Matsya Purana· Matsya Purāṇa
51
अध्याय 51 / 176

Adhyaya 51

47 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ47 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५१

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ५१ ये पूज्याः स्युर् द्विजातीनाम् अग्नयः सूत सर्वदा तानिदानीं समाचक्ष्व तद्वंशं चानुपूर्वशः

matsya-purāṇa 51 ye pūjyāḥ syur dvijātīnām agnayaḥ sūta sarvadā tānidānīṃ samācakṣva tadvaṃśaṃ cānupūrvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे कमलसप्तमीव्रतं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें कमलसप्तमीत्रत नामक अठहत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Two pitchers (d water, covoicmI with cdoih, should be placed on grain, and a bed should also be arranged and covered with cloth. — 12.

अध्याय ५१

श्लोक 2

यो ऽसाव् अग्निरभीमानी स्मृतः स्वायम्भुवे ऽन्तरे ब्रह्मणो मानसः पुत्रस् तस्मात्स्वाहा व्यजीजनत्

yo 'sāv agnirabhīmānī smṛtaḥ svāyambhuve 'ntare brahmaṇo mānasaḥ putras tasmātsvāhā vyajījanat

हिन्दी अर्थ

मन्दारसप्तमीत्रतकी विधि और उसका माहात्म्य अथातः सम्प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम्। सर्वकामप्रदां पुण्यां नाम्ना मन्दारसप्तमीम् दन्तकाष्ठं ततः कृत्वा षष्ठीमुपवसेद् बुधः

English

On some sacred day, the devotee should give away ufl these things as well as three food plates, the images of IJharinaraja, iiiva, with that of the sacred bull and a cow, to a peaceful Unihinana couple who may have a big family, having first worshipped thein.~-13.

अध्याय ५१

श्लोक 3

पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः निर्मथ्यः पवमानो ऽग्निर् वैद्युतः पावकात्मजः

pāvakaṃ pavamānaṃ ca śuciragniśca yaḥ smṛtaḥ nirmathyaḥ pavamāno 'gnir vaidyutaḥ pāvakātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

ईश्वरने कहा- ब्रह्मन् ! अब मैं परम पुण्यप्रदायिनी मन्दारसप्तमीका वर्णन करता हूँ, जो समस्त पापोंकी विनाशिनी एवं सम्पूर्ण कामनाओंकी प्रदात्री है। बुद्धिमान् ब्रतीको चाहिए कि वह माघमासमें शुक्लपक्षकी पञ्चमी तिथिको थोड़ा आहार करके (रात्रिमें शयन करे) । पुनः षष्ठी तिथिको प्रातःकाल दातून कर दिनभर

English

** As the numberless Devas dwell in all kinds of fruits, so let my devotion be to liva, as a consequence of my performing this vrata of relinquishing the fruits of my actions.''- 14.

अध्याय ५१

श्लोक 4

शुचिरग्निः स्मृतः सौरः स्थावराश्चैव ते स्मृताः पवमानात्मजो ह्य् अग्निर् हव्यवाहः स उच्यते

śuciragniḥ smṛtaḥ sauraḥ sthāvarāścaiva te smṛtāḥ pavamānātmajo hy agnir havyavāhaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

उपवास करे। रातमें ब्राह्मणोंकी पूजा कर मन्दार-पुष्पका भक्षण करे और सो जाय। तत्पश्चात् सप्तमी तिथिको ततः प्रभात उत्थाय कृत्वा स्त्रानं पुनद्धिजान्॥ ३ प्रातःकाल उठकर स्रान आदि नित्यकर्म सम्पादन कर

English

OH AFTER XOVIL

अध्याय ५१

श्लोक 5

पावकः सहरक्षस्तु हव्यवाहमुखः शुचिः देवानां हव्यवाहो ऽग्निः प्रथमो ब्रह्मणः सुतः

pāvakaḥ saharakṣastu havyavāhamukhaḥ śuciḥ devānāṃ havyavāho 'gniḥ prathamo brahmaṇaḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

पाद्म, वायव्यादि विविध माघमाहात्म्यों एवं 'व्रतरत्न' आदि व्रतनिवन्धोंमें इसी तिथिको अचलासप्तमी, रथसप्तमी, रथाङ्गसप्तमी, महासप्तमी आदि कहकर अन्य व्रत भी निर्दिष्ट हैं।

English

" Siva and DharmarAja aro known to be the great Givers of boons; let Them therefore confer boons on me for giving away these likenesses, together with those appropriate fruits in charity." — 15.

