ वर्षांतक राज्य करनेके बाद यह राज्य मौर्यवंशके अधिकारमें चला जायगा। इसके पश्चात् उसका पुत्र शतधन्वा होगा, जो छः वर्षोतक राज्य

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 52

अहमिन्द्रपदे शक्रो वर्षाणां परिवत्सरः अहं योगी युगाख्यस्य युगान्तावर्त एव च

ahamindrapade śakro varṣāṇāṃ parivatsaraḥ ahaṃ yogī yugākhyasya yugāntāvarta eva ca

हिन्दी अर्थ

बृहद्रथस्तु वर्षाणि तस्य पुत्रश्च सप्ततिः॥ २३ करेगा। उसके बाद उसका पुत्र बृहद्रथ सत्तर वर्षोतक अन्यत्र सर्वत्र "उदयी ' पाठ है

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 53

अहं सर्वाणि सत्त्वानि दैवतान्यखिलानि तु भुजंगानामहं शेषस् तार्क्ष्यो वै सर्वपक्षिणाम्

ahaṃ sarvāṇi sattvāni daivatānyakhilāni tu bhujaṃgānāmahaṃ śeṣas tārkṣyo vai sarvapakṣiṇām

हिन्दी अर्थ

षट्त्रिंशत् तु समा राजा भविता शक एव च। सप्तानां दश वर्षाणि तस्य नप्ता भविष्यति राजा दशरथोऽष्टौ तु तस्य पुत्रो भविष्यति। भविता नव वर्षाणि तस्य पुत्रश्च सप्ततिः पुष्यमित्रस्तु सेनानीरुदधृत्य स बृहद्रथान्। कारयिष्यति वै राज्यं षट्त्रिंशतिसमा नृपः

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 54

कृतान्तः सर्वभूतानां विश्वेषां कालसंज्ञितः अहं धर्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम्

kṛtāntaḥ sarvabhūtānāṃ viśveṣāṃ kālasaṃjñitaḥ ahaṃ dharmastapaścāhaṃ sarvāśramanivāsinām

हिन्दी अर्थ

भविता वञ्रमित्रस्तु समा राजा पुनर्भवः। द्वात्रिंशत् तु समाभागः समाभागात् ततो नृपः भविष्यति सुतस्तस्य देवभूमि: समा दश। दशैते क्षुद्रराजानो भोक्ष्यन्तीमां वसुन्धराम्

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 55

अहं चैव सरिद्दिव्या क्षीरोदश्च महार्णवः यत्तत्सत्यं च परमम् अहमेकः प्रजापतिः

ahaṃ caiva sariddivyā kṣīrodaśca mahārṇavaḥ yattatsatyaṃ ca paramam ahamekaḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

अमात्यो वसुदेवस्तु प्रसह्य ह्यवनीं नृपः देवभूमिमथोत्साद्य शौङ्गस्तु भविता नृपः। भविष्यति समा राजा नव काण्वायनो द्विजः इत्येते शुङ्ग भृत्यास्तु स्मृताः काण्वायना नृपाः

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 56

अहं सांख्यमहं योगो ऽप्यहं तत्परमं पदम् अहमिज्या क्रिया चाहम् अहं विद्याधिपः स्मृतः

ahaṃ sāṃkhyamahaṃ yogo 'pyahaṃ tatparamaṃ padam ahamijyā kriyā cāham ahaṃ vidyādhipaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

चत्वारिंशद् द्विजा होते काण्वा भोक्ष्यन्ति वै महीम्। चत्वारिंशत् पञ्च चैव भोक्ष्यन्तीमां वसुंधराम् एते प्रणतसामन्ता भविष्या धार्मिकाश्च ये।

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 57

अहं ज्योतिरहं वायुर् अहं भूमिरहं नभः अहमापः समुद्राश्च नक्षत्राणि दिशो दश

ahaṃ jyotirahaṃ vāyur ahaṃ bhūmirahaṃ nabhaḥ ahamāpaḥ samudrāśca nakṣatrāṇi diśo daśa

हिन्दी अर्थ

राज्य करेगा। तदनन्तर छत्तीस वर्षोतक शक राजा रहेगा। शकके बाद उसका नाती सत्तर वर्षोतक राज्य करेगा। उसका पुत्र राजा दशरथ होगा, जो आठ वर्षोतक राज्य करेगा । तदनन्तर उसका पुत्र उन्नासी वर्षोतक राज्य करेगा। ये दस मौर्यवंशीय राजा एक सौ सैंतीस वर्षोतक पृथ्वीका शासन करेंगे। तदनन्तर यह राज्य शुंगवंशीयोंके हाथमें चला जायगा। उस समय शुंगवंशी सेनापति पुष्यमित्र बृहद्र्थवंशज राजाओंका विनाश कर स्वयं राजा बन बैठेगा और छत्तीस वर्षोतक राज्य करेगा॥ २१--२७॥ तदनन्तर .अग्निमित्र नामक राजा होगा, जो आठ वर्षोतक राज्य करेगा। उसके बाद वसुज्येष्ठ सात वर्षोतक राज्य करेगा। तत्पश्चात् वसुमित्र नामक राजा होगा, जो दस

