Matsya Purana· Matsya Purāṇa
42
अध्याय 42 / 176

Adhyaya 42

29 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ29 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४२

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ४२ पृच्छाम्यहं वसुमानौषदश्विर् यद्यस्ति लोको दिवि मह्यं नरेन्द्र यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन् क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये

matsya-purāṇa 42 pṛcchāmyahaṃ vasumānauṣadaśvir yadyasti loko divi mahyaṃ narendra yadyantarikṣe prathito mahātman kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye

हिन्दी अर्थ

तुर्वसु और ब्ुह्मुके वंशका वर्णन, अनुके वंश-वर्णनमें बलिकी कथा और कर्णकी उत्पत्तिका प्रसङ्ग करंधमस्तु त्रैसारिर्मरुत्तस्तस्य चात्मजः। दुष्यन्तं पौरवं चापि स वै पुत्रमकल्पयत्

English

The consecration of tanka in the rainy seasons and autumn begets t]i» fruit of- Agnietotoa sacrifice, and of the V&japeya and Atir&tra sacrifice

अध्याय ४२

श्लोक 2

यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च यत्तेजसा तपते भानुमांश्च लोकास् तावन्तो दिवि संस्थिता वै ते त्वां भवन्तं प्रतिपालयन्ति

yadantarikṣaṃ pṛthivī diśaśca yattejasā tapate bhānumāṃśca lokās tāvanto divi saṃsthitā vai te tvāṃ bhavantaṃ pratipālayanti

हिन्दी अर्थ

पाण्ड्यश्च केरलश्चैव चोलः कर्णस्तथैव च। तेषां जनपदाः स्फीताः पाण्ड्याश्चोलाः सकेरला: द्रु्ोस्तु तनयौ शूरौ सेतुः केतुस्तथैव च। सेतुपुत्रः शरद्वांस्तु गन्धारस्तस्य चात्मजः गन्धारपुत्रो धर्मस्तु धृतस्तस्यात्मजोऽभवत्। धृताच्च विदुषो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चात्मजः

English

in Ae seasons of Hemaiita and iSiira. — 53.

अध्याय ४२

श्लोक 3

तांस् ते ददामि पत मां प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु क्रीणीष्वैनांस् तृणकेनापि राजन् प्रतिग्रहस्ते यदि सम्यक्प्रदुष्टः

tāṃs te dadāmi pata māṃ prapātaṃ ye me lokāstava te vai bhavantu krīṇīṣvaināṃs tṛṇakenāpi rājan pratigrahaste yadi samyakpraduṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रचेतसः पुत्रशतं राजानः सर्व एव ते। अनोश्चैव सुता वीरास्त्रयः परमधार्मिकाः। सभानरश्चाक्षुषश्च परमेषुस्तथैव च

English

Ao/a -ilolffomassa protracted ceremony, oxtonding over several days In spring* Vtjapeyssspsrticolsrsaorifloe. Hemsotssswiater season. 6ls1ra=spriog season.

अध्याय ४२

श्लोक 4

न मिथ्याहं विक्रयं वै स्मरामि मया कृतं शिशुभावे ऽपि राजन् कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यैर् विवित्समानो वसुमन्न साधु

na mithyāhaṃ vikrayaṃ vai smarāmi mayā kṛtaṃ śiśubhāve 'pi rājan kuryāṃ na caivākṛtapūrvamanyair vivitsamāno vasumanna sādhu

हिन्दी अर्थ

सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान् कोलाहलो नृपः। कोलाहलस्य धर्मात्मा संजयो नाम विश्रुतः॥ ११ हुआ। कोलाहलका सूतजी कहते हैं-ऋषियो! (ययातिके पञ्चम पुत्र) तुर्वसुका पुत्र गर्भ और उसका पुत्र गोभानु हुआ। गोभानुका पुत्र अजेय शूरवीर त्रिसारि हुआ। त्रिसारिकां पुत्र करंधम और उसका पुत्र मरुत्त हुआ। उसने (संतानरहित

English

The consecration in the vernal season tVasanta begets Ae benefit of Aivamedha sacrifice, and of the RAjsfiya in the summer season. — 54.

