Matsya Purana· Matsya Purāṇa
47
अध्याय 47 / 176

Adhyaya 47

263 श्लोकभाग 1/2 · श्लोक 1–160WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ160 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४७

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ४७ अथ देवो महादेवः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः विहारार्थं स देवेशो मानुषेष्विह जयते

matsya-purāṇa 47 atha devo mahādevaḥ pūrvaṃ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ vihārārthaṃ sa deveśo mānuṣeṣviha jayate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रवीत् पुनः । तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम् तद् ब्रह्माण्डपुराणं च ब्रह्मणा समुदाहृतम् हेमधेन्वा युतं तच्च ब्रह्मलोकफलप्रदम्

English

Sflta said: — Tiie Lord of all, the Protector of the universe, mani- fested Himself as iSrlkrina for the purpose of His pastime. Through the asceticism of Vasudeva, Srikfina was born iti tlie womb of Devaki. His eyes were like lotus. He had four arms, and His Divine form was of unsurpassing splendour. When He was born like that in His glory, wearing the Srivatsa jewel, Vasudeva besought Him with folded hands, saying "Hide that form. 0 Lord, I make this request to you, on account of my fear of Kaipsa, who has killed my powerful sons, thy elder brothers." — 1-4.

अध्याय ४७

श्लोक 2

देवक्यां वसुदेवस्य तपसा पुष्करेक्षणः चतुर्बाहुस्तदा जातो दिव्यरूपो ज्वलञ्श्रिया

devakyāṃ vasudevasya tapasā puṣkarekṣaṇaḥ caturbāhustadā jāto divyarūpo jvalañśriyā

हिन्दी अर्थ

चतुर्लक्षमिदं प्रोक्तं व्यासेनाद्भुतकर्मणा। मत्तितुर्मम पित्रा च मया तुभ्यं निवेदितम् इह लोकहितार्थाय संक्षिप्तं परमर्षिणा। इदमद्यापि देवेषु शतकोटिप्रविस्तरम्

English

In compliance with those words of Vasudeva, Lord Kfina hid His form of Divine glory and asked Him to send him to t!ie house of Nanda. Accordingly, Vasudeva took him to the house of Nanda, and requested the latter to look afler the Divine bahe, like his own child, and added that the celestial infant would bring prosperity to the Yadavas; and this child, born of the womb of Devaki, will kill Karpsa -5-6.

अध्याय ४७

श्लोक 3

श्रीवत्सलक्षणं देवं दृष्ट्वा दिव्यैश्च लक्षणैः उवाच वसुदेवस्तं रूपं संहर वै प्रभो

śrīvatsalakṣaṇaṃ devaṃ dṛṣṭvā divyaiśca lakṣaṇaiḥ uvāca vasudevastaṃ rūpaṃ saṃhara vai prabho

हिन्दी अर्थ

उपभेदान् प्रवक्ष्यामि लोके ये सम्प्रतिष्ठिताः । पाद्मे पुराणे यत्रोक्तं नरसिंहोपवर्णनम्। तच्चाष्टादशसाहस्त्रं नारसिंहमिहोच्यते नन्दाया यत्र माहात्म्यं कार्तिकेयेन वर्ण्यते। नन्दीपुराणं तल्लोकैराख्यातमिति कीर्त्यते

English

The Sages said Sflta! Who were Vasudeva and Devaki, to whom the manifestation of T>ord Visnu was born as a son and called them His parents; and who were Nanda and YaisodA, who saw the childish freaks of that Divine babe?— 7-8.

अध्याय ४७

श्लोक 4

भीतो ऽहं देव कंसस्य ततस्त्वेतद्ब्रवीमि ते मम पुत्रा हतास्तेन ज्येष्ठास्ते भीमविक्रमाः

bhīto 'haṃ deva kaṃsasya tatastvetadbravīmi te mama putrā hatāstena jyeṣṭhāste bhīmavikramāḥ

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य विषुवयोग (मेष अथवा तुलाकी संक्रान्ति)- में स्वर्णनिर्मित मत्स्य और दुधारू गौके साथ इस पुराणका दान करता है, उसके द्वारा समग्र पृथ्वीका दान सम्पन्न हो जाता है अर्थात् उसे सम्पूर्ण पृथ्वीके दानका फल प्राप्त होता है। जिसमें भगवान् श्रीकृष्णने गरुड- कल्पके समय विश्वाण्ड (ब्रह्माण्ड)-से गरुडकी उत्पत्तिके वृत्तान्तका आश्रय लेकर उपदेश दिया है, उसे इस लोकमें सप्तदश गारुड (गरुडपुराण) कहते हैं। उसे

English

Sflta said: — Kailaypa became man and had.Aditi for his wife. The former was born by the glory of the Creator and the latter was created from a particle of the Earth. — 9.

अध्याय ४७

श्लोक 5

वसुदेववचः श्रुत्वा रूपं संहरते ऽच्युतः अनुज्ञाप्य ततः शौरिं नन्दगोपगृहे ऽनयत्

vasudevavacaḥ śrutvā rūpaṃ saṃharate 'cyutaḥ anujñāpya tataḥ śauriṃ nandagopagṛhe 'nayat

हिन्दी अर्थ

भूतलपर उन्नीस हजार श्लोकोंका कहा जाता है। जो पुरुष स्वर्णनिर्मित हंसके साथ इस पुराणका दान करता है, उसे मुख्य सिद्धि प्राप्त होती है और वह शिवलोकमें निवास करता है। जिसमें ब्रह्माने पुनः ब्रह्माण्डके माहात्म्यका आश्रय लेकर वृत्तान्तोंका वर्णन किया है तथा जिसमें भविष्यकल्पोंका भी विस्तारपूर्वक वर्णन सुना जाता है, उसे ब्रह्माने (अन्तिम--अष्टादश) ब्रह्माण्डपुराण बतलाया है. । वह ब्रह्माण्डपुराण बारह हजार दो सौ श्लोकोंवाला है। जो मानव व्यतीपात नामक योगमें पीले रंगके दो ऊनी वस्त्रोके साथ इस पुराणका दान करता है, उसे एक हजार राजसूय-यज्ञके फलकी प्राप्ति होती है। उसी (ब्रह्माण्डपुराण)-को यदि स्वर्णनिर्मित गौके

English

wife, Aditi, was that of the goddess of earth.

अध्याय ४७

श्लोक 6

दत्त्वैनं नन्दगोपस्य रक्ष्यतामिति चाब्रवीत् अतस्तु सर्वकल्याणं यादवानां भविष्यति अयं तु गर्भो देवक्यां जातः कंसं हनिष्यति

dattvainaṃ nandagopasya rakṣyatāmiti cābravīt atastu sarvakalyāṇaṃ yādavānāṃ bhaviṣyati ayaṃ tu garbho devakyāṃ jātaḥ kaṃsaṃ haniṣyati

हिन्दी अर्थ

साथ दान किया जाय तो वह ब्रह्मलोक-प्रा्िरूपी फलका प्रदाता बन जाता है। अद्धुतकर्मा महर्षि वेदव्यासने मेरे पिता रोमहर्षणके प्रति इन चार लाख श्लोकोंका वर्णन किया था। उसीको मेरे पिताने मुझे बतलाया और मैंने आपलोगोंके प्रति निवेदन कर दिया। परमर्षि व्यासजीने मृत्युलोकमें लोकहितके लिये इसका संक्षेप कर दिया है, किंतु देवलोकमें तो यह आज भी सौ करोड़ श्लोकोंसे युक्त ही है

English

Afterwards Devaki. in the form of Aditi, was granted all the fulfil- ment of her desires by Visnu. —10.

अध्याय ४७

श्लोक 7

क एष वसुदेवस्तु देवकी च यशस्विनी नन्दगोपश्च कस्त्वेष यशोदा च महाव्रता

ka eṣa vasudevastu devakī ca yaśasvinī nandagopaśca kastveṣa yaśodā ca mahāvratā

हिन्दी अर्थ

ऋषियो! अब मैं उन उपपुराणोंका वर्णन कर रहा हूँ, जो लोकमें प्रचलित हैं। पद्मपुराणमें जहाँ नृसिंहावतारके वृत्तान्तका वर्णन किया गया है, उसे नारसिंह (नरसिंहपुराणरै) कहते हैं। उसमें अठारह हजार श्लोक हैं। जिसमें स्वामिकार्तिकने नन्दाके माहात्म्यका वर्णन किया है, उसे लोग नन्दीपुराणके नामसे पुकारते हैं। १. यह पुराण प्रायः सर्वांशमें वायुपुराणसे (और अत्यधिक अंशोंमें मत्स्यपुराणसे भी) मिल जाता है, यह एक विचित्र बात है। केवल अन्तमें उसके गयामाहात्म्यकी जगह इसमें ललितोपाख्यान है।

English

transmigration of the soul, in which life her desires were fulfllled by the pleasure of Vifpn.

अध्याय ४७

श्लोक 8

यो विष्णुं जनयामास यं च तातेत्यभाषत या गर्भं जनयामास या चैनं त्व् अभ्यवर्धयत्

yo viṣṇuṃ janayāmāsa yaṃ ca tātetyabhāṣata yā garbhaṃ janayāmāsa yā cainaṃ tv abhyavardhayat

हिन्दी अर्थ

२. यह भी अश्वमेधवत् प्रसिद्ध तथा श्रौतसूत्रमें प्रायः उन्हीं स्थलोंपर चर्चित है। ३. कल्याण वर्ष ४५ में यह मूलसहित और सानुवाद प्रकाशित है और अब ग्रन्थरूपमें पुनर्मुद्रित हो चुका है।

English

Lord Vipu manifested Himself in the human form and deluded the world by His Yogic powers. Its history is that, when the earth became deprived of righteousness and the Asuras swelled the worhl, liOi-d Vigpu, in order to re-establish righteousness, incarnated Himself in the human form in the Vfigni family.— 11-12.

अध्याय ४७

श्लोक 9

पुरुषः कश्यपस्त्वासीद् अदितिस्तु प्रिया स्मृता ब्रह्मणः कश्यपस्त्वंशः पृथिव्यास्त्वदितिस्तथा

puruṣaḥ kaśyapastvāsīd aditistu priyā smṛtā brahmaṇaḥ kaśyapastvaṃśaḥ pṛthivyāstvaditistathā

हिन्दी अर्थ

प्रोच्यते तत् पुनर्लोके साम्बमेतन्मुनिब्रताः अष्टादशभ्यस्तु पृथक् पुराणं यत् प्रदिश्यते पञ्चाङ्गानि पुराणेषु आख्यानकमतः स्मृतम्

English

Irl Erifpa had sixteen thousand wives, of whom Rukminl, Satya- bh&m&, Satyfl, Nflgiinjiti, Subhflmfl, 3aivyfl, Gandhflrl, Lakmapfl, Mitravindtli, Kflliudl, Jflmba-Vati, Suilfl, Mfldrt, Kautfalyfl, Vijayfl were the principal ones.— 13-14.

अध्याय ४७

श्लोक 10

अथ कामान्महाबाहुर् देवक्याः समपूरयत् ये तया काङ्क्षिता नित्यम् अजातस्य महात्मनः

atha kāmānmahābāhur devakyāḥ samapūrayat ye tayā kāṅkṣitā nityam ajātasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पञ्जलक्षणम् ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च। ससंहारप्रदानां च पुराणे पञ्चवर्णके

English

OaAPTEB XLVII.

अध्याय ४७

श्लोक 11

सो ऽवतीर्णो महीं देवः प्रविष्टो मानुषीं तनुम् मोहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया

so 'vatīrṇo mahīṃ devaḥ praviṣṭo mānuṣīṃ tanum mohayansarvabhūtāni yogātmā yogamāyayā

हिन्दी अर्थ

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चैवात्र कीर्त्यते। सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरुद्धं च यत् फलम् सात्त्विकेषु पुराणेषु माहात्म्यमधिकं हरेः। राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः तद्वदग्नेश्च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य च। संकीर्णेषु सरस्वत्याः पितृणां च निगद्यते

English

Rukmint gave birth to the following eons, proficient in the art of war, viz., Ch&ruclea, Pradyumna, Suchdru, Bhadrachftru, SudeQa, Bliadra, Paraiin, Ciifirugupta, Ch&rubhadra, Sucbfirtika, ChAruh&sa, and a girl named Chfirumatl. — 15-16.

अध्याय ४७

श्लोक 12

नष्टे धर्मे तथा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः कर्तुं धर्मस्य संस्थानम् असुराणां प्रणाशनम्

naṣṭe dharme tathā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule prabhuḥ kartuṃ dharmasya saṃsthānam asurāṇāṃ praṇāśanam

हिन्दी अर्थ

अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः। लक्षेणैकेन यत् प्रोक्तं वेदार्थपरिबृंहितम्

English

Sfl Kfisjia, the beautiful-eyed, begot from Satyabhfimfi four eons, named Rohita, Diptamana, Tilrnra Chakra, and Jalandhama, who had four younger eiuterH also. — 17-18.

अध्याय ४७

श्लोक 13

रुक्मिणी सत्यभामा च सत्या नाग्नजिती तथा सुभामा च तथा शैब्या गान्धारी लक्ष्मणा तथा

rukmiṇī satyabhāmā ca satyā nāgnajitī tathā subhāmā ca tathā śaibyā gāndhārī lakṣmaṇā tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणाभिहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम् वाल्मीकिना च लोकेषु धर्मकामार्थसाधनम्। मुनिवरो! जहाँ भविष्यकी चर्चासहित साम्बका प्रसङ्ग लेकर कथानकका वर्णन किया गया है, उसे लोकमें साम्बपुराण कहते हैं। इस प्रकार सूर्य-महिमाके प्रसङ्गमें होनेसे उसे आदित्यपुराण भी कहा जाता है। द्विजवरो!

English

J&mbavati gave birth to Samba, who was an ornament to all assem- blages. MitravindA, became the mother of MitravAna and Mitravinda. Sunltha and Mitra BAhu were born from NAgnajiti. — 18-19.

अध्याय ४७

श्लोक 14

मित्रविन्दा च कालिन्दी देवी जाम्बवती तथा सुशीला च तथा माद्री कौशल्या विजया तथा एवमादीनि देवीनां सहस्राणि च षोडश

mitravindā ca kālindī devī jāmbavatī tathā suśīlā ca tathā mādrī kauśalyā vijayā tathā evamādīni devīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

उपर्युक्त अठारह पुराणोंसे पृथक् जो पुराण बतलाये गये हैं, उन्हें इन्हींसे निकला हुआ समझना चाहिए। पुराणोंमें गये हैं। उनमें-सर्ग (ब्रह्माद्वारा की गयी सृष्टिरचना), प्रतिसर्ग (ब्रह्माके मानस पुत्रोंद्वारा की गयी सृष्टि-

English

Beginning with these, there were thousands and, according to some, hundreds of thousands, and according to others eighty thousand sons born to VAsndeva. While others say that he had a hundred thousand sons.— 20-21.

अध्याय ४७

श्लोक 15

रुक्मिणी जनयामास पुत्रान्रणविशारदान् चारुदेष्णं रणे शूरं प्रद्युम्नं च महाबलम्

rukmiṇī janayāmāsa putrānraṇaviśāradān cārudeṣṇaṃ raṇe śūraṃ pradyumnaṃ ca mahābalam

हिन्दी अर्थ

(स्वायम्भुव आदि मनुओंका कार्यकाल) और वंश्यानुचरित (पूर्वोक्त वंशोंमें उत्पन्न हुए नरेशोंका जीवन-चरित्र)- ये पाँच पुराणोंके लक्षण बतलाये गये हैं। इन पाँच लक्षणोंवाले सभी पुराणोंमें सृष्टि और संहार करनेवाले ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य और रुद्रके तथा भुवनके माहात्म्यका वर्णन किया गया है धर्म, अर्थ, काम और मोक्षका भी इनमें विस्तृत विवेचन किया गया है। इनके विरुद्ध आचरण करनेसे जो फल प्राप्त होता है, उसका भी निरूपण किया गया है

English

UpAsan had two sons, named Vajra and Saftksipta, and Bhfirindra- sena and BhQri were the two sons of G-aveaa. — 22.

अध्याय ४७

श्लोक 16

सुचारुं भद्रचारुं च सुदेष्णं भद्रमेव च परशुं चारुगुप्तं च चारुभद्रं सुचारुकम् चारुहासं कनिष्ठं च कन्यां चारुमतीं तथा

sucāruṃ bhadracāruṃ ca sudeṣṇaṃ bhadrameva ca paraśuṃ cāruguptaṃ ca cārubhadraṃ sucārukam cāruhāsaṃ kaniṣṭhaṃ ca kanyāṃ cārumatīṃ tathā

हिन्दी अर्थ

सत्त्वगुणप्रधान पुराणोंमें भगवान् विष्णुके माहात्म्यकी तथा रजोगुणप्रधान पुराणोंमें ब्रह्माकी प्रधानता जाननी चाहिए। उसी प्रकार तमोगुणप्रधान पुराणोंमें अग्नि और शिवजीके माहात्म्यका विशेषरूपसे वर्णन किया गया है। संकीर्ण पुराणों (उपपुराणों)-में सरस्वती और पितरोंका वृत्तान्त कहा गया है। सत्यवती-नन्दन व्यासजीने इन अठारह पुराणोंको रचना कर इनके कथानकोंसे समन्वित सम्पूर्ण महाभारत नामक इतिहासकी रचना की, जो

English

Pradyumna begot from his wife, the daughter of the King of Vidarbha (Modern Berar) named, Aniruddha, who was most brave and steady in battle. That is why he came to be known as Aniruddha. He begot Mfigaketana. — 23.

अध्याय ४७

श्लोक 17

जज्ञिरे सत्यभामायां भानुर्भ्रमरतेक्षणः रोहितो दीप्तिमांश्चैव ताम्रश् चक्रो जलंधमः

jajñire satyabhāmāyāṃ bhānurbhramaratekṣaṇaḥ rohito dīptimāṃścaiva tāmraś cakro jalaṃdhamaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदोंके अर्थसे सम्पन्न है। वह एक लाख श्लोकोंमें वर्णित है। महर्षि वाल्मीकिने जिस उत्तम रामोपाख्यान- रामायणका वर्णन किया है, उसीको पहले सौ करोड़ श्लोकोंमें विस्तार करके ब्रह्माने नारदजीको बतलाया था। नारदजीने उसे लाकर वाल्मीकिजीको प्रदान किया। वाल्मीकिजीने धर्म, अर्थ और कामके साधनस्वरूप उस रामायणका लोकोंमें प्रचार किया। इस प्रकार ये सवा एवं सपादाः पञ्चैते लक्षा मर्त्ये प्रकीर्तिताः ॥ ७९ पाँच लाख श्लोक मृत्युलोकमें प्रचलित बतलाये गये हैं।

English

SAtnba begot five valiant and truthful sons from his wife, KAifyA, the daughter of King SupArilva.— 24.

अध्याय ४७

श्लोक 18

चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारस्तु यवीयसीः जाम्बवत्याः सुतो जज्ञे साम्बः समितिशोभनः

catasro jajñire teṣāṃ svasārastu yavīyasīḥ jāmbavatyāḥ suto jajñe sāmbaḥ samitiśobhanaḥ

हिन्दी अर्थ

पुराणोंमें प्रायः 'प्रतिसर्ग'का दूसरा अर्थ प्रतिसंचर या प्रलय भी आया है। यहाँ केवल तीन ही उपपुराणोंका वर्णन हुआ है। पर कूर्मपुराणके आरम्भमें अठारह उपपुराणोंका रूप कथन है।

English

The valiant YAdavas multiplied themselves into a race of three crores, out of whom 60000 powerful ones were born as incarnations of Devas on this earth. The incarnations of Asuras who were killed in the war between Devas and Asuras, were born on earth as obstructors of all human progiess, and in order to destroy whom lri Kria was born in the clan of the YAdavas. — 15-27.

अध्याय ४७

श्लोक 19

मित्रवान्मित्रविन्दश्च मित्रविन्दा वराङ्गना मित्रबाहुः सुनीथश्च नाग्नजित्याः प्रजा हि सा

mitravānmitravindaśca mitravindā varāṅganā mitrabāhuḥ sunīthaśca nāgnajityāḥ prajā hi sā

हिन्दी अर्थ

पुरातनस्य कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधा: । धन्यं यशस्यमायुष्यं पुराणानामनुक्रमम्। यः पठेच्छुणुयाद् वापि स याति परमां गतिम् इदं च देवेष्वमृतायितं च विद्वानूलोग इन पुराणोंको पुरातन कल्पकी कथाएँ मानते हैं । इन पुराणोंका अनुक्रम धन, यश और आयुकी वृद्धि करनेवाला है। जो इसे पढ़ता अथवा सुनता है, वह परम गतिको प्राप्त हो जाता है। यह परम पवित्र और यशका

English

The YAdAvas, among whom Ijord Kfispa was born, had one hundred different families, all of which wore supported by Vipu; and it was for that reason that the YAdava clan went on prospering. All the YAdavas were the companions of Lord Kpsna. — 28-29.

अध्याय ४७

श्लोक 20

एवमादीनि पुत्राणां सहस्राणि निबोधत शतं शतसहस्राणां पुत्राणां तस्य धीमतः

evamādīni putrāṇāṃ sahasrāṇi nibodhata śataṃ śatasahasrāṇāṃ putrāṇāṃ tasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

खजाना है । यह पितरोंको परम प्रिय है। यह देवताओंमें अमृतके समान प्रतिष्ठित है और नित्य मनुष्योंके पापका नित्यं त्विदं पापहरं च पुंसाम्॥ ७३ हरण करनेवाला है

English

The Risis said— Rflta! How did Virm, the prime cause of the universe, come to be born on this earth, along with the seven Riis, Kuvera, Yaka, the sages MAriichars, SAlaki and NArada, Siddha, Dhanvan- tari? How many manifestations have there been of Viu, and how many of them will be in future? Why does the Lord Viifijn incarnate Himself exclusively among the tranquil BrAhmas, and the KjatryAs? 0 Rfita 1

अध्याय ४७

श्लोक 21

अशीतिश्च सहस्राणि वासुदेवसुतास्तथा लक्षमेकं तथा प्रोक्तं पुत्राणां च द्विजोत्तमाः

aśītiśca sahasrāṇi vāsudevasutāstathā lakṣamekaṃ tathā proktaṃ putrāṇāṃ ca dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे पुराणानुक्रमणिकाभिधानं नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें पुराणानुक्रमणिकाभिधान नामक तिरपनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ नक्षत्र-पुरुष-व्रतकी विधि और उसका माहात्म्य

English

TBtf MAT8YA PDRANAM.

