Matsya Purana· Matsya Purāṇa
43
अध्याय 43 / 176

Adhyaya 43

52 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ52 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४३

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ४३ इत्येतच्छौनकाद्राजा शतानीको निशम्य तु विस्मितः परया प्रीत्या पूर्णचन्द्र इवाबभौ

matsya-purāṇa 43 ityetacchaunakādrājā śatānīko niśamya tu vismitaḥ parayā prītyā pūrṇacandra ivābabhau

हिन्दी अर्थ

प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्म भक्तितस्तु स: । मनसैव समादध्यौ तन्निष्ठस्तत्परो हि सः गोधर्म तु परं मत्वा स्तुषां तामभ्यपद्यत। निर्भर्त्स्य चैनं रुद्ध्वा च बाहुभ्यां सम्प्रगृह्य च विपर्ययं तु त्वं लब्ध्वा अनड्वानिव वर्तसे

English

saluting Gauri with (5) RudresvarAyai namah, Siva and with fkmA VijayAya

अध्याय ४३

श्लोक 2

पूजयामास नृपतिर् विधिवच्चाथ शौनकम् रत्नैर्गोभिः सुवर्णैश्च वासोभिर्विविधैस्तथा

pūjayāmāsa nṛpatir vidhivaccātha śaunakam ratnairgobhiḥ suvarṇaiśca vāsobhirvividhaistathā

हिन्दी अर्थ

गम्यागम्यं न जानीषे गोधर्मात् प्रार्थयन् सुताम्। दुर्वृत्तं त्वां त्यजाम्यद्य गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा जग्राह तं स धर्मात्मा बलिर्वैरोचनिस्तदा

English

nama|i, their knees shoald be worshipped. Afcer saluting liva with (6) f HarikosAyanamah and Gauri with Varade namah (the giver of boons), the thighs should be worshipped.— 18-18.

अध्याय ४३

श्लोक 3

प्रतिगृह्य ततः सर्वं यद्राज्ञा प्रहितं धनम् दत्त्वा च ब्राह्मणेभ्यश्च शौनको ऽन्तरधीयत

pratigṛhya tataḥ sarvaṃ yadrājñā prahitaṃ dhanam dattvā ca brāhmaṇebhyaśca śaunako 'ntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

बलिको प्रदान किये गये थे। तदनन्तर उन्होंने मानव- योनिमें कई संतानें उत्पन्न कीं। एक बार सुरभि (गौ) दीर्घतमाके पास आकर उनसे बोली--'विभो! आपने हम लोगोंके प्रति अनन्यभक्ति होनेके कारण भलीभाँति विचारकर पशु-धर्मको प्रमाणित कर दिया है, इसलिये मैं आपपर परम प्रसन्न हूँ। अनघ! आपके शरीरमें बृहस्पतिका अंशभूत जो यह पाप स्थित है, उस घोर अन्धकारको सूँघकर मैं आपसे दूर किये देती हूँ। साथ ही आपके शरीरसे बुढ़ापा, मृत्यु और अंधकारको भी सूँघकर हटा दे रही हूँ।' (ऐसा कहकर सुरभिने उनके शरीरको सूँघा।) सुरभिके सूँघते ही वे मुनिश्रेष्ठ दीर्घतमा तुरन्त दीर्घ आयु, सौन्दर्यशाली शरीर और सुन्दर नेत्रोंसे युक्त हो गये

English

Their waist should be worshipped, after salutihg the goddess with (7)

अध्याय ४३

श्लोक 4

ययातेर्वंशमिच्छामः श्रोतुं विस्तरतो वद यदुप्रभृतिभिः पुत्रैर् यदा लोके प्रतिष्ठितम्

yayātervaṃśamicchāmaḥ śrotuṃ vistarato vada yaduprabhṛtibhiḥ putrair yadā loke pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार गौद्वारा अन्धकारके नष्ट कर दिये जानेपर वे गौतम नामसे प्रसिद्ध हुए। तदनन्तर कक्षीवान् अपने पिता गौतमके साथ गिरिव्रजको

English

IsAyal namah I salute the goddess, IsA. He should salute Sankara with WR W SafikarAya namah. The abdomen should be worshipped by saying (8) m: Kotavai namah, 1 salute the goddess Kotavi, and by TO Suline namah, I salute the wielder of the trident.' —20.

अध्याय ४३

श्लोक 5

यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः विस्तरेणानुपूर्व्या च गदतो मे निबोधत

yadorvaṃśaṃ pravakṣyāmi jyeṣṭhasyottamatejasaḥ vistareṇānupūrvyā ca gadato me nibodhata

हिन्दी अर्थ

जाकर उन्हींके साथ निवास करता हुआ पुत्रान् धर्मार्थतत्त्चज्ञानुत्यादयितुमर्हसि॥ ६० चिरकालिक तपस्यामें संलग्न हो गया। वहाँ वह नित्य एवमुक्तोऽथ देवर्षिस्तथास्त्वित्युक्तवान् प्रभुः । स तस्य राजा स्वां भार्या सुदेष्णां नाम प्राहिणोत्। अन्धं वृद्धं च तं ज्ञात्वा न सा देवी जगाम ह

English

The stomach of the Goddess, after saying (0) MahgalAyai namastnbhya,

अध्याय ४३

श्लोक 6

यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः महारथा महेष्वासा नामतस्तान्निबोधत

yadoḥ putrā babhūvurhi pañca devasutopamāḥ mahārathā maheṣvāsā nāmatastānnibodhata

हिन्दी अर्थ

शूद्रां धात्रेयिकां तस्मादन्धाय प्राहिणोत् तदा। तस्यां काक्षीवदादींश्च शूद्रयोनावृषिर्वशी जनयामास धर्मात्मा शूद्रानित्येवमादिकम्। उवाच तं बली राजा दृष्टा काक्षीवदादिकान्

English

I salute BfangalA " (the giver of bliss); the stomach of s'iva, after pronouncing W SivAya namah salute Siva;'* the breasts of the Goddess, after saying (10) laAnyai nama|i, " 1 salute isAni and of the God by saying wfprt TO BarvAtmane namah,

अध्याय ४३

श्लोक 7

सहस्रजिर् अथो ज्येष्ठः क्रोष्टुर्नीलो ऽन्तिको लघुः सहस्रजेस्तु दायादः शतजिर्नाम पार्थिवः

sahasrajir atho jyeṣṭhaḥ kroṣṭurnīlo 'ntiko laghuḥ sahasrajestu dāyādaḥ śatajirnāma pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रबीणानृषिधर्मस्य चेश्चरान् ब्रह्मवादिनः । विद्वान् प्रत्यक्षधर्माणां बुद्द्रिमान् वृत्तिमाञ्छुचीन् नेत्युवाच मुनिस्तं वै ममैवमिति चाब्रवीत् प्राहिणोदवमानान्मे शूद्रां धात्रेयिकां नृप

English

salute the All-Soul.— 21.