अध्याय ४२

श्लोक 5

तांस् त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राजन् मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते नाहं तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तावका वै भवन्तु

tāṃs tvaṃ lokānpratipadyasva rājan mayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste nāhaṃ tānvai pratigantā narendra sarve lokāstāvakā vai bhavantu

हिन्दी अर्थ

होनेके कारण) पूरुवंशी दुष्यन्तको अपना पुत्र बनाया। इस प्रकार पूर्वकालमें वृद्धावस्थाके परिवर्तनके समय ययातिद्वारा दिये गये शापके कारण तुर्वसुका वंश पूरुवंशमें प्रविष्ट हो गया था। दुष्यन्तका पुत्र राजा वरूथ था। वरूथसे आण्डीर ( भुवमन्यु)-की उत्पत्ति हुई। आण्डीरके संधान, पाण्ड्य, केरल, चोल और कर्ण नामक पाँच पुत्र हुए। उनके समृद्धिशाली देश उन्हींके नामपर पाण्ड्य, चोल और केरल नामसे प्रसिद्ध हुए। (ययातिके चतुर्थ

English

The Lord has said that one who performs the ceremonies mentioned above, with the mind purified by scriptures and with full faith in them, goes to the region of iva and resides iii heaven for many ages. — 55.

अध्याय ४२

श्लोक 6

पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरो ऽहं ममापि लोका यदि सन्ति तात यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये

pṛcchāmi tvāṃ śibirauśīnaro 'haṃ mamāpi lokā yadi santi tāta yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye

हिन्दी अर्थ

पुत्र) द्रुह्युके सेतु और केतु (अन्यत्र सर्वत्र बभ्रु) नामक दो शूरवीर पुत्र उत्पन्न हुए। सेतुका पुत्र शरद्वान् और उसका पुत्र गन्धार हुआ, जिसके नामसे यह विशाल गान्धार जनपद विख्यात है। उस जनपदके आरट (पंजाबका पश्चिम भाग) प्रदेशमें उत्पन्न हुए घोड़े अश्वजातिमें सर्वश्रेष्ठ माने जाते हैं। गन्धारका पुत्र धर्म और उसका पुत्र धृत हुआ। धृतसे विदुषका जन्म हुआ और उसका पुत्र प्रचेता हुआ। प्रचेताके सौ पुत्र हुए जो सब-के-सब राजा हुए। वे सभी उत्तर दिशामें स्थित म्लेच्छ-राज्योंके अधीश्वर थे

English

Afterwards, that man goes and enjoys in higher regions, and re- maining Aere for the full life of BrahmA, to the extent of two Parfirdhas, gets emancipation and enters into the liighest stage with Vinu. And all this he gets through the merit ac(|iiired by the performance of Ais ceremony. — 56.

अध्याय ४२

श्लोक 7

न त्वं वाचा हृदयेनापि राजन् परीप्समानो मावमंस्था नरेन्द्र तेनानन्ता दिवि लोकाः स्थिता वै विद्युद्रूपाः स्वनवन्तो महान्तः

na tvaṃ vācā hṛdayenāpi rājan parīpsamāno māvamaṃsthā narendra tenānantā divi lokāḥ sthitā vai vidyudrūpāḥ svanavanto mahāntaḥ

हिन्दी अर्थ

(ययातिके तृतीय पुत्र) अनुके सभानर, चाक्षुष उत्पन्न हुए। सभानरका पुत्र विद्वान् राजा कोलाहल धर्मात्मा पुत्र संजय नामसे

English

Here ends the fifty-eighth chapter dealing with the eonseeration of tanks, reservoirs, etc.

अध्याय ४२

श्लोक 8

तांस् त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राजन् मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते न चाहं तान्प्रतिपद्य दत्त्वा यत्र त्वं तात गन्तासि लोकान्

tāṃs tvaṃ lokānpratipadyasva rājan mayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste na cāhaṃ tānpratipadya dattvā yatra tvaṃ tāta gantāsi lokān

हिन्दी अर्थ

१. ऋग्वेदमें यह तुर्वश है और ४।३०।१६ से १०।६२।१० तक निरन्तर अपने सभी उपर्युक्त भाइयोंके साथ वर्णित है। भागवत ९ १६ तथा विष्णुपुराण ४। १६। ३ आदिमे तुर्वसके पुत्रका नाम “वहि' और उसके पुत्रका नाम ' गोभानु'की जगह ' भर्ग' बतलाया गया है। २. अन्यत्र प्रायः सर्वत्र इसका “त्रिसारि'को जगह 'त्रिभानु' नाम आया है।

English

The Risis. — Suta! Tell us in detail the rites which the wise should observe in dedicating and consecrating a tree, and also the region in which he would go after his death. — 1-2.