अध्याय ४७

श्लोक 22

उपसङ्गस्य तु सुतौ वज्रः संक्षिप्त एव च भूरीन्द्रसेनो भूरिश्च गवेषणसुताव् उभौ

upasaṅgasya tu sutau vajraḥ saṃkṣipta eva ca bhūrīndraseno bhūriśca gaveṣaṇasutāv ubhau

हिन्दी अर्थ

अतः परं प्रवक्ष्यामि दानधर्मानशेषतः। ब्रतोपवाससंयुक्तान् यथा मत्स्योदितानिह महादेवस्य संवादे नारदस्य च धीमतः। यथावृत्तं प्रवक्ष्यामि धर्मकामार्थसाधकम्

English

pray tell us the object of Vinu's incarnating Himself in the family of Vriftni, Andhaka, Ac., and also the cause of manifesting Himself again and again in human form.— 30-33.

अध्याय ४७

श्लोक 23

प्रद्युम्नस्य तु दायादो वैदर्भ्यां बुद्धिसत्तमः अनिरुद्धो रणे ऽरुद्धो जज्ञे ऽस्य मृगकेतनः

pradyumnasya tu dāyādo vaidarbhyāṃ buddhisattamaḥ aniruddho raṇe 'ruddho jajñe 'sya mṛgaketanaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिनयनमनङ्गारिमनङ्काङ्गहरं हरम् भगवन् देवदेवेश ब्रह्मविष्ण्वन्द्रनायक। सूतजी कहते हैं-ऋषियो! इसके बाद अब मैं व्रत और उपवाससे समन्वित सभी दान-धर्मोका पूर्णरूपसे उसी प्रकार वर्णन कर रहा हूँ, जैसे इस मृत्युलोकमें मत्स्यभगवानूने मनुके प्रति किया था। इसी प्रकार महादेवजी

English

S&ta said:— At the end of a Yuga, and when morals of the time becomes lax, owing to the loss of righteousness in the universe, Tjord Vispu casts oH His Divine form and assumes that of a man; or, when the Devas and the Asuras combine to oppress the world, then the Lord Hari incarnates Himself. Thus he incarnated when, in the days gone by, the Daitya Hiranya Kasfyapu was ruling the tliree worlds. Similarly, He incarnated when Bali of yore ruled the three worlds. In the reigns of these two rulers there was great friendship between the Devas and the Asuras. — 34-36.

अध्याय ४७

श्लोक 24

काश्या सुपार्श्वतनया साम्बाल्लेभे तरस्विनः सत्यप्रकृतयो देवाः पञ्च वीराः प्रकीर्तिताः

kāśyā supārśvatanayā sāmbāllebhe tarasvinaḥ satyaprakṛtayo devāḥ pañca vīrāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा बुद्धिमान् नारदजीके संवादमें धर्म, काम और अर्थको सिद्ध करनेवाला जैसा वृत्तान्त घटित हुआ था, उसे भी बतला रहा हूँ । पूर्वकालकी बात है, एक बार भगवान् शङ्कर, जो तीन नेत्रॉसे युक्त, कामदेवके शत्रु और कामदेवके शरीरको दग्ध कर देनेवाले हैं, कैलास पर्वतके शिखरपर सुखपूर्वक बैठे हुए थे, उसी समय देवर्षि नारदने उनके पास जाकर ऐसा प्रश्‍न किया॥ १--३॥

English

But all the same, the world \vasagitate<l by the presence of the Asuras; for it was an age of Asuras, the Devas being in minority. The Devas and the demons residing under the sway of Ifiranyakarfyapu.'nd Bali were on equal footing. In other words, the Devas and the Asuras under their sway enjoyed equal rights and privileges. At the same time, on account of the curse of Bhfigu, there was a destructive warfare between the Devas and the Asuras to cause pain to Bali, when Lord Visnu manifested Him- self in the human form to re-establish righteousness, for the sake of the Devas and the Asuraa™37-39.

अध्याय ४७

श्लोक 25

तिस्रः कोट्यः प्रवीराणां यादवानां महात्मनाम् षष्टिः शतसहस्राणि वीर्यवन्तो महाबलाः

tisraḥ koṭyaḥ pravīrāṇāṃ yādavānāṃ mahātmanām ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi vīryavanto mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजीने पूछा- भगवन्! आप तो देवेश्वरोंके भी देव तथा ब्रह्मा, विष्णु और इन्द्रके अधीश्वर हैं, इसलिये यह बताइये कि आपका अथवा भगवान् विष्णुका भक्त पुरुष किस प्रकार धन-सम्पत्ति, नीरोगता, सौन्दर्य, आयु, भाग्य और सौभाग्यरूपी सम्पत्तिसे सम्पन्न हो सकता है? अथवा विधवा स्त्री (जन्मान्तरमें) किस प्रकार समस्त गुणों एवं सौभाग्यसे संयुक्त हो सकती है? तथा देव! इस लोकमें कोई अन्य मुक्तिदायक व्रत हो क्रमान्मुक्तिप्रदं देव किञ्चिद् व्रतमिहोच्यताम्॥ ५ तो क्रमशः उसे भी बतलाइये

English

The Risis said;'-Suta! Why did Lord Visnu interest Himself personally in the affairs of tlie Devas and the Asuras? How did this con- flict arise of itself between the Devas and the Asuras. who were living on friendly terms before? Pray tell us all tlmt. — 40.

अध्याय ४७

श्लोक 26

देवांशाः सर्व एवेह ह्य् उत्पन्नास्ते महौजसः देवासुरे हता ये च त्व् असुरा ये महाबलाः

devāṃśāḥ sarva eveha hy utpannāste mahaujasaḥ devāsure hatā ye ca tv asurā ye mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

पुराण-संख्या-निर्देश-दाननिरूपणादि प्रायः अठारह पुराणोंमें ही वर्णित है। पर यहाँ तथा नारदपुराण ९१-१०८में यह कुछ विस्तारसे निरूपित है। गीतामें ब्रहमसूत्रका, ब्रह्मसूत्रमें गीताका, पुराणोंमें महाभारतका तथा परस्पर एक-दूसरेका एवं महाभारतमें पुराणोंका ठीक-ठीक वर्णन व्यासजीके अद्भुत दिव्य ज्ञान एवं वैदुष्यका ही चमत्कार है। सम्यक् पृष्टं त्वया ब्रह्मन् सर्वलोकहितावहम्। श्रुतमप्यत्र यच्छान्त्यै तद् व्रतं शृणु नारद

English

Sflta said: — There were twelve hard fought battles between the Devas and the Asuras on account of getting their heritage, beginning from the Varaha (Boar. incarnation and ending with anda and Marka times; and there were incarnations on the occasion of each war. The flrst was that of Man-lion (Nrisitpha), the second that of VAmana, third that of VarAha, the fourth incarnation was on the occasion of the churn- ing of the ocean for the nectar, the fiftli took place fit' Tiirakftmaya W'ar, the sixth was called the Adivaka war, the seventh was the Traipura war, the eighth was the Andhaka war; the war for the destruc- tion of VfitrA.sura was the ninth, the DhAtfi war was the tenth, the H&l&hala war was the eleventh and the twelfth was the terrific war, named Kol&hala. — 41-45.

अध्याय ४७

श्लोक 27

इहोत्पन्ना मनुष्येषु बाधन्ते सर्वमानवान् तेषामुत्सादनार्थाय उत्पन्नो यादवे कुले

ihotpannā manuṣyeṣu bādhante sarvamānavān teṣāmutsādanārthāya utpanno yādave kule

हिन्दी अर्थ

पादादि कुर्याद् शीर्षान्तं वरिष्णुनामानुकीर्तनम् प्रतिमां वासुदेवस्य मूलक्षादिषु चार्चयेत्। चैत्रमासं समासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् जङ्केऽभिपूज्ये वरदाय चैव द्वे जानुनी चाश्विकुमारऋक्षे

English

Nfisiipha killed the Daitya king, Hiranyakarfyapu, VAmana made the a captive, by measuring the three regions. VarAha killed

अध्याय ४७

श्लोक 28

कुलानां शतमेकं च यादवानां महात्मनाम् सर्वमेतत्कुलं यावद् वर्तते वैष्णवे कुले

kulānāṃ śatamekaṃ ca yādavānāṃ mahātmanām sarvametatkulaṃ yāvad vartate vaiṣṇave kule

हिन्दी अर्थ

पूर्वात्तराफल्गुनियुग्मके चच सम्पूजयेन्नारद कृत्तिकासु।

English

the Daitya Hirapy&ka with His tusks and divided the ocean into two.— 4647.

अध्याय ४७

श्लोक 29

विष्णुस्तेषां प्रणेता च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः निदेशस्थायिनस्तस्य कथ्यन्ते सर्वयादवाः

viṣṇusteṣāṃ praṇetā ca prabhutve ca vyavasthitaḥ nideśasthāyinastasya kathyante sarvayādavāḥ

हिन्दी अर्थ

पार्थ नमः केशिनिषूदनाय मघौघविध्वंसकराय तच्च। ईश्वरने कहा-- ब्रह्मन्! आपने तो बड़ा उत्तम प्रश्न किया, यह तो समस्त लोकोंके लिये हितकारी है। नारद! जो सुननेमात्रसे शान्ति प्रदान करनेवाला है, वह व्रत मैं बतला रहा हूँ, सुनो । नक्षत्रपुरुष नामक एक व्रत है, जो

English

At the time of churning the ocean for nectar, Indra conqneipd FrahUda, and then He killed Virochana, the son of PrahaUda, in the T4rak&maya war; for the latter was always' after the life of Indra and never was friendly to the deeds of the Devas. — 48-49.

अध्याय ४७

श्लोक 30

सप्तर्षयः कुबेरश्च यक्षो माणिचरस्तथा शालकिर् नारदश्चैव सिद्धो धन्वन्तरिस्तथा

saptarṣayaḥ kuberaśca yakṣo māṇicarastathā śālakir nāradaścaiva siddho dhanvantaristathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् नारायणका स्वरूप ही है। इस व्रतमें चैत्रमास आनेपर भगवान् विष्णुके नामोंका कीर्तन करते हुए विधिपूर्वक चरणसे लेकर मस्तकपर्यन्तकी एक विष्णुको मूर्ति बनावे। फिर ब्राह्मणद्वारा स्वस्तिवाचन कराकर मूल आदि नक्षत्रॉमें क्रमश: भगवान् विष्णुकी उस प्रतिमाका पूजन करे। मूल-नक्षत्रमें ' विश्वधराय नमः '--' विश्वके धारकको नमस्कार है'—यों कहकर दोनों चरणोंको, रोहिणी नक्षत्रमें ' अनन्ताय नमः '--' अनन्तको प्रणाम

English

At the time of A(Jlvaka war, Jjord iva killed the Daitya Tripura, along with other D4navss, besides those that He killed in the Andhaka war.— 50.

अध्याय ४७

श्लोक 31

आदिदेवस्तथा विष्णुर् एभिस्तु सह दैवतः किमर्थं संघशो भूताः स्मृताः सम्भूतयः कति

ādidevastathā viṣṇur ebhistu saha daivataḥ kimarthaṃ saṃghaśo bhūtāḥ smṛtāḥ sambhūtayaḥ kati

हिन्दी अर्थ

है'—कहकर दोनों गुल्फोंकी तथा अश्विनी नक्षत्रमें 'बरदाय नमः '--' वरदाताको अभिवादन है '--कहकर दोनों जानुओं और दोनों जङ्घाओंकी पूजा करे । पूर्वाषाढ़ और उत्तराषाढ़ नक्षत्रॉमें “शिवाय नम: '--“शिवजीको नमस्कार है'- कहकर दोनों ऊरुओंकी पूजा करे। पूर्वाफाल्गुनी और उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रॉमें “पञ्चशराय नमः '--' पाँच बाण धारण करनेवालेको प्रणाम है '--कहकर जननेन्द्रियको पूजा करे। नारद! कृत्तिकानक्षत्रमें ' शारङ्गधराय नमः '-- 'शारङ्ग-धनुष धारण करनेवालेको अभिवादन है '--कहकर भगवान् विष्णुको कटिका पूजन करे । इसी प्रकार पूर्वभाद्रपद और उत्तरभाद्रपद नक्षत्रॉमें 'केशिनिषूदनाय नमः'- “केशी नामक असुरके संहारकको नमस्कार है '--कहकर

English

In the Vritra-n&4aka war, Indra, by the help of Vi§nu, killed Vritr4sura, who was sided with by men, Pitfis and Devas and then He also killed most fearful D&navas in the l)hiit|-i and Haluhala wars. He killed the Daitya Viprachit in the Kolahala war, which was an offshoot of the lnda Markawai-s that ensued between the Devas and the Daityas over the right of Avab'.ptlia bath; wiien Viprachit was hiding himself with the army of Diinavaa under his banner. -51-53.

अध्याय ४७

श्लोक 32

भविष्याः कति चैवान्ये प्रादुर्भावा महात्मनः ब्रह्मक्षत्रेषु शान्तेषु किमर्थमिह जायते

bhaviṣyāḥ kati caivānye prādurbhāvā mahātmanaḥ brahmakṣatreṣu śānteṣu kimarthamiha jāyate

हिन्दी अर्थ

दोनों पार्श्वभागोंकी पूजा करे। नारद! रेवती नक्षत्रमें “दामोदराय नमः '---' दामोदरको प्रणाम है '--कहकर दोनों कुक्षियोंकी पूजा करनी चाहिए। अनुराधा नक्षत्रमें “माधवाय नमः '-- “माधव (लक्ष्मीके प्राणपति)-को अभिवादन है '--कहकर वक्षःस्थलकी पूजा करे। धनिष्ठा नकषत्रमें ' अघौघविध्वंसकराय नमः '--' पापसमूहके विनाशकको नमस्कार है '--कहकर पृष्ठभागकी पूजा करनी चाहिए। विशाखा नक्षत्रमें

English

In that way, there were a dozen battles between the Devas and the Asuras in which the military classes of Devas and Asurss were killed; but it was good for the general populace.— 54.

अध्याय ४७

श्लोक 33

यदर्थमिह सम्भूतो विष्णुर्वृष्ण्यन्धकोत्तमः पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

yadarthamiha sambhūto viṣṇurvṛṣṇyandhakottamaḥ punaḥ punarmanuṣyeṣu tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

हिन्दी अर्थ

चक्र, खड्ग और गदा धारण करनेवालेको प्रणाम है'— नमो विशाखासु भुजाश्च पूज्याः॥ १३ कहकर भुजाओंका पूजन करना चाहिए वामनपुराण अध्याय ८० के 'नक्षत्रपुरुष' त्रतमें भी प्राय: ये ही बातें स्वल्पान्तरसे आयी हैं। वहाँ पूजाके मन्त्र नहीं, पर दोहदपदार्थ-अभिलषित पदार्थ उपदिष्ट हैं। इस अर्चामें नक्षत्रक्रमसे नहीं, अङ्गक्रमसे निर्दिष्ट हैं। यह अद्भुत बात है।

English

Hirayakiiyapu ruled the land with all the mundane glory at his command, for a period of one hundred million seventy eight crores and eighty thousand years, after whom Bali ruled for 20,080,000 years and PrahlAda also ruled for a similar period with other Asuras. — 55-57.

अध्याय ४७

श्लोक 34

त्यक्त्वा दिव्यां तनुं विष्णुर् मानुषेष्विह जायते युगे त्व् अथ परावृत्ते काले प्रशिथिले प्रभुः

tyaktvā divyāṃ tanuṃ viṣṇur mānuṣeṣviha jāyate yuge tv atha parāvṛtte kāle praśithile prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूजयेन्मत्स्यशरीरभाजः । जनार्दनस्य श्रवणेन सम्यक् ।

English

All three of them were tlie most powerful Daitya Kings, and known as Indras of Daityas. This world was under the sway of the Daityas for ton yugas. After which, Indra ruled over the three regions with mar- vellous tact and statesmanship.- 58-59.

अध्याय ४७

श्लोक 35

देवासुरविमर्देषु जायते हरिरीश्वरः हिरण्यकशिपौ दैत्ये त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति

devāsuravimardeṣu jāyate harirīśvaraḥ hiraṇyakaśipau daitye trailokyaṃ prākpraśāsati

हिन्दी अर्थ

नमो नमः कारणवामनाय आर्द्रासु केशाः पुरुषोत्तमस्य हस्तनक्षत्रमें “मधुसूदनाय नमः '' मधु नामक हैत्यके वधकर्ताको अभिवादन है'-कहकर कैटभ नामक असुरके शत्रु-- भगवान् विष्णुके (चारों) हाथोंका पूजन करे। पुनर्वसुनक्षत्रमें साग्रामधीशाय नमः '--

English

Indra ruled, since the close of the sway of PrahlAda, when the seer, iukra, deserted the Daityas and joned the Devas.— 60.

अध्याय ४७

श्लोक 36

बलिनाधिष्ठिते चैव पुरा लोकत्रये क्रमात् सख्यमासीत्परमकं देवानामसुरैः सह

balinādhiṣṭhite caiva purā lokatraye kramāt sakhyamāsītparamakaṃ devānāmasuraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

'सामवेदकी ऋचाओंके अधीश्वरको नमस्कार है'-- कहकर अङ्गुलियोंके अग्रभागको पूजा करे। आश्‍्लेषा- नक्षत्रके दिन ' मत्स्यशरीरभाजः पादौ शरणं व्रजामि’ 'मत्स्य-शरीरधारीके चरणोंके शरणागत हुँ'-कहकर नखोंको पूजा करनी चाहिए । ज्येष्ठानक्षत्रमें ' कूर्मस्य पादौ शरणं ब्रजामि '--' कूर्मरूपधारी भगवान्के चरणोंकी शरणमें जाता हूँ'--कहकर कण्ठस्थानमें भगवान् श्रीहरिकी पूजा करनी चाहिए। श्रबणनक्षत्रमें "वराहाय नमः '--

English

Once the sage ukra happened to go to the sacrifice of the Devae, when the Daityas called him and asked him how he did that daring their loss of kingdom. The Daityas said that they could ilo longer stay in that region and would repair to RasAtala— which grieved the seer, who said thfit they need not fear, he would sustaiu them by his power, for it was he alone who had spells, medicines, nectar, and the best of things, in his possession tp the full. The Devas had only one-fourth of them. He would give every thing to them, for he had preserved them with hii%|(u: thei; sah.a>~***.

अध्याय ४७

श्लोक 37

युगाख्यासुरसम्पूर्णं ह्य् आसीद् अत्याकुलं जगत् निदेशस्थायिनश्चापि तयोर्देवासुराः समम्

yugākhyāsurasampūrṇaṃ hy āsīd atyākulaṃ jagat nideśasthāyinaścāpi tayordevāsurāḥ samam

हिन्दी अर्थ

“वराहरूपधारी भगवानको प्रणाम है'--कहकर भगवान् जनार्दनके दोनों कानोंका भलीभाँति पूजन करे । पुष्य- नक्षत्रमें “दानवसूदनाय नृसिंहाय नमः '-- दानवोंके विनाशक नृसिंहरूपधारी भगवानको अभिवादन है'— कहकर मुखकी अर्चना करनी चाहिए। स्वातीनक्षत्रमें “कारणवामनाय नमो नमः '--' कारणवश वामनरूपधारी भगवानूको बारम्बार नमस्कार है'-कहकर दाँतोंके अग्रभागको पूजा करनी चाहिए। द्विजवर नारद! शतभिष्- नक्षत्रमें भार्गवनन्दनाय नमः '--' भार्गवनन्दन परशुरामजीको प्रणाम है'--कहकर मुखके मध्यभागका पूजन करे। मघानक्षत्रमें “रामाय नमोऽस्तु '--' श्रीरामको अभिवादन है '--कहकर श्रीरघुनन्दनकी नासिकाकी भलीभाँति पूजा

English

THE MAfSTA PDEAiJAM.

अध्याय ४७

श्लोक 38

मृधो बलिविमर्दाय सम्प्रवृद्धः सुदारुणः देवानामसुराणां च घोरः क्षयकरो महान्

mṛdho balivimardāya sampravṛddhaḥ sudāruṇaḥ devānāmasurāṇāṃ ca ghoraḥ kṣayakaro mahān

हिन्दी अर्थ

करनी चाहिए। मृगशिरानक्षत्रमें “विघूर्णिताक्ष राम! ते नमोऽस्तु ''तिरछी चितवनसे युक्त राम! आपको नमस्कार है '--कहकर उत्तमाङ्गरूप नेत्रोंकी पूजा करे। चित्रानक्षत्रमें “शान्ताय बुद्धाय नमः'' परम शान्त बुद्धभगवानूको प्रणाम है'-कहकर भगवान् मुरारिके ललारका पूजन करना चाहिए। भरणीनक्षत्रमें ' विश्वेश्वर

English

The Devas on seeing the Daityas cinstering aroun<( the sage fulcra (Kftvya), held a council of their own to devise means to acquire all lliose boons from the sage. They all discussed among themselves that the sage was forcibly usurping their dues, and so before he conferred them on the Daitysis they would all go and manage to let the Daityas go to Ptitfila by their stubbornness. With that resolution, the Devas went and caused trouble to the DAnavas. — 67-68.

अध्याय ४७

श्लोक 39

कर्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह भृगोः शापनिमित्तं तु देवासुरकृते तदा

kartuṃ dharmavyavasthānaṃ jāyate mānuṣeṣviha bhṛgoḥ śāpanimittaṃ tu devāsurakṛte tadā

हिन्दी अर्थ

आपको अभिवादन है'-कहकर भगवान् विष्णुके सिरका पूजन करे। आद्रनिक्षत्रमें “हरये नमस्ते’ ' श्रीहरिको नमस्कार है'-कहकर पुरुषोत्तमभगवान्के बालोंकी पूजा करनी चाहिए। ब्रती मनुष्यद्दारा उपर्युक्त नक्षत्र-दिनोंमें श्रेष्ठ ब्राह्मणोंका भी भक्तिपूर्वक सम्यक् प्रकारसे पूजन करते रहना चाहिए यहाँ पुनर्वसुका सामवेदसे, हस्तका हाथोंसे तथा श्रवणमें कानों आदिसे सम्बन्ध दिखलाकर आलंकारिक चमत्कार

English

At that, the Daityas, overpowered witli affliction, went and sought the succour of Sukra and were rescued by him instantly. Afterwards they started their operations against the Devas who, defying the support of iSukra, began to annihilate them. — 69-70.

अध्याय ४७

श्लोक 40

कथं देवासुरकृते व्यापारं प्राप्तवान्स्वतः देवासुरं यथा वृत्तं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

kathaṃ devāsurakṛte vyāpāraṃ prāptavānsvataḥ devāsuraṃ yathā vṛttaṃ tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

हिन्दी अर्थ

प्रदृष्ट हुआ है। हैमीं विशालायतबाहुदण्डां मुक्ताफलेन्दूपलवज्रयुक्ताम्

English

Then the sage, thinking of the past, addressed the Daityas for their well-being: — ''Vfnnaiia has deprived 3 of all 3'onr realm by measuring it with his three strides, and lias made Bali a captive. Besides, He has killed Janibhasura and Virocliana In course of the twelve battles, the Devas have killed most of 3"our powerful members, by their various stratagems. Very few of you are left now, therefore follow niy advice and cease fighting for sometime. I shall teach you a useful contrivance. I will go to acquire the spell of victory from Siva, and, after acquiring those powerful cliarnis from him, shall make you victorious iu your Gglit vvitli tlie Devas." — 71-75.