अध्याय ४३

श्लोक 8

शतजेरपि दायादास् त्रयः परमकीर्तयः हैहयश्च हयश्चैव तथा वेणुहयश्च यः

śatajerapi dāyādās trayaḥ paramakīrtayaḥ haihayaśca hayaścaiva tathā veṇuhayaśca yaḥ

हिन्दी अर्थ

तां स दीर्घतमा देवीं तथा कृतवती तदा दघ्ना लवणमिश्रेण त्वभ्यक्तं मधुकेन तु।

English

The throat of the Lord, after s.aying (11) VedAtmaiie namah, ** 1 salute the

अध्याय ४३

श्लोक 9

हैहयस्य तु दायादो धर्मनेत्रः प्रतिश्रुतः धर्मनेत्रस्य कुन्तिस्तु संहतस्तस्य चात्मजः

haihayasya tu dāyādo dharmanetraḥ pratiśrutaḥ dharmanetrasya kuntistu saṃhatastasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि पुत्रान् वै मनसेप्सितान् तस्य सा तद्दचो देवी सर्व कृतवती तदा। तस्य सापानमासाद्य देवी पर्यहरत् तदा तवापचाराद् देव्येष नान्यथा भविता शुभे। नैव दास्यति पुत्रस्ते पौत्रो वै दास्यते फलम्

English

soul of the Vedas the throat of the Goddess, after saying RudrAnyei namah, " I

अध्याय ४३

श्लोक 10

संहतस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः आसीन्महिष्मतः पुत्रो रुद्रश्रेण्यः प्रतापवान्

saṃhatasya tu dāyādo mahiṣmānnāma pārthivaḥ āsīnmahiṣmataḥ putro rudraśreṇyaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

पिताका दर्शन और स्पर्श करता था। दीर्घकालके पश्चात् महान् तपस्यासे शुद्ध हुए कक्षीवानने शूद्रा माताके गर्भसे उत्पन्न हुए शरीरको तपाकर ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति कर ली। तब पिता गौतमने उससे कहा--'बेटा! तुम्हारे-जैसे यशस्वी सत्पुत्रसे मैं पुत्रवान् हो गया हूँ। धर्मज्ञ! अब मैं कृतार्थ हो गया।' ऐसा कहकर गौतम अपने शरीरका त्याग कर ब्रह्मलोकको चले गये। ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति करके कक्षीवानने हजारों पुत्रोंको उत्पन्न किया। कक्षीवान्के वे पुत्र कौष्माण्ड

English

salute RudrAni," their hands, after pronouncing (12) STOfTO* TripnraghnAya namah,

अध्याय ४३

श्लोक 11

वाराणस्याम् अभूद्राजा कथितं पूर्वमेव तु रुद्रश्रेण्यस्य पुत्रो ऽभूद् दुर्दमो नाम पार्थिवः

vārāṇasyām abhūdrājā kathitaṃ pūrvameva tu rudraśreṇyasya putro 'bhūd durdamo nāma pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

और गौतम नामसे विख्यात हुए॥ ८४--८९॥ इधर बलिने अपने पाँचों निष्पाप पुत्रोंका अभिनन्दन करके उनसे कहा--पुत्रो! मैं कृतार्थ हो गया। स्वयं धर्मात्मा एवं सामर्थ्यशाली बलि योगमायासे समावृत था। वह सम्पूर्ण प्राणियोंसे अदृश्य रहकर कालकी प्रतीक्षा कर रहा था। उन पुत्रोंमें अङ्गका पुत्र राजा दधिवाहन हुआ। राजा दिविरथ दधिवाहनके पुत्र कहे जाते हैं। दिविरथका पुत्र विद्वान् राजा धर्मरथ था। ये धर्मरथ बड़े सम्पत्तिशाली नरेश थे। इन्होंने विष्णुपद पर्वतपर महात्मा शुक्राचार्यके

English

I salute the god, the destroyer of the demon Tripura, and the goddess with ItoA TO ApantAyai namati, " I salute the Infinite."— 22

अध्याय ४३

श्लोक 12

दुर्दमस्य सुतो धीमान् कनको नाम वीर्यवान् कनकस्य तु दायादाश् चत्वारो लोकविश्रुताः

durdamasya suto dhīmān kanako nāma vīryavān kanakasya tu dāyādāś catvāro lokaviśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

साथ सोमरसका पान किया था। धर्मरथका पुत्र चित्ररथ हुआ। उसका पुत्र सत्यरथ हुआ और उससे दशरथका जन्म हुआ जो लोमपाद नामसे विख्यात था। उसके शान्ता नामकी एक (दत्रिमा) कन्या हुई थी।

English

Their arms, after pronouncing (18) RAiroi TrilochanAya namali " I salute the three-eyed, Hara; and the goddess by sruiuuIto) KAlAnalapriyAyai namah, 1 salute the beloved of the Lord," the ornaments, after saying (14) iwiRWW vi: « SanbhAgyabhavanA namaV their mouths, after reciting (16) TOirwrt'W: " SvahAsvadhAyai namah, for the goddess and ♦CWW 'W: isvarAya nama]!, for the god."— 28.

अध्याय ४३

श्लोक 13

कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च कृतौजाश्च चतुर्थो ऽभूत् कृतवीर्यात्ततो ऽर्जुनः

kṛtavīryaḥ kṛtāgniśca kṛtavarmā tathaiva ca kṛtaujāśca caturtho 'bhūt kṛtavīryāttato 'rjunaḥ

हिन्दी अर्थ

भविष्यन्ति कुमारास्तु पञ्च देवसुतोपमा: । तेजस्विनः सुवृत्ताश्च यज्वानो धार्मिकाश्च ते प्रतिष्ठामागतानां हि ब्राह्मण्यं कारयंस्ततः। ततो मानुषयोन्यां स जनयामास वै प्रजाः विचार्य यस्माद् गोधर्मं प्रमाणं ते कृतं विभो

English

The lips of the Goddess, the giver of prosperity, should bo worshipped by recit- ing (16) AsokamadhuvAsinyai namali and of the god by ftw TO BivAya

अध्याय ४३

श्लोक 14

जातः करसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः वर्षायुतं तपस्तेपे दुश्चरं पृथिवीपतिः

jātaḥ karasahasreṇa saptadvīpeśvaro nṛpaḥ varṣāyutaṃ tapastepe duścaraṃ pṛthivīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

बाईस्पत्यस्तथैवैष पाप्मा वै तिष्ठति त्वयि। जरां मृत्युं तमश्चैव आघ्ायापनुदामि ते सद्यः स घ्नातमात्रस्तु अभितो मुनिसत्तमः। आयुष्मांश्च वपुष्मांश्च चक्षुष्मांश्च ततोऽभवत्

English

namati. The oheeks of the Lord should be worshipped by saying (17) TO SthApave namaji and of the goddess by saying to GhandramnkhapriyAyai namah.— 24,

अध्याय ४३

श्लोक 15

दत्तमाराधयामास कार्तवीर्यो ऽत्रिसम्भवम् तस्मै दत्ता वरास्तेन चत्वारः पुरुषोत्तम

dattamārādhayāmāsa kārtavīryo 'trisambhavam tasmai dattā varāstena catvāraḥ puruṣottama