अध्याय ४२

श्लोक 9

यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभावस् तेचाप्यनन्ता नरदेव लोकाः तथाद्य लोके न रमे ऽन्यदत्ते तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि वाचम्

yathā tvamindrapratimaprabhāvas tecāpyanantā naradeva lokāḥ tathādya loke na rame 'nyadatte tasmācchibe nābhinandāmi vācam

हिन्दी अर्थ

३. तुर्वसुके वंशके पौरव बंशमें प्रविष्ट होनेकी कथा सभी पुराणोंमें (विशेषकर वायु० ९९। ५, ब्रह्माण्ड० ३। ७५। ७ तथा विष्णुपुराण ४। १६।६ में बहुत) स्पष्ट रूपसे आयी है। ४. इनके दूसरे नाम वितथ एवं भरद्वाज भी हैं।

English

Sfita. — I shall explain to you, 0 Lord of the world, the rites of dedicating as well as those prescribed for the laying ont groves... One shoald follow the rites, as dictated for the consecration of a tank, and should Aen plant the trees; the Ritvijas, tlie pavilion and the AehAryas should' be arranged in the same way, and tlio Brfihmaijas should be adored with sandal paste, Ac. — 3-4.

अध्याय ४२

श्लोक 10

न चेदेकैकशो राजंल् लोकान्नः प्रतिनन्दसि सर्वे प्रदाय तांल्लोकान् गन्तारो नरकं वयम्

na cedekaikaśo rājaṃl lokānnaḥ pratinandasi sarve pradāya tāṃllokān gantāro narakaṃ vayam

हिन्दी अर्थ

५. इस प्रदेशकी महाभारत, कर्णपर्व ४४। ३७-३८ (श्लोक) से ४५ (श्लोक ३० तक) अध्यायोंतकमें चर्चा एवं आलोचना है। आसीदिन्द्रसमो राजा प्रतिष्ठितयशाभवत् उशीनरं च धर्मज्ञं तितिक्षुं चैव तावुभौ

English

Afterwards, the trees should be baAed with the water, mingled with allAe- prescribed medicinal herbs, and then, garlanding them, they Aould' be wrapped with cloth. — 5.

अध्याय ४२

श्लोक 11

यदर्हास् तद्वदध्वं वः सन्तः सत्यादिदर्शिनः अहं तु नाभिगृह्णामि यत्कृतं न मया पुरा

yadarhās tadvadadhvaṃ vaḥ santaḥ satyādidarśinaḥ ahaṃ tu nābhigṛhṇāmi yatkṛtaṃ na mayā purā

हिन्दी अर्थ

भृशा कृशा नवा दर्शा या च देवी दृषद्वती उशीनरस्य पुत्रास्तु तासु जाताः कुलोद्वहाः । तपसा ते तु महता जाता वृद्धस्य धार्मिकाः

English

Then with a needle of gold, the Karpavedha ceremony Aould be performed on the tree and, similarly, with the same golden stick Ae eyes of the tree should be painted with black pigment.— -6.

अध्याय ४२

श्लोक 12

अलिप्समानस्य तु मे यदुक्तं न तत्तथास्तीह नरेन्द्रसिंह अस्य प्रदानस्य यदेव युक्तं तस्यैव चानन्तफलं भविष्यम्

alipsamānasya tu me yaduktaṃ na tattathāstīha narendrasiṃha asya pradānasya yadeva yuktaṃ tasyaiva cānantaphalaṃ bhaviṣyam

हिन्दी अर्थ

शिबेस्तु शिबयः पुत्राश्चत्वारो लोकविश्रुताः । पृथुदर्भः सुवीरश्च केकयो मद्रकस्तथा तेषां जनपदाः स्फीताः कैकया मद्रकास्तथा। सौवीराश्चैव पौराश्च नृगस्य केकयास्तथा तितिक्षुरःभवद् राजा पूर्वस्यां दिशि विश्रुतः। वृषद्र्थः सुतस्तस्य तस्य सेनोऽभवत् सुतः

English

ilter Aat, seven or eight fruits made of gold should bo pUfCed on

अध्याय ४२

श्लोक 13

कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तो ऽग्निशिखा इव

kasyaite pratidṛśyante rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto 'gniśikhā iva

हिन्दी अर्थ

सेनस्य सुतपा जज्ञे सुतपस्तनयो बलि: । जातो मानुषयोन्या तु क्षीणे वंशे प्रजेच्छया बालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकराः प्रभोः

English

AeadtUB.— 7.