अध्याय ५१

श्लोक 6

सहरक्षः सुराणां तु त्रयाणां ते त्रयो ऽग्नयः एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशत्तथैव च

saharakṣaḥ surāṇāṃ tu trayāṇāṃ te trayo 'gnayaḥ eteṣāṃ putrapautrāśca catvāriṃśattathaiva ca

हिन्दी अर्थ

हेममन्दारकुसुमैर्भास्करायेति पूर्वतः नमस्कारेण तद्दच्य सूर्यायेत्यानले दले। दक्षिणे तद्वदर्काय तथार्यम्णेति नैऋते कर्णिकायां च पुरुषं स्थाप्य सर्वात्मनेति च। शुक्लवस्त्रैः समावेष्ट्य भक्ष्यैर्माल्यफलादिभिः

English

" As in the devotees of liva are always (to be found) endless fruits, so let me also have fruits endless, in life after life."-- 16.

अध्याय ५१

श्लोक 7

प्रवक्ष्ये नामतस्तान्वै प्रविभागेन तान्पृथक् पावनो लौकिको ह्य् अग्निः प्रथमो ब्रह्मणश्च यः

pravakṣye nāmatastānvai pravibhāgena tānpṛthak pāvano laukiko hy agniḥ prathamo brahmaṇaśca yaḥ

हिन्दी अर्थ

एतदेव व्रतान्ते तु निधाय कलशोपरि। गोभिर्विभवतः सार्ध दातव्यं भूतिमिच्छता विपाप्मा स सुखी मर्त्यः कल्पं च दिवि मोदते

English

"1 do not make any (invidious) distinction between liva, Vi§9u, Sun, Brahma; let the Lord f?iva, the soul of the universe, bless me with eternal happiness." — 17.

अध्याय ५१

श्लोक 8

ब्रह्मौदनाग्निस् तत्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः वैश्वानरो हव्यवाहो वहन्हव्यं ममार सः

brahmaudanāgnis tatputro bharato nāma viśrutaḥ vaiśvānaro havyavāho vahanhavyaṃ mamāra saḥ

हिन्दी अर्थ

इमामघौघपटलभीषणध्वान्तदीपिकाम् । गच्छन् संगृह्य संसारशर्वर्या न स्खलेन्नरः यः पठेच्छृणुयाद वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते अपनी शक्तिके अनुसार पुन: ब्राह्मणोंको भोजन करावे तदनन्तर सोनेके आठ मन्दार-पुष्प और एक पुरुषाकार सुन्दर मूर्ति बनवाये, जिसके हाथमें कमल सुशोभित हो। पुनः ताँबेके पात्रमें काले तिलोंसे अष्टदल कमलकी रचना

English

Tho articles (to l)o given away) nhonld he given fo the Brahmana, having first decorated him. The devotee may alsr) give a bedding, with all its requisites, if ho Imd tiie means to do o, otherwise he may only give away the fruits mentioned before. Tlie golden images of jJiva and DharinarAja being given to the Brahmana, with the pitchers of water, he should feed liimself on food devoid of oil, by oKserving the vow of silence, and should also feed tho BrAhmanas, according to his means. — 20.

अध्याय ५१

श्लोक 9

स मृतो ऽथर्वणः पुत्रो मथितः पुष्करोदधिः यो ऽथर्वा लौकिको ह्य् अग्निर् दक्षिणाग्निः स उच्यते

sa mṛto 'tharvaṇaḥ putro mathitaḥ puṣkarodadhiḥ yo 'tharvā laukiko hy agnir dakṣiṇāgniḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

करे। तदनन्तर स्वर्णमय मन्दार-पुष्पोंद्वारा (कमलके आठों दलोंपर वक्ष्यमाण-मन्त्रोंका उच्चारण करके सूर्यका आवाहन करे । यथा— ) ' भास्कराय नमः ' से पूर्वदलपर, “सूर्याय नमः' से अग्निकोणस्थित दलपर, 'अर्काय नमः ' से दक्षिणदलपर, ' अर्यम्णे नमः ' से नैर्ऋ्रत्यकोणवाले दलपर, 'बेदधाम्ने नमः ' से पश्चिमदलपर, 'चण्डभानवे नमः' से वायव्यकोणस्थित दलपर, “पूष्णे नमः' से उत्तरदलपर, उसके बाद ' आनन्दाय नमः ' से ईशानकोणवाले

English

This is the way of a devotee of Vihnu, Sun or a Yogi or a Bhagwat to rclinqiiisli the fruits of their actions, as laid down by the BrAhmanas versed in the Vedas.— 21.