हिन्दी अर्थ

ततः कालेन महता तपसा भावितस्तु सः विधूय मातृजं कायं ब्राह्मणं प्राप्तवान् विभुः। ततोऽब्रवीत् पिता तं वै पुत्रवानस्म्यहं त्वया सत्पुत्रेण तु धर्मज्ञ कृतार्थोऽहं यशस्विना। मुक्त्वाऽऽत्मानं ततोऽसौ वै प्राप्तवान् ब्रह्मणः क्षयम्

English

The nose of the Lord should be worshipped by reciting (18) iWNR ArdhanArHAya namali and of the goddess by TO AsitAngyai namah. The eye-brows of the Lord

अध्याय ४३

श्लोक 16

पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे राजसत्तमः अधर्मं चरमाणस्य सद्भिश्चापि निवारणम्

pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu sa vavre rājasattamaḥ adharmaṃ caramāṇasya sadbhiścāpi nivāraṇam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण्यं प्राप्य काक्षीवान् सहस्त्रमसृजत् सुतान्। कोष्माण्डा गौतमाश्चैव स्मृताः काक्षीवतः सुताः कृतार्थःसोऽपि धर्मात्मा योगमायावृतः स्वयम्

English

of the world should be worshipped by reciting (18) TO miR Namali Ugrtya, and of the goddess by fAilA TO: LalitAyai namali.— 26.

अध्याय ४३

श्लोक 17

युद्धेन पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम् संग्रामे वर्तमानस्य वधश्चैवाधिकाद्भवेत्

yuddhena pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaivānupālanam saṃgrāme vartamānasya vadhaścaivādhikādbhavet

हिन्दी अर्थ

अदृश्य: सर्वभूतानां कालापेक्षः स वै प्रभुः । तत्राङ्गस्य तु दायादो राजासीद् दधिवाहनः दधिवाहनपुत्रस्तु राजा दिविरथः स्मृतः। आसीद् दिविरथापत्यं विद्वान् धर्मरथो नृपः दशरथका पुत्र थका! यधा हायती शूरवीर चतुरङ्ग हुआ। चतुरङ्गका पुत्र पृथुलाक्ष नामसे प्रसिद्ध हुआ। अपने कुलको वृद्धि करनेवाला यह पृथुलाक्ष महर्षि ऋष्यशृङ्गको कृपासे पैदा हुआ था। पृथुलाक्षके चम्प नामक पुत्र

English

the tresses of Biva, after reoltlpg (20) to; BarvAya nama, " I salute larva,*' the

अध्याय ४३

श्लोक 18

तेनेयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षात्त्रेण विधिना जिता

teneyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā saptodadhiparikṣiptā kṣāttreṇa vidhinā jitā

हिन्दी अर्थ

हुआ। चम्पको राजधानीका नाम चम्पा (भागलपुर) था, जो पहले मालिनी नामे प्रसिद्ध थी। पूर्णभद्रकी कृपासे चम्पका पुत्र हर्यङ्ग हुआ। इस राजाके यज्ञमें महर्षि विभाण्डकने मन्त्रोँद्वारा एक ऐसे हस्तीको भूतलपर अवतीर्ण किया था जो शत्रुओंको विमुख कर देनेवाला एवं उत्तम वाहन था। हर्यङ्गका पुत्र भद्ररथ पैदा हुआ। भद्ररथका पुत्र राजा बृहत्कर्मा हुआ। उसका पुत्र बृहद्भानु हुआ। उससे महात्मवान्का

English

THE MAT87A PUBAEAM.

अध्याय ४३

श्लोक 19

जज्ञे बाहुसहस्रं वै इच्छतस्तस्य धीमतः रथो ध्वजश्च संजज्ञ इत्येवमनुशुश्रुम

jajñe bāhusahasraṃ vai icchatastasya dhīmataḥ ratho dhvajaśca saṃjajña ityevamanuśuśruma

हिन्दी अर्थ

जन्म हुआ। राजेन्द्र बृहद्भानुने एक अन्य पुत्रको भी उत्पन्न किया था जिसका नाम जयद्रथ था। उससे राजा बृहद्र्थका जन्म हुआ। बृहद्र्थसे विश्वविजयी जनमेजय पैदा हुआ था। उसका पुत्र अङ्ग था और उससे राजा कर्णकी उत्पत्ति हुई थी। कर्णका वृषसेन और उसका पुत्र पृथुसेन हुआ। द्विजवरो! ये सभी राजा अङ्गके वंशमें उत्पन्न हुए थे, मैंने इनका आनृपूर्वी विस्तारपूर्वक वर्णन कर दिया। अब आप लोग पूरुके वंशका स हि धर्मरथः श्रीमांस्तेन विष्णुपदे गिरौ। सोमः शुक्रेण वै राज्ञा सह पीतो महात्मना

English

dMtraotw ot'Pim, tho trcMoi of the balr of the Qoddeas, after Maying 'VMavy«l

अध्याय ४३

श्लोक 20

दश यज्ञसहस्राणि राज्ञां द्वीपेषु वै तदा निरर्गलानि वृत्तानि श्रूयन्ते तस्य धीमतः

daśa yajñasahasrāṇi rājñāṃ dvīpeṣu vai tadā nirargalāni vṛttāni śrūyante tasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

अथ धर्मरथस्याभूत् पुत्रश्चित्ररथः किल। यज्ञे विभाण्डकाच्चास्य वारणः शत्रुवारणः

English

I aalnte VtoaTi,.the hair of the god, after reoiting (SI) namatiirtkaiH

अध्याय ४३

श्लोक 21

सर्वे यज्ञा महाराज्ञस् तस्यासन् भूरिदक्षिणाः सर्वे काञ्चनयूपास्ते सर्वाः काञ्चनवेदिकाः

sarve yajñā mahārājñas tasyāsan bhūridakṣiṇāḥ sarve kāñcanayūpāste sarvāḥ kāñcanavedikāḥ

हिन्दी अर्थ

अथ भिद्ररथस्यासीद् बृहत्कर्मा जनेश्वरः। बृहद्भानुः सुतस्तस्य तस्माजज्ञे महात्मवान् दायादस्तस्य चाङ्गो वै तस्मात् कर्णोऽभवन्नृपः कर्णस्य वृषसेनस्तु पृथुसेनस्तथात्मजः। एतेऽङ्गस्यात्मजाः सवे राजानः कीर्तिता मया। विस्तरेणानृपूर्व्याच्च पूरोस्तु शृणुत द्विजाः

English

tha n&thiya and of the goddeas with the same mantra. The head of the goddess, after pro* nonnoiiig (2S) ffihit Bhimograsamarnpipyo, " 1 salate Bhlmograsamarttpint" and of

अध्याय ४३

श्लोक 22

सर्वे देवैः समं प्राप्तैर् विमानस्थैरलंकृताः गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः

sarve devaiḥ samaṃ prāptair vimānasthairalaṃkṛtāḥ gandharvairapsarobhiśca nityamevopaśobhitāḥ

हिन्दी अर्थ

कथं सूतात्मज: कर्णः कथमङ्गस्य चात्मजः। एतदिच्छामहे श्रोतुमत्यन्तकुशलो ह्यसि बुहद्भानुसुतो जज्ञे राजा नाम्ना बृहन्मनाः।

English

the God by so: Sarvdtmane namali.--36.