अध्याय ४२

श्लोक 14

भवतां मम चैवैते रथा भान्ति हिरण्मयाः आरुह्यैतेषु गन्तव्यं भवद्भिश्च मया सह

bhavatāṃ mama caivaite rathā bhānti hiraṇmayāḥ āruhyaiteṣu gantavyaṃ bhavadbhiśca mayā saha

हिन्दी अर्थ

बलेश्च ब्रह्मणा दत्तो वरः प्रीतेन धीमतः। महायोगित्वमायुश्च कल्पस्य परिमाणकम् संग्रामे चाप्यजेयत्वं धर्मे चैवोत्तमा मतिः। त्रैकाल्यदर्शनं चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा विख्यात था। संजयका पुरंजय नामक वीरवर पुत्र हुआ। महाराज जनमेजय (प्रथम) पुरंजयके पुत्र हुए। राजर्षि जनमेजयसे महाशाल नामक पुत्र पैदा हुआ जो इन्द्रतुल्य तेजस्वी एवं प्रतिष्ठित कीर्तिवाला राजा हुआ। उन महाशालके

English

* The inoenee of the resin (gugjla) is considered best on snch an OOTftgioni, Copper pitchers, full of water, should be placed and worshipped with cloth and incense, &c., after placing corn on them.— 8.

अध्याय ४२

श्लोक 15

आतिष्ठस्व रथं राजन् विक्रमस्व विहायसा वयमप्यनुयास्यामो यदा कालो भविष्यति

ātiṣṭhasva rathaṃ rājan vikramasva vihāyasā vayamapyanuyāsyāmo yadā kālo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

महामना नामक पुत्र पैदा हुआ जो परम धर्मात्मा, महान् मनस्वी तथा सातों द्वीपोंका अधीश्वर चक्रवर्ती सम्राटू हुआ। महामनाने दो पुत्रोंको जन्म दिया। वे दोनों धर्मज्ञ उशीनर और तितिक्षु नामसे विख्यात हुए। उशीनरकी भृशा, कृशा, नवा, दर्शा और देवी दूषद्वती-ये पाँच पलियाँ थीं, जो सभी राजर्षियोंकी कन्याएँ थीं । उनके गर्भसे उशीनरके परम धर्मात्मा एवं कुलवर्धक पुत्र उत्पन्न हुए थे। वे सभी उशीनरकी वृद्धावस्थामें महान् तपके फलस्वरूप पैदा हुए

English

Then the pitchers containing gold, &e., inside them, should bh placed close to the trees and sacrifice should be made after which offerings should be made to Indra, Vanaspati, LokapAlas, <&c., according to the rites prescribed. — 9-10.

अध्याय ४२

श्लोक 16

सर्वैरिदानीं गन्तव्यं सह स्वर्गो जितो यतः एष वो विरजाः पन्था दृश्यते देवसद्मगः

sarvairidānīṃ gantavyaṃ saha svargo jito yataḥ eṣa vo virajāḥ panthā dṛśyate devasadmagaḥ

हिन्दी अर्थ

थे। भृशाका पुत्र नृग और नवाका पुत्र नव हुआ। कुशाने कुशको जन्म दिया। दर्शाके सुव्रत नामक पुत्र हुआ। दृषट्ठतीके पुत्र उशीनर-नन्दन राजा शिबि हुए। शिबिके पृथुदर्भ, सुवीर, केकय और मद्रक नामक चार विश्वविख्यात पुत्र हुए। ये सभी शिबिगण नामसे भी प्रसिद्ध थे। इनके समृद्धिशाली जनपद केकय (व्यास और शतलजके मध्य पंजाबका पश्चिमोत्तर भाग), मद्रक, सौवीर (सिंधका उत्तरी भाग) और पौर नामसे विख्यात थे। नृगका जनपद केकय और सुव्रतका अम्बष्ठ नामसे प्रसिद्ध था। कृशकी राजधानी वृषलापुरी थी। नव नवराष्ट्रके अधीश्वर थे। अब तितिक्षुकी संततिका वर्णन सुनिये

English

After that a milch cow, covered with a piece of \rhite cloth and wearing gold ornaments and having, her horns covered with gold, should be let loose between the trees planted, with her face turned towards the north. A milking vessel of bell-metal should also be included among other things to be given away with the cow.— 11. Then the trees should be watered with (the water contained in) die copper pitchers, after reciting the Mantras of the lUk, Yajn, and Sfima, addressed to Varnna, accompanied by music and song. — 12.