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 58

अहं वर्षमहं सोमः पर्जन्यो ऽहमहं रविः क्षीरोदसागरे चाहं समुद्रे वडवामुखः

ahaṃ varṣamahaṃ somaḥ parjanyo 'hamahaṃ raviḥ kṣīrodasāgare cāhaṃ samudre vaḍavāmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षोतक राज्य करेगा। तदनन्तर अन्धक नामक राजा दो वर्ष, फिर उसका पुत्र पुलिन्दक तीन वर्षतक राज्य करेगा। पुलिन्दकके बाद वज्रमित्र नामक राजा चौदह वर्षोतक राज्य करेगा। उसके बाद बत्तीस वर्षोतक समाभाग नामक राजा होगा। समाभागके बाद उसका पुत्र देवभूमि राजा होगा जो दस वर्षोतक राज्य करेगा। ये दस छोटे- छोटे राजा इस वसुंधराका तीन सौ वर्षांतक उपभोग करेंगे। इसके बाद राज्य शुंगवंशियोंके हाथमें चला जायगा।

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 59

वह्निः संवर्तको भूत्वा पिबंस्तोयमयं हविः अहं पुराणः परमं तथैवाहं परायणम्

vahniḥ saṃvartako bhūtvā pibaṃstoyamayaṃ haviḥ ahaṃ purāṇaḥ paramaṃ tathaivāhaṃ parāyaṇam

हिन्दी अर्थ

मारकर पृथ्वीका शासक होगा, जो काण्वायन नामसे नौ वर्षतक राज्य करेगा । उसका पुत्र भूमिमित्र होगा, जो चौदह वर्षतक राज्य करेगा। उसका पुत्र नारायण बारह वर्षांतक रहेगा। फिर उसका पुत्र सुशर्मा दस वर्षांतक राज्य करेगा। ये शुङ्गभृत्य राजा काण्वायन नामसे कहे गये हैं। ये काण्व नामक चालीस द्विज पैंतालीस वर्षोतक इस पृथ्वीका उपभोग करेंगे। सामन्तोंद्वारा प्रणाम किये जानेवाले ये राजा परमधार्मिक होंगे। इनके कार्यकालमें ही पृथ्वी येषां पर्यायकाले तु भूमिरान्धान् गमिष्यति॥ ३७ आन्भ्रवंशीय राजाओंके हाथमें चली जायगी॥ २८--३७॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे राजवंशानुकीर्तने द्विसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 60

अहं भूतस्य भव्यस्य वर्तमानस्य संभवः यत्किंचित्पश्यसे विप्र यच्छृणोषि च किंचन

ahaṃ bhūtasya bhavyasya vartamānasya saṃbhavaḥ yatkiṃcitpaśyase vipra yacchṛṇoṣi ca kiṃcana

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें राज्यवंशकीर्तन नामक दो सौ बहत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ २७२॥. आन्ध्रवंशीय, शकवंशीय एवं यवनादि राजाओंका संक्षिप्त ऐतिहासिक विवरण

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 61

यल्लोके चानुभवसि तत्सर्वं मामनुस्मर विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृज्यं चाद्यापि पश्य माम्

yalloke cānubhavasi tatsarvaṃ māmanusmara viśvaṃ sṛṣṭaṃ mayā pūrvaṃ sṛjyaṃ cādyāpi paśya mām

हिन्दी अर्थ

'काण्वायनांस्ततो भृत्यान् सुशर्माणं प्रसह्य तम्। शिशुकोऽन्ध्रः सजातीयः प्राप्स्यतीमां वसुंधराम्। त्रयोविंशत्समा राजा शिशुकस्तु भविष्यति॥ श्रीशातकर्णिर्भविता तस्य पुत्रस्तु वै दश॥

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 62

युगे युगे च स्रक्ष्यामि मार्कण्डेयाखिलं जगत् तदेतदखिलं सर्वं मार्कण्डेयावधारय

yuge yuge ca srakṣyāmi mārkaṇḍeyākhilaṃ jagat tadetadakhilaṃ sarvaṃ mārkaṇḍeyāvadhāraya

हिन्दी अर्थ

पूर्ोत्सङ्गस्ततो राजा वर्षाण्यष्टादशैव तु। स्कन्धस्तम्भिस्तथा राजा वर्षाण्यष्टादशैव तु॥ पञ्चाशतं समाः षट् च शान्तकर्णिर्भविष्यति।

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 63

शुश्रूषुर्मम धर्मांश्च कुक्षौ चर सुखं मम मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवैश्च ऋषिभिः सह