अध्याय ४७

श्लोक 41

तेषां दायनिमित्तं ते संग्रामास्तु सुदारुणाः वराहाद्या दश द्वौ च शण्डामर्कान्तरे स्मृताः

teṣāṃ dāyanimittaṃ te saṃgrāmāstu sudāruṇāḥ varāhādyā daśa dvau ca śaṇḍāmarkāntare smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

मर्चा हेर्वस्त्रगवा सहैव। शय्यां तथोपस्करभाजनादि- सलक्ष्मीक॑ सभार्याय काञ्चनं पुरुषोत्तमम्। शय्यां च दद्यान्मन्त्रेण ग्रन्थिभेदविवर्जिताम् यथा न विष्णुभक्तानां वृजिनं जायते क्वचित् । तथा सुरूपताऽऽरोग्यं केशवे भक्तिमुत्तमाम्

English

Hearing those words of their Preceptor, tlie Asuras spoke to the Devas, " 0 Devas! We are without arms, our armours are broken, we have no chariots; consequently, we will now go and practise austerities in the forest after covering ourselves with the bark of trees." Hearing those words of the Asuras and believing the utterances of Pralialada to be true, the Devas cast off their wrath and cdic'erfiilly stopped fighting with the defenceless Asuras.— 76-78.

अध्याय ४७

श्लोक 42

नामतस्तु समासेन शृणुतैषां विवक्षतः प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः

nāmatastu samāsena śṛṇutaiṣāṃ vivakṣataḥ prathamo nārasiṃhastu dvitīyaścāpi vāmanaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वान् कामानवाप्नोति विष्णुलोके महीयते ब्रह्महत्यादिकं किञ्चिदिह वामुत्र वा कृतम्। आत्मना वाथ पितृभिस्तत् सर्व क्षयमाप्रुयात्

English

Sometime afterwards, the seer fukra said to his disciples:—** P'or the accomplishment of your desires, keep yourselves engaged in your penances, and, 0 Daityas! go and reside in my father's house and await my return there." Giving that piece of advice to tlie Danavas, jJukra went to Mah&deva. — 79-80.

अध्याय ४७

श्लोक 43

तृतीयस्तु वराहश्च चतुर्थो ऽमृतमन्थनः संग्रामः पञ्चमश्चैव संजातस्तारकामयः

tṛtīyastu varāhaśca caturtho 'mṛtamanthanaḥ saṃgrāmaḥ pañcamaścaiva saṃjātastārakāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार ब्रतके समाप्त होनेपर जो सम्पूर्ण सदुणोंसे सम्पन्न, वक्ता, सौन्दर्यशाली, सुशील और सामवेदका ज्ञाता हो, ऐसे श्रेष्ठ ब्राह्मणको उस स्वर्णनिर्मित एवं मुक्ताफल, चन्द्रकान्त-मणि और हीरेसे खचित जलपूर्ण कलशमें रखी हुई विशाल एवं लम्बी भुजाओंवाली श्रीहरिको अर्चा-मूर्तिका वस्त्र और गौके साथ दान कर देना चाहिए। साथ ही पात्र आदि सभी सामग्रियोंसे युक्त शय्याका भी दान करना चाहिए इस प्रकार उस समय अपने पास जो कुछ भी दान देनेयोग्य वस्तु हो, वह सब अपने कल्याणके लिये उस ब्राह्मणको दान कर दे और उससे यों प्रार्थना करे--' ब्रह्मा, विष्णु और शिवस्वरूप द्विजवर! आप हमारे मनोरथको सफल कीजिये ।' स्वर्णनिर्मित

English

ukra said: — " 0, Mahadeva! I wish to acquire the spells, that are not possessed by Bfihaspati even, for the defeat of the Devas and the victory of the Asuras." — 81.

अध्याय ४७

श्लोक 44

षष्ठो ह्य् आडीबकाख्यस्तु सप्तमस्त्रैपुरस्तथा अन्धकाख्यो ऽष्टमस्तेषां नवमो वृत्रघातकः

ṣaṣṭho hy āḍībakākhyastu saptamastraipurastathā andhakākhyo 'ṣṭamasteṣāṃ navamo vṛtraghātakaḥ

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मीसहित पुरुषोत्तमभगवान्को मूर्तिका तथा ग्रन्थिभेदरहित शय्याका मन्त्रोच्चारणपूर्वक सपल्लीक ब्राह्मणको दान करनेका विधान है। उस समय ऐसी प्रार्थना करे- भगवन्! जैसे विष्णु-भक्तोंको कहीं भी कष्ट नहीं प्राप्त होता, वैसे ही मुझे भी (आपकी कृपासे) सुन्दर रूप, नीरोगता और आप-भगवान् केशवके प्रति उत्तम भक्ति प्राप्त हो। जनार्दन! जैसे आपकी शय्या कभी लक्ष्मीसे शून्य नहीं रहती, श्रीकृष्ण! वैसे ही मेरी भी शय्या प्रत्येक जन्ममें

English

Mahd.deva said: — **Bhargava! You shall acquire those spells after practising austerities with your head suspended down and imbibing the smoke of chaff for a thousand years. If thou succeedest in this, thou

अध्याय ४७

श्लोक 45

धात्रश्च दशमश्चैव ततो हालाहलः स्मृतः प्रथितो द्वादशस्तेषां घोरः कोलाहलस्तथा

dhātraśca daśamaścaiva tato hālāhalaḥ smṛtaḥ prathito dvādaśasteṣāṃ ghoraḥ kolāhalastathā

हिन्दी अर्थ

अशून्य बनी रहे।' इस प्रकार निवेदन कर वस्त्र, माला, चन्दन आदि सभी वस्तुएँ. नक्षत्रपुरुष-व्रतके ज्ञाता ब्राह्मणको देकर व्रतका विसर्जन करना चाहिए। इस प्रकार सभी नक्षत्रोंमें उपवास करके एक बार तेल और नमकरहित भोजन करनेका विधान है। वह भोजन शक्तिके अनुसार उपयुक्त होना चाहिए। उसमें कृपणता नहीं करनी चाहिए। इस प्रकार स्वयं विधिपूर्वक नक्षत्रपुरुषको उपासना करके मनुष्य इस लोकमें सभी कामनाओंको प्राप्त कर लेता है और मृत्युके पश्चात् विष्णुलोकमें पूजित होता है। साथ ही इहलोक अथवा परलोकमें अपने अथवा पितरोंद्वार जो कुछ भी ब्रह्महत्या आदि पाप घटित हुए रहते हैं, वे सभी नष्ट हो जाते हैं। इस प्रकार

English

OHAPTEB XLVIt.

अध्याय ४७

श्लोक 46

हिरण्यकशिपुर् दैत्यो नारसिंहेन पातितः वामनेन बलिर् बद्धस् त्रैलोक्याक्रमणे पुरा

hiraṇyakaśipur daityo nārasiṃhena pātitaḥ vāmanena balir baddhas trailokyākramaṇe purā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ पुरुष अथवा स्त्री-जो कोई भी हो, उसे इस व्रतका पठन, श्रवण और अनुष्ठान करना चाहिए। भगवान् मुरारिका यह व्रत कलिके प्रभावसे घटित हुए पापोंको विदीर्ण करनेवाला और समस्त विभूतियोंके फलका प्रदाता है ॥ २१--३१॥

English

Then Sukra, accepting the injunctions of the Lord liva, touched His feet and said, " Sire! In obedience to your will, I start to observe the penances dictated by you.** — 83.

अध्याय ४७

श्लोक 47

हिरण्याक्षो हतो द्वंद्वे प्रतिघाते तु दैवतैः दंष्ट्रया तु वराहेण समुद्रस्तु द्विधा कृतः

hiraṇyākṣo hato dvaṃdve pratighāte tu daivataiḥ daṃṣṭrayā tu varāheṇa samudrastu dvidhā kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे नक्षत्रपुरुषव्रतं नाम चतुःपञ्चाशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें नक्षत्रपुरुष-व्रत नामक चौवनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ आदित्यशयन- ब्रतकी विधि और उसका माहात्म्य

English

Afterwards, the sage, to acquire the spells for the well-being of the Asuras, went to practise asceticism by the side of the altar from which smoke emitted fire. — 84.

अध्याय ४७

श्लोक 48

प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने विरोचनस्तु प्राह्लादिर् नित्यम् इन्द्रवधोद्यतः

prahlādo nirjito yuddhe indreṇāmṛtamanthane virocanastu prāhlādir nityam indravadhodyataḥ

हिन्दी अर्थ

उपवासेष्वशक्तस्य तदेव नारदजीने पूछा- भगवन्! जो अभ्यास न होनेके

English

The Devas, understanding the treacherous policy of the Asuras, tried to turn them out of the region where they were residing. — 85.

अध्याय ४७

श्लोक 49

इन्द्रेणैव तु विक्रम्य निहतस्तारकामये अशक्नुवन्स देवानां सर्वं सोढुं सदैवतम्

indreṇaiva tu vikramya nihatastārakāmaye aśaknuvansa devānāṃ sarvaṃ soḍhuṃ sadaivatam

हिन्दी अर्थ

फलमिच्छतः । कारण अथवा रोगवश उपवास करनेमें असमर्थ है, किंतु अनभ्यासेन रोगाद् वा किमिष्टं ब्रतमुत्तमम्॥ १ उसका फल चाहता है, उसके लिये कौन-सा व्रत उत्तम उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते। यस्मिन् व्रते तदप्यत्र श्रूयतामक्षयं महत्

English

The Asuras, on seeing the Devas unexpectedly advancing towards them well-armed, in company of their Preceptor Bfibaspati, became grieved and said 86-87.

अध्याय ४७

श्लोक 50

निहता दानवाः सर्वे त्रैलोक्ये त्र्यम्बकेण तु असुराश्च पिशाचाश्च दानवाश्चान्धकाहवे

nihatā dānavāḥ sarve trailokye tryambakeṇa tu asurāśca piśācāśca dānavāścāndhakāhave

हिन्दी अर्थ

आदित्यशयनं नाम यथावच्छङ्करार्चनम्। येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते सूर्यस्य चाथ संक्रान्तिस्तिथिः सा सार्वकामिकी

English

" We have disarmed ourselves at your request on giving us the assurance of safety, and our preceptor is engaged in the observance of his vow. How bnve j-ou come to fight ns after giving us an assurance of peace. 0 Dev.is, we have not our preceptor by us and are living peacefully without weapons, and we are dressed in deer skin and tree barks and with- out any occupation or possessions. 0 Devas! We are not in a position to fight with you. We will go and seek shelter from the mother of our preceptor witliout offering 3'ou any resistance. We will live with her in peace and safety till the return of the sage, after which we will fight with you.**— 88-91.

अध्याय ४७

श्लोक 51

हता देवमनुष्ये स्वे पितृभिश्चैव सर्वशः संपृक्तो दानवैर्वृत्रो घोरो हालाहले हतः

hatā devamanuṣye sve pitṛbhiścaiva sarvaśaḥ saṃpṛkto dānavairvṛtro ghoro hālāhale hataḥ

हिन्दी अर्थ

यस्मात् तस्मान्मुनिश्रेष्ठ गृहे शम्भुं (भानुं ) समर्चयेत् रकाय चित्रासु च गुल्फदेशम्। भगवान् शंकरने कहा--नारद ! जो लोग उपवास करनेमें असमर्थ हैं, उनके लिये वही ब्रत अभीष्ट है, जिसमें दिनभर उपवास करके रात्रिमें भोजनका विधान हो; मैं ऐसे महान् एवं अक्षय फल देनेवाले व्रतका

English

All the terrified Asuras afterwards went and took shelter with the mother of the sage who gave them assurance of safety. — 92.

अध्याय ४७

श्लोक 52

तदा विष्णुसहायेन महेन्द्रेण निवर्तितः हतो ध्वजे महेन्द्रेण मायाच्छन्नस्तु योगवित् ध्वजलक्षणमाविश्य विप्रचित्तिः सहानुजः

tadā viṣṇusahāyena mahendreṇa nivartitaḥ hato dhvaje mahendreṇa māyācchannastu yogavit dhvajalakṣaṇamāviśya vipracittiḥ sahānujaḥ

हिन्दी अर्थ

परिचय देता हुँ, सुनो। उस ब्रतका नाम है--' आदित्य- शयन"। उसमें विधिपूर्वक भगवान् शङ्करकी पूजा की जाती है । पुराणोंके ज्ञाता महर्षि जिन नक्षत्रोंके योगमें इस व्रतका उपदेश करते हैं, उन्हें बताता हूँ। जब सप्तमी तिथिको हस्तनक्षत्रके साथ रविवार हो अथवा सूर्यकी संक्रान्ति हो, वह तिथि समस्त कामनाओंको पूर्ण करनेवाली होती है। उस दिन सूर्यके नामोंसे भगवती पार्वती और महादेवजीकी पूजा करनी चाहिए। सूर्यदेवकी

English

She said, Danavas, do not be afraid of anything; drive away all your fears from your mind. Nothing will happen to you in course of your stay with me.** — 93.

अध्याय ४७

श्लोक 53

दैत्यांश्च दानवांश्चैव संयतान्किल संयुतान् जयन्कोलाहले सर्वान् देवैः परिवृतो वृषा

daityāṃśca dānavāṃścaiva saṃyatānkila saṃyutān jayankolāhale sarvān devaiḥ parivṛto vṛṣā

हिन्दी अर्थ

प्रतिमा तथा शिवलिङ्गका भी भक्तिपूर्वक पूजन करना उचित है; क्योंकि मुनिश्रेष्ठ! उमापति शङ्कर अथवा सूर्यमें कहीं भेद नहीं देखा जाता; इसलिये अपने घरमें शङ्करजीकी अर्चना करनी चाहिए। हस्तनक्षत्रमें ' सूर्याय नमः' का उच्चारण करके सूर्यदेवके चरणोंकी, चित्रा- नक्षत्रमें ' अर्काय नमः ' कहकर उनके गुल्फों (घुट्टियों)- की, स्वातीनक्षत्रमें “पुरुषोत्तमाय नमः ' से पिंडलियोंकी, विशाखामें ' धात्रे नमः” से घुटनोंकी तथा अनुराधामें 'सहस्त्रभानवे नमः” से दोनों जाँघोंकी पूजा करनी चाहिए । ज्येष्ठानक्षत्रमें ' अनङ्ाय नमः ' से गुह्य प्रदेशकी, मूलमें “इन्द्राय नमः ' और ' भीमाय नमः ' से कटिभागकी

English

Then the Devas, without any regard for their comparative strength, went for the Asuras, who had placed themselves at the mercy of Sukra's mother; seeing which the mother of their preceptor very angrily said that she would make them Indraless. —94-95.

अध्याय ४७

श्लोक 54

यज्ञस्यावभृथे दृश्यौ शण्डामर्कौ तु दैवतैः एते देवासुरे वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु

yajñasyāvabhṛthe dṛśyau śaṇḍāmarkau tu daivataiḥ ete devāsure vṛttāḥ saṃgrāmā dvādaśaiva tu

हिन्दी अर्थ

मिन्द्राय भीमाय कटिं च मूले॥ ८ पूजा करे इस अध्यायमें आदित्यशयन नामक बड़े सरस व्रतधर्मका उल्लेख है। सूर्यके नामोंमें वेद, वाल्मीकीय रामायण युद्धकाण्ड एवं भविष्यपुराणके आदित्यहृदयादिमें भी आये हुए नाम हैं। मत्स्यपुराणकी सभी प्रतियाँ यहाँ बहुत अशुद्ध हैं। अन्य पुराणों तथा

English

After saying that, she, mustering all her will-force, advanced towards Indra and made him helpless and Rpell-bound by her great power of yoga and austerities. " The Devas, seeing Indra thus spell-bound and helpless like a dumb person by the mother of lukra, took to flight — 96-97.

अध्याय ४७

श्लोक 55

देवासुरक्षयकराः प्रजानां तु हिताय वै हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ

devāsurakṣayakarāḥ prajānāṃ tu hitāya vai hiraṇyakaśipū rājā varṣāṇāmarbudaṃ babhau

हिन्दी अर्थ

ब्रतनिबन्धोके सहारे ये पाठ शुद्ध किये गये हैं। तीक्ष्णांशवे च श्रवणे च कुक्षौ पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय बाहू नमश्चण्डकराय पूज्यौ

English

After the retreat of the Devas, Lord Visnii said " Indra! You enter yourself within me and I shall carry you away from this place.** — 98.

अध्याय ४७

श्लोक 56

द्विसप्तति तथान्यानि नियुतान्यधिकानि च अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यैश्वर्यतां गतः

dvisaptati tathānyāni niyutānyadhikāni ca aśītiṃ ca sahasrāṇi trailokyaiśvaryatāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

साम्नामधीशाय करद्वयं चच दिवाकरायेत्यभिपूजनीया ।

English

Hearing those words of Vinu, Indra Purandara instantly entered himself within Him, when the mother of the sage seeing him thus protected by Vi9pu said in anger: — 99.

अध्याय ४७

श्लोक 57

पर्यायेण नु राजाभूद् बलिर्वर्षायुतं पुनः षष्टिवर्षसहस्राणि नियुतानि च विंशतिः

paryāyeṇa nu rājābhūd balirvarṣāyutaṃ punaḥ ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi niyutāni ca viṃśatiḥ

हिन्दी अर्थ

सवित्रे इति शंकरस्य नासाभिपूज्या च पुनर्वसौ च पुष्येऽलकान् वेदशरीरधारिणे। मघासु कर्णाविति गोगणेशे

English

THE MAT8YA PVBANAM.

अध्याय ४७

श्लोक 58

बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह तावत्कालं तु प्रह्लादो निवृत्तो ह्य् असुरैः सह

bale rājyādhikārastu yāvatkālaṃ babhūva ha tāvatkālaṃ tu prahlādo nivṛtto hy asuraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

गजासुरानङ्गपुरान्धकादि- विनाशमूलाय नमः शिवाय पूर्वाषाढ और उत्तराषाढमें “त्वष्टे नम:' और 'सप्ततुरङ्गाय नमः' से नाभिकी, श्रवणमें ' तीक्ष्णांशवे नमः ' से दोनों कुक्षियोंकी, धनिष्ठामें ' विकर्तनाय नम: ' से पृष्ठभागकी और शतभिष नक्षत्रमें ध्वान्तविनाशनाय

English

" Indra! 1 have such powers of asceticism that 1 shall reduce you to ashes along with Vi§pu, in presence of all creatures.** — 100.

अध्याय ४७

श्लोक 59

इन्द्रास्त्रयस्ते विज्ञेया असुराणां महौजसः दैत्यसंस्थमिदं सर्वम् आसीद्दशयुगं पुनः

indrāstrayaste vijñeyā asurāṇāṃ mahaujasaḥ daityasaṃsthamidaṃ sarvam āsīddaśayugaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

नमः से सूर्यके वक्षःस्थलको पूजा करनी चाहिए। द्विजवर! पूर्वाभाद्रपद और उत्तराभाद्रपदमें ' चण्डकराय नमः' से दोनों भुजाओंका, रेवतीमें ' साम्नामधीशाय नमः ' से दोनों हाथोंका पूजन करना चाहिए। अश्विनीमें 'सप्ताश्चधुरंधराय नमः” से नखोंका और भरणीमें “कठोरधाम्ने नमः' से भगवान् सूर्यके कण्ठका पूजन करे। नारदजी ! कृत्तिकामें “दिवाकराय नम: ' से ग्रीवाकी, रोहिणीमें ' अम्बुजेशाय नमः? से सूर्यदेवके ओठोंकी, मृगशिरामें “हरये नमस्ते' से त्रिपुर-दाहक शिवकी जिह्ाकी और आद््रानिक्षत्रमें 'रूद्राय नमः' से उनके दाँतोंकी पूजा करनी चाहिए। पुनर्वसुमें “सवित्रे नमः' से शङ्करजीकी नासिकाका, पुष्यमें ' अम्भोरुहवल्लभाय

English

At that, both Indra and Vi>nii were overcome with fear and began to contrive some means of escape. Vi>nu said to Indra: — "How shall we escape from her? *' Indra replied: - " Ijord! kill lier before she consumes me. I am solely protected by you, destroy her soon without delay.*' Vippu thought over the great sin of killing a woman, but, in spite of that, he took up his Sudarrfana Chakra to free Himself from that impending calamity.— lOl-J 03.

अध्याय ४७

श्लोक 60

त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रेणानुपाल्यते असपत्नमिदं सर्वम् आसीद्दशयुगं पुनः

trailokyamidamavyagraṃ mahendreṇānupālyate asapatnamidaṃ sarvam āsīddaśayugaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

नमः' से ललाटका तथा 'बेदशरीरधारिणे नमः' से शिवके बालोंका पूजन करना चाहिए। आश्लेषामें 'विबुधप्रियाय नमः” से उनके मस्तकका, मधघामें 'गोगणेशाय नमः” से शङ्करजीके दोनों कानोंका, पूर्वाफाल्गुनीमें “गोब्राह्मणनन्दनाय नमः' से शम्भुके नेत्रोंका तथा उत्तराफाल्गुनीनक्षत्रमें “विश्वेश्वराय नमः ' से उनकी दोनों भौंहोंका पूजन करे। “पाश, अङ्कुश, त्रिशूल, कमल, कपाल, सर्प, चन्द्रमा तथा धनुष धारण करनेवाले

English

Trembling with fear, on thinking over the consequences of her anger and being afraid of the consequences of His own wrath. He severed her head with His Ciakra.— 104.

अध्याय ४७

श्लोक 61

प्रह्लादस्य हते तस्मिंस् त्रैलोक्ये कालपर्ययात् पर्यायेण तु सम्प्राप्ते त्रैलोक्यं पाकशासने ततो ऽसुरान्परित्यज्य शुक्रो देवानगच्छत

prahlādasya hate tasmiṃs trailokye kālaparyayāt paryāyeṇa tu samprāpte trailokyaṃ pākaśāsane tato 'surānparityajya śukro devānagacchata

हिन्दी अर्थ

श्रीमहादेवजीको नमस्कार है। गजासुर, कामदेव, त्रिपुर और अन्धकासुर आदिके विनाशके मूल कारण भगवान् श्रीशिवको प्रणाम है।' इत्यादि वाक्योंका उच्चारण करके प्रत्येक अङ्गको पूजा करनेके पश्चात् ‘विश्वेश्वराय नमः' से भगवान् शिवका पूजन करना चाहिए। तदनन्तर अन्न- भोजन करना उचित है। भोजनमें तेलसे युक्त शाक और खारे नमकका उपयोग नहीं करना चाहिए। मांस और उच्छिष्ट अन्नका तो कदापि सेवन न करे चतुर्दशे तु सम्प्रासे पारणे नारदाब्दिके। ब्राह्मणान् भोजयेद् भक्त्या गुडक्षीरघृतादिभिः

English

The sage Bhrigu then cursed Visnu for killing his wife. — 105.