अध्याय ५१

श्लोक 10

भृगोः प्रजायताथर्वा ह्य् अङ्गिराथर्वणः स्मृतः तस्य ह्य् अलौकिको ह्य् अग्निर् दक्षिणाग्निः स वै स्मृतः

bhṛgoḥ prajāyatātharvā hy aṅgirātharvaṇaḥ smṛtaḥ tasya hy alaukiko hy agnir dakṣiṇāgniḥ sa vai smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

दलपर स्थापना करके कर्णिकाके मध्यमें “सर्वात्मने नमः' कहकर पुरुषाकार मूर्तिको स्थापित कर दे तथा उसे श्वेत वस्त्रोसे ढँककर खाद्य पदार्थ (नैवेद्य), पुष्पमाला, फल आदिसे उसको अर्चना करे इस प्रकार गृहस्थ व्रती उस मूर्तिका पूजन कर पुन: वह सारा सामान वेदज्ञ ब्राह्मणको दान कर दे और स्वयं पूर्वाभिमुख बैठकर मौन हो तेल और नमकरहित अन्नका भोजन करे। इस प्रकार एक वर्षतक प्रत्येक मासमें शुक्लपक्षकी सप्तमी तिथिको इसी विधिके अनुसार सारा कार्य सम्पन्न करनेका विधान है। इसमें कृपणता नहीं करनी चाहिए । व्रतकी समाप्तिके समय वैभवकी अभिलाषा रखनेवाला व्रती उस मूर्तिको कलशके ऊपर रखकर

English

" 0 Sage Narada! this ordinance should be. observed, to the best of their ability, by the womenfolk, too. There is no ordinance like this that can give such everlasting boons in this world, as well as in the next. -22.

अध्याय ५१

श्लोक 11

अथ यः पवमानस्तु निर्मथ्यो ऽग्निः स उच्यते स च वै गार्हपत्यो ऽग्निः प्रथमो ब्रह्मणः स्मृतः

atha yaḥ pavamānastu nirmathyo 'gniḥ sa ucyate sa ca vai gārhapatyo 'gniḥ prathamo brahmaṇaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी धन-सम्यत्तिके अनुसार प्रस्तुत की गयी गौओंके साथ दान कर दे। (उस समय सूर्यभगवानूसे यों प्रार्थना करे) 'सूर्यदेव! आप मन्दारके स्वामी हैं और मन्दार आपका भवन है, आपको नमस्कार है। आप हमलोगोंका इस संसाररूपी सागरसे उद्धार कीजिये।' जो मानव उपर्युक्त विधिके अनुसार इस मन्दारसप्तमीत्रतका अनुष्ठान करता है, वह पापरहित हो सुखपूर्वक एक कल्पतक स्वर्गे आनन्दका उपभोग करता है। यह सप्तमीब्रत पापसमूहरूप

English

Sage! the devotee remains in the region of iva for as many thousand Yiigas as tl)ere arc atoms of gold, silver and copper, in this world, when these latter arc ground to a powder.— 23.

अध्याय ५१

श्लोक 12

ततः सभ्यावसथ्यौ च संशत्यास् तौ सुतावुभौ ततः षोडश नद्यस्तु चकमे हव्यवाहनः यः खल्वाहवनीयो ऽग्निर् अभिमानी द्विजैः स्मृतः

tataḥ sabhyāvasathyau ca saṃśatyās tau sutāvubhau tataḥ ṣoḍaśa nadyastu cakame havyavāhanaḥ yaḥ khalvāhavanīyo 'gnir abhimānī dvijaiḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

परदेसे आच्छादित होनेके कारण प्रकट हुए भयंकर अन्धकारके लिये दीपकके समान है, जो मनुष्य इसे हाथमें लेकर संसाररूपी रात्रिमें यात्रा करता है, वह कहीं पथभ्रष्ट नहीं होता। जो मनुष्य अभीष्ट फल प्रदान करनेवाली इस मन्दारसप्तमीके व्रतको पढ़ता अथवा श्रवण करता है, वह समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे मन्दारसप्तमीव्रतं नामेकोनाशीतितमोऽध्यायः

English

Thi.s ordinance washes off all tho lifelong sins of the devotee. He never has the pain of losing his son, and he attains the region inhabited by Gods. — 24.