अध्याय ४२

श्लोक 17

ते ऽभिरुह्य रथान्सर्वे प्रयाता नृपते नृपाः आक्रामन्तो दिवं भान्ति धर्मेणावृत्य रोदसी

te 'bhiruhya rathānsarve prayātā nṛpate nṛpāḥ ākrāmanto divaṃ bhānti dharmeṇāvṛtya rodasī

हिन्दी अर्थ

तितिक्षु पूर्व दिशामें विख्यात राजा हुआ। उसका पुत्र वृषद्रथ और वृषद्रथका पुत्र सेन हुआ। सेनके सुतपा नामक पुत्र उत्पन्न हुआ और सुतपाका पुत्र बलि हुआ। महायोगी बलि अपने वंशके नष्ट हो जानेपर संतानकी कामनासे मानव-योनिमें उत्पन्न हुआ था। इसे महान् आत्मबलसे सम्पन्न भगवान् विष्णुने वामनरूपसे बन्धनांद्दारा बाँध लिया था। राजा बलिने पाँच क्षेत्रज पुत्रोंको जन्म दिया जो सभी आगे चलकर पृथ्वीपति हुए। उसने अङ्ग, वङ्ग; सुह्म, पुण्ड और कलिङ्ग नामक पुत्रोंको पैदा

English

Afterwards the worshipper should bathe with water, taken from the above pitchers, and wear white garments, and then with a peaceful mind should confer on the officiating priestes the cows, the riches, bedsteads, sacred threads, bracelets, rings of gold, clothes, sandals, alSng with other things, and feed them on milk for four days. — 13-14.

अध्याय ४२

श्लोक 18

अहं मन्ये पूर्वमेको ऽभिगन्ता सखा चेन्द्रः सर्वथा मे महात्मा कस्मादेवं शिबिरौशीनरो ऽयम् एको ऽत्ययात् सर्वं वेगेन वाहान्

ahaṃ manye pūrvameko 'bhigantā sakhā cendraḥ sarvathā me mahātmā kasmādevaṃ śibirauśīnaro 'yam eko 'tyayāt sarvaṃ vegena vāhān

हिन्दी अर्थ

किया जो बलिके क्षेत्रज पुत्र कहलाते हैं। ये बलिपुत्र ब्राह्मणसे उत्पन्न होनेके कारण ब्राह्मण थे और सामर्थ्यशाली बलिके वंशप्रवर्तक हुए। पूर्वकालमें ब्रह्माने प्रसन्न होकर बुद्धिमान् बलिको ऐसा वरदान दिया था कि “तुम महान् संग्राममे किसीसे पराजित नहीं होगे। धर्मके विषयमें तुम्हारी बुद्धि उत्तम होगी। तुम त्रिकालदर्शी और असुरवंशमें प्रधान होगे। युद्धमें तुम्हें अनृपम विजय प्राप्त होगी। धर्मके

English

Libations consisting of mustard, barley and black sesamum and wood of butea-frondosa, should be offered in the Fire, and on the fourth day, festivities should be observed and Daksinfi should be given to the Br4hmapas, according to the means of the worshipper. — 15. The worshipper should also give away with an easy mind other things which he likes, and should salute and dismiss the chief priest (Achlfya), after giving him twice as much as he gave to other officiating priests. — 16.