अध्याय ४७

श्लोक 62

यज्ञे देवानथ गतं दितिजाः काव्यमाह्वयन् किं त्वं नो मिषतां राज्यं त्यक्त्वा यज्ञं पुनर्गतः

yajñe devānatha gataṃ ditijāḥ kāvyamāhvayan kiṃ tvaṃ no miṣatāṃ rājyaṃ tyaktvā yajñaṃ punargataḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्वा तु काञ्चनं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्। शुद्धमष्टाङ्कलं तच्च पदमरागदलान्वितम् रौप्यखुरीं हेमशृङ्गी सवत्सां कांस्यदोहनाम्। दद्यान्मन्त्रेण पूर्वा्ले न चैनामभिलङ्घयेत्

English

He said: — " Visnu! You will be born seven ti?nesi among men for the sin of killing a woman, knowing that a woman under leXeircuinstances is to be killed." — 10(5.

अध्याय ४७

श्लोक 63

स्थातुं न शक्नुमो ह्य् अत्र प्रविशामो रसातलम् एवमुक्तो ऽब्रवीद्दैत्यान् विषण्णान्सान्त्वयन्गिरा

sthātuṃ na śaknumo hy atra praviśāmo rasātalam evamukto 'bravīddaityān viṣaṇṇānsāntvayangirā

हिन्दी अर्थ

कान्त्या धृत्या श्रिया रत्या तथा मे सन्तु सिद्धयः यथा न देवाः श्रेयांसं त्वदन्यमनघं विदुः। नैतद् विशीलाय न दाम्भिकाय

English

Since then, owing to rliat curse of tlie sage, Visnu manifests Himself among men for the good of mankind, whenever there is a decay in righteousness. — 107.

अध्याय ४७

श्लोक 64

मा भैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वो ऽसुराः मन्त्राश्चौषधयश्चैव रसा वसु च यत्परम्

mā bhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena vo 'surāḥ mantrāścauṣadhayaścaiva rasā vasu ca yatparam

हिन्दी अर्थ

कुतर्क दुष्टाय विनिन्दकाय। प्रकाशनीयं ब्रतमिन्दुमौले- यश्चापि निन्दामधिकां विधत्ते

English

Afterwards, the seer Bhrigu at once picked np the severed head of his wife and joined it to tlie trunk, saying Devi! Yon have been killed by Lord Vissim, and now 1 recall you to life again." Saying that, he joined tlie head and the Irimk togeilier. ami said "Abhijiva;** ("Be revived"); if 1 have fulfilled ail the rules of law and acted righteously, and if I have alwaj-s spoken the tnUh, then tlinuigh that truth you come back to life. I say so triitlifnlly. — lOS-llO.

अध्याय ४७

श्लोक 65

कृत्स्नानि मयि तिष्ठन्ति पादस्तेषां सुरेषु वै तत्सर्वं वः प्रदास्यामि युष्मदर्थे धृता मया

kṛtsnāni mayi tiṣṭhanti pādasteṣāṃ sureṣu vai tatsarvaṃ vaḥ pradāsyāmi yuṣmadarthe dhṛtā mayā

हिन्दी अर्थ

द्विजवर नारद! इस प्रकार रात्रिमें शुद्ध भोजन करके पुनर्वसुनक्षत्रमें गूलरकी लकड़ीके पात्रमें एक सेर अगहनीका चावल तथा घृत रखकर सुवर्णके साथ उसे ब्राह्मणको दान करना चाहिए। सातवें दिनके पारणमें और दिनोंकी अपेक्षा एक जोड़ा वस्त्र अधिक दान करना चाहिए। नारद! चौदहवें दिनमें पारणमें गुड़, खीर और घृत आदिके द्वारा ब्राह्मणोंको भक्तिपूर्वक भोजन कराये। तदनन्तर कर्णिकासहित सोनेका अष्टदल कमल बनवाये, जो आठ अङ्गुलका हो तथा जिसमें पद्मरागमणि (माणिक्य अथवा लाल)-की पत्तियाँ अङ्कित की गयी हों। फिर सुन्दर शय्या तैयार करावे, जिसपर सुन्दर बिछौने बिछाकर तकिया रखा गया हो, शय्याके ऊपर

English

After that, he sprinkled cold water and again pronounced the spell, " Abhijiva," and tliC lady at once came back to life. — 111.

अध्याय ४७

श्लोक 66

ततो देवास्तु तान्दृष्ट्वा वृतान्काव्येन धीमता संमन्त्रयन्ति देवा वै संविज्ञास्तु जिघृक्षया

tato devāstu tāndṛṣṭvā vṛtānkāvyena dhīmatā saṃmantrayanti devā vai saṃvijñāstu jighṛkṣayā

हिन्दी अर्थ

पंखा रखा गया हो। उसके आस-पास बर्तन, खड़ाऊँ, वस्त्र, चन्दन तथा आभूषणोंसे वह शय्या सुशोभित होनी चाहिए। ऊपर बताये हुए सर्वगुणसम्पन्न सोनेके कमलको अलङ्कृत करके उस शय्यापर रख दे। इसके बाद

English

On seeing her thnsctiming to life, as if rising from her slumber, everyone present tliere lopeatodly expiessed Ins delight by saying, " Well done," "Well done." -112

अध्याय ४७

श्लोक 67

काव्यो ह्य् एष इदं सर्वं व्यावर्तयति नो बलात् साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाध्यापयिष्यति

kāvyo hy eṣa idaṃ sarvaṃ vyāvartayati no balāt sādhu gacchāmahe tūrṇaṃ yāvannādhyāpayiṣyati

हिन्दी अर्थ

गौका दान करे। वह गौ उत्तम गुणोंसे सम्पन्न, वस्त्राभूषणोंसे सुशोभित और बछड़ेसहित होनी चाहिए। उसके खुर चाँदीसे और सींग सोनेसे मढे होने चाहिए तथा उसके साथ काँसेकी दोहनी होनी चाहिए। दिनके पूर्व भागमें ही दान करना उचित है। समयका उल्लङ्न कदापि नहीं करना चाहिए। शय्यादानके पश्चात् इस प्रकार प्रार्थना करे--' सूर्यदेव ! जिस प्रकार आपको शय्या कान्ति, धृति, श्री और रतिसे कभी सूनी नहीं होती, वैसे ही मुझे भी सिद्धियाँ प्राप्त हों। देवगण आपके सिवा और किसीको निष्पाप एवं श्रेयस्कर नहीं जानते, इसलिये आप सम्पूर्ण दुःखोंसे भरे हुए इस संसार-सागरसे मेरा उद्धार कीजिये।' इसके पश्चात् भगवान्को प्रदक्षिणा कर उन्हें प्रणाम

English

Thus that lady was revived by Blifigu, in the presence of the asto- nished Devatas, and the whole tiling was considered a miracle — 113.

अध्याय ४७

श्लोक 68

प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे ततो देवास्तु संरब्धा दानवान् उपसृत्य ह

prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe tato devāstu saṃrabdhā dānavān upasṛtya ha

हिन्दी अर्थ

करनेके अनन्तर विसर्जन करे। शय्या और गौ आदि समस्त पदार्थोंको ब्राह्मणके घर पहुँचा दे दुराचारी और दम्भी पुरुषके सामने भगवान् शंकरके इस व्रतकी चर्चा नहीं करनी चाहिए। जो गौ, ब्राह्मण, देवता, अतिथि और धार्मिक पुरुषोंकी विशेषरूपसे निन्दा करता है, उसके सामने भी इसको प्रकट न करे।

English

Indra seeing the sage Bhrigu quietly bringing back his wife to life, became terribly afraid and liad no peace He said to Ins daughter, Jayanti: — " Daughter! This seer Sukra is practising rigid and devout asceticism lor the sake of my foes, which is causing me deep pain; so should go to him and please him by your service and conduct. Do just what

अध्याय ४७

श्लोक 69

ततस्ते वध्यमानास्तु काव्यमेवाभिदुद्रुवुः ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैर् अभिद्रुतान्

tataste vadhyamānāstu kāvyamevābhidudruvuḥ tataḥ kāvyastu tāndṛṣṭvā tūrṇaṃ devair abhidrutān

हिन्दी अर्थ

दाख्येयमानन्दकरं शिवस्य। पल्लीभिरानन्दकरः सुराणाम्। यत्कीर्तनेनाप्यरिलानि नाश-

English

aHAPTBR XLVIL

अध्याय ४७

श्लोक 70

रक्षां काव्येन संहृत्य देवास्ते ऽप्यसुरार्दिताः काव्यं दृष्ट्वा स्थितं देवा निःशङ्कमसुराञ्जहुः

rakṣāṃ kāvyena saṃhṛtya devāste 'pyasurārditāḥ kāvyaṃ dṛṣṭvā sthitaṃ devā niḥśaṅkamasurāñjahuḥ

हिन्दी अर्थ

मायान्ति पापानि न संशयोऽस्ति ३२ भगवान्के भक्त और जितेन्द्रिय पुरुषके समक्ष ही शिवजीका यह आनन्ददायी एवं गूढ़ रहस्य प्रकाशित करनेके योग्य है। वेदवेत्ता पुरुषोंका कहना है कि यह व्रत महापातकी मनुष्योंके भी पापोंका नाश कर देता है। जो पुरुष इस

English

wishes, and serve him with all diligence. Do exactly what would please him. Qo, I have dedicated you to him. Worsiiip him and try all tliat lies in you to serve my end.*' — 114-117.

अध्याय ४७

श्लोक 71

ततः काव्यो ऽनुचिन्त्याथ ब्राह्मणो वचनं हितम् तानुवाच ततः काव्यः पूर्वं वृत्तमनुस्मरन्

tataḥ kāvyo 'nucintyātha brāhmaṇo vacanaṃ hitam tānuvāca tataḥ kāvyaḥ pūrvaṃ vṛttamanusmaran

हिन्दी अर्थ

व्रतका अनुष्ठान करता है, उसका बन्धु, पुत्र, धन और स्त्रीसे कभी वियोग नहीं होता तथा वह देवताओंका आनन्द बढ़ानेवाला माना जाता है। इसी प्रकार जो नारी भक्तिपूर्वक इस व्रतका पालन करती है उसे कभी रोग, दु:ख और शोकका शिकार नहीं होना पड्ता। प्राचीनकालमें महर्षि वसिष्ठ, अर्जुन, कुबेर तथा इन्द्रने इस व्रतका आचरण किया था। इस ब्रतके कीर्तनमात्रसे सारे पाप नष्ट हो जाते हैं, इसमें तनिक भी संदेह नहीं है। जो पुरुष इस आदित्यशयन नामक व्रतके माहात्म्य एवं विधिका पाठ या श्रवण करता है, वह इन्द्रका प्रियतम होता है तथा जो इस व्रतका अनुष्ठान करता है, वह नरकमें भी पड़े हुए

English

Hearing those words of her father, Jayanti went to the spot where the sage was engaged in his rigid austerities. — U8.

अध्याय ४७

श्लोक 72

त्रैलोक्यं वो हृतं सर्वं वामनेन त्रिभिः क्रमैः बलिर्बद्धो हतो जम्भो निहतश्च विरोचनः

trailokyaṃ vo hṛtaṃ sarvaṃ vāmanena tribhiḥ kramaiḥ balirbaddho hato jambho nihataśca virocanaḥ

हिन्दी अर्थ

नपि दिवमानयतीह यः करोति॥ ३३ समस्त पितरोंको स्वर्गलोकमें पहुँचा देता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे आदित्यशयनव्रतं नाम पञ्चपञ्जाशोऽध्यायः

English

There she saw the sage suspended with his head downwards and imbibing the smoke of the chaff; while a Yaksa had just thrown him down the side of tltc Kunda. She found him all absorbed in his austerities, looking very lean and having all his body covered with ashes. Seeing the sage like tliat, ><lie set herself to serve him according to the injunctions of her father. In other words, she began to serve the sage by shampooing his legs and winning his pleasure by her sweet and flatter- ing speech; and, adapting herself t> stiit his pleasure, she practised peri- ances along with him for many a year. On the lapse of a thfmsand 3'ear8of practising thiy. vow of smoke, the God Siva, becoming satisfied, appeared to grant boons to fiikra, and said " ukra! You alone have undergone this penance, none other has done so, consequently, jou alone will have the glory of conquering all the Devas by your asceticism, intellect, know- ledge of the iasiras, splendour, and power; and 0, Bhrigunandana! in addition to all these, you will achieve all the rest of your desires. Do not say so before any one, but you alone will accomplish everything."— Ill).12i5.

अध्याय ४७

श्लोक 73

महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर् हताः तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठं निहता वः प्रधानतः

mahāsurā dvādaśasu saṃgrāmeṣu surair hatāḥ taistairupāyairbhūyiṣṭhaṃ nihatā vaḥ pradhānataḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें आदित्यशयनब्रत नामक पचपनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ श्रीकृष्णाष्टमी-व्रतको विधि और उसका माहात्म्य श्रीभगवानुवाच कृष्णाष्टरमीमथो वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशिनीम्।

English

The Ijord Siva, after granting all those boons to ukra, also made him master of mankind and riches as well as invulnerable. — 126.

अध्याय ४७

श्लोक 74

किंचिच्छीष्टास्तु यूयं वै युद्धं मास्त्विति मे मतम् नीतिं यां वो ऽभिधास्यामि तिष्ठध्वं कालपर्ययात्

kiṃcicchīṣṭāstu yūyaṃ vai yuddhaṃ māstviti me matam nītiṃ yāṃ vo 'bhidhāsyāmi tiṣṭhadhvaṃ kālaparyayāt

हिन्दी अर्थ

शङ्करं मार्गशिरसि शम्भुं पौषेऽभिपूजयेत्। माघे महेश्वरं देवं महादेवं च फाल्गुने श्रीभगवानूने कहा--नारद ! अब मैं श्रीकृष्णाष्टमी- व्रतका वर्णन कर रहा हुँ, जो समस्त पापोंका विध्वंस करनेवाला है। इस व्रतका अनुष्ठान करनेसे मनुष्योंको विशेषरूपसे शान्ति, मुक्ति और विजयकी प्रापि होती है।

English

On getting all those boons, SJukra (Kuvya) had such an unbounded pleasure that all the hair of his btxly were thriilecl with joy. After that, the sage pleased the Lord by standing curved and singing the hymn of praises to the God of blue red color. — 127.

अध्याय ४७

श्लोक 75

यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थं विजयावहम् अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान् देवात्प्राप्य महेश्वरात् युध्यामहे पुनर्देवांस् ततः प्राप्स्यथ वै जयम्

yāsyāmyahaṃ mahādevaṃ mantrārthaṃ vijayāvaham apratīpāṃstato mantrān devātprāpya maheśvarāt yudhyāmahe punardevāṃs tataḥ prāpsyatha vai jayam

हिन्दी अर्थ

मनुष्यको अगहनमासमें शङ्करकी और पौषमासमें शम्भुकी पूजा करनी चाहिए। माघमासमें देवाधिदेव महेश्वरका, फाल्गुनमासमें महादेवका, चैत्रमासमें स्थाणुका, और उसी प्रकार वैशाखमासमें शिवका पूजन करना उचित है। ज्येष्ठ- ज्येष्ठे पशुपतिं चार्चेदाषाढे उग्रमर्चयेत्॥ ३ मासमें पशुपतिकी और आषाढ्मासमें उग्रकी अर्चना करे। यह श्रीकृष्ण-जन्माष्टमीसे भिन्न शिवोपासनाका एक मुख्य अङ्गभूत व्रत है। इसकी महिमा तथा अनुष्ठानविधिका वर्णन भविष्य, नारद, सौरपुराण १४। १-३६, व्रतकल्पद्रुम आदिमें बहुत विस्तारसे है । विशेष जानकारीके लिये उन्हें भी देखना चाहिए।

English

ukra said: — I salute Thee, 0 fiva! designated as 6\ti Kanfha (blue-necked), Kani$(ba (short-statured), Suvarchas (full of splendour), Lelilid,na (eats much), Kavya (omniscient), Vatsara and lord of Andhaaa, Kapard in (whose hair is matted), Kanila (whose form is formidable), Har- yaka, Varada fwho is propitious), Saipstuta (well praised;, Sutirtha (most sacred), the Tjord of all the Deities, Ramas (full of impetus), whose eyes are threatening, who wears a crown on His head, whose face is handsome, who is the Creator, whose forms are infinite, who is the seed of the universe, fountain-head of asceticism, whose size is short, hair is unkempt, is the leader of forces, whose eyes are adorable, who is full of velocity, is worthy of being worshipped, whose complexion is red, whoes body is like

अध्याय ४७

श्लोक 76

ततस्ते कृतसंवादा देवान् ऊचुस्तदासुराः न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे निःसंनाहा रथैर्विना

tataste kṛtasaṃvādā devān ūcustadāsurāḥ nyastaśastrā vayaṃ sarve niḥsaṃnāhā rathairvinā

हिन्दी अर्थ

हरमाश्वयुजे मासि तथेशानं च कारत्तिके पञ्चगव्यं च सम्प्राश्य शंकरं पूजयेन्निशि

English

TEE MATSYA POBANAM,

अध्याय ४७

श्लोक 77

वयं तपश्चरिष्यामः संवृता वल्कलैर्वने प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्याभिव्याहृतं तु तत्

vayaṃ tapaścariṣyāmaḥ saṃvṛtā valkalairvane prahlādasya vacaḥ śrutvā satyābhivyāhṛtaṃ tu tat

हिन्दी अर्थ

देवाय दद्यादर्ध्यं च कृष्णां गां कृष्णवाससम्। दद्यात् समास्ते दध्यन्नं वितानध्वजचामरम् अशक्तस्तु पुनर्दद्यात् गामेकामपि शक्तितः श्रावणमासमें शर्वको, भाद्रपदमासमें त्र्यम्बककी, आश्विनमासमें हरको तथा कार्तिकमासमें ईशानको पूजा करनी चाहिए। धन-सम्पत्तिसे सम्पन्न व्रतीको चाहिए कि कृष्णपक्षको सभी अष्टमी तिथियोंमें अपनी शक्तिके

English

a sai)dal woorl tree for tlie enjoyment of serpents, who has a ihonsand heads and eyes, is bountiful, beautiful, ever omnipresent, white, the soul of the universe, reposes on moiintains, is worshipful, whose body is cover- ed with wrinkles, the Supreme God, capable of being pleased easily, well- dressed, armed with bow, who is known under the epithet filulrgava, wearer of a quiver, full of radiance, known as svaksa and ksapaua, a typical ascetic, copper-complexioncd, fearful, of iniglity form, of peaceful disposi- tion (iva), the gieatest of the Gods (MahAdeva), the annihilator of the universe (larva), the soul of tlie universe, the great benefactor, known also as Iliranya, (Hiianya literally, means gold), the pre-eminent, the highest, the central, Vilstospati, armed with a bow, the exelusive giver of the final emancipation, the punisher of the wicked, the dexterous, the steady (Sthilnu), the cause of speech, many-eyed, tlie foremost, the three-eyed, the master of all (Itfvara), the carrier of the goblet of human skull (KapiUin, the brave, the destructor, the three-eyed vTryambaka), having eapaciohv.body, of tawny colour, red colour, armed with bow and arrow, of wonderful form, also known under the name of Dundublii ta kettle-drnin), the only footpath of a man leading to the gates of heaven, existing from all eternity, the giver of intellect, the deweller in the forest, householder, the controller of passions, the celibate iBnilimachari), the great iliscriminator 'Siifikbya), the giver of absolution to the soul by uniting it to the supreme self (Yoga), omnipresent, the great Initiate, Ineffable, the groat destructor, the lord of the universe, the great restrainer, tlie high bank of final beatitude, one who is known under tlie opiiliet of Cliekilana, tlie pious, the greatest of the seers, the revealer of tiie Vedas, the pure, tlic protector of all, the expedi- tious in movements, having a tuft of hair on tlie head, mighty, having large teeth, the creator of the universe, the resplendent, the well-known, tbe illustrious, the sharp-witted, the terrible in form, the grim, the giver of prosperity to all, the simple, the cliief, the righteous, the propitious, the invulnerable, the imperishable, the everlasting, the perpetual, the busy, the most eminent, the supporter, the »Siipreme Being, the forgiver, the forbearer, the truth, the imperishable, the Common Cause, the bearer of the battle-axe, the wielder of the trident, having the Divine Vision, the quaffer of the Soma, the inhaler of tlie smoke, the sacred, the great director of the universe, the prompt in making appearance whenever needed, the annihilator, the master of flesh-eaters, the giver of rain in the form of clouds, the lightning, the albpeneterating, the all-superior, the great nourisber and the supporter of all, the destructor of the demon Tripura, the aacred, having the curly hair and sharp-pointed weapons, the great aogree of communicatioi], the giver of supernatural powere with the

अध्याय ४७

श्लोक 78

ततो देवा न्यवर्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ते न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु विनिवृत्तास्तदा सुराः

tato devā nyavartanta vijvarā muditāśca te nyastaśastreṣu daityeṣu vinivṛttāstadā surāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको सम्यकू प्रकारसे पूजा करे। रातमें गोमूत्र, शिरीष (मौलसिरी)-का पुष्प, मन्दार-पुष्प, बिल्वपत्र और दधि-एकत्र मिश्रित हुए इन पदार्थोंका अथवा केवल पञ्चगव्य (गोदुग्ध, गोघृत, गोदधि, गोमूत्र और गोमय)-का प्राशन करके शङ्करजीकी पूजा करे।

English

one known under the epithet of Pulasti, the shining, the impetuous, the giver of prosperity, the rider of the bull, the nil and everabiding, the uniter of the soul with the Supreme Spirit, the holy, the observer of celibacy, the anniliilator of demons, the conqueror of self and of death, the worthy of being offered sacrifice, blazing like fire and known unBer the epithet of Prachetas, the pure, the destructor of the evil spirits and beasts, free from all impediments, the very soul, tlie intoxicated owing to the quaffing of the poison, the anniliilator of all, the most unfathomable, whose neck is dark blue, owing to the drinking of the poison, (cf. tpi

अध्याय ४७

श्लोक 79

ततस्तानब्रवीत्काव्यः कंचित्कालमुपास्यथ निरुत्सिक्तास् तपोयुक्ताः कालं कार्यार्थसाधकम्

tatastānabravītkāvyaḥ kaṃcitkālamupāsyatha nirutsiktās tapoyuktāḥ kālaṃ kāryārthasādhakam