अध्याय ५१

श्लोक 13

कावेरीं कृष्णवेणीं च नर्मदां यमुनां तथा गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम्

kāverīṃ kṛṣṇaveṇīṃ ca narmadāṃ yamunāṃ tathā godāvarīṃ vitastāṃ ca candrabhāgāmirāvatīm

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें मन्दारसप्तमीव्रत नामक उन्यासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ शुभसप्तमीत्रकी विधि और उसका माहात्म्य

English

The poor man who liears or reads this, either in some sacred place (place (f a Goil;, or in tlic house of a pious man, goes to the region of iiva whore he gets into the place of Deities and enjoys, after being liberated from all his sins. — 25.

अध्याय ५१

श्लोक 14

विपाशां कौशिकीं चैव शतद्रुं सरयूं तथा सीतां मनस्विनीं चैव ह्रादिनीं पावनां तथा

vipāśāṃ kauśikīṃ caiva śatadruṃ sarayūṃ tathā sītāṃ manasvinīṃ caiva hrādinīṃ pāvanāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

काञ्चनं वृषभं तद्द् गन्धमाल्यगुडान्वितम् दद्याद् विकालवेलायामर्यमा प्रीयतामिति वाससी वृषभं हैमं तद्द् गां काञ्जनोद्भवाम्

English

Here ends the ninety-sixth ehnpter describing the Vrata of Relinquishment of nil results {of one's actions',

अध्याय ५१

श्लोक 15

तासु षोडशधात्मानं प्रविभज्य पृथक्पृथक् तदा तु विहरंस्तासु धिष्ण्येच्छः स बभूव ह

tāsu ṣoḍaśadhātmānaṃ pravibhajya pṛthakpṛthak tadā tu viharaṃstāsu dhiṣṇyecchaḥ sa babhūva ha

हिन्दी अर्थ

तस्य श्रीर्विपुला कीर्तिर्भवेजन्मनि जन्मनि वसेद् गणाधिपो भूत्वा यावदाभूतसम्प्लवम्।

English

NArada said: — Nandikerfvara! Pray describe to me the ordinance.hat may be the giver of peace, health and everlasting benefits to the >eople."-l.

अध्याय ५१

श्लोक 16

स्वाभिधानस्थिता धिष्ण्यास् तासूत्पन्नाश्च धिष्णवः धिष्ण्येषु जज्ञिरे यस्मात् ततस्ते धिष्णवः स्मृताः

svābhidhānasthitā dhiṣṇyās tāsūtpannāśca dhiṣṇavaḥ dhiṣṇyeṣu jajñire yasmāt tataste dhiṣṇavaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान्ने कहा-- ब्रह्मन्! अब मैं एक अन्य सुन्दर शुभसप्तमीत्रतका वर्णन कर रहा हुँ, जिसका अनुष्ठान करके मनुष्य रोग, शोक और दु:खसे मुक्त हो जाता है। पुण्यप्रद आश्विनमासमें (शुक्लपक्षकी सप्तमी तिथिको) व्रती स्नान, जप आदि नित्यकर्म करके पवित्र हो जाय, तब ब्राह्मणांद्वारा स्वस्तिवाचन कराकर शुभसप्तमी- व्रत आरम्भ करे। उस समय सुगन्धित पदार्थ, पुष्पमाला और चन्दन आदिसे भक्तिपूर्वक कपिला गौकी पूजा करके यों प्रार्थना करे-'देवि! आप सूर्यसे उत्पन्न हुई हैं और सम्पूर्ण लोकोंकी आश्रयभूता हैं तथा आपका शरीर सुशोभन मड़लोंसे युक्त है, आपको मैं समस्त सिद्धियोंकी प्रा्तिके निमित्त नमस्कार करता हूँ ।' तदनन्तर एक ताँबेके

English

THE MATS7A PURANAM.