अध्याय ४३

श्लोक 23

तस्य यज्ञे जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तथा कार्तवीर्यस्य राजर्षेर् महिमानं निरीक्ष्य सः

tasya yajñe jagau gāthāṃ gandharvo nāradastathā kārtavīryasya rājarṣer mahimānaṃ nirīkṣya saḥ

हिन्दी अर्थ

यशोदेवी च सत्या च तयोर्वशं च मे श्ृणु जयद्रथं तु राजानं यशोदेवी ह्यजीजनत्। बृहद्रथस्य पुत्रस्तु सत्यकर्मा महामनाः

English

After thus worshipping bira, tho devotee should place before Him the Sanbhdgya Aftaka, the eight blessings consisting of tho following eight things: clarified butter (ghee) nifpfiva (?), saffron, cow's milk, cnminscod, sDgarc.ine irasar&jai, salt and coriander seed. All these eight things are cousidorod as lH>ons, and therefore their mixture is called Sanbhfigya Aytakn.— 37-88.

अध्याय ४३

श्लोक 24

न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति क्षत्रियाः यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च

na nūnaṃ kārtavīryasya gatiṃ yāsyanti kṣatriyāḥ yajñairdānaistapobhiśca vikrameṇa śrutena ca

हिन्दी अर्थ

सत्यकर्मणोऽधिरथः सूतश्चाधिरथः स्मृतः। यः कर्ण प्रतिजग्राह तेन कर्णस्तु सूतजः।

English

Vote.— The onumeration here is slightly different from that of bloka 9.

अध्याय ४३

श्लोक 25

स हि सप्तसु द्वीपेषु खड्गी चक्री शरासनी रथी द्वीपान्यनुचरन् योगी पश्यति तस्करान्

sa hi saptasu dvīpeṣu khaḍgī cakrī śarāsanī rathī dvīpānyanucaran yogī paśyati taskarān

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने पूछा--सूतजी ! कर्ण कैसे अधिरथ सूतके पुत्र थे, पुनः किस प्रकार आङ्गके पुत्र कहलाये? इस रहस्यको सुननेकी हम लोगोंकी उत्कट इच्छा है, इसका वर्णन कीजिये; क्योंकि आप कथा कहनेमें परम प्रवीण हैं सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! बृहद्धानुका पुत्र बृहन्मना नामका राजा हुआ। उसके दो पल्लियाँ थीं। वे दोनों शैब्यकी कन्याएँ थीं। उनका नाम यशोदेवी और सत्या था। अब मुझसे उन दोनोंका वंश-वर्णन सुनिये । बृहन्मनाके

English

After offering these things to Siva aiui PAvvatt, the dovotee should wash the horns of the cow in the night and drink the same and sleep on the floor. — 29.

अध्याय ४३

श्लोक 26

पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः स सर्वरत्नसम्पूर्णश् चक्रवर्ती बभूव ह

pañcāśītisahasrāṇi varṣāṇāṃ sa narādhipaḥ sa sarvaratnasampūrṇaś cakravartī babhūva ha

हिन्दी अर्थ

संयोगसे यशोदेवीने राजा जयद्र्थको और सत्याने विश्वविख्यात विजयको जन्म दिया था। विजयका पुत्र बृहत्पुत्र और उसका पुत्र बृहद्रथ हुआ। बृहद्रथका पुत्र महामना सत्यकर्मा हुआ। सत्यकर्माका पुत्र अधिरथ हुआ। यही अधिरथ सूत नामसे भी विख्यात था, जिसने (गङ्गमें बहते हुए) कर्णको पकड़ा था। इसी कारण कर्ण सूत-पुत्र कहे

English

Getting up in the morning, tho devotee should bathe, and after taming his rosary, should offer clothes, garlands, ornaments, &c., to the Brfthmana and to his Consort. — 30.

अध्याय ४३

श्लोक 27

स एव पशुपालो ऽभूत् क्षेत्रपालः स एव हि स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्जुनो ऽभवत्

sa eva paśupālo 'bhūt kṣetrapālaḥ sa eva hi sa eva vṛṣṭyā parjanyo yogitvādarjuno 'bhavat

हिन्दी अर्थ

जाते हैं। इस प्रकार कर्णके प्रति जो किंवदन्ती फैली है, उसे तच्चेदं सर्वमाख्यातं कर्णं प्रति यथोदितम्॥ १०८ पूर्णतया मैंने आप लोगोंसे कह दिया ॥ १०५--१०८॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सोमवंशेऽष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

English

The devotee should get a pair of golden feet made and give them away, along with the eight blessings to the Brfihmana, after invoking bles ingof the Goddess Lalihl, saying "pfyatam atra Lalitft." — 31.

अध्याय ४३

श्लोक 28

यो ऽसौ बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनेव भास्करः

yo 'sau bāhusahasreṇa jyāghātakaṭhinatvacā bhāti raśmisahasreṇa śāradeneva bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सोमवंश-वर्णन-प्रसङ्गमें अड़तालीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ पूरू-वंशके वर्णन-प्रसङ्गमें भरत-वंशकी कथा, भरद्वाजकी उत्पत्ति और उनके वंशका कथन, नीप-वंशका वर्णन तथा पौरवोंका इतिहास

English

Similarly, for a year, tho worship should be performed according to the prescribed rites, on each third day of the moon, by those who desire all blessings. - 32.

अध्याय ४३

श्लोक 29

एष नागं मनुष्येषु माहिष्मत्यां महाद्युतिः कर्कोटकसुतं जित्वा पुर्यां तत्र न्यवेशयत्

eṣa nāgaṃ manuṣyeṣu māhiṣmatyāṃ mahādyutiḥ karkoṭakasutaṃ jitvā puryāṃ tatra nyaveśayat

हिन्दी अर्थ

पूरोः पुत्रो महातेजा राजा स जनमेजयः। प्राचीत्वतः सुतस्तस्य यः प्राचीमकरोद् दिशम् राजा वी ( पी ) तायुधो नाम मनस्योरभवत् सुतः धर्मेयुः संनतेयुश्च पुण्येयुश्चेति ते दश। औचेयोर्ज्चलना नाम भार्या वै तक्षकात्मजा

English

The following special articles of diet and mantra of gift 'Rina) should be observed; hear them from me. The devotee slionld drink the washing of the cow's horns in the month of Chaitra, eat cowdung in tho month of Vaitekha. The flower of Mandara tree in the month of Jyaitha, tho leaves of the woodapple Vilvapatra) in the month of ApSdha, curds in the month of ir&vua, tho water sprinkled with the Kuifa grass in tlie month of Bh&dra. Milk in Alvina, clarified butter, mixed with card, in Kflrtika, the cow's urino in Margafiira, clarified butter in Paufa. Blibk sesamam in MAgha, Panchagavya in PiiAlguna. At the time of giving away the gifts, the devotee should recite the following mantra; " LalitA, yijay&, BhadrA, BhavAni, KnmudA, ivA, VAsudevi, Gaurt, MangalA, EamalA, Satt, UmA, be pleased." In other words, the devotee should in each month invoke the pleasure of the Goddess by reciting a fresh name out of the twelve names mentioned, eix., in Ohaitra he should say, " LalitA be pleased," in Vaiitakha, " VijayA be pleased," and so on.— 33-37.