हिन्दी अर्थ

महर्षिण मार्गशीर्षे प्रारम्भकर कार्तिकतक तथा क्रमशः दो-दो मासोंमें पीपल, बरगद, गूलर, पाकड़, पलाश और छठे जामुनकी दातुनोंको-पूरे वर्षभर इस व्रतमें विशेष उपकारी मानते हैं। (इन वृक्षोंमेंसे एक-एक वृक्षको दातुन दो-दो मासके क्रमसे करनी चाहिए, अर्थात् दो महीनेतक एक वृक्षकी दातुन करे, पुनः तीसरे-चौथे माससे दूसरे वृक्षकी करे।) फिर प्रधान काला वस्त्र दान करना चाहिए। व्रतकी समामिके

English

is known under the epithet of Jayanta, the Ixird of all the realms, the independent, the Creator, the regulator of equality, whose hands are as white as silver, all-pervading, the omnipresent, the holy, the forcible, the sovereign Ixird, the far-seeing, the possessor of high class arrows and horses, the benefactor, the giver of emancipation, whose complexion is r'.xidish (Kapila), the Lord of Deities, the most learned and intellectual, of the mighty form, the illustrious, known under the epithet of Rodana, the patron of all, the renowned archer, the wearer of the armour, the great charioteer (Rathin), the guardian of all, the Lord of Bhpgu, the radiant, the dweller in the cavity of the heart, the creator, the unfailing, the serene, the wise, the best, the glorious, the soul of the universe, the wearer of the deer-skin, the Lord of animals and ghosts, the Sacred Symbol (g), the soul of the Rik, Yajus and S&ma (Vedas\ as well as of the oblations made to the Gods and the Manes of ancestors, and the Deities, the creative power, the chief agent, the great ocular evidence, the. Vedic knowledge, the Master of the past and the future of the nniverse, the soul of actions, who manifests Himself as Vasu, S&dbya, Rudra, Aditya, Sura, Visa, Mdruta, Dev&tma, the knower of the ceremony of bringing out Agni and Soma, the supreme soul, the sacred text, the Lord of medicaments, who calls Himself into beinc at His will (Swayam- bhu), who is not bom (in the ordinary coui-se), the magnificent, the Prime, the father of creation, the sou] of BrahmA, the Master of soul, the Master of all, the infinite, the omnipresent among all the purified souls, devoid of the pyoperties belonging to all created things, the roost excellent, the manifest, the immortal, the great nameless, the universal friend, the deliverer of the soul from the fetters of the phenomenal creation by conveying a correct knowledge of the other tattvas, the life of the seven worlds, viz., the earth, the astral plane, the heaven-world, the space, the aky, and of the regions Mahii, Jana, Taps and Satya, the unroanifest (Prakriti the Mahattatva, the elements, the senses, the Atman, the subtle element called Videfia, salutation to Thee, 0 Soul of alh Thou art the

अध्याय ४७

श्लोक 80

पितुर्ममाश्रमस्था वै मां प्रतीक्षत दानवाः तत्संदिश्यासुरान्काव्यो महादेवं प्रपद्यत

piturmamāśramasthā vai māṃ pratīkṣata dānavāḥ tatsaṃdiśyāsurānkāvyo mahādevaṃ prapadyata

हिन्दी अर्थ

ध्वज, चवर, पञ्चरल्रसे युक्त जलपूर्ण घडा, काली गौ, सुवर्ण, अनेकों प्रकारके रंग-विरंगे वस्त्र आदि ब्राह्मणोंको देनेका विधान है। जो उपर्युक्त वस्तुएँ देनेमें असमर्थ हो, वह अपनी शक्तिके अनुसार एक ही गौका दान करे। दान देनेमें कृपणता नहीं करनी चाहिए। यदि करता है तो वह दोषका भागी होता है। जो मनुष्य इस श्रीकृष्णाष्टमी-व्रतका अनुष्ठान करता है, वह इक्कीस सौ कल्पोंतक देवताओंद्वारा सम्मानित होकर शिवलोकमें

English

TBB MATSYA PORANAM.

अध्याय ४७

श्लोक 81

मन्त्रानिच्छाम्यहं देव ये न सन्ति बृहस्पतौ पराभवाय देवानाम् असुराणां जयाय च

mantrānicchāmyahaṃ deva ye na santi bṛhaspatau parābhavāya devānām asurāṇāṃ jayāya ca

हिन्दी अर्थ

पुमान् सम्पूजितो देवैः शिवलोके महीयते॥ १९ पूजित होता है॥ १--११॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे कृष्णाष्टमीव्रतं नाम षट्पञ्चाशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें श्रीकृष्णाष्टमी-व्रत नामक छप्पनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

eternal, tlie subtle, the ;ross, tlie onli.!ijhtenef], the supreme, the giver of final bliss, tho omnipresent in the three regions anil existing beyonil'theb'o three, the pervader in the four liiglier realms, viz: — Maha, eTana, Taps and Satya.- 128 1137.

अध्याय ४७

श्लोक 82

एवमुक्तो ऽब्रवीद्देवो व्रतं त्वं चर भार्गव पूर्णं वर्षसहस्रं तु कणधूममवाक्शिराः यदि पास्यसि भद्रं ते ततो मन्त्रानवाप्स्यसि

evamukto 'bravīddevo vrataṃ tvaṃ cara bhārgava pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu kaṇadhūmamavākśirāḥ yadi pāsyasi bhadraṃ te tato mantrānavāpsyasi

हिन्दी अर्थ

२३० मत्स्यपुराण रोहिणीचन्द्रशयन-व्रतकी विधि और उसका माहात्म्य

English

Lord Siva! if in course of this hymn of devotion, I have failed to describe Theo adequately, forgive me in consideration of my being your staunch adherent, for 'fhou art alwavs a friend to a Bnlh mans. *—168.

अध्याय ४७

श्लोक 83

तथेति समनुज्ञाप्य शुक्रस्तु भृगुनन्दनः पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यब्रवीद्वचः व्रतं चराम्यहं देव त्वयादिष्टो ऽद्य वै प्रभो

tatheti samanujñāpya śukrastu bhṛgunandanaḥ pādau saṃspṛśya devasya bāḍhamityabravīdvacaḥ vrataṃ carāmyahaṃ deva tvayādiṣṭo 'dya vai prabho

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानुवाच त्वया पृष्टमिदं सम्यगुक्तं चाक्षय्यकारकम्। रहस्यं तव वक्ष्यामि यत्पुराणविदो विदुः॥ अथवा ब्रह्मनक्षत्रं पौर्णमास्यां प्रजायते॥ पूजयेत् फलपुष्पैश्च सोमनामानि कोर्तयन्॥

English

SOta said; — The sage, after tlius saluting Mahadeva, stood quietly, with folded hau ls, before Him. Tlien the l.i>rd became still more pleased with Sukra; and, after placing His Divine hand on the seer, vanished instantly. After that, the sage addressed dayauti, who was standing close by him. He s:iivl, " Who art Thou, and why art thou sorrowing for me, on account of my penances? Why art thou serving me with so much devotion and austerity? O I'leautiful i>nc! lam very niucb pleased with thy devotion and atTeeiion. Wnat »lo-<t tlc.ni wisli? Tell thalVo me. I shall certainly doanything for thy sake, howsoever ditlicult it maybe. — 1611-174.

अध्याय ४७

श्लोक 84

ततो ऽनुसृष्टो देवेन कुण्डधारो ऽस्य धूमकृत् तदा तस्मिन्गते शुक्रे ह्य् असुराणां हिताय वै मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्मचर्यं महेश्वरे

tato 'nusṛṣṭo devena kuṇḍadhāro 'sya dhūmakṛt tadā tasmingate śukre hy asurāṇāṃ hitāya vai mantrārthaṃ tatra vasati brahmacaryaṃ maheśvare

हिन्दी अर्थ

नमो नमः कामसुखप्रदाय नाभिः शशाङ्काय नमोऽभिपूज्या॥

English

Hearing those words of the sage, dayanii said: BrA liman!

अध्याय ४७

श्लोक 85

तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राज्ये न्यस्ते तदासुरैः अस्मिंश्छिद्रे तदामर्षाद् देवास्तान्समुपाद्रवन् दंशिताः सायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरःसराः

tadbuddhvā nītipūrvaṃ tu rājye nyaste tadāsuraiḥ asmiṃśchidre tadāmarṣād devāstānsamupādravan daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarve bṛhaspatipuraḥsarāḥ

हिन्दी अर्थ

आस्यं नमश्चन्द्रमसेऽभिपूज्य- नारदजीने पूछा-चन्द्रभाल ! जिस व्रतका अनुष्ठान करनेसे मनुष्य प्रत्येक जन्ममें दीर्घायु, नीरोगता, कुलीनता और अभ्युदयसे युक्त हो राजाके कुलमें जन्म पाता है, उस व्रतका सम्यक् प्रकारसे वर्णन कोजिये श्रीभगवान्ने कहा--नारद! तुमने बड़ी उत्तम बात पूछी है। अब मैं तुम्हें बह गोपनीय ब्रत बतलाता हूँ, जो अक्षय स्वर्गकी प्रापि करानेवाला है तथा जिसे पुराणवेत्ता विद्वान् ही जानते हैं। इस लोकमें ' रोहिणीचन्द्रशयन'

English

Ascertain my ilcsires through the powers of your asc<'ticisin." — 175.

अध्याय ४७

श्लोक 86

दृष्ट्वासुरगणा देवान् प्रगृहीतायुधान्पुनः उत्पेतुः सहसा ते वै संत्रस्तास्तान्वचो ऽब्रुवन्

dṛṣṭvāsuragaṇā devān pragṛhītāyudhānpunaḥ utpetuḥ sahasā te vai saṃtrastāstānvaco 'bruvan

हिन्दी अर्थ

नामक ब्रत बड़ा ही उत्तम है। इसमें चन्द्रमाके नामोंद्वारा भगवान् नारायणको प्रतिमाका पूजन करना चाहिए। जब कभी सोमवारके दिन पूर्णिमा-तिथि हो अथवा पूर्णिमाको रोहिणीनक्षत्र हो, उस दिन मनुष्य सबेरे पञ्चगव्य और सरसोंके दानोंसे युक्त जलसे स्त्रान करे तथा विद्वान् पुरुष ' आप्यायस्व० ' इत्यादि मन्त्रको एक सौ आठ बार जपे। यदि शूद्र भी इस व्रतको करे तो अत्यन्त भक्तिपूर्वक

English

At that expression of.layauti, the sagv realized everything through his Divine sight, and sail to lier:—'*t) Eiiehautiug one! Tlmii hast thought of living with me for ten years, riiis is your desire, which will be fulfilled; follow me to iny abode. '*.\ftei ward«, Sukra took her home and married lier there, — 17d-l7S.

अध्याय ४७

श्लोक 87

न्यस्ते शस्त्रे ऽभये दत्त आचार्ये व्रतमास्थिते दत्त्वा भवन्तो ह्य् अभयं सम्प्राप्ता नो जिघांसया

nyaste śastre 'bhaye datta ācārye vratamāsthite dattvā bhavanto hy abhayaṃ samprāptā no jighāṃsayā

हिन्दी अर्थ

न करे। जप करनेके पश्चात् अपने घर आकर फल- फूल आदिके द्वारा भगवान् श्रीमधुसूदनकी पूजा करे। साथ ही चन्द्रमाके नामोंका उच्चारण करता रहे । “सोमाय नमः' से भगवानूके दक्षिण चरण और 'शान्ताय नमः' से वाम चरणका, 'अनन्तधाम्ने नमः” का उच्चारण करके उनके घुटनों और पिंडलियोंका, “जलोदराय नमः' से दोनों जाँघोंका और 'अनन्तबाहवे नमः' से जननेन्द्रियका पूजन करे। 'कामसुखप्रदाय नमो नमः' से चन्द्रस्वरूप भगवानूके कटिभागकी सदा अर्चना करनी चाहिए। इसी प्रकार 'अमृतोदराय नमः' से उदरका और 'शशाङ्काय नमः' से नाभिका पूजन करे। “चन्द्राय नमोऽस्तु' से कण्ठका और 'द्विजानामधिपाय

English

Then the sage Bhargava, to enjoy hiin.self in her eonipany undis- turbed, made hiins{.*lf invisible* by meau.s of Ids m.'gical power -179.

अध्याय ४७

श्लोक 88

अनाचार्या वयं देवास् त्यक्तशस्त्रास्त्ववस्थिताः चीरकृष्णाजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः

anācāryā vayaṃ devās tyaktaśastrāstvavasthitāḥ cīrakṛṣṇājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ

हिन्दी अर्थ

नमः ' से दाँतोंका पूजन करना चाहिए। ' चन्द्रमसे नमः' कुमुद्वन्तवनप्रियाय॥ १० से मुँहका पूजन करे। 'कुमुद्दन्तवनप्रियाय नमः' से

English

The Dailyas, getting new-, of ihe renirn of iheir preceptor crowned with success, went exliilaraled to fay their homage to him; but not being able to see him owing to liis being enveloped in illusion, they returned as they Inid gone, — 18f)-lSl

अध्याय ४७

श्लोक 89

रणे विजेतुं देवांश्च न शक्ष्यामः कथंचन अयुद्धेन प्रपत्स्यामः शरणं काव्यमातरम्

raṇe vijetuṃ devāṃśca na śakṣyāmaḥ kathaṃcana ayuddhena prapatsyāmaḥ śaraṇaṃ kāvyamātaram

हिन्दी अर्थ

नासा च नाथाय वनौषधीना- ओठोंका, “वनौषधीनां नाथाय नमः” से नासिकाका, मानन्दबीजाय॒ पुनर्शुबौ च। ' आनन्दबीजाय नमः ' से दोनों भौंहोंका, 'इन्दीवरव्यासकराय नेत्रद्वयं पद्मनिभं तथेन्दो- नमः' से चन्द्रस्वरूप भगवान् श्रीकृष्णके कमल-सदृश रिन्दीवरव्यासकराय शौरेः॥ ११ दोनों नेत्रोंका, 'समस्ताध्वरवन्दिताय हैत्यनिषूदनाय नमः समस्ताध्वरवन्दिताय नमः ' से दोनों कानोंका, “उदधिप्रियाय नमः ' से चन्द्रमाके कर्णद्यं हैत्यनिषूदनाय । ललाटका, सुषुप्नाधिपतये नमः' से केशोंका पूजन करे। Me pas सषु्राधिपतेः “शशाङ्काय नमः' से मस्तकका और 'विश्वेश्वराय नमः' क लक दुत कफ हक भगवान् मुरारिके किरीटका पूजन करे। फिर शिरः शशाङ्काय नमो मुरारे-

English

Unfortunately for the Daityas, Brihaspati came to know of the doing ofSukra. He knew for certain that the. preceptor of tlie Daityas would not break his shell of magic for ten years, ns he was ciyoying himself with Jayanti; the Devas, f)n theothm' hand, also i anie to know of the weak point of the Daityas, that the latter were ignorant of the distinctive features of their precept(»r. 'riiey consequently entreated Brihaspati to do something fortlicrn. Brihaspati thus incited by his disciples, i)erso- nating as fcJukra, went and rallied the Daityas round him.— 182-183.

अध्याय ४७

श्लोक 90

यापयामः कृच्छ्रमिदं यावदभ्येति नो गुरुः निवृत्ते च तथा शुक्रे योत्स्यामो दंशितायुधाः

yāpayāmaḥ kṛcchramidaṃ yāvadabhyeti no guruḥ nivṛtte ca tathā śukre yotsyāmo daṃśitāyudhāḥ

हिन्दी अर्थ

अका प रोहिणिनामलक्ष्म्य नम: '-रोहिणी नाम धारण करनेवाली सौभाग्य और सौभाग्यसौख्यामृतसागरायै ॥ १३ सुखरूप अमृतके समुद्र लक्ष्मीको नमस्कार है--इस मन्त्रका देवीं च सम्पूज्य सुगन्धपुष्पै- उच्चारण कर सुगन्धित पुष्प, नैवेद्य और धूप आदिके द्वारा नैवेद्यधूपादिभिरिन्दुपल्रीम् इन्दुपत्री रोहिणीदेवीका पूजन करे॥ २-१३ ३ ॥ सुप्त्वाथ भूमौ पुनरुत्थितेन इसके बाद रात्रिके समय भूमिपर शयन करे और स्त्रात्वा च विप्राय हविष्ययुक्तः॥ १४ सबेरे उठकर स्त्राके पश्चात् पापविनाशाय नमः' का दद्यात् प्रभाते सहिरण्यवारि- उच्चारण करके ब्राह्मणको घृत और सुवर्णसहित जलसे कुम्भं नमः पापविनाशनाय भरा कलश दान करे। फिर दिनभर उपवास करनेके

English

He, in the form of Jiukra, then addressed the Daityas that had flocked 10 him. He said: — " <3, my disciples! You are welcome. I have alo

अध्याय ४७

श्लोक 91

एवमुक्त्वा ततो ऽन्योन्यं शरणं काव्यमातरम् प्रापद्यन्त ततो भीतास् तेभ्यो ऽदादभयं तु सा

evamuktvā tato 'nyonyaṃ śaraṇaṃ kāvyamātaram prāpadyanta tato bhītās tebhyo 'dādabhayaṃ tu sā

हिन्दी अर्थ

सम्प्राश्य गोमूत्रममांसमन्न- पश्चात् गोमूत्र पीकर मांसवर्जित एवं खारे नमकसे रहित मक्षारमष्टावथ सर्षियुतानृपोष्य विंशतिं च। अन्नके अट्टाईस ग्रास, दूध और घीके साथ भोजन करे। साताम, (वसि शृणुयान्मुहूर्तम्॥ तदनन्तर दो घड़ीतक इतिहास, पुराण आदिका श्रवण भु काल. अ करे । नारद! चन्द्रस्वरूप भगवान् विष्णुको कदम्ब, नील कदम्बनीलोत्पलकेतकानि वयनी कमल, केवडा, जाती-पुष्प, कमल, शतपत्रिका, बिना जाती. सरोज: आतापातका जा कुम्हलाये कुब्जके फूल, सिन्दुवार, चमेली, अन्यान्य श्वेत पुष्पं पुनर्नारद मल्लिकाया:।

English

CHAPtBB XLVIL

अध्याय ४७

श्लोक 92

न भेतव्यं न भेतव्यं भयं त्यजत दानवाः मत्संनिधौ वर्ततां वो न भीर् भवितुमर्हति

na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ bhayaṃ tyajata dānavāḥ matsaṃnidhau vartatāṃ vo na bhīr bhavitumarhati

हिन्दी अर्थ

शुभ्रं च विष्णोः करवीरपुष्पं श्रीचम्पकं चन्द्रमसे प्रदेयम्

English

come here to do you good. I ehall teach you the knowledge that I have acquired from iSivii. " Tlie Daityaa were carried away by joy, and began to takeleeaoiis from liiin.— 181.

अध्याय ४७

श्लोक 93

तया चाभ्युपपन्नांस्तान् दृष्ट्वा देवास्ततो ऽसुरान् अभिजग्मुः प्रसह्यैतान् अविचार्य बलाबलम्

tayā cābhyupapannāṃstān dṛṣṭvā devāstato 'surān abhijagmuḥ prasahyaitān avicārya balābalam

हिन्दी अर्थ

श्रावणादिषु मासेषु क्रमादेतानि सर्वदा। यस्मिन् मासे व्रतादिः स्यात् तत्पुष्पैरर्चयेद्धरिम् व्रतान्ते शयनं दद्याद् दर्पणोपस्करान्वितम् रोहिणीचन्द्रमिथुनं कारयित्वाथ काञ्जनम्। चन्द्रः षडङ्गलः कायो रोहिणी चतुरङ्गला

English

After the lapse oF ten years, the sage tiikra was also free from his enjoyments with Jayaiiti, and it is heard that Devayani was born of her. Then the Sage fcJukra made up his mind to see his disciples—the Daityas — and said to Jayanti, " Lad}', I am going out to see my disciples. -'185-187.

अध्याय ४७

श्लोक 94

ततस्तान्बाध्यमानांस्तु देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा देवी क्रुद्धाब्रवीद्देवान् अनिन्द्रान्वः करोम्यहम्

tatastānbādhyamānāṃstu devairdṛṣṭvāsurāṃstadā devī kruddhābravīddevān anindrānvaḥ karomyaham

हिन्दी अर्थ

पुष्प, करवीर-पुष्प तथा चम्पा-ये ही फूल चढ़ाने चाहिए। उपर्युक्त फूलोंकी जातियोंमेंसे एक-एकको श्रावण आदि महीनोंमें क्रमशः अर्पण करे। जिस महीनेमें व्रत उन्हींके द्वारा श्रीहरिका पूजन करना चाहिए

English

Jayanti said; — " Lord! go and look after your devotees. This is the duty of high-minded folks and I will not keep you away from it." — 188.

अध्याय ४७

श्लोक 95

संभृत्य सर्वसम्भारान् इन्द्रं साभ्यचरत्तदा तस्तम्भ देवी बलवद् योगयुक्ता तपोधना

saṃbhṛtya sarvasambhārān indraṃ sābhyacarattadā tastambha devī balavad yogayuktā tapodhanā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार एक वर्षतक इस ब्रतका विधिवत् अनुष्ठान करके समापिके समय व्रतीको चाहिए कि वह दर्पण तथा शयनोपयोगी सामग्रियोंके साथ शय्यादान करे। रोहिणी और चन्द्रमा-दोनोंकी सुवर्णमयी मूर्ति बनवाये। उनमें चन्द्रमा छः अङ्गुलके और रोहिणी चार अङ्गुलकी होनी चाहिए। क्षीरकुम्भोपरि पुनः कांस्यपात्राक्षतान्वितम्। दद्यान्मन्त्रेण पूर्वाह्ले शालीक्षुफलसंयुतम्

English

ukra, on finding the x\snras deceived by Brihagpati, said 'to them " Asuras! I am Sukra, who has pleased Lord Siva. All of you Iiave been ileceived by Bfiliaspati, wlio was personating me." — 189-190.

अध्याय ४७

श्लोक 96

ततस्तं स्तम्भितं दृष्ट्वा इन्द्रं देवाश्च मूकवत् प्राद्रवन्त ततो भीता इन्द्रं दृष्ट्वा वशीकृतम्

tatastaṃ stambhitaṃ dṛṣṭvā indraṃ devāśca mūkavat prādravanta tato bhītā indraṃ dṛṣṭvā vaśīkṛtam

हिन्दी अर्थ

इति संसारभीतस्य मुक्तिकामस्य चानघ। रूपारोग्यायुषामेतद्विधायकमनुत्तमम् त्रैलोक्याधिपतिर्भूत्वा सप्तकल्पशतत्रयम्। चन्द्रलोकमवाप्नोति विद्युद् भूत्वा विमुच्यते

English

Tlie lWnavn.s were bewildered to licar those words of tlie sage, and began to look amazingly at both of them silting there. At that time, tlie bewildered Danavas couhl not say any tiling, mn- could they distin- guish their preceptor, at which the sage bVikni said: — " Asuras! I am your preceptor Sukra; this is Bjihaspati, the preceptor of the Devas. Leave him and follow mo." — 191-193.