अध्याय ४२

श्लोक 19

अददाद्देवयानाय यावद्वित्तमनिन्दितः उशीनरस्य पुत्रो ऽयं तस्माच्छ्रेष्ठो हि वः शिबिः

adadāddevayānāya yāvadvittamaninditaḥ uśīnarasya putro 'yaṃ tasmācchreṣṭho hi vaḥ śibiḥ

हिन्दी अर्थ

"जयं चाप्रतिमं युद्धे धर्मे तत्त्वार्थदर्शनम्। चतुरो नियतान् वर्णान् स वै स्थापयिता प्रभुः तेषां च पञ्ज दायादा वडठाड्ठाः सुह्यकास्तथा। पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा अङ्गस्य तु निबोधत

English

The wise who observes these rites in dedicating the plantation of trees, obtains all his desires and attains to endless felicity.

अध्याय ४२

श्लोक 20

दानं शौचं सत्यमथो ह्य् अहिंसा ह्रीः श्रीस्तितिक्षा समतानृशंस्यम् राजन्त्येतान्यथ सर्वाणि राज्ञि शिबौ स्थितान्यप्रतिमे सुबुद्ध्या एवं वृत्तं ह्रीनिषेवी बिभर्ति तस्माच्छिबिर् अभिगन्ता रथेन

dānaṃ śaucaṃ satyamatho hy ahiṃsā hrīḥ śrīstitikṣā samatānṛśaṃsyam rājantyetānyatha sarvāṇi rājñi śibau sthitānyapratime subuddhyā evaṃ vṛttaṃ hrīniṣevī bibharti tasmācchibir abhigantā rathena

हिन्दी अर्थ

कथं बलेः सुता जाताः पञ्च तस्य महात्मन: । किं नाप्नी महिषी तस्य जनिता कतमो ऋषि: अथोशिज इति ख्यात आसीद् विद्वान् ऋषिः पुरा। पत्नी वै ममता नाम बभूवास्य महात्मन: उशिजस्य यवीयान् वै भ्रातृपत्रीमकामयत्। बृहस्पतिर्महातेजा ममतामेत्य कामतः

English

One who plants even cme tree. O' King! according to the presmabed rites, resides in heaven for 30,000 years of Indra. ■ The planter of' trees, according to the* prescribed rites, liberates the same number of bis past and future manes and attains the highest perfection, and is never re-bom on earths One who hears or relates to others these prescribed ceremonies goes to the region of Brahm& and is venerated by the Devas. — 17-20. S&re ends the- fifty~ninth chapter deseribing the rites' o/ dedicating trees' and planting groves.

अध्याय ४२

श्लोक 21

अथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छन् मातामहं कौतुकादिन्द्रकल्पम् पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं कुतश्च कश्चासि कथं त्वमागाः कृतं त्वया यद्धि न तस्य कर्ता लोके त्वदन्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो वा

athāṣṭakaḥ punarevānvapṛcchan mātāmahaṃ kautukādindrakalpam pṛcchāmi tvāṃ nṛpate brūhi satyaṃ kutaśca kaścāsi kathaṃ tvamāgāḥ kṛtaṃ tvayā yaddhi na tasya kartā loke tvadanyo brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā

हिन्दी अर्थ

उवाच ममता तं तु देवरं वरवर्णिनी। अन्तर्वत्न्यस्मि ते भ्रातुर्ज्येष्ठस्य तु विरम्यताम् अस्मिन्नेवं गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो

English

TBS MATWA P&Rilfiii.

अध्याय ४२

श्लोक 22

ययातिरस्मि नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सार्वभौमस्त्विहासम् गुह्यं मन्त्रं मामकेभ्यो ब्रवीमि मातामहो भवतां सुप्रकाशः

yayātirasmi nahuṣasya putraḥ pūroḥ pitā sārvabhaumastvihāsam guhyaṃ mantraṃ māmakebhyo bravīmi mātāmaho bhavatāṃ suprakāśaḥ

हिन्दी अर्थ

कामात्मा स महात्मापि न मनः सोऽभ्यवारयत् सम्बभूवैव धर्मात्मा तया सार्धमकामया। उत्सृजन्तं तु तद्रेतो वाचं गर्भोऽभ्यभाषत पुत्रं ज्येष्ठस्य वै श्चातुर्गर्भस्थं भगवानृषिः

English

• CHAPTER LX. The Lord Fish said: — 1 shall notr relate to you the Saubhfigya 8ana Vrata (ordinance), the girer of all bliss which is known to the Paorfipikas. — 1.