अध्याय ४३

श्लोक 30

एष वेगं समुद्रस्य प्रावृट्काले भजेत वै क्रीडन्नेव सुखोद्भिन्नः प्रतिस्रोतो महीपतिः

eṣa vegaṃ samudrasya prāvṛṭkāle bhajeta vai krīḍanneva sukhodbhinnaḥ pratisroto mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिवनाद् दयितं पुत्रमैलिनं ब्रह्मवादिनम् सूतजी कहते हैं-ऋषियो! (ययातिके सबसे छोटे पुत्र) पूरुका पुत्र महातेजस्वी राजा जनमेजय (प्रथम) था। उसका पुत्र प्राचीत्वत (प्राचीनवंत) हुआ, जिसने प्राची (पूर्व) दिशा बसायी। प्राचीत्वतका पुत्र मनस्यु

English

He should offer the following varieties of flowers (oueoaeh month), at Uie time of worship MallikA, Aioka, Lotus, Kadamba, Htpak, llAlatt,

अध्याय ४३

श्लोक 31

ललता क्रीडता तेन प्रतिस्रग्दाममालिनी ऊर्मिभ्रुकुटिसंत्रासाच् चकिताभ्येति नर्मदा

lalatā krīḍatā tena pratisragdāmamālinī ūrmibhrukuṭisaṃtrāsāc cakitābhyeti narmadā

हिन्दी अर्थ

हुआ। मनस्युका पुत्र राजा वीतायुध (अभय) हुआ। उसका पुत्र धुन्धु नामका राजा हुआ। धुन्धुका पुत्र बहुविध (बहुविद्य, अन्यत्र बहुगव) और उसका पुत्र संयाति हुआ। संयातिका पुत्र रहंवर्चा और उसका पुत्र भद्राश्व (रौद्राश्च) हुआ। भद्राश्चके घृता (घृताची, अन्यत्र मिश्रकेशी) नामकी अप्सराके गर्भसे दस पुत्र उत्पन्न हुए। उन दसोंके नाम हैं-आऔचेयु (अधिकांश पुराणोंमें ऋचेयु), हषेयु, कक्षेयु, सनेयु, धृतेयु, विनेयु, श्रेष्ठ स्थलेयु, धर्मेयु, संनतेयु और पुण्येयु। औचेयु (ऋचेयु)-की पल्लीका नाम ज्वलना था। वह नागराज तक्षककी कन्या थी। उसके गर्भसे उन्होंने भूपाल रन्तिनार (यह प्रायः सर्वत्र मतिनार, पर भागवतमें रन्तिभार है)-को जन्म दिया। रन्तिनारने अपनी

English

CEAPTSB LX. Kobjaka, Karablra, B&nam, Aml&na, Kubkuma and Sindbuvara; or any of the following flowers, as procurable, should be offered, oi».— Jasmine, Safflower, MAlati, Lotus and Karabtra. — 38- 40*

अध्याय ४३

श्लोक 32

एको बाहुसहस्रेण वगाहे स महार्णवम् करोत्युद्वृत्तवेगां तु नर्मदां प्रावृडुद्धताम्

eko bāhusahasreṇa vagāhe sa mahārṇavam karotyudvṛttavegāṃ tu narmadāṃ prāvṛḍuddhatām

हिन्दी अर्थ

पल्ली मनस्विनीके गर्भसे कई सुन्दर पुत्रोंको उत्पन्न किया, जिनमें वीरवर अमूर्तरय और धर्मात्मा त्रिवन प्रधान थे। उसकी तीसरी संतति गौरी नामकी सुन्दरी कन्या थी, जो मान्धाताको जननी हुई। इलिना यमराजकी कन्या थी। उसने त्रिवनसे ब्रह्मवादमें श्रेष्ठ पराक्रमी ऐलिन (एऐलिक,

English

Married woman or maid, after devoutly worshipping iva, at the affd of the ordinance, should give away a bedstead, along with all the necessary roqui8ites.-~41.

अध्याय ४३

श्लोक 33

तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ भवन्त्यतीव निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः

tasya bāhusahasreṇa kṣobhyamāṇe mahodadhau bhavantyatīva niśceṣṭāḥ pātālasthā mahāsurāḥ

हिन्दी अर्थ

नन्दन ऐलिन (जंसु)-के संयोगसे उपदानवीने ऋष्यन्त, दुष्यन्त, प्रबीर तथा अनघ नामक चार पुत्रोंको प्राप्त किया। इनमें द्वितीय पुत्र राजा दुष्यन्तके संयोगसे शकुन्तलाके गर्भसे भरतका जन्म हुआ, जो आगे चलकर संग्राम- विजयी चक्रवर्ती सम्राट् हुआ। उसीके नामपर उसके वंशधर ' भारत' नामसे कहे जाने लगे महाभारत १। ९४। १ तथा अन्य वायु, विष्णु, ब्रह्माण्डादि पुराणोंमें प्राचीनवंत या प्राचीनवंशका पुत्र प्रवीर और उसका पुत्र मनस्यु कहा गया है। इसमें आगे भी जहाँ-तहाँ कुछ पुरुष छोड़ दिये गये हैं जो पढ़ते समय स्पष्ट ज्ञात हो जाता है।

English

At the time of giving away the bedstead, the following things shotild also be placed on it and given away along with it: — The golden images of iva and P&rvatl, the golden figures of ox and cow. — 42. Besides this, according to his means, the devotee should give to the Br&hmas and their wives, clothes, grain, ornaments, cows, cash, and should not give way to niggardliness or doubt. — 43.

अध्याय ४३

श्लोक 34

चूर्णीकृतमहावीचिलीनमीनमहातिमिम् मारुताविद्धफेनौघम् आवर्ताक्षिप्तदुःसहम्

cūrṇīkṛtamahāvīcilīnamīnamahātimim mārutāviddhaphenaugham āvartākṣiptaduḥsaham

हिन्दी अर्थ

दौष्यन्तिं प्रति राजानं वागूचे चाशरीरिणी। पुत्राणां मातृकात् कोपात् सुमहान् संक्षयः कृत:

English

One who observes this ordinance— Saubh&gya-4ayana— achieves all his ends and emancipation. This ordinance had better be observed without any object of bearing fruits. — 44.

अध्याय ४३

श्लोक 35

करोत्यालोडयन्नेव दोःसहस्रेण सागरम् मन्दरक्षोभचकिता ह्य् अमृतोत्पादशङ्किताः

karotyāloḍayanneva doḥsahasreṇa sāgaram mandarakṣobhacakitā hy amṛtotpādaśaṅkitāḥ

हिन्दी अर्थ

गर्भः परिणतश्चायं ब्रह्म व्याहरते गिरा। अमोघरेतास्त्वं चापि धर्म चैवं विगर्हितम् संनिविष्टो ह्यहं पूर्वमिह नाम बृहस्पते। अमोघरेताश्च भवान् नावकाश इह द्वयोः यस्मात् त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति। अभिषेधसि तस्मात् त्वं तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि

English

One who observes this ordinance every month, begets good fortune, health, beauty, longevity, clothes, ornaments, etc., which last him for 9000000300 years. One who observes this ordinance for 12 years, 8 years, or 7 years, goes and enjoys in the region of 8iva, for three Ealpas. — 45-46. The married woman or the maid who keeps up this ordinance also attains the same benefits through the grace of the Goddess Lalita. — 47.