अध्याय ४७

श्लोक 97

गतेषु सुरसंघेषु शक्रं विष्णुरभाषत मां त्वं प्रविश भद्रं ते नयिष्ये त्वां सुरोत्तम

gateṣu surasaṃgheṣu śakraṃ viṣṇurabhāṣata māṃ tvaṃ praviśa bhadraṃ te nayiṣye tvāṃ surottama

हिन्दी अर्थ

मधुमथनार्चनमिन्दुकीर्तने नित्यम्। आठ मोतियोंसे युक्त तथा दो श्वेत वस्त्रोंसे आच्छादित उन प्रतिमाओंको अक्षतसे भरे हुए काँसेके पात्रमें रखकर दुग्धपूर्ण कलशके ऊपर स्थापित कर दे और पूर्वाहके समय अगहनी चावल, ईख और फलके साथ उसे सुवर्णसे और खुर चाँदीसे मढे गये हों, ऐसी वस्त्र और दोहिनीके साथ दूध देनेवाली श्वेत रंगकी गौ तथा सुन्दर शङ्ख प्रस्तुत करे। फिर उत्तम गुणोंसे युक्त ब्राह्मण- दम्पतिको बुलाकर उन्हें आभूषणोंसे अलङ्कृत करे तथा

English

Then the Asuras again looke<l at both of them, but did not perceive any difference between »ukra aiul Bi;lha.spali. — 191.

अध्याय ४७

श्लोक 98

एवमुक्तस्ततो विष्णुं प्रविवेश पुरंदरः विष्णुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचो ऽब्रवीत्

evamuktastato viṣṇuṃ praviveśa puraṃdaraḥ viṣṇunā rakṣitaṃ dṛṣṭvā devī kruddhā vaco 'bravīt

हिन्दी अर्थ

मनमें यह भावना रखे कि ब्राह्मण-दम्पतिके रूपमें ये रोहिणीसहित चन्द्रमा ही विराजमान हें । तत्पश्चात् इनकी इस प्रकार प्रार्थना करे--' श्रीकृष्ण! जिस प्रकार रोहिणी देवी चन्द्रस्वरूप आपकी शय्याको छोड़कर अन्यत्र नहीं जाती हैं, उसी तरह मेरा भी इन विभूतियोंसे कभी विछोह न हो। चन्द्रदेव! आप ही सबको परम आनन्द और मुक्ति प्रदान करनेवाले हैं। आपकी कृपासे मुझे भोग और मोक्ष-दोनों प्राप्त हों तथा आपमें मेरी सदा अनन्य भक्ति

English

At that time, the sage Bjihaspati instantly addressed tlie Asuras: — " Asuras! 1 am your preceptor, iukra. This is Bj-ihaspati, wlio has come

अध्याय ४७

श्लोक 99

एषा त्वां विष्णुना सार्धं दहामि मघवन्बलात् मिषतां सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम्

eṣā tvāṃ viṣṇunā sārdhaṃ dahāmi maghavanbalāt miṣatāṃ sarvabhūtānāṃ dṛśyatāṃ me tapobalam

हिन्दी अर्थ

बनी रहे।' (इस प्रकार विनय कर शय्या, प्रतिमा तथा धेनु आदि सब कुछ ब्राह्मणको दान कर दे।) ॥१८--२४॥ निष्पाप नारद! जो संसारसे भयभीत होकर मोक्ष पानेको इच्छा रखता है, उसके लिये यही एक व्रत सर्वोत्तम है। यह रूप, आरोग्य और आयु प्रदान करनेवाला है। मुने! यही पितरोंको सर्वदा प्रिय है। जो पुरुष इसका अनुष्ठान करता है, वह त्रिभुवनका अधिपति होकर इक्कीस सौ कल्पोंतक चन्द्रलोकमें निवास करता है। उसके बाद विद्युत् होकर मुक्त हो जाता है। अथवा जो स्त्री इस रोहिणीचन्द्रशयन नामक व्रतका अनुष्ठान करती है, वह भी उसी पूर्वोक्त फलको प्राप्त होती है। साथ ही वह आवागमनसे मुक्त हो जाती है। चन्द्रमाके

English

here after assuming my form. Asuras! B|ihaspati is trying to deceive you by assuming my form." After that, all tlie Asuras held a council and discussed among themselves that, that preceptor (Bjihaspati) had been giving them lessons since ten years who, according to their judgment, was their real preceptor — 195-197.

अध्याय ४७

श्लोक 100

तया ऽभिभूतौ तौ देवाव् इन्द्राविष्णू बभूवतुः कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रम् अभाषत

tayā 'bhibhūtau tau devāv indrāviṣṇū babhūvatuḥ kathaṃ mucyeva sahitau viṣṇurindram abhāṣata

हिन्दी अर्थ

नामकीर्तनद्वारा भगवान् श्रीमधुसूदनकी पूजाका यह प्रसङ्ग जो नित्य पढ़ता अथवा सुनता है, उसे भगवान् उत्तम बुद्धि प्रदान करते हैं तथा वह भगवान् श्रीविष्णुके धाममें जाकर शौरेर्भवनगतः परिपूज्यतेऽमरौघैः॥ २८ देवसमूहके द्वारा पूजित होता है

English

After that, all the D.mavas paid obeisance to the sage Bphaspati, in tlie guise of iJukra, and accepted what he said to them; for they were deluded by him during his stay with tliem for ten years. — 198.

अध्याय ४७

श्लोक 101

इन्द्रो ऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नौ न दहेत्प्रभो विशेषणाभिभूतो ऽस्मि त्वत्तो ऽहं जहि मा चिरम्

indro 'bravījjahi hyenāṃ yāvannau na dahetprabho viśeṣaṇābhibhūto 'smi tvatto 'haṃ jahi mā ciram

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे रोहिणीचन्द्रशयनव्रतं नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें रोहिणीचन्द्रशयन-व्रत नामक सत्तावनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ तालाब, बगीचा, कुआँ, बावली, पुष्करिणी तथा देवमन्दिरकी प्रतिष्ठा आदिका विधान

English

Then all the Asuras, with their eyes burning witli rage, most angrily said to ukra; — " He.. Bi ihaspati, is our well-wisher and preceptor; depart thou (lukra), for the thou art not our guru. He might be lukra or Bfihaspati, but he is our guru. We remain under his instruction." -:199-2()0.

अध्याय ४७

श्लोक 102

ततः समीक्ष्य विष्णुस्तां स्त्रीवधे कृच्छ्रम् आस्थितः अभिध्याय ततश्चक्रम् आपदुद्धरणे तु तत्

tataḥ samīkṣya viṣṇustāṃ strīvadhe kṛcchram āsthitaḥ abhidhyāya tataścakram āpaduddharaṇe tu tat

हिन्दी अर्थ

जलाशयगतं विष्णुमुवाच रविनन्दनः। विधिं पृच्छामि देवेश देवतायतनेषु च। के तत्र चर्त्विजो नाथ वेदी वा कीदूशी भवेत्

English

Saying 80, the Asuras acknowledged Bphaspati under tlie garb of ukra, as their preceptor. At that, the sage lukra, in a fit of ap, prpQounieed the following curse upon the D&navas: — " Ddnavas,

अध्याय ४७

श्लोक 103

ततस्तु त्वरया युक्तः शीघ्रकारी भयान्वितः ज्ञात्वा विष्णुस्ततस्तस्या क्रूरं देव्याश्चिकीर्षितम् क्रुद्धः स्वमस्त्रमादाय शिरश्चिच्छेद वै भिया

tatastu tvarayā yuktaḥ śīghrakārī bhayānvitaḥ jñātvā viṣṇustatastasyā krūraṃ devyāścikīrṣitam kruddhaḥ svamastramādāya śiraściccheda vai bhiyā

हिन्दी अर्थ

दक्षिणावलयः कालः स्थानमाचार्य एव च। द्रव्याणि कानि शस्तानि सर्वमाचक्ष्व तत्त्वतः पुराणेष्वितिहासोऽयं पठ्यते वेदवादिभिः प्राप्य पक्षं शुभं शुक्लं सम्प्रासे चोत्तरायणे। पुण्येऽह्नि विप्रकथिते कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्

English

THE MATSYA PtJRAHAM.

अध्याय ४७

श्लोक 104

तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुक्रोध भृगुरीश्वरः ततो ऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर् भार्यावधे तदा

taṃ dṛṣṭvā strīvadhaṃ ghoraṃ cukrodha bhṛgurīśvaraḥ tato 'bhiśapto bhṛguṇā viṣṇur bhāryāvadhe tadā

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! सूर्यपुत्र मनुने जलाशयके भीतर अवस्थित मत्स्यरूपधारी भगवान् विष्णुसे पूछा-- “देवेश! अब मैं आपसे तालाब, बगीचा, कुआँ, बावली, पुष्करिणी तथा देवमन्दिरकी प्रतिष्ठा आदिकी विधि पूछ रहा हूँ। नाथ! इन कार्योमें ऋत्विज् कैसे होने चाहिए ? वेदी किस प्रकारकी बनती है? दक्षिणाका प्रमाण कितना होता है समय कौन-सा उत्तम होता है ? स्थान कैसा होना चाहिए? आचार्य किन-किन गुणोंसे युक्त हों

English

in spite of my advice, you have refused to acknowledge me as your ghiii, in consequence of which you will lose j'our intellect and will be jooted by the Devas." Afterwards, he departed from there. — 201-203,

अध्याय ४७

श्लोक 105

यस्मात्ते जानतो धर्मप्रवध्या स्त्री निषूदिता तस्मात्त्वं सप्तकृत्वेह मानुषेषूपपत्स्जसे

yasmātte jānato dharmapravadhyā strī niṣūditā tasmāttvaṃ saptakṛtveha mānuṣeṣūpapatsjase

हिन्दी अर्थ

तथा कौन-से पदार्थ प्रशस्त माने गये हैं-यह सब हमें यथार्थरूपसे बतलाइये मत्स्यभगवान्ने कहा--महाबाहु राजन्! सुनो; तालाब आदिकी प्रतिष्ठाका जो विधान है, उसका वेदवक्ताओंने पुराणोंमें इस रूपमें वर्णन किया है। उत्तरायण आनेपर शुभ शुक्लपक्षमें ब्राह्मणद्वारा कोई पवित्र दिन निश्चित करा ले। उस दिन ब्राह्मणोंका वरण करे और तालाबके समीप, जहाँकी भूमि पूर्वोत्तर दिशाकी ओर ढालू हो, चार हाथ लम्बी और उतनी ही चौड़ी चौकोर सुन्दर वेदी बनाये। वेदी सब ओर समतल हो और उसका मुख

English

Bfihaspati became immensely pleased to find his object gained when the Daityas were cursed by ukra. Then he assumed his own form, and instantly disappeared, after which the D&navas were confused when they saw him thus vanishing. — 205. -

अध्याय ४७

श्लोक 106

ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनःपुनः लोकस्य च हितार्थाय जायते मानुयेष्विह

tatastenābhiśāpena naṣṭe dharme punaḥpunaḥ lokasya ca hitārthāya jāyate mānuyeṣviha

हिन्दी अर्थ

चारों दिशाओंमें हो। फिर सोलह हाथका मण्डप तैयार कराये, जिसके चारों ओर एक-एक दरवाजा हो। वेदीके सब ओर कुण्डोंका निर्माण कराये नृप-नन्दन! कुण्डोंकी संख्या नौ, सात या पाँच होनी चाहिए, इससे कम-बेशी नहीं। कुण्डोंकी लम्बाई-चौड़ाई एक-एक अरत्रिरेकी हो तथा वे सभी तीन-तीन मेखलाओंसे सुशोभित हों। उनमें यथास्थान योनि और मुख भी बने होने चाहिए। योनिको लम्बाई एक बित्ता और चौड़ाई छ:-सात अङ्गलकी

English

They then said among themselves: " Oh, we have been grotly deluded on all sides by Bfihaspati and got cui-sed by the sage ukra." —206.

अध्याय ४७

श्लोक 107

अनुव्याहृत्य विष्णुं स तदादाय शिरस्त्वरन् समानीय ततः कायम् असौ गृह्येदमब्रवीत्

anuvyāhṛtya viṣṇuṃ sa tadādāya śirastvaran samānīya tataḥ kāyam asau gṛhyedamabravīt

हिन्दी अर्थ

हो तथा कुण्डकी गहराई एक हाथ, मेखलाएँ तीन पर्वरै ऊँची होनी चाहिए। ये चारों ओरसे एक समान--एक रंगकी सर्वतस्तु सवर्णाः स्युः पताकाध्वजसंयुताः॥ ९ बनी हों। सबके समीप ध्वजा और पताकाएँ लगायी जायँ। १. इसकी पूरी विस्तृत विधि भविष्यपुराण, मध्यमपर्वं भाग ३, अध्याय २०, (अग्निपुराण ६४) एवं प्रतिष्ठामहोदधि, प्रतिष्ठाकल्पलता, प्रतिष्ठातत्त्वादर्श आदिमें है। पद्म० सृष्टिखं० २७ की विधि तो ठीक इसी प्रकार है। भविष्यपुराणमें प्रायः १ हजार श्लोक हैं। इस अध्यायमें कुण्ड-मण्डप-वेदी-निर्माणसहित यज्ञकी भी संक्षिप्त विधि आ गयी है। इसकी विस्तृत जानकारीके लिये

English

They gof very vexed; and all the Asuras, under the leadership of Prahhtda, immediately went to their preceptor; and with their heads cast down in shame, they stood before him in i-cpentence. The sage, finding his disciples come back, a<ldro88ed them thus: — "hough I tried my best to enlighten you all as to the true slate of affairs, y6u did not pay heed to my warning. On account of this disregard of my advice, you will surely be defeated in future." — 207-201).

अध्याय ४७

श्लोक 108

एषा त्वं विष्पुना देवि हता संजीवयाम्यहम् ततस्तां योज्य शिरसा अभिजीवेति सो ऽब्रवीत्

eṣā tvaṃ viṣpunā devi hatā saṃjīvayāmyaham tatastāṃ yojya śirasā abhijīveti so 'bravīt

हिन्दी अर्थ

कुण्ड-मण्डप-सिद्धि तथा आह्विकसूत्रावली आदि द्रष्टव्य हैं। २. कोहनीसे लेकर मुट्ठी बँधे हुए हाथतककी लम्बाईको 'रत्नि' या अरत्नि कहते हैं।

English

Hearing those words of lukra, Prahlada, with his eyes full of tears, falteringly said to the preceptor: — " 0 Bhargava do not abandon us, we all are your devotees and look to you for protection; shield us. 0 perceptor of the Divine Vision! You are capable of knowing, that not having the good luck of seeing you, we were deluded by Bfihaspati, the preceptor of the Devas. And, O Bhfigunaudana! if you will not show kindness to us, then all of us, discarded by you, shall go to Rasfitala." -210-212.

अध्याय ४७

श्लोक 109

यदि कृत्स्नो मया धर्मो ज्ञायते चरितो ऽपि वा तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं वदाम्यहम्

yadi kṛtsno mayā dharmo jñāyate carito 'pi vā tena satyena jīvasva yadi satyaṃ vadāmyaham

हिन्दी अर्थ

३. अङ्गुलियोंके पोरको “पर्व' कहते हैं। मण्डपस्य प्रतिदिशं द्वाराण्येतानि कारयेत् शुभास्तत्राष्ट होतारो द्वारपालास्तथाष्ट वै। अष्टौ तु जापकाः कार्या ब्राह्मणा वेदपारगाः

English

The sage ukra, on hearing these words, curbed his anger and, moved by pity and compassion, said: " You need not entertain any fear, nor need you go to the Rasatala. Certainly, you will obtain prosperity in future, so long as I am away, but your destiny tpnst be fulfilled. I cannot make it otherwise, for fate is stronger. You must lose your intelligence from to-day, though you will regain it hereafter. You will conquer the Devas only once, and after that you had better go to Patiiltv Now the ten ages of your prosperity have come to an end; for that was the period predicted by BrahmS in which you had world-dominion. You will again regain your kingdom in the Sfivarika Manvantara, after which, 0 Prahl&da, your grandson, King Bali, will reign with all glory, in different realms; for, even, Lord Viu will promise this secretly to your grandson, when He will deprive him of his kingdom in His Dwarf incarnation. Because you were devoted to Vi9pa and your mind was regulated according

अध्याय ४७

श्लोक 110

ततस्तां प्रोक्ष्य शीताभिर् अद्भिर् जीवेति सो ऽब्रवीत् ततो ऽभिव्याहृते तस्य देवी संजीविता तदा

tatastāṃ prokṣya śītābhir adbhir jīveti so 'bravīt tato 'bhivyāhṛte tasya devī saṃjīvitā tadā

हिन्दी अर्थ

प्रतिगर्तेषु कलशा यज्ञोपकरणानि च। व्यजनं चामरे शुभ्रे ताम्रपात्रे सुविस्तृते ततस्त्वनेकवर्णाः स्युश्चरवः प्रतिहैवतम्।

English

CHAPfEU XLVil.

अध्याय ४७

श्लोक 111

ततस्तां सर्वभूतानि दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव साधु साध्विति चक्रुस्ते वचसा सर्वतोदिशम्

tatastāṃ sarvabhūtāni dṛṣṭvā suptotthitāmiva sādhu sādhviti cakruste vacasā sarvatodiśam

हिन्दी अर्थ

हेमालङ्कारिणः कार्याः पञ्चविंशति ऋत्विजः । कुण्डलानि च हैमानि केयूरकटकानि च सौवणौ कूर्ममकरौ राजतौ मत्स्यदुण्डुभौ। ताम्रौ कुलीरमण्डूका वायसः शिशुमारकः। एवमासाद्य तत् सर्वमादावेव विशाम्पते मण्डपके चारों ओर क्रमश: पीपल, गूलर, पाकड़ और बरगदको शाखाओंके दरवाजे बनाये जायँँ। वहाँ आठ होता, आठ द्वारपाल तथा आठ जप करनेवाले ब्राह्मणोंका वरण किया जाय। वे सभी ब्राह्मण वेदोंके पारगामी

English

to His will; therefore BralimA, being pleased with you, gave you this wotrld-sovereignty. iSiva, the most supreme Lord of the entire universe, has spoken to me, as a secret, that Bali will be the future king of the Devns; and therefore He, invisibile to all, is awaiting that tjme.

अध्याय ४७

श्लोक 112

एवं प्रत्याहृता तेन देवी सा भृगुणा तदा मिषतां देवतानां हि तदद्भुतम् इवाभवद्

evaṃ pratyāhṛtā tena devī sā bhṛguṇā tadā miṣatāṃ devatānāṃ hi tadadbhutam ivābhavad

हिन्दी अर्थ

विद्वान् होने चाहिए। सब प्रकारके शुभ लक्षणॉंसे सम्पन्न, मन्त्रोंके ज्ञाता, जितेन्द्रिय, कुलीन, शीलवान् एवं श्रेष्ठ ब्राह्मणको ही इस कार्यमें पुरोहित-पदपर नियुक्त करना चाहिए। प्रत्येक कुण्डके पास कलश, यज्ञ-सामग्री, पंखा, दो चँवर और दो दिव्य एवं विस्तृत

English

Prahl&da! Brahma, on being pleased with you, has granted another bpon to you which 1 am not in a position to reveal to you, because Brahma, thp knpwer of the future, has not authorised me to do so. He has also said that both these my disciples (anda and Marka) are equal in wisdom tQ Bfihaspati. These two will protect you against all the machinations of the Devas in my absence." — 213-224.

अध्याय ४७

श्लोक 113

असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी संजीविता पुनः दृष्ट्वा चेन्द्रो नालभत शर्म काव्यभयात्पुनः प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमिदमब्रवीत्

asaṃbhrāntena bhṛguṇā patnī saṃjīvitā punaḥ dṛṣṭvā cendro nālabhata śarma kāvyabhayātpunaḥ prajāgare tataścendro jayantīmidamabravīt

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर प्रत्येक देवताके लिये नाना प्रकारकी पदार्थ) उपस्थित करे। विद्वान् आचार्य मन्त्र पढ़कर उन सामग्रियोंको पृथ्वीपर सब देवताओंको समर्पित करे। तीन अरलिके बराबर एक यूप (यज्ञस्तम्भ) स्थापित आदि)-की शाखाका बना हुआ हो। ऐश्वर्य चाहनेवाले पुरुषको यजमानके शरीरके बराबर ऊँचा यूप स्थापित करना चाहिए। उसके बाद पचीस ऋत्विजोंका वरण करके उन्हें सोनेके आभूषणोंसे विभूषित करे। सोनेके

English

On hearing tliese words of lukra, the rigid follower of ritualistic rites, all the Asiiras retired pleased, along with tlie high-souled Prahlada, and being assured by their preceptor, lukra, that they would gain at least one victory over the Devas, the Asuras, acting on these words, put on, their armours.jid challenged the Devas to fight tliern. The Devas, seeing the Asuras standing in the battle-field well-equipped to fight, came out to give battle.— 225-227.

अध्याय ४७

श्लोक 114

संचिन्त्य मतिमान् वाक्यं स्वां कन्यां पाकशासनः एष काव्यो ह्यमित्राय व्रतं चरति दारुणम् तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो मतिमता भृशम्

saṃcintya matimān vākyaṃ svāṃ kanyāṃ pākaśāsanaḥ eṣa kāvyo hyamitrāya vrataṃ carati dāruṇam tenāhaṃ vyākulaḥ putri kṛto matimatā bhṛśam

हिन्दी अर्थ

प्रकारके वस्त्र--ये सभी आभूषणादि प्रत्येक ऋत्विजूको बराबर-बराबर दे और आचार्यको दूना अर्पण करे। इसके सिवा उन्हें शय्या तथा अपनेको प्रिय लगनेवाली अन्यान्य वस्तुएँ भी प्रदान करे। सोनेका बना हुआ कछुआ और मगर, चाँदीके मत्स्य और दुण्डुभ (गिरगिट), ताँबेके केंकड़ा और मेढक तथा लोहेके दो सूँस बनवाये (और सबको सोनेके पात्रमें रखे) । राजन्! इन सभी वस्तुओंको पहलेसे ही बनवाकर ठीक रखना चाहिए।

English

The great war between the Asuras and tlic Devas lasted for a century in which the Devas were repulsed and the Aburas were victorious. The Devas held a conference and decided to invite i>anda and Alarka (as guests of the Devas), on the occasion of their sacrifice, after which they would get victory in the next war. After coining to that conclusion, the Devas invited both of them to their sacrifice, and said: — " 0, twice-born ones! You forsake these Asuras, we will be yours always, after conquering them through your support." — 228-230.