अध्याय ५१

श्लोक 17

इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्ण्येषु प्रतिपेदिरे तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ताञ्शृणु विभुः प्रवाहणो ऽग्नीध्रस् तत्रस्था धिष्णवो ऽपरे

ityete vai nadīputrā dhiṣṇyeṣu pratipedire teṣāṃ viharaṇīyā ye upastheyāśca tāñśṛṇu vibhuḥ pravāhaṇo 'gnīdhras tatrasthā dhiṣṇavo 'pare

हिन्दी अर्थ

पात्रमें एक सेर तिल भर दे और एक बड़े आसनपर स्वर्णमय वृषभको स्थापित कर उसकी चन्दन, माला, गुड़, फल, घी एवं दूधसे बने हुए नाना प्रकारके नैवेद्य आदिसे पूजा करे। फिर सायंकाल ' अर्यमा प्रसन्न हों' यों कहकर उसे दान कर दे। रातमें पञ्चगव्य खाकर बिना बिछावनके ही भूमिपर शयन करे। प्रातःकाल होनेपर भक्तिपूर्वक ब्राह्मणोंकी पूजा करे। व्रती मनुष्यको प्रत्येक मासमें सदा इसी विधिसे दो वस्त्र, स्वर्णमय बैल और

English

Nandikefvaia said:— Tlmt which is the eternal abode of the soul of the universe, is known as tlie Sun, the Fire and tlie Moon, in this world; by the worship of these a man attains happiness The devotee observing it should always take his meals at night time only on Sundays.— 2-3.

अध्याय ५१

श्लोक 18

विहरति यथास्थानं पुण्याहे समुपक्रमे अनिर्देश्यानिवार्याणाम् अग्नीनां शृणुत क्रमम्

viharati yathāsthānaṃ puṇyāhe samupakrame anirdeśyānivāryāṇām agnīnāṃ śṛṇuta kramam

हिन्दी अर्थ

स्वर्णनिर्मित गौका दान करना चाहिए। इस प्रकार वर्षकी समाप्तिमें विश्रामहेतु गद्दा, तकिया आदिसे युक्त एवं ईख, गुड़, बर्तन, आसन आदिसे सम्पन्न शय्या तथा एक सेर तिलसे परिपूर्ण ताँबेके पात्रके ऊपर स्थापित स्वर्णमय वृषभ आदि सारा उपकरण वेदज्ञ ब्राह्मणको दान कर जो विद्वान् पुरुष उपर्युक्त विधिके अनुसार इस शुभसप्तमी-व्रतका अनुष्ठान करता है, उसे प्रत्येक जन्ममें विपुल लक्ष्मी और कोर्ति प्राप्त होती है। वह देवलोकमें गणाधीश्वर होकर अप्सराओं और गन्धर्वोद्ार पूजित होता

English

In the case of the asterism flasti falling on Sunday, the devotee should take his meals only once on Saturday, purging his heart of all vanity. — 4.

अध्याय ५१

श्लोक 19

वासवो ऽग्निः कृशानुर्यो द्वितीयोत्तरवेदिकः सम्राडग्निसुतो ह्यष्टाव् उपतिष्ठन्ति तान्द्विजाः

vāsavo 'gniḥ kṛśānuryo dvitīyottaravedikaḥ samrāḍagnisuto hyaṣṭāv upatiṣṭhanti tāndvijāḥ

हिन्दी अर्थ

कल्पादाववतीर्णस्तु सप्तद्वीपाथिपो भवेत्॥ ११ हुआ प्रलयपर्यन्त निवास करता है। पुनः कल्पके ब्रह्महत्यासहस्त्रस्य भ्रूणहत्याशतस्य च। नाशायालमियं पुण्या पठ्यते शुभसप्तमी

English

tbi Sunday Jiight, the devotee, after feeding good llrAhinanas, should draw a lotus of twelve petals with red sandal. To the east ot it he should place, after salutations, the Sim (Surya\ to the south-east IVivakara, to the south Vivasvilna, to the soutli-west Bhaga, to the west Varuria, to the north-west Maliendra, to the north.ditya, to the nortli-east fanta. In the forepart of the lotus, the horses of the vSiiri should be inscribed, in the south the Aryama Hovas, in the west Martaeda, and on the northern petal Ravi Bhaskara on tlie periearp of the lot ns. — o-O.