अध्याय ४३

श्लोक 36

तदा निश्चलमूर्धानो भवन्ति च महोरगाः सायाह्ने कदलीखण्डा निर्वातस्तिमिता इव

tadā niścalamūrdhāno bhavanti ca mahoragāḥ sāyāhne kadalīkhaṇḍā nirvātastimitā iva

हिन्दी अर्थ

ततः कामं संनिवर्त्य तस्यानन्दाद् बृहस्पतेः। तद्रेतस्त्वपतद् भूमौ निवृत्तं शिशुकोऽभवत् इसी दुष्यन्त-पुत्र भरतके विषयमें आकाशवाणीने

English

One who hears or advises others to listen to the account of this ordinance, passes his days in heaven lor a long time in the form of VidyMliara. — 48.

अध्याय ४३

श्लोक 37

एवं बद्ध्वा धनुर्ज्यायाम् उत्सिक्तं पञ्चभिः शरैः लङ्कायां मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्

evaṃ baddhvā dhanurjyāyām utsiktaṃ pañcabhiḥ śaraiḥ laṅkāyāṃ mohayitvā tu sabalaṃ rāvaṇaṃ balāt

हिन्दी अर्थ

राजा दुष्यन्तसे कहा था--' दुष्यन्त! माताका गर्भाशय तो एक चमड़ेके थैलेके समान है, उसमें गर्भाधान करनेके कारण पुत्र पिताका ही होता है; अत: जो जिससे पैदा होता है, बह उसका आत्मस्वरूप ही होता है। इसलिये तुम अपने पुत्रका भरण-पोषण करो और शकुन्तलाका अपमान मत करो। पुत्र अपने मरे हुए पिताको यमपुरीके कष्टोंसे छुटकारा दिलाता है। इस गर्भका आधान करनेवाले तुम्हीं हो, शकुन्तलाने यह बिलकुल सच बात कही है।' पूर्वकालमें भरतके सभी पुत्रोंका विनाश हो गया था। माताके कोपके कारण उनके पुत्रोंका यह महान् संहार हुआ था। यह देखकर मरुद्गणोंने बृहस्पतिके पुत्र भरद्वाजको लाकर भरतके हाथोंमें समर्पित किया

English

Cupid was the first to observe this ordinance, and SahasrabAhu, the son of KArtavirya, was the second to observe it; and afterwards it was kept up by Varupa and Nandi, and consequently this is considered so sacred in this world. — 40. Here ends Hie sixtieth chapter dealing with the oJufipeanee called SauhhAgyasayamvrata.

अध्याय ४३

श्लोक 38

निर्जित्य बद्ध्वा चानीय माहिष्मत्यां बबन्ध च ततो गत्वा पुलस्त्यस्तु ह्य् अर्जुनं संप्रसादयन्

nirjitya baddhvā cānīya māhiṣmatyāṃ babandha ca tato gatvā pulastyastu hy arjunaṃ saṃprasādayan

हिन्दी अर्थ

था। बृहस्पति अपने इस पुत्रको वनमें छोड़कर चले इस प्रकार माता-पिताद्वारा त्यागे गये उस शिशुको

English

CHAPTER LXI.

अध्याय ४३

श्लोक 39

मुमोच रक्षः पौलस्त्यं पुलस्त्येनेह सान्त्वितम् तस्य बाहुसहस्रेण बभूव ज्यातलस्वनः

mumoca rakṣaḥ paulastyaṃ pulastyeneha sāntvitam tasya bāhusahasreṇa babhūva jyātalasvanaḥ

हिन्दी अर्थ

जगृहुस्तं भरद्वाजं मरुतः कृपया स्थिताः॥ २६ देखकर मरुद्गणोंका हृदय दयार्द्र हो गया, तब उन्होंने तस्मिन् काले तु भरतो बहुभिर्त्रतुभिर्विभुः। पुत्रनैमित्तिकैर्यज्ञरयजत् पुत्रलिप्सया भरद्वाजो दिवं यातो ह्यभिषिच्य सुतं ऋषिः

English

N&rada said: — iva! There are named the following seven regions of the Devas, viz. — Bhuh, Bhuvab, Svab, Mahah, Jana, Tapa, Satyaqi. — 1. How my mastery be obtained in succession over these lokAs, and how one may obtain in this earth prosperity, beauty, long life and blessing. Please also explain to me how they become blessed with fortune, beauty and wealth.— 2.

अध्याय ४३

श्लोक 40

युगान्ताभ्रसहस्रस्य आस्फोटस्त्वशनेरिव अहो बत विधेर्वीर्यं भार्गवो ऽयं यदाछिनत्

yugāntābhrasahasrasya āsphoṭastvaśaneriva aho bata vidhervīryaṃ bhārgavo 'yaṃ yadāchinat

हिन्दी अर्थ

गुरुधी रन्तिदेवश्च सत्कृत्यां तावुभौ स्मृतौ। गर्गस्य चैव दायादः शिबिर्विद्वानजायत उस भरद्वाज नामक शिशुको उठा लिया। उसी समय राजा भरत पुत्र-प्रासिकी अभिलाषासे अनेकों ऋतुकालके अवसरोंपर पुत्रनिमित्तक यज्ञोंका अनुष्ठान करते आ रहे थे, परंतु जब उन सामर्थ्यशाली नरेशको उन यज्ञोंके

English

iva said. — Formerly, a fearful fire was ablaze on this darth acm* pained with a strong wind. The friction caused by the wind produced the fire for the destruction of the demons, at the command of Puruhflia (ladra).— 3.

अध्याय ४३

श्लोक 41

तद्वै सहस्रं बाहूनां हेमतालवनं यथा यत्रापवस्तु संक्रुद्धो ह्य् अर्जुनं शप्तवान्प्रभुः

tadvai sahasraṃ bāhūnāṃ hematālavanaṃ yathā yatrāpavastu saṃkruddho hy arjunaṃ śaptavānprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

करनेसे भी पुत्रकी प्राप्ति नहीं हुई, तब उन्होंने पुत्र- प्रापिके निमित्त ' मरुत्स्तोम' नामक यज्ञका अनुष्ठान प्रारम्भ किया। राजा भरतके उस मरुत्स्तोम यज्ञसे सभी मरुद्गण प्रसन्न हो गये। तब वे उस भरद्वाज नामक शिशुको साथ लेकर भरतको पुत्ररूपमें प्रदान करनेके लिये उस यज्ञमें उपस्थित हुए। वहाँ उन्होंने अङ्गिरा-पुत्र बृहस्पतिके औरस पुत्र भरद्वाजको भरतके हाथोंमें समर्पित कर दिया। तब राजा भरत भरद्वाजको पुत्ररूपमें पाकर इस प्रकार बोले-'विभो! पहले तो आप (इस शिशुको लेकर) आत्महितकी ही बात सोच रहे थे, परंतु अब इसे पाकर मैं आपकी कृपासे कृतार्थ हो गया हूँ।' पुत्र- जन्मके हेतु किये गये पहलेके सभी यज्ञ वितथ (निष्फल)

English

That terrific fire reduced many demons to aslms, when 'IMrakasnra, KamalA.ksu, Kiladiinstra, l'ari\vasu, and Viroeliana fled frotii iIkmi* war- fore with the Do\a:>\ — 4. They all plunged themselves into the waters of the sea and took up their abode there, where fire with the help of air could not consume them.— 5.