अध्याय ४७

श्लोक 115

गच्छ संसाधयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभैः तैस्तैर्मनोनुकूलैश्च ह्य् उपचारैर् अतन्द्रिता

gaccha saṃsādhayasvainaṃ śramāpanayanaiḥ śubhaiḥ taistairmanonukūlaiśca hy upacārair atandritā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद यजमान वेदज्ञ विद्वानोंकी बतायी हुई विधिके अनुसार सर्वौषधिमिश्रित जलसे स्नान करके श्वेत वस्त्र और श्वेत माला धारण करे। फिर श्वेत चन्दन लगाकर पत्नी और पुत्र-पौत्रोंके साथ पश्चिम द्वारसे यज्ञमण्डपमें प्रवेश करे। उस समय माङ्गलिक शब्द होने चाहिए और भेरी आदि बाजे बजने चाहिए॥ १४-२० ३॥ तदनन्तर विद्वान् पुरुष पाँच रंगके चूर्णोसे मण्डल बनाये

English

The Devas, thus made friends with landa and Marka, and then fought with the Daiiavas, when they were victorious. As the Danavas became powerless by being disserted by Sanda and Alurka, so they were defeated easily, and thus the curse ofukra took effect. — 231-232.

अध्याय ४७

श्लोक 116

काव्यमाराधयस्वैनं यथा तुष्येत स द्विजः गच्छ त्वं तस्य दत्ताऽसि प्रयत्नं कुरु मत्कृते

kāvyamārādhayasvainaṃ yathā tuṣyeta sa dvijaḥ gaccha tvaṃ tasya dattā'si prayatnaṃ kuru matkṛte

हिन्दी अर्थ

वेद्याश्चोपरि तत् कृत्वा ग्रहाँल्लोकपतींस्ततः। संन्यसेन्मन्त्रतः सर्वान् प्रतिदिक्षु विचक्षणः ब्रह्माणं च शिवं विष्णुं तत्रैव स्थापयेद् बुध:

English

The Asuras, thus cursed by their preceptor, and without any spiritual support from any side, and repulsed, by the Devas, found themselves in a most helpless condition and eventually entered Rasatala uiifernal regions). The DAnavas, being thus dispirited by the victory of the Devas and through the inatrumeiitarity of Bhi'igu, went to Patula. — 233-234.

अध्याय ४७

श्लोक 117

एवमुक्ता जयन्ती सा वचः संगृह्य वै पितुः अगच्छद्यत्र घोरं स तप आरभ्य तिष्ठति

evamuktā jayantī sā vacaḥ saṃgṛhya vai pituḥ agacchadyatra ghoraṃ sa tapa ārabhya tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

विनायकं च विन्यस्य कमलामम्बिकां तथा। शान्त्यर्थं सर्वलोकानां भूतग्रामं न्यसेत् ततः यजध्वमिति तान् ब्रूयाद्धौ त्रिकान् पुनरेव तु उत्कृष्टमन्त्रजापेन तिष्ठध्वमिति जापकान्। एवमादिश्य तान् सर्वान् पर्युक्ष्याग्निं स मन्त्रवित्

English

Again, whenever there is decay in righteousness, Vinu takes birth, ill order to establish righteousness by destroying the Asuras.— 235.

अध्याय ४७

श्लोक 118

तं दृष्ट्वा तु पिबन्तं सा कणधूमम् अवाङ्मुखम् यक्षेण पात्यमानं च कुण्डधारेण पातितम्

taṃ dṛṣṭvā tu pibantaṃ sā kaṇadhūmam avāṅmukham yakṣeṇa pātyamānaṃ ca kuṇḍadhāreṇa pātitam

हिन्दी अर्थ

मरुद्भ्यो लोकपालेभ्यो विधिवद् विश्वकर्मणे और उसमें सोलह आरोंसे युक्त चक्र चिह्ित करे। उसके गर्भमें कमलका आकार बनाये। चक्र देखनेमें सुन्दर और चौकोर हो चारों ओरसे गोल होनेके साथ ही मध्यभागमें

English

Brahm& had also ordained this, that those Asuras who go against the righteous injunctions of Prahlada would also be killed by men.- 236.

अध्याय ४७

श्लोक 119

दृष्ट्वा च तं पात्यमानं देवी काव्यमवस्थितम् स्वरूपं ध्यानशाम्यन्तं दुर्बलं भूतिमास्थितम् पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा

dṛṣṭvā ca taṃ pātyamānaṃ devī kāvyamavasthitam svarūpaṃ dhyānaśāmyantaṃ durbalaṃ bhūtimāsthitam pitrā yathoktaṃ vākyaṃ sā kāvye kṛtavatī tadā

हिन्दी अर्थ

चक्रको वेदीके ऊपर स्थापित कर उसके चारों ओर प्रत्येक दिशामें मन्त्रपाठपूर्वक ग्रहों और लोकपालोंकी स्थापना करे। फिर मध्यभागमें वरुण-सम्बन्धी मन्त्रका उच्चारण करते हुए एक कलश स्थापित करे और उसीके ऊपर ब्रह्मा, शिव, विष्णु, गणेश, लक्ष्मी तथा पार्वतीको भी स्थापना करे। इसके पश्चात् सम्पूर्ण लोकोंकी शान्तिके लिये भूतसमुदायको स्थापित करे। इस प्रकार पुष्प, नैवेद्य और फलोंके द्वारा सबकी स्थापना करके उन सभी जलपूर्ण कलशोंको सस्त्रोंसे आवेष्टित कर दे। फिर पुष्प और चन्दनके द्वारा उन्हें अलंकृत कर द्वार-रक्षाके लिये नियुक्त ब्राह्मणोंसे स्वयं आचार्य वेदपाठ करनेके लिये प्रेमसे कहे। पूर्व दिशाकी ओर दो ऋग्वेदी, दक्षिणद्वारपर दो

English

In accordance with that ordinance of Brahm4, there was a partial

अध्याय ४७

श्लोक 120

गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवती वल्गुभाषिणी गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना त्वचः सुखैः व्रतचर्यानुकूलाभिर् उवास बहुलाः समाः

gīrbhiścaivānukūlābhiḥ stuvatī valgubhāṣiṇī gātrasaṃvāhanaiḥ kāle sevamānā tvacaḥ sukhaiḥ vratacaryānukūlābhir uvāsa bahulāḥ samāḥ

हिन्दी अर्थ

अथर्ववेदी विद्वानोंको रखना चाहिए। यजमान मण्डलके दक्षिणभागमें उत्तराभिमुख होकर बैठे और ऋत्विजोंसे पुनः आचार्य कहें--' आप यज्ञ प्रारम्भ करें।' तत्पश्चात् वे जप करनेवाले ब्राह्मणोंसे कहें-' आपलोग उत्तम मन्त्रका जप करते रहें।' इस प्रकार सबको प्रेरित करके मन्त्रज्ञ पुरुष अग्निका पर्युक्षण (चारों ओर जल छिड़क) कर वरुण- सम्बन्धी मन्त्रोंका उच्चारण कर घी और समिधाओंको आहुति दे। ऋत्विजोंको भी वरुण-सम्बन्धी मन्त्रोद्वारा सब ओरसे

English

THE MAT8YA WBAiirAii.

अध्याय ४७

श्लोक 121

पूर्णे धूमव्रते तस्मिन् घोरे वर्षसहस्रके वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो भवस्तदा

pūrṇe dhūmavrate tasmin ghore varṣasahasrake vareṇa cchandayāmāsa kāvyaṃ prīto bhavastadā

हिन्दी अर्थ

हवन करना चाहिए। ग्रहोंके निमित्त विधिवत् आहुति देकर उस यज्ञ-कर्ममें इन्द्र, शिव, मरुटूण, लोकपाल और विश्वकर्माके निमित्त भी विधिपूर्वक होम करे (ऋ० २।४।२१) तथा पुरुषसूक्त (१०।९०) का पृथकू- पृथक् जप करें । दक्षिणद्वारपर स्थित यजुर्वेदी विद्वान् इन्द्र (अ० २) तथा सूर्य-सम्बन्धी (अ० ३५) सूक्तोंका जप करें ।

English

incarnation of Ndrayana as Dharma, at the end of the Cliaksusa Mauvantfira, when the Devas perfonnecl a sacriOco at the beginning of the Vaivasvata Manvaiitara. At this incarnation, fh*ahm/i was the officiating priest. Tfiis was the first incarnation. There was another incarnation of the Supreme Soul. When the Dovas were in distress, then, on the fourth day of the Moon, which was tlie anniversary of the beginning of a Yiiga, Lord Visgu manifested Iliiuself on the sea-coast. He incarnated Himself as Nfisiriiha for the destruction of Hiranyakusipu. Rudra oQiciatcd as the sacrificial priest. This was His second incarnation.— 237-239.

अध्याय ४७

श्लोक 122

एतद्व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केनचित् तस्माद्वै तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च

etadvrataṃ tvayaikena cīrṇaṃ nānyena kenacit tasmādvai tapasā buddhyā śrutena ca balena ca

हिन्दी अर्थ

यहाँ वेद-निर्देश महत्त्वपूर्ण है, किंतु अन्यत्र पद्म, भविष्यादि पुराणोंमें ऋग्वेदीय ७। ३५ के मत्स्य-पाठ रात्रिसूक्तकी जगह “ शान्तिसूक्त 'के सर्वप्रथम पाठका ही निर्देश है, जिसका सर्वारम्भमें होना विशेष उचित जँचता है। तीनों वेदके शान्तिसुक्त तो प्रसिद्ध हैं । अथर्ववेदके शान्तिसूक्तका नाम शंतातीयसूक्त है। पवमानसूक्तके बहिष्, माध्यंदिन, तृतीय और अर्यव-ये चार भेद हैं। यजुर्वेदमें कूष्माण्डसूक्त भी उपरिनिर्दिष्टके अतिरिक्त ४ हैं, जो तै० ब्रा० २। ४। ४; ६। ६। १; ३।७। २ और तै० आरण्यक २।३।६ में प्राप्त होते हैं ।

English

In the seventh Treta Yaga, when King Rail was in power, Dliarma was the sacrificial priest at the time of the Lord manifesting Himself as Vfimana!* — 240. *

अध्याय ४७

श्लोक 123

तेजसा च सुरान्सर्वांस् त्वमेको ऽभिभविष्यसि यच्चाभिलषितं ब्रह्मन् विद्यते भृगुनन्दन

tejasā ca surānsarvāṃs tvameko 'bhibhaviṣyasi yaccābhilaṣitaṃ brahman vidyate bhṛgunandana

हिन्दी अर्थ

वामदेव्यं बृहत्साम रौरवं च रथन्तरम्। गवां व्रतं च काण्वं च रक्षोघ्नं च यमं तथा। गायेयुः सामगा राजन् पश्चिमं द्वारमाश्रिताः जपेयुर्मनसा देवमाश्रित्य वरुणं प्रभुम् गजाश्वरथ्यावल्मीकात् संगमादध्रगोकुलात्। मृदमादाय कुम्भेषु प्रक्षिपेच्चत्वरात् तथा

English

Sages! these three are the celesiial incarnations of Visnu; and there are seven more hiuuaii hieurnatlons wliicli the f4onl underwent owing to the curse of liliiigu. -241.

अध्याय ४७

श्लोक 124

प्रपत्स्यसे तु तत्सर्वं नानुवाच्यं तु कस्यचित् सर्वाभिभावी तेन त्वं भविष्यसि द्विजोत्तम

prapatsyase tu tatsarvaṃ nānuvācyaṃ tu kasyacit sarvābhibhāvī tena tvaṃ bhaviṣyasi dvijottama

हिन्दी अर्थ

स्नपनं तस्य कर्तव्यं पञ्जगव्यसमन्वितम् एवं क्षपातिवाह्याथ विधियुक्तेन कर्मणा

English

[n the first. Trela Viiga, when ilio fourth part of righteousness was

अध्याय ४७

श्लोक 125

एतान्दत्त्वा वरांस्तस्मै भार्गवाय भवः पुनः प्रजेशत्वं धनेशत्वम् अवध्यत्वं च वै ददौ

etāndattvā varāṃstasmai bhārgavāya bhavaḥ punaḥ prajeśatvaṃ dhaneśatvam avadhyatvaṃ ca vai dadau

हिन्दी अर्थ

वेदशब्हैश्च गान्धर्वर्वाद्यैश्च विविधैः पुनः कनकालङ्कृतां कृत्वा जले गामवतारयेत्। सामगाय च सा देया ब्राह्मणाय विशाम्पते ततो निक्षिप्य मकरमत्स्यादींश्चैव सर्वशः। धृतां चतुर्विधैर्विप्रैर्वेदवेदाङ्गपारगैः

English

lost, the Lord iucariiatod Daft iireva, and the sage.Markandeva was % • ' - the officiating priest. Thi wa< His fotirth in<'arnaiioii --212.

अध्याय ४७

श्लोक 126

एतांल्लब्ध्वा वरान्काव्यः सम्प्रहृष्टतनूरुहः हर्षात्प्रादुर्बभौ तस्य दिव्यस्तोत्रं महेश्वरे तथा तिर्यक्स्थितश्चैव तुष्टुवे नीललोहितम्

etāṃllabdhvā varānkāvyaḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ harṣātprādurbabhau tasya divyastotraṃ maheśvare tathā tiryaksthitaścaiva tuṣṭuve nīlalohitam

हिन्दी अर्थ

उत्तराभिमुखीं धेनुं जलमध्ये तु कारयेत् वामदेव्यसाम (५।६। २५), बृहत्साम (१।२२। ३४), रौरबसाम, रथन्तरसाम (१। २२३), गोव्रत, काण्व,

English

The lifth iiiearnatiou was that of the worM-Einperor, Maudhitri, which took place in the iifteoiilb rreta, when IJttanga was the officiating priest. —243.

अध्याय ४७

श्लोक 127

नमो ऽस्तु शितिकण्ठाय कनिष्ठाय सुवर्चसे लेलिहानाय काव्याय वत्सरायान्धसः पते

namo 'stu śitikaṇṭhāya kaniṣṭhāya suvarcase lelihānāya kāvyāya vatsarāyāndhasaḥ pate

हिन्दी अर्थ

सूक्तोंका गान करें। उत्तरद्वारके अथर्ववेदी विद्वान् मन- ही-मन भगवान् वरुणदेवकी शरण ले शान्ति और पुष्टि- सम्बन्धी मन्त्रोंका जप करें। इस प्रकार पहले दिन पैरोंके नीचेकी, जिसपर रथ चलता हो-एऐसी सड़ककी, बाँबीकी, दो नदियोंके संगमकी, गोशालाकी, साक्षात् गौओंके पैरके नीचेकी तथा चौराहेकी मिट्टी (सप्तमृत्तिका) लेकर कलशोंमें छोड़ दे। उसके बाद सर्वौषधि, गोरोचन, सरसोंके दाने, चन्दन और गूगल भी छोड़े। फिर पञ्चगव्य (दधि, दूध, घी, गोबर और गोमूत्र) मिलाकर उन कलशोंके जलसे यजमानका विधिपूर्वक अभिषेक करे। इस प्रकार प्रत्येक कार्य महामन्त्रोंके उच्चारणपूर्वक

English

In the 19th Tret i, there was the slxtli inearnari.)n, as Paraurama, r4o root out the Ksairiyas, wiion Vivamiir.i oHiciated as tlio sacrificial priest. — 244.

अध्याय ४७

श्लोक 128

कपर्दिने करालाय हर्यक्ष्णे वरदाय च संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे

kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya ca saṃstutāya sutīrthāya devadevāya raṃhase

हिन्दी अर्थ

विधिसहित करना चाहिए श्रेष्ठ मुनियो! इस प्रकार शास्त्रविहित कर्मद्वारा रात्रि व्यतीत करके निर्मल प्रभातका उदय होनेपर ब्रती हवनके अन्तमें ब्राह्मणोंको सौ, अड़सठ, पचास, छत्तीस अथवा पचीस गौ दान करे। राजन्! तदनन्तर

English

In the 24tli Trot i Yuga, t/ie manifostation was that of i5ri

अध्याय ४७

श्लोक 129

उष्णीषिणे सुवक्त्राय बहुरूपाय वेधसे वसुरेताय रुद्राय तपसे चित्रवाससे

uṣṇīṣiṇe suvaktrāya bahurūpāya vedhase vasuretāya rudrāya tapase citravāsase

हिन्दी अर्थ

वेदपाठ, संगीत तथा नाना प्रकारके बाजोंकी मनोहर ध्वनिके साथ एक गौको सुवर्णसे अलंकृत करके तालाबके जलमें उतारे और उसे सामगान करनेवाले ब्राह्मणको दान कर दे। तत्पश्चात् पञ्चरल्ोंसे युक्त सोनेका पात्र लेकर उसमें पूर्वोक्त मगर और मछली आदिको रखे और उसे किसी बड़ी नदीसे मँगाये हुए जलसे भर दे। फिर उस पात्रको दही-अक्षतसे विभूषितकर वेद और वेदाङ्गोंके विद्वान् चार ब्राह्मण हाथसे पकड़ें और अथर्ववेदके मन्त्रोंसे उसे स्नान कराये, फिर यजमानकी प्रेरणासे उसे उत्तराभिमुख उलटकर तालाबके जलमें डाल दें। इस प्रकार

English

Ramchandra, as the son of Dasaratlia, ami with X'asistlia as tlie priest, to kill Havana. —240.

अध्याय ४७

श्लोक 130

ह्रस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च कवये राजवृक्षाय तक्षकक्रीडनाय च

hrasvāya muktakeśāya senānye rohitāya ca kavaye rājavṛkṣāya takṣakakrīḍanāya ca

हिन्दी अर्थ

पुनर्दिनानि होतव्यं चत्वारि मुनिसत्तमाः चतुर्थीकर्म कर्तव्यं देया तत्रापि शक्तित: । दक्षिणा राजशार्दूल वरुणक्ष्मापणं तत:

English

In the 2cStli Dvhpara, incarnated Himself as Vedavyasa, the son

अध्याय ४७

श्लोक 131

सहस्रशिरसे चैव सहस्राक्षाय मीधुषे वराय भव्यरूपाय श्वेताय पुरुषाय च

sahasraśirase caiva sahasrākṣāya mīdhuṣe varāya bhavyarūpāya śvetāya puruṣāya ca

हिन्दी अर्थ

कृत्वा तु यज्ञपात्राणि यज्ञोपकरणानि च। हेमपात्रीं च शय्यां च स्थापकाय निवेदयेत् एवमेष पुराणेषु तडागविधिरुच्यते

English

of Paraiara, when Jat.ukainya sage was the olficiating priest. This was the eighth incarnation of Vdsnu. — 21(>.

अध्याय ४७

श्लोक 132

गिरिशाय नमो ऽर्काय बलिने आज्यपाय च सुतृप्ताय सुवस्त्राय धन्विने भार्गवाय च

giriśāya namo 'rkāya baline ājyapāya ca sutṛptāya suvastrāya dhanvine bhārgavāya ca

हिन्दी अर्थ

कूपवापीषु सर्वासु तथा पुष्करिणीषु च। एष एव विधिर्दृष्ट: प्रतिष्ठासु तथैव च अल्पे त्वेकाऱ्निवत् कृत्वा वित्तशाठ्यादृते नृणाम्

English

For the esiablishment of righteousness and tlie destruction of Asuras, througli a.«*ceticism, there was the 9th incarnation, in the form of Buddha of Divine splendour, with His Lyes as beautiful* as lotus, and with the sage Dvaipayana Vyusa as the nfliciatiiig i.u'iest, — 247.

अध्याय ४७

श्लोक 133

निषङ्गिणे च ताराय स्वक्षाय क्षपणाय च ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च

niṣaṅgiṇe ca tārāya svakṣāya kṣapaṇāya ca tāmrāya caiva bhīmāya ugrāya ca śivāya ca

हिन्दी अर्थ

प्रावृट्काले स्थिते तोये ह्यग्निष्टोमफलं स्मृतम्। शरत्काले स्थितं यत् स्यात्तदुक्तफलदायकम्। वाजपेयातिरात्राभ्यां हेमन्ते शिशिरे स्थितम् महाराज विशेषधर्मान् करोति योप्यागमशुद्धबुद्धिः ।

English

At the close of Kaliynga Uhe present iron age), there will be the Kalki mainfestatioii, in tlie house of Visnuyasa, and tlie sage, PftrAsarya Vy&sa will be the officiating priest. This will be the tenth iucarnation,

अध्याय ४७

श्लोक 134

महादेवाय शर्वाय विश्वरूपशिवाय च हिरण्याय वरिष्ठाय ज्येष्ठाय मध्यमाय च

mahādevāya śarvāya viśvarūpaśivāya ca hiraṇyāya variṣṭhāya jyeṣṭhāya madhyamāya ca

हिन्दी अर्थ

कल्पाननेकान् दिवि मोदते च यज्ञमण्डपमें आ जायँ और यजमान सदस्योंकी पूजा कर सब ओर देवताओंके उद्देश्यसे बलि अर्पण करे। इसके बाद लगातार चार दिनोंतक हवन होना चाहिए। राजसिंह! चौथे दिन चतुर्थी-कर्म करना उचित है। उसमें

English

and YAjnyavalkya will make liis appearance before this coming raainfesta- tipn.— 248.

अध्याय ४७

श्लोक 135

वास्तोष्पते पिनाकाय मुक्तये केवलाय च मृगव्याधाय दक्षाय स्थाणवे भीषणाय च

vāstoṣpate pinākāya muktaye kevalāya ca mṛgavyādhāya dakṣāya sthāṇave bhīṣaṇāya ca

हिन्दी अर्थ

भी यथाशक्ति दक्षिणा देनी चाहिए। तदनन्तर वरुणसे क्षमा-प्रार्थथा करके यज्ञ-सम्बन्धी जितने पात्र और सामग्री हों, उन्हें ऋत्विजोंमें बराबर बाँट देना चाहिए। फिर मण्डपको भी विभाजित करे। सुवर्णपात्र और शय्या व्रतारम्भ करानेवाले ब्राह्मणको दान कर दे। इसके बाद अपनी शक्तिके अनुसार एक हजार, एक सौ आठ, पचास अथवा बीस ब्राह्मणोंको भोजन कराये। पुराणों (एवं कल्पसूत्रों)-में तालाबकी प्रतिष्ठाके लिये यही विधि बतलायी गयी है। सभी कुआँ, बावली और पुष्करिणीके लिये भी यही विधि है। देवताओंकी प्रतिष्ठामें भी ऐसा ही विधान समझना चाहिए। प्रासाद (महल अथवा मन्दिर) और बगीचे आदिके प्रतिष्ठा-

English

CHAPTEn XLVn.