अध्याय ५१

श्लोक 20

पर्जन्यः पवमानस्तु द्वितीयः सो ऽनुदृश्यते पावकोष्णः समूह्यस्तु वोत्तरे सो ऽग्निरुच्यते

parjanyaḥ pavamānastu dvitīyaḥ so 'nudṛśyate pāvakoṣṇaḥ samūhyastu vottare so 'gnirucyate

हिन्दी अर्थ

यावत् समाः सप्त नरः करोति स सप्तलोकाधिपतिः क्रमेण आदिमें उत्पन्न होकर सातों द्वीपोंका अधिपति होता है। यह पुण्यप्रद शुभसप्तमी एक हजार ब्रह्महत्या और एक सौ भ्रूणहत्याके पापोंका नाश करनेके लिये समर्थ कही जाती है। जो मनुष्य इस व्रत-विधिको पढ़ता अथवा

English

Afterwards, red flowers, red sandal, sesainum, mixed with water, should be poured on tlio loins, and the following mantra should be recited at the time 10.

अध्याय ५१

श्लोक 21

हव्यसूदो ह्य् असंमृज्यः शामित्रः स विभाव्यते शतधामा सुधाज्योती रौद्रैश्वर्यः स उच्यते

havyasūdo hy asaṃmṛjyaḥ śāmitraḥ sa vibhāvyate śatadhāmā sudhājyotī raudraiśvaryaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

दो घड़ीतक सुनता है तथा प्रसङ्गवश दिये जाते हुए दानको देखता है, वह भी इस लोकमें समस्त पापोंसे विमुक्त होकर परलोकमें विद्याधरोंके अधिनायक- पदको प्राप्त करता है। जो मनुष्य उपर्युक्त सात विधानोंसे युक्त इस सप्तमीब्रतका सात वर्षोतक अनुष्ठान करता हे, वह क्रमशः सातों लोकोंका अधिपति होकर अन्तमें भगवान् विष्णुके परमपदको प्राप्त हो

English

Divakara Ohe giver of day! Yf>u are the soul of time, creating and the Vedas. You liavo your faee turned to each direction. You are of the form of ludra and Agnl; therefore sheltiU' me.'' — 1 1.

अध्याय ५१

श्लोक 22

ब्रह्मज्योतिर् वसुधामा ब्रह्मस्थानीय उच्यते अजैकपादुपस्थेयः स वै शालामुखो यतः

brahmajyotir vasudhāmā brahmasthānīya ucyate ajaikapādupastheyaḥ sa vai śālāmukho yataḥ

हिन्दी अर्थ

भूत्वा पदं याति परं मुरारेः॥ १४ जाता है॥ १०--१४॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे शुभसप्तमीब्रतं नामाशीतितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें शुभसप्तमीब्रत नामक अस्सीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

** Agnimilo namastuhhainisorvdrjc (dia hliAskara." " Agna ayahi varada na asto jvotisnm pare, " Wiiii tliis mantra Argliya should be offered, and tlie IVlly dismissed, lie '•liould lake lli meals at night free from oil. When a yeaj' has elapsed in this way. lie should make a lotus of gold and au image with two ha?ids. •' 12-13.

अध्याय ५१

श्लोक 23

अनिर्देश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो बहिरन्ते तु दक्षिणौ पुत्रा ह्येते तु सर्वस्य उपस्थेया द्विजैः स्मृताः

anirdeśyo hyahirbudhnyo bahirante tu dakṣiṇau putrā hyete tu sarvasya upastheyā dvijaiḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

विशोकद्वादशीत्रतकी विधि विभवोद्धवकारि भूतलेऽस्मिन् भवभीतेरपि सूदनं च पुंसः

English

lie should then give away in cliarity u milch cow, with her horns covered with gold, the hoofs with silver, along with her calf, and a milking vessel of bell metal, while tlie lotus ami image sliould be placed in a pot of copper completely full of molasses. — 11.