अध्याय ४३

श्लोक 42

यस्माद्वनं प्रदग्धं वै विश्रुतं मम हैहय तस्मात्ते दुष्करं कर्म कृतमन्यो हरिष्यति

yasmādvanaṃ pradagdhaṃ vai viśrutaṃ mama haihaya tasmātte duṣkaraṃ karma kṛtamanyo hariṣyati

हिन्दी अर्थ

हो गये थे, इसलिये वह भरद्वाज राजा वितथके नामसे प्रसिद्ध हुआ। उस भरद्वाजसे भी भूतलपर ब्राह्मण और क्षत्रिय-दोनों प्रकारके पुत्र उत्पन्न हुए, जो द्वद्यामुष्यायण और कौलीन नामसे विख्यात हुए॥ २६--३३ ॥ तदनन्तर वितथके पुत्ररूपमें प्राप्त हो जानेपर राजा भरत (उसे राज्याभिषिक्त करके) स्वर्गलोकको चले गये । राजर्षि भरद्वाज भी यथासमय अपने पुत्रको राज्यपर अभिषिक्त करके स्वर्गलोक सिधारे । महायशस्वी भुवमन्यु

English

Afterwards, the demons began to come out of the waters aiul persecute the Devas, men, sages and other living beijigs, and disappear again into the sea.— t).

अध्याय ४३

श्लोक 43

छित्त्वा बाहुसहस्रं ते प्रथमं तरसा बली तपस्वी ब्राह्मणश्च त्वां स वधिष्यति भार्गव

chittvā bāhusahasraṃ te prathamaṃ tarasā balī tapasvī brāhmaṇaśca tvāṃ sa vadhiṣyati bhārgava

हिन्दी अर्थ

वितथका पुत्र था। भुवमन्युके बृहत्क्षत्र, महावीर्य, नर और महातत्त्वोंके समान थे । नरका पुत्र संकृति हुआ । संकृतिके दो पुत्र महायशस्वी गुरुधी और रन्तिदेव हुए। वे दोनों सत्कृतिके गर्भसे उत्पन्न हुए बतलाये जाते हैं। गर्गके पुत्ररूपमें विद्वान् शिवि उत्पन्न हुआ। उसके वंशधर जो क्षत्रियांशसे युक्त द्विज थे, शैव्य और गर्गके नामसे विख्यात हुए। शिविके आहार्यतनय और बुद्धिमान् उरुक्षव नामक दो पुत्र थे। उरुक्षवकी पत्नी विशालाने त्र्यरुण, पुष्करि

English

In that waj', the demons asserted their boldness for twelve tiiousand years and continued their campaign ot persecuting tlie throe worlds, for a period of five or seven years at a time, by taking slieltcr in the fortress of the ocean.-- 7. Later on, Indra directed the lire and the wind to dry up the oecean in the following words:— Dry np tliis receptacle ot water cuickly.— 8.

अध्याय ४३

श्लोक 44

तस्य रामस्तदा त्व् आसीन् मृत्युः शापेन धीमतः वरश्चैव तु राजर्षेः स्वयमेव वृतः पुरा

tasya rāmastadā tv āsīn mṛtyuḥ śāpena dhīmataḥ varaścaiva tu rājarṣeḥ svayameva vṛtaḥ purā

हिन्दी अर्थ

त््यरुणं पुष्करिं चैव कविं चैव महायशाः॥ ३९ और महायशस्वी कवि-इन तीन पुत्रोंको जन्म दिया। उरूक्षवाः स्मृता होते सर्वे ब्राह्मणतां गता: । काव्यानां तु वरा ह्येते त्रयः प्रोक्ता महर्षयः

English

**' Because it shelters my foes. They have taken ihcir refuge in the home of Vanina. It should therefore be dried up as quick as possible." — 9.

अध्याय ४३

श्लोक 45

तस्य पुत्रशतं त्व् आसीत् पञ्च तत्र महारथाः कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो महाबलाः

tasya putraśataṃ tv āsīt pañca tatra mahārathāḥ kṛtāstrā balinaḥ śūrā dharmātmāno mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

गर्गाः संकृतयः काव्याः क्षत्रोपेता द्विजातयः । सम्भृताङ्गिरसो दक्षा बृहत्क्षत्रस्य च क्षितिः हस्तिनश्चैव दायादास्त्रयः परमकीर्तयः । अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढस्तथैव च अजमीढस्य पत्म्यस्तु तिस्त्रः कुरुकुलोद्वहा: । नीलिनी धूमिनी चेव केशिनी चैव विश्रुताः

English

Hearing that mandate ot linlra, Imili lire and wind saiil to Him, the destroyer of Sambara: — It would l)e a great sin to destroy the ocean. Because iniiumerablc beings bad made it their home, and the destruction of tlie ocean meant their annihilation along with it, there- fore, we, 0 Puraudara, cannot do it. Lacs and lacs of beings inhabit the ■''Deean, within the space of every yojuiia. It was not meet for us to annihilate them. What fault have they done to be destroyed, U chief of the Devas." -10-12. Hearing the speech of the fire and the wind, India became full of wrath. His eyes turned crimson red, and it a[»pearea as if He was going to eat up both lire and wind. Jii his rage, he said lo.

अध्याय ४३

श्लोक 46

शूरसेनश्च शूरश्च धृष्टः क्रोष्टुस्तथैव च जयध्वजश्च वैकर्ता अवन्तिश्च विशांपते

śūrasenaśca śūraśca dhṛṣṭaḥ kroṣṭustathaiva ca jayadhvajaśca vaikartā avantiśca viśāṃpate

हिन्दी अर्थ

स तासु जनयामास पुत्रान् वै देववर्चसः। तपसोऽन्ते महातेजा जाता वृद्धस्य धार्मिकाः अजमीढस्य केशिन्यां कण्वः समभवत् किल

English

" There is no question of Dharma or adharma where Immortals are concerned, and your glory is still more high. 0 Agui and Viiyu! Since you have violated my injunction and have adopted the duties of the Muiiis not to injure any being, and since you have leaned towards the enemies who are devoid of religion and politics, losing sight of duty

अध्याय ४३

श्लोक 47

जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घो महाबलः तस्य पुत्रशतान्येव तालजङ्घा इति श्रुताः

jayadhvajasya putrastu tālajaṅgho mahābalaḥ tasya putraśatānyeva tālajaṅghā iti śrutāḥ