अध्याय ४२

श्लोक 23

सर्वाम् इमां पृथिवीं निर्जिगाय ऋद्धां महीमददां ब्राह्मणेभ्यः मेध्यानश्वान्नैकशस् तान्सुरूपांस् तदा देवाः पुण्यभाजो भवन्ति

sarvām imāṃ pṛthivīṃ nirjigāya ṛddhāṃ mahīmadadāṃ brāhmaṇebhyaḥ medhyānaśvānnaikaśas tānsurūpāṃs tadā devāḥ puṇyabhājo bhavanti

हिन्दी अर्थ

यस्मात् त्वमीटूशे काले गर्भस्थोऽपि निषेधसि। मामेवमुक्तवांस्तस्मात् तमो दीर्घ प्रवेक्ष्यसि अथौशिजो बृहत्कीर्तिर्बृहस्पतिरिवौजसा

English

When the regions Bhhb> Bhuvah, Svar and lifaha, &c., were consumed, then the good fortune of all creatures went and centred itself in the heart of the Lord Vifiu, in Vaikutha heaven. Again, long time after, with the object of creating the world, 0 King! the plastic material, consisting of Pradh&na (root matter), and conscious souls called Purusas, was envelop- ed with self consciousness (ahahkara), when there arose a rivalry between Brahmft and Eria, regarding the fashioning of the future world. Then (from their clashing wills), a terrifying flame of fire arose in the form of a lihga (pillar), by the warmth of which the good luck of the world resting in the heart of Hari came out (in the form of perspiration). — 2-4.

अध्याय ४२

श्लोक 24

अदामहं पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यः पूर्णामिमामखिलान्नैः प्रशस्ताम् गोभिः सुवर्णैश्च धनैश्च मुख्यैर् अश्वाः सनागाः शतशस्त्वर्बुदानि

adāmahaṃ pṛthivīṃ brāhmaṇebhyaḥ pūrṇāmimāmakhilānnaiḥ praśastām gobhiḥ suvarṇaiśca dhanaiśca mukhyair aśvāḥ sanāgāḥ śataśastvarbudāni

हिन्दी अर्थ

स धर्मान् सौरभेयांस्तु वृषभाच्छुतवांस्ततः तस्य भ्राता पितृव्यो यश्चकार भरणं तदा। शूद्र) वर्णोकी स्थापना करनेवाला हुआ। बलिके पाँचों

English

That good fortune emerging from the heart of Visnu, passed through the Intermediate plane (antarika) before it could reach the earth in liquid form, and l)ak$a the wise son of Brahmli, drank up this giver of beajfty and lovelines. — 5-6. Thence Dakfa got mighty power and great lusture, and the remain- der of (the good luck) which reached the Earth was divided into eight parts. From them were produced the seven givers of prosperity to all men, namely (1) sugarcanes, the Kings of all juices Rasar&jam (2) Nisp&va, coriander seed (?), (3) the cuminseed (K&lftjirfi), (4) the clarified butter (ghfita), (5) cow's milk (K§!ra), (6) saffron (Kusumbha), (7) safflower (Kumkuma). So also the common salt was produced as the eighth, and these are called saubhagya Ataka, the eight blessings.— 7-9.

अध्याय ४२

श्लोक 25

सत्येन मे द्यौश्च वसुंधरा च तथैवाग्निर्ज्वलते मानुषेषु न मे वृथा व्याहृतमेव वाक्यं सत्यं हि सन्तः प्रतिपूजयन्ति

satyena me dyauśca vasuṃdharā ca tathaivāgnirjvalate mānuṣeṣu na me vṛthā vyāhṛtameva vākyaṃ satyaṃ hi santaḥ pratipūjayanti

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रज पुत्रोंके वंश भी उन्हींके नामपर अङ्ग, वङ्ग, सुह्यक, पुण्ड और कलिङ्ग नामसे विख्यात हुए।

English

That which was drunk by Dakota, the son of Brahmfi, the knower of Yoga, became his daughter, known as Satt (Parvati). Pfirvati, owing to Her matchless beauty, came to be known as Lalitft; and that paragon of beauty was afterwards married by the Lord Siva. The very Satl is called the Goddess who gives bliss (Saubhfigyamayl), and also prosperity and emancipation. Those men and women who worship Her with devotion may obtain everything. — 10-12.