śuśrūṣurmama dharmāṃśca kukṣau cara sukhaṃ mama mama brahmā śarīrastho devaiśca ṛṣibhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

आपीतको दश द्वे च तस्य पुत्रो भविष्यति। स्वातिश्च भविता राजा समास्त्वष्टादशैव तु। स्कन्दस्वातिस्तथा राजा सप्तैव तु भविष्यति॥ मृगेन्द्रः स्वातिकर्णस्तु भविष्यति समास्त्रयः। कुन्तलः स्वातिकर्णस्तु भविताष्टौ समा नृपः। एकसंवत्सरं राजा स्वातिवर्णो भविष्यति॥

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 64

व्यक्तमव्यक्तयोगं माम् अवगच्छासुरद्विषम् अहमेकाक्षरो मन्त्रस् त्र्यक्षरश्चैव तारकः

vyaktamavyaktayogaṃ mām avagacchāsuradviṣam ahamekākṣaro mantras tryakṣaraścaiva tārakaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः संवत्सरान् पञ्च हालो राजा भविष्यति॥ पञ्च मन्तुलको राजा भविष्यति समा नृपः।

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 65

परस्त्रिवर्गाद् ॐकारस् त्रिवर्गार्थनिदर्शनः एवमादिपुराणेशो वदन्नेव महामतिः

parastrivargād oṃkāras trivargārthanidarśanaḥ evamādipurāṇeśo vadanneva mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

पुरीन्द्रसेनो भविता तस्मात् सौम्यो भविष्यति सुन्दरः शान्तिकर्णस्तु अब्दमेकं भविष्यति। सूतजी कहते हैं-ऋषियो ! (गत अध्यायमें कथित) काण्वायनवंशमें उत्पन्न होनेवाले क्षत्रियों तथा उनके स्वामी सुशर्मा नामक राजाको, जो शुङ्गभृत्योंका अन्तिम राजा होगा, बलपूर्वक पराजित कर उन्हींका सजातीय शिशुक

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 66

वक्त्रमाहृतवानाशु मार्कण्डेयं महामुनिम् ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः

vaktramāhṛtavānāśu mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim tato bhagavataḥ kukṣiṃ praviṣṭo munisattamaḥ

हिन्दी अर्थ

नामक आन्ध्र राजा इस वसुन्धराको प्राप्त करेगा। वह शिशुक तेईस वर्षोतक पृथ्वीका शासन करेगा। उसके बाद उसका छोटा भाई कृष्ण अठारह वर्षतक शासन करेगा। उसका पुत्र श्रीशातकर्णि दस वर्षतक राज्य करेगा। उसका पुत्र पूर्णोत्सङ्ग नामक राजा होगा, जो अठारह वर्षोतक राज्य करेगा। उसके बाद स्कन्धस्तम्भि नामक राजा अठारह वर्षतक राज्य करेगा । फिर शान्तकर्णि नामक राजा छप्पन वर्षतक राज्य करेगा। उसका पुत्र लम्बोदर

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

अध्याय १६७

श्लोक 67

स तस्मिन्सुखमेकान्ते शुश्रूषुर्हंसमव्ययम् यो ऽहमेव विविधतनुं परिश्रितो महार्णवे व्यपगतचन्द्रभास्करे शनैश्चरन्प्रभुरपि हंससंज्ञितो ऽसृजज्जगद्विहरति कालपर्यये

sa tasminsukhamekānte śuśrūṣurhaṃsamavyayam yo 'hameva vividhatanuṃ pariśrito mahārṇave vyapagatacandrabhāskare śanaiścaranprabhurapi haṃsasaṃjñito 'sṛjajjagadviharati kālaparyaye

हिन्दी अर्थ

अठारह वर्षतक राज्य करेगा। उसका पुत्र आपीतक बारह वर्षतक राज्य करेगा। तदनन्तर मेघस्वाति नामक राजा होगा, जो अठारह वर्षतक राज्य करेगा । इसके बाद स्वाति नामक राजा होगा, वह भी अठारह वर्षतक राज्य करेगा। फिर स्कन्धस्वाति नामक राजा सात वर्षतक राज्य करेगा। इसके बाद मृगेन्द्र स्वातिकर्ण नामक राजा तीन वर्षोतक पृथ्वीपर शासन करेगा । तदनन्तर कुन्तल स्वातिकर्ण आठ वर्षोतक राज्य करेगा। उसके बाद स्वातिवर्ण नामक राजा मात्र एक वर्ष राज्य करेगा। तदनन्तर रिक्तवर्ण पच्चीस वर्षतक राजा होगा। उसके बाद पाँच वर्षतक हाल राजा होगा। इसके बाद मन्तुलक नामक राजा होगा, जो पाँच वर्षतक राज्य करेगा।

English

Here ends the one hundred and sixty-ninth chapter on the treation from the lotus.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 167
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.