अध्याय ५१

श्लोक 24

ततो विहरणीयांस्तु वक्ष्याम्यष्टौ तु तान्सुतान् हौत्रियस्य सुतो ह्यग्निर् बर्हिषो हव्यवाहनः

tato viharaṇīyāṃstu vakṣyāmyaṣṭau tu tānsutān hautriyasya suto hyagnir barhiṣo havyavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

एकादश्यां निराहारः सम्यगभ्यर्च्य केशवम्। मनुने पूछा भगवन्! इस भूतलपर कौन ऐसा उपवास या व्रत है, जो मनुष्यके अभीष्ट वस्तुओंके वियोगसे उत्पन्न शोकसमूहसे उद्धार करनेमें समर्थ, धन-सम्पत्तिकौ वृद्धि करनेवाला और संसार-भयका मत्स्यभगवानूने कहा-- राजर्षे! तुमने जिस व्रतके

English

Tlie devotee, after worsliippiug the BrAhmana with red cloth, sandal garland, incense, etc., should bestow his gifts, vh — the lotus and the image, etc., on him, ho having a large family, and being free from deformity and pride, and able to restrain iiis passions and tiio object of charity in many other vratas. — lo.

अध्याय ५१

श्लोक 25

प्रशंस्यो ऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयः संसहायकः सुतो ह्यग्नेर् विश्ववेदा ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते

praśaṃsyo 'gniḥ pracetāstu dvitīyaḥ saṃsahāyakaḥ suto hyagner viśvavedā brāhmaṇācchaṃsirucyate

हिन्दी अर्थ

इतना महत्त्वशाली है कि देवताओंके लिये भी दुर्लभ है। यद्यपि इन्द्र, असुर और मानव भी उसे नहीं जानते, तथापि तुम-जैसे भक्तिमान्के प्रति मैं अवश्य इसका वर्णन करूँगा। उस पुण्यप्रद व्रतका नाम विशोकद्वादशीव्रत है। विद्वान् व्रतीको आश्विनमासमें दशमी तिथिको अल्प आहार करके नियमपूर्वक इस व्रतका आरम्भ करना चाहिए। पुनः एकादशीके दिन व्रती मानव उत्तराभिमुख अथवा पूर्वाभिमुख बैठकर दातून करे, फिर (स्नान आदिसे

English

At that time, the devotee should utter tlio following words " Nam& namah pApavinA.'Janfiya,

अध्याय ५१

श्लोक 26

अपां योनिः स्मृतः स्वाम्भः सेतुर्नाम विभाव्यते धिष्ण्य आहरणा ह्येते सोमेनेज्यन्त वै द्विजैः

apāṃ yoniḥ smṛtaḥ svāmbhaḥ seturnāma vibhāvyate dhiṣṇya āharaṇā hyete somenejyanta vai dvijaiḥ

हिन्दी अर्थ

निवृत्त होकर) निराहार रहकर भगवान् केशव और श्रियं वाभ्यर्च्य विधिवद् भोक्ष्येऽहं चापरेऽहनि॥ ४ लक्ष्मीकी विधिपूर्वक भलीभाँति पूजा करे और ' दूसरे दिन विशोकाय नमः पादौ जङ्घे च वरदाय वै। श्रीशाय जानुनी तद्वदूरू च जलशायिने

English

" ViivAtmanc saptataratigam&ya, " S&margyajnrdliAmidhe Vidhatre,

अध्याय ५१

श्लोक 27

ततो यः पावको नाम्ना यः सद्भिर्योग उच्यते अग्निः सो ऽवभृथो ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते

tato yaḥ pāvako nāmnā yaḥ sadbhiryoga ucyate agniḥ so 'vabhṛtho jñeyo varuṇena sahejyate

हिन्दी अर्थ

श्रीधराय विभोर्वक्षः करौ मधुजिते नमः वैकुण्ठाय नमः कण्ठमास्यं यज्ञमुखाय वै

English

" Bhavabdhipataya jagatsavitre."

अध्याय ५१

श्लोक 28

हृदयस्य सुतो ह्यग्नेर् जठरे ऽसौ नृणां पचन् मन्युमाञ्जठरश्चाग्निर् विद्धाग्निः सततं स्मृतः

hṛdayasya suto hyagner jaṭhare 'sau nṛṇāṃ pacan manyumāñjaṭharaścāgnir viddhāgniḥ satataṃ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नासामशोकनिधये वासुदेवाय चक्षुषी। ललाटं वामनायेति हरयेति पुनर्शुवौ अलकान् माधवायेति किरीटं विश्वरूपिणे। नमः सर्वात्मने तद्गच्छिर इत्यभिपूजयेत् ततस्तु मण्डलं कृत्वा स्थण्डिलं कारयेन्मुदा

English

OUAPTER XCVin. " 0 Diapelicr of ftiriH, the Soul of the univerae, your chariot drawn by seven horses, the vase of liika, Yaju and S&rna Vedas, the boat of the ocean of universe, 1 salute Thee oft and often." — 16.