हिन्दी अर्थ

मेधातिथिः सुतस्तस्य तस्मात् काण्वायना द्विजाः । अजमीढस्य भूमिन्यां जज्ञे बृहदनुर्नृपः अश्वजित् तनयस्तस्य सेनजित् तस्य चात्मजः अथ सेनजितः पुत्राश्चत्वारो लोकविश्रुताः । रुचिराश्वश्च काव्यश्च राजा दृूढरथस्तथा

English

■' '■ "tit; ' ' ',. tf. '

अध्याय ४३

श्लोक 48

तेषां पञ्च कुलाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम् वीतिहोत्राश्च शार्यातो भोजाश्चावन्तयस्तथा

teṣāṃ pañca kulāḥ khyātā haihayānāṃ mahātmanām vītihotrāśca śāryāto bhojāścāvantayastathā

हिन्दी अर्थ

वत्सश्चावर्तको राजा यस्यैते परिवत्सकाः। रुचिराश्वस्य दायादः पृथुसेनो महायशाः पृथुसेनस्य पौरस्तु पौरान्नीपोऽथ जज्ञिवान्। नीपस्यैकशतं त्वासीत् पुत्राणाममितौजसाम्

English

r " ' ' • ' ™ ' ' ' ' '■ ■ — » "■■"

अध्याय ४३

श्लोक 49

कुण्डिकेराश्च विक्रान्तास् तालजङ्घास् तथैव च वीतिहोत्रसुतश्चापि आनर्तो नाम वीर्यवान् दुर्जेयस्तस्य पुत्रस्तु बभूव मित्रकर्शनः

kuṇḍikerāśca vikrāntās tālajaṅghās tathaiva ca vītihotrasutaścāpi ānarto nāma vīryavān durjeyastasya putrastu babhūva mitrakarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

नीपा इति समाख्याता राजानः सर्व एव ते। तेषां वंशकरः श्रीमान्नीपानां कीर्तिवर्धनः काव्याच्च समरो नाम सहदेष्टसमरोऽभवत्। समरस्य पारसम्पारौ सदश्व इति ते त्रयः पुत्राः सर्वगुणोपेता जाता वै विश्रुता भुवि।

English

andlfltra; therefore Yoa, 0 6re, trill now be born by assnming one body along with Marata, among the mortals, in the forin of a sage. Til that form of the sage Agaatya, yon will dry op the ocean, after which yon will again come back to your Divine form." — 14-17. » After thus being cursed by Indra, both of them fell on the earth, where they were jointly born out of the pitcher by the seeds of Mitrfi Varufll and came to be known as Agastya — tlie younger brother of Vaiiiftha, and one of tlie most renowned ascetics.— 18-19.

अध्याय ४३

श्लोक 50

सद्भावेन महाराज प्रजा धर्मेण पालयन् कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रवान्

sadbhāvena mahārāja prajā dharmeṇa pālayan kārtavīryārjuno nāma rājā bāhusahasravān

हिन्दी अर्थ

ये सभी उरुक्षव कहलाते हैं और अन्तमें ब्राह्मणत्वको प्राप्त हो गये थे। काव्यके वंशधरों (भार्गव गोत्र-प्रवरों)-में ये तीनों महर्षि कहे गये हैं। इस प्रकार गर्ग, संकृति और कविके वंशमें उत्पन्न हुए लोग क्षत्रियांशसे युक्त ब्राह्मण थे। अङ्गिरागोत्रीय बृहतक्षत्रने भी इस समृद्धिशालिनी पृथ्वीका शासन किया था। बृहत्क्षत्रका हस्ति नामक पुत्र हुआ। उसीने पूर्वकालमें इस हस्तिनापुर नामक नगरको बसाया था। हस्तीके अजमीढ, ट्विमीढ और पुरुमीढ नामक तीन

English

NArada asked iiva how Agastya became the brother of Vatfistba, and how MitrS V&rutia became his fatlier, and how the sage Agastya was born out of the pitcher. — 20.

अध्याय ४३

श्लोक 51

येन सागरपर्यन्ता धनुषा निर्जिता मही यस्तस्य कीर्तयेन्नाम कल्यमुत्थाय मानवः

yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī yastasya kīrtayennāma kalyamutthāya mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

परम कोर्तिशाली पुत्र हुए। अजमीढकी तीन पत्रियाँ थीं, जो कुरुकुलमें उत्पन्न हुई थीं। वे नीलिनी, धूमिनी और केशिनी नामसे प्रसिद्ध थीं । अजमीढने उनके गर्भसे अनेकों पुत्रोंको पैदा किया था, जो सभी देवताओंके समान वर्चस्वी, महान् तेजस्वी और धर्मात्मा थे। वे अपने वृद्ध पिताकी तपस्याके अन्तमें महर्षि भारट्वाजकी कृपासे उत्पन्न हुए थे। उनका विस्तारपूर्वक वृत्तान्त मुझसे सुनिये अजमीढके केशिनीके गर्भसे कण्व नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। उसका पुत्र मेधातिथि हुआ उससे काण्वायन ब्राह्मणोंको उत्पत्ति हुई। भूमिनी (धूमिनी )-के गर्भसे अजमीढके पुत्ररूपमें राजा बृहदनुका जन्म हुआ। बृहदनुका

English

iijiva said that, once upon a time Lord Visu, the son of Dharma, began to practise rigid asceticism on the summit of the GandhamSdana monntain. Indra being afraid of llis austerities, sent n group of nymphs in company of the Vernal-season and Cupid to distract Him from His penan- ces and destory His austerities. — 21-22. The Lord Hari was not in any way moved by the songs and music, gestures and tones of the Cupid and the spring, nor was his mind attract- ed to external objects. — 2.'>. **

अध्याय ४३

श्लोक 52

न तस्य वित्तनाशः स्यान् नष्टं च लभते पुनः कार्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः यथावत्स्विष्टपूतात्मा स्वर्गलोके महीयते

na tasya vittanāśaḥ syān naṣṭaṃ ca labhate punaḥ kārtavīryasya yo janma kathayediha dhīmataḥ yathāvatsviṣṭapūtātmā svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

पुत्र बृहन्त, बृहन्तका पुत्र बुहन्मना और बृहन्मनाका पुत्र बृहद्धनु नामसे विख्यात हुआ। बृहद्धनुका पुत्र बृहदिषु और उसका पुत्र जयद्रथ हुआ। उसका पुत्र अश्वजित् और उसका पुत्र सेनजित् हुआ। सेनजित्के रुचिराश्व, काव्य, राजा दृढरथ और राजा वत्सावर्तक-ये चार लोकविख्यात पुत्र हुए। इनमें वत्सावर्तकके वंशधर परिवत्सक नामसे कहे जाते हैं। रुचिराश्चका पुत्र महायशस्वी पृथुसेन हुआ। पृथुसेनसे पौरका और पौरसे नीपका जन्म हुआ। नीपके

English

Finding the Ijord remaining firm, the agents of Indra began to shiver with fear, when the Iord, in order to furtlier bewilder them, produced from His thigh a damsel of exquisite beauty, fascinating the dwellere of the three worlds. — 24.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 43
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.