अध्याय ४७

श्लोक 136

बहुनेत्राय धुर्याय त्रिनेत्रायेश्वराय च कपालिने च वीराय मृत्यवे त्र्यम्बकाय च

bahunetrāya dhuryāya trinetrāyeśvarāya ca kapāline ca vīrāya mṛtyave tryambakāya ca

हिन्दी अर्थ

कार्यमें केवल (कुछ) मन्त्रोंका ही भेद है। विधि- विधान प्रायः एक-से ही हैं। उपर्युक्त विधिका यदि पूर्णतया पालन करनेकी शक्ति न हो तो आधे व्ययसे भी यह कार्य सम्पन्न हो सकता है। यह बात ब्रह्माजीने कही है। किंतु इस अल्प विधानमें भी मनुष्यको कृपणताका त्याग कर एकाग्नि ब्राह्मणकी भाँति दान आदि करना चाहिए॥ ४०--५२॥

English

This incarnation will destroy all the wicked ones and the hypocrites; and, with a large army of the Brilunanas, He will kill iudra Kings and drive away all hypocrisy. After killing the enemies of Bralimanas and other enemies, fie will marcli on with flis army in the of the Kaliyiiga, and thou, after purifying the jJudras, will cross the ocean, where He will destroy the sinful mixed castes and, thus fulfilling His mission, He will educate his peoples.— 249-253.

अध्याय ४७

श्लोक 137

बभ्रवे च पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च

babhrave ca piśaṅgāya piṅgalāyāruṇāya ca pinākine ceṣumate citrāya rohitāya ca

हिन्दी अर्थ

जिस पोखरेमें केवल वर्षाकालमें ही जल रहता है, वह अग्निष्टोम-यज्ञके बराबर फल देनेवाला होता है। जिसमें शरत्कालतक जल रहता हो, उसका भी यही फल है। हेमन्त और शिशिरकालतक रहनेवाला जल क्रमशः वाजपेय और अतिरात्र नामक यज्ञका फल देता है। वसन्तकालतक टिकनेवाले जलको अश्वमेध-यज्ञके समान फलदायक बतलाया गया है तथा जो जल ग्रीष्मकालतक वर्तमान रहता है, वह राजसूय-यज्ञसे भी अधिक फल देनेवाला होता है

English

Afterwards, the people, by becoming enraged and deluded with each other, will kill each other to fulfil the future destiny. — 254.

अध्याय ४७

श्लोक 138

दुन्दुभ्यायैकपादाय अजाय बुद्धिदाय च आरण्याय गृहस्थाय यतये ब्रह्मचारिणे

dundubhyāyaikapādāya ajāya buddhidāya ca āraṇyāya gṛhasthāya yataye brahmacāriṇe

हिन्दी अर्थ

महाराज! जो मनुष्य पृथ्वीपर इन विशेष धर्माका पालन करता है, वह शुद्धचित्त होकर शिवजीके लोकमें जाता है और वहाँ अनेक कल्पोंतक दिव्य आनन्दका अनुभव करता है।

English

When, in ])rocess of time, the incarnation of Kalki will vanish, then the future kings will be destroyed, through rlie rebellion of their subjects. — 255.

अध्याय ४७

श्लोक 139

सांख्याय चैव योगाय व्यापिने दीक्षिताय च अनाहताय शर्वाय भव्येशाय यमाय च

sāṃkhyāya caiva yogāya vyāpine dīkṣitāya ca anāhatāya śarvāya bhavyeśāya yamāya ca

हिन्दी अर्थ

२३८ मत्स्यपुराण अनेकलोकान् स महत्तमादीन् सहैव विष्णोः परमं पदं यत्

English

The people, not finding anyone as their protector, will fight amongst themselves, aij;:/' will tlien land themselves in great troubles after killing one another. — 256.

अध्याय ४७

श्लोक 140

रोधसे चेकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महर्षये चतुष्पदाय मेध्याय रक्षिणे शीघ्रगाय च

rodhase cekitānāya brahmiṣṭhāya maharṣaye catuṣpadāya medhyāya rakṣiṇe śīghragāya ca

हिन्दी अर्थ

वह पुनः परार्ध (ब्रह्माजीको पिछली आधी आयु)-तक देवाङ्गनाओंके साथ अनेक महत्तम लोकोंका सुख भोगनेके पश्चात् ब्रह्माजीके साथ ही योगबलसे श्रीविष्णुके भूयः॥ ५६ परमपदको प्राप्त होता है

English

All cities and villages will be devastated, and the duties of castes and the stagps of life will disappear. — 257.

अध्याय ४७

श्लोक 141

शिखण्डिने करालाय दंष्ट्रिणे विश्ववेधसे भास्वराय प्रतीताय सुदीप्ताय सुमेधसे

śikhaṇḍine karālāya daṃṣṭriṇe viśvavedhase bhāsvarāya pratītāya sudīptāya sumedhase

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे तडागविधिर्नामाष्टपञ्चाशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें तडागविधि नामक अट्टावनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ वृक्ष लगानेकी विधि

English

At that juucture— the end of the Iron Age— men will open markets to sell boile<l rice, the Brlhmanas will sell the Vedas and the women will earn their living by selling their hair.— 258.

अध्याय ४७

श्लोक 142

क्रूरायाविकृतायैव भीषणाय शिवाय च सौम्याय चैव मुख्याय धार्मिकाय शुभाय च

krūrāyāvikṛtāyaiva bhīṣaṇāya śivāya ca saumyāya caiva mukhyāya dhārmikāya śubhāya ca

हिन्दी अर्थ

विधिना केन कर्तव्यं पादपोद्यापनं बुधैः। ये च लोकाः स्मृतास्तेषां तानिदानीं वदस्व न: ॥ सूच्या सौवर्णया कार्य सर्वेषां कर्णवेधनम्।

English

People will be very short of stature, and they will be short-lived. They will make forest, as tlieir place of dwelling, or they will reside by rivers and hills, subsisting on roots, fruits and leaves. — 259.

अध्याय ४७

श्लोक 143

अवध्यायामृतायैव नित्याय शाश्वताय च व्यापृताय विशिष्टाय भरताय च साक्षिणे

avadhyāyāmṛtāyaiva nityāya śāśvatāya ca vyāpṛtāya viśiṣṭāya bharatāya ca sākṣiṇe

हिन्दी अर्थ

फलानि सप्त चाष्टौ वा कलधौतानि कारयेत्। ऋषियोंने पूछा--सूतजी ! अब आप हमें विस्तारके साथ वृक्ष लगानेकी यथार्थ विधि बतलाइये। विद्वानोंको किस विधिसे वृक्ष लगाने चाहिए तथा वृक्षारोपण करनेवालोंके लिये जिन लोकोंकी प्राप्ति बतलायी गयी है, उन्हें भी आप इस समय हमलोगोंको बतलाइये

English

They will clothe themsevles with tattered clothes, the deer-skin, <tc. All the castes will mingle into one mass, and the people will be reduced to penury and will find themselves in great distress and subjected to many troubles.— 260.

अध्याय ४७

श्लोक 144

क्षेमाय सहमानाय सत्याय चामृताय च कर्त्रे परशवे चैव शूलिने दिव्यचक्षुषे

kṣemāya sahamānāya satyāya cāmṛtāya ca kartre paraśave caiva śūline divyacakṣuṣe

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं- यही प्रश्न जब मनुने मत्स्य- भगवान्से किया था तो इसे उनसे मत्स्य (भगवान्)- ने कहा था। जगदीश्वर! मैं बगीचेमें वृक्षोंके लगानेको विधि तुम्हें बतलाता हूँ। तड़ागकी प्रतिष्ठाके विषयमें जो विधान बतलाया गया है, उसीके समान सारी विधि समझनी चाहिए। इसमें भी ऋत्विज्, मण्डप, सामग्री और आचार्यको पूर्ववत् रखे। उसी प्रकार सुवर्ण, वस्त्र और चन्दनद्वारा ब्राह्मणोंकी पूजा भी करनी चाहिए।

English

Being thus tormented with myriads of troubles and difficulties, all the population will become annihilated along with the end of the Kali- yuga.— 281.

अध्याय ४७

श्लोक 145

सोमपायाज्यपायैव धूमपायोष्मपाय च शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे

somapāyājyapāyaiva dhūmapāyoṣmapāya ca śucaye paridhānāya sadyojātāya mṛtyave

हिन्दी अर्थ

रोपे गये पौधोंको सर्वौषधिमिश्रित जलसे सींचे। फिर उनके ऊपर दही और अक्षत छोड़े। उसके बाद उन्हें पुष्पमालाओंसे अलंकृत कर वस्त्रोसे परिवेष्टित कर दे। सोनेकी सूईसे सबका कर्णवेध करे। उसी प्रकार सोनेको सलाईसे अञ्जन भी लगाना चाहिए। सात अथवा आठ सुवर्णके फल बनवावे, फिर इन फलोंके साथ सभी वृक्षोंको वेदीपर स्थापित कर दे। वहाँ गुग्गुलका धूप देना श्रेष्ठ माना गया है । वृक्षोंको पृथक्-पृथक् ताम्रपात्रमे रखकर उन्हें सप्तधान्यसे आवृत करे तथा उनके ऊपर वस्त्र और चन्दन चढ़ाये। नरेश्वर! फिर प्रत्येक वृक्षके पास कलश-स्थापन करके उन सभी कलशोंमें स्वर्ण-

English

Satyayuga (the Age of Truth) will follow on the heels of the dis- appearing Kajiyuga. " This is the narration of the doing of the Devas and the Asuras that I have related at some length to you, 0 sages; now hear an account of YaduvaipsSa, Tiirvasu, Puru, Druhya, Au, along with the glory of Vignii." — 262-263.

अध्याय ४७

श्लोक 146

पिशिताशाय सर्वाय मेघाय विद्युताय च व्यावृत्ताय वरिष्ठाय भरिताय तरक्षवे

piśitāśāya sarvāya meghāya vidyutāya ca vyāvṛttāya variṣṭhāya bharitāya tarakṣave

हिन्दी अर्थ

सहिरण्यानशेषांस्तान् कृत्वा बलिनिवेदनम्॥ ८ खण्ड डाले, फिर बलि प्रदान करके उनकी पूजा करे। यथास्वं लोकपालानामिन्द्रादीनां विशेषत: । वनस्पतेश्च विद्वद्धि्होमः कार्यो द्विजातिभि:

English

Here ends the Forty-seoenth chapter dealing with the curse of ukra on Asuras and the ten Incarnations.

अध्याय ४७

श्लोक 147

त्रिपुरघ्नाय तीर्थाया-वक्राय रोमशाय च तिग्मायुधाय व्याख्याय सुसिद्धाय पुलस्तये

tripuraghnāya tīrthāyā-vakrāya romaśāya ca tigmāyudhāya vyākhyāya susiddhāya pulastaye

हिन्दी अर्थ

सकांस्यदोहां सौवर्ण शुङ्गाभ्यामतिशालिनीम्। पयस्विनीं वृक्षमध्यादुत्सृजेद् गामुदङ्मुखीम् वासोभिः शयनीयैश्च तथोपस्करपादुकैः। क्षीरेण भोजनं दद्याद् यावद्दिनचतुष्टयम् होमश्च सर्षपैः कार्यो यवैः कृष्णतिलैस्तथा।

English

Samkrit Texi$, pp. I61-ia6,

अध्याय ४७

श्लोक 148

रोचमानाय चण्डाय स्फीताय ऋषभाय च व्रतिने युञ्जमानाय शुचये चोर्ध्वरेतसे

rocamānāya caṇḍāya sphītāya ṛṣabhāya ca vratine yuñjamānāya śucaye cordhvaretase

हिन्दी अर्थ

सर्वान् कामानवाप्नोति फलं चानन्त्यमश्नुते सोऽपि स्वर्गे वसेद् राजन् यावदिन्द्रायुतत्रयम्

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 149

असुरघ्नाय स्वाघ्नाय मृत्युघ्ने यज्ञियाय च कृशानवे प्रचेताय वह्नये निर्मलाय च

asuraghnāya svāghnāya mṛtyughne yajñiyāya ca kṛśānave pracetāya vahnaye nirmalāya ca

हिन्दी अर्थ

भूतान् भव्यांश्च मनुजांस्तारयेद् द्रुमसम्मितान्। परमां सिद्धिमाप्रोति पुनरावृत्तिदुर्लभाम् रातमें विद्वान् द्विजातियोंद्वारा इन्द्रादि लोकपालों तथा वनस्पतिके निमित्त वित्तानुसार हवन कराये। तदनन्तर दूध देनेवाली एक गौको लाकर उसे श्वेत वस्त्र ओढ़ाये। उसके मस्तकपर सोनेकी कलगी लगाये, सींगोंको सोनेसे मँढा दे। उसको दूहनेके लिये काँसेकी दोहनी प्रस्तुत करे। इस प्रकार अत्यन्त शोभासम्पन्न उस गौको उत्तराभिमुख खड़ी करके वृक्षोंके बीचसे छोड़े। तत्पश्चात् श्रेष्ठ ब्राह्मण बाजों और मङ्गलगीतोंकी ध्वनिके साथ

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 150

रक्षोघ्नाय पशुघ्नायाविघ्नाय श्वसिताय च विभ्रान्ताय महान्ताय अर्णवे दुर्गमाय च

rakṣoghnāya paśughnāyāvighnāya śvasitāya ca vibhrāntāya mahāntāya arṇave durgamāya ca

हिन्दी अर्थ

अभिषेकके मन्त्र—तीनों वेदोंकी वरुणसम्बन्धिनी ऋचाएँ पढ़ते हुए उक्त कलशोंके जलसे यजमानका अभिषेक करें। अभिषेकके पश्चात् यज्ञकर्ता पुरुष श्वेत वस्त्र धारण करे और अपनी सामर्थ्यके अनुसार सावधानीपूर्वक गौ, सोनेकी जंजीर, कड़े, अँगूठी, पवित्री, वस्त्र, शय्या शय्योपयोगी सामान तथा चरणपादुका देकर सम्पूर्ण ऋत्विजोंका पूजन करे। इसके बाद चार दिनोंतक उन्हें दूधके साथ भोजन कराये तथा सरसोंके दाने, जौ और

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 151

कृष्णाय च जयन्ताय लोकानामीश्वराय च अनाश्रिताय वेध्याय समत्वाधिष्ठिताय च

kṛṣṇāya ca jayantāya lokānāmīśvarāya ca anāśritāya vedhyāya samatvādhiṣṭhitāya ca

हिन्दी अर्थ

काले तिलोंसे होम कराये। होममें पलाश (ढाक) की लकड़ी उत्तम मानी गयी है। वृक्षारोपणके पश्चात् चौथे दिन विशेष उत्सव करे। उसमें भी अपनी शक्तिके अनुसार पुनः उसी प्रकार दक्षिणा दे। जो-जो वस्तु अपनेको अधिक प्रिय हो, ईर्ष्या छोड़कर उस-उसका दान करे। आचार्यको दूनी दक्षिणा दे तथा प्रणाम करके यज्ञको समाप्ति करे जो विद्वान् उपर्युक्त विधिसे वृक्षारोपणका उत्सव करता है, उसकी सारी कामनाएँ पूर्ण होती हैं तथा वह अक्षय फलका भागी होता है। राजेन्द्र! जो मनुष्य इस प्रकार एक भी वृक्षकी स्थापना करता है, राजन्! वह

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 152

हिरण्यबाहवे चैव व्याप्ताय च महाय च सुकर्मणे प्रसह्याय चेशानाय सुचक्षुषे

hiraṇyabāhave caiva vyāptāya ca mahāya ca sukarmaṇe prasahyāya ceśānāya sucakṣuṣe

हिन्दी अर्थ

भी जबतक तीस इन्द्र समाप्त हो जाते हैं, तबतक स्वर्गलोकमें निवास करता है। वह जितने वृक्षोंका रोपण करता है, अपने पहले और पीछेकी उतनी ही पीढ़ियोंका वह उद्धार कर देता है तथा उसे पुनरावृत्तिसे रहित परम सिद्धि प्राप्त होती है। जो मनुष्य प्रतिदिन इस प्रसङ्गको सुनता या सुनाता है, वह भी देवताओंद्वारा सम्मानित

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 153

क्षिप्रेषवे सदश्वाय शिवाय मोक्षदाय च कपिलाय पिशङ्गाय महादेवाय धीमते

kṣipreṣave sadaśvāya śivāya mokṣadāya ca kapilāya piśaṅgāya mahādevāya dhīmate

हिन्दी अर्थ

सोऽपि सम्पूजितो देवैर्ब्रह्मलोके महीयते॥ १९ और ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठित होता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे वृक्षोत्सवो नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें वृक्षोत्सव नामक उनसठवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 154

महाकायाय दीप्ताय रोदनाय सहाय च दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने

mahākāyāya dīptāya rodanāya sahāya ca dṛḍhadhanvine kavacine rathine ca varūthine

हिन्दी अर्थ

वृक्ष मुनियों तथा कवियोंको बहुत प्रिय थे। वृक्ष-उद्यानादि रोपण-प्रतिष्ठाकी सभी विधियाँ पद्म, भविष्य, स्कन्दादि पुराणोंमें बहुत विस्तारसे हैं। अमरसिंह, कालिदासादिने भी इनका खूब वर्णन किया है। मत्स्यपुराणमें वृक्षोंका वर्णन बार-बार मिलेगा। सौभाग्यशयन-व्रत तथा जगद्धात्री सतीकी आराधना

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 155

भृगुनाथाय शुक्राय गह्वरेष्ठाय वेधसे अमोघाय प्रशान्ताय सुमेधाय वृषाय च

bhṛgunāthāya śukrāya gahvareṣṭhāya vedhase amoghāya praśāntāya sumedhāya vṛṣāya ca

हिन्दी अर्थ

तथैवान्यत् प्रवक्ष्यामि सर्वकामफलप्रदम्। सौभाग्यशयनं नाम यत् पुराणविदो विदुः पुरा दग्धेषु लोकेषु भूर्भुवःस्वर्महादिषु। ततः कालेन महता पुनः सर्गविधौ नृप। अहङ्कारावृते लोके प्रधानपुरुषान्विते

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 156

नमो ऽस्तु तुभ्यं भगवन् विश्वाय कृत्तिवाससे पशूनां पतये तुभ्यं भूतानां पतये नमः

namo 'stu tubhyaṃ bhagavan viśvāya kṛttivāsase paśūnāṃ pataye tubhyaṃ bhūtānāṃ pataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

पिङ्ाकारा समुद्भूता वल्ले््वालातिभीषणा। तयाभितप्तस्य हरेर्वक्षसस्तद् विनिःसृतम् उत्क्षिप्तमन्तरिक्षे तद् ब्रह्मपुत्रेण धीमता। दक्षेण पीतमात्रं तद् रूपलावण्यकारकम्

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 157

प्रणवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वाहाय च स्वधाय च वषट्कारात्मने चैव तुभ्यं मन्त्रात्मने नमः

praṇave ṛgyajuḥsāmne svāhāya ca svadhāya ca vaṣaṭkārātmane caiva tubhyaṃ mantrātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्त्वोषधयो जाताः सप्त सौभाग्यदायिकाः। इक्षवो रसराजश्च निष्पावा राजधान्यकम् विकारवच्च गोक्षीरं कुसुम्भं कुङ्कमं तथा। मत्स्यभगवानूने कहा--राजन्! इसी प्रकार एक दूसरा व्रत बतलाता हूँ, जो समस्त मनोवाञ्छित फलोंको देनेवाला है। उसका नाम है--'सौभाग्यशयन'। इसे पुराणोंके विद्वान् ही जानते हैं। पूर्वकालमें जब भूर्लोक,

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 158

त्वष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे चक्षुःश्रोत्रमयाय च भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः

tvaṣṭre dhātre tathā kartre cakṣuḥśrotramayāya ca bhūtabhavyabhaveśāya tubhyaṃ karmātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

भुवर्लोक, स्वर्लोक तथा महर्लोक आदि सम्पूर्ण लोक दग्ध हो गये, तब समस्त प्राणियोंका सौभाग्य एकत्रित हो गया। वह वैकुण्ठलोकमें जाकर भगवान् श्रीविष्णुके वक्षःस्थलमें स्थित हो गया। तदनन्तर दीर्घकालके पश्चात् जब पुनः सृष्टि-रचनाका समय आया, तब प्रकृति और पुरुषसे युक्त सम्पूर्ण लोकोंके अहंकारसे आवृत हो जानेपर श्रीब्रह्माजी तथा भगवान् श्रीविष्णुमें स्पर्धा जाग्रत् हुई। उस समय एक पीले रंगकी (अथवा शिवलिङ्गके

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 159

वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्यसुराय च विषाय मारुतायैव तुभ्यं देवात्मने नमः

vasave caiva sādhyāya rudrādityasurāya ca viṣāya mārutāyaiva tubhyaṃ devātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

आकारको) अत्यन्त भयंकर अग्निज्वाला प्रकट हुई। उससे भगवानका वक्षःस्थल तप उठा, जिससे वह सौभाग्यपुञ्ज वहाँसे गलित हो गया। श्रीविष्णुके वक्ष:स्थलका आश्रय लेकर स्थित वह सौभाग्य अभी रसरूप होकर धरतीपर गिरने भी न पाया था कि ब्रह्माजीके बुद्धिमान् पुत्र दक्षने उसे आकाशमें ही रोककर पी लिया। दक्षके पीते ही वह अद्भुत रूप और लावण्य प्रदान करनेवाला सिद्ध हुआ। ब्रह्म-पुत्र दक्षका बल और तेज बढ़ गया। उनके पीनेसे बचा हुआ जो अंश पृथ्वीपर गिर पड़ा, वह आठ भागोंमें बँट गया। उनमेंसे सात भागोंसे सात सौभाग्यदायिनी ओषधियाँ उत्पन्न हुई, जिनके नाम इस प्रकार हैं-ईख, रसराज (पारा), निष्पाव (सेम), राजधान्य

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

अध्याय ४७

श्लोक 160

अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौषधाय च स्वयम्भुवे ह्य् अजायैव अपूर्वप्रथमाय च प्रजानां पतये चैव तुभ्यं ब्रह्मात्मने नमः

agnīṣomavidhijñāya paśumantrauṣadhāya ca svayambhuve hy ajāyaiva apūrvaprathamāya ca prajānāṃ pataye caiva tubhyaṃ brahmātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

(कुसुम नामक) पुष्प, कुङ्कुम (केसर) तथा आठवाँ पदार्थ लवणं चाष्टमं तद्वत् सौभाग्याष्टकमुच्यते॥ ९ नमक है। इन आठोंको सौभाग्याष्टक कहते हैं॥१--९॥

English

TEB MAT8YA PURAEAM.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 47
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.