अध्याय ४२

श्लोक 26

साध्वष्टक प्रब्रवीमीह सत्यं प्रतर्दनं वसुमन्तं शिबिं च ।सर्वे देवा मुनयश्च लोकाः सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम्

sādhvaṣṭaka prabravīmīha satyaṃ pratardanaṃ vasumantaṃ śibiṃ ca / sarve devā munayaśca lokāḥ satyena pūjyā iti me manogatam

हिन्दी अर्थ

उनमें अङ्गके वंशका वर्णन सुनिये॥ २२--५० ॥ ऋषियो ! दीर्घतमाके प्रभावसे सुदेष्णाका जो ज्येष्ठ पुत्र उत्पन्न हुआ, उसका नाम अङ्ग था। तत्पश्चात् कलिङ्ग,

English

Manu said 0 Lord! explain to me the ways of worshipping that sublime Goddess, the upholder of the Universe, and tell me completely the ritual of Her worship. — 13. The Lord Fish said The devotee should bathe himself with sesa- mum in the forenoon, on the third day of the lunar fortnight, in the month of Ohaitra, during the vernal season; for, on that day, the Goddess was

अध्याय ४२

श्लोक 27

यो नः सर्वजितं सर्वं यथावृत्तं निवेदयेत् अनसूयुर् द्विजाग्न्येभ्यः स भजेन्नः सलोकताम्

yo naḥ sarvajitaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ nivedayet anasūyur dvijāgnyebhyaḥ sa bhajennaḥ salokatām

हिन्दी अर्थ

पुण्ड, सुह्य और वङ्गराजका जन्म हुआ। ये पाँचों हैत्यराज: इनके बंशजातिवालोंके कारण ये जनपद भी इन्हीं नामोंसे प्रसिद्ध हुए। इनमें अङ्ग भागलपुर, वङ्ग-पश्चिम बंगाल, सुह्म-

English

oMAvrm lx.

अध्याय ४२

श्लोक 28

एवं राजन्स महात्मा ययातिः स्वदौहित्रैस्तारितो मित्रवर्यैः त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा स्वर्गं गतः कर्मभिर्व्याप्य पृथ्वीम्

evaṃ rājansa mahātmā yayātiḥ svadauhitraistārito mitravaryaiḥ tyaktvā mahīṃ paramodārakarmā svargaṃ gataḥ karmabhirvyāpya pṛthvīm

हिन्दी अर्थ

आसाम, पुण्डू-आजका बंगला देश तथा कलिङ्ग-उड़ीसा है। तस्मिन् निवसतस्तस्य यदृच्छेवागतो वृषः॥ ४४ बलिके क्षेत्रज पुत्र थे। ये सभी पुत्र महर्षि दीर्घतमाद्वारा एष त्वां न विमोक्ष्यामि परस्वादं चतुष्पदम्

English

nfti(id>> livs, the soul of the Universe, with marital rites. On that day, iva, along with His consort, P&rvatl, should be worahipped with flowers, fruits, incense, lamps, and offerings of foods, and the image (ot Gauri) should be bathed with Panchagavya and scented waters, after which Gauri and Ankara should be worshipped as follows 14-17. By pronounoing (1) vmA PfttaUyai nama» the feet of the Devi shoald be wor* shlppedi and those of Siva shoald be worshipped with the'mantra Am iPI: ivdyanania|i; Their ankles should bo worshipped after pronouncing (2) Sivdyanamati and

अध्याय ४२

श्लोक 29

एवं सर्वं विस्तरतो यथावद् आख्यातं ते चरितं नाहुषस्य वंशो यस्य प्रथितं पौरवेयो यस्मिञ्जातस्त्वं मनुजेन्द्रकल्पः

evaṃ sarvaṃ vistarato yathāvad ākhyātaṃ te caritaṃ nāhuṣasya vaṃśo yasya prathitaṃ pauraveyo yasmiñjātastvaṃ manujendrakalpaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विपदां बहवो होते धर्म एष गवां स्मृतः। कार्याकार्ये न वागम्यागमनं च तथैव च गवां धर्म तु वै श्रुत्वा सम्भ्रान्तस्तु विसृज्य तम् शक्त्यान्नपानदानात् तु गोपतिं सम्प्रसादयत्

English

sml w JayAjsinatnah; after saluting Rudra with (8) Ajvn Trigupdyanamah and the Goddess, with BhavAnyai namah, their shanks should be worshipped. After

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 42
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.