अध्याय ५१

श्लोक 29

परस्परोत्थितो ह्यग्निर् भूतानीह विभुर्दहन् अग्नेर्मन्युमतः पुत्रो घोरः संवर्तकः स्मृतः

parasparotthito hyagnir bhūtānīha vibhurdahan agnermanyumataḥ putro ghoraḥ saṃvartakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नदीवालुकया शूर्पे लक्ष्म्याः प्रतिकृतिं न्यसेत्। स्थण्डिले शूर्पमारोप्य लक्ष्मीमित्यर्चयेद् बुधः नमो देव्यै नमः शान्त्यै नमो लक्ष्म्यै नमः श्रियै। नमः पुष्टयै नमस्तुष्ट्यै वृष्ट्यै हृष्ट्यै नमो नमः

English

One wJ»o observes these rituals and keeps up this vrata for a year, is freed from all sins and goes to the solar region fanned by cliamara. — 17.

अध्याय ५१

श्लोक 30

पिबन्नपः स वसति समुद्रे वडवामुखे समुद्रवासिनः पुत्रः सहरक्षो विभाव्यते

pibannapaḥ sa vasati samudre vaḍavāmukhe samudravāsinaḥ putraḥ saharakṣo vibhāvyate

हिन्दी अर्थ

विशोका दुःखनाशाय विशोका वरदास्तु मे। विशोका चास्तु सम्पत्त्यै विशोका सर्वसिद्धये ततस्तु गीतनृत्यादि कारयेत् सकलां निशाम् भोजन करूँगा'-एऐसा नियम लेकर रात्रिमें शयन करे। प्रातःकाल उठकर सर्वौषधि और पञ्चगव्य मिले हुए जलसे स्रान करे तथा श्वेत वस्त्र और श्वेत पुष्पोंकी माला धारण करके भगवान् विष्णुकी कमल-पुष्पोंद्वारा पूजा

English

On the consumption of his store of piety he becomes the sovereign of the seven Dvipa.s, and never gets pain, suffering or disease. fJe becomes most powerful and virtuous. — 18. 0 Narada! the woman who is devoted to her husband, God and preceptor, and observes this ordinance, and cats at night only on Sundays, undoubtedly reaches the solar region, which is honoured by the Devas. -19.

अध्याय ५१

श्लोक 31

सहरक्षस्तु वै कामान् गृहे स वसते नृणाम् क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषान्यो ऽत्ति वै मृतान्

saharakṣastu vai kāmān gṛhe sa vasate nṛṇām kravyādagniḥ sutastasya puruṣānyo 'tti vai mṛtān

हिन्दी अर्थ

करे। (पूजनकी विधि इस प्रकार है-) 'विशोकाय नमः' से दोनों चरणोंका, 'बरदाय नमः” से दोनों जङ्काओंका, ' श्रीशाय नमः ' से दोनों जानुओंका, “जलशायिने नमः ' से दोनों ऊरुओंका, कन्दर्पाय नम: ' से गुह्यप्रदेशका, “माधवाय नमः' से कटिप्रदेशका, ' दामोदराय नमः ' से उदरका, “विपुलाय नमः' से दोनों पार्श्रभागोंका, 'पद्ानाभाय नमः' से नाभिका, 'मन्मथाय नमः' से हृदयका, ' श्रीधराय नमः” से विष्णुके वक्षःस्थलका,

English

The person who reads or hems, or approves of the reading of this ordinance, also goes to the region of Indra where he is served by the Devas, and remains there for innumerable kHlpas.—iO.

अध्याय ५१

श्लोक 32

इत्येते पावकस्याग्नेर् द्विजैः पुत्राः प्रकीर्तिताः ततः सुतास्तु सौवीर्याद् गन्धर्वैरसुरैर् हृताः

ityete pāvakasyāgner dvijaiḥ putrāḥ prakīrtitāḥ tataḥ sutāstu sauvīryād gandharvairasurair hṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

'मधुजिते नमः' से दोनों हाथोंका, “चक्रिणे नमः' से बाँयीं भुजाका, 'गदिने नमः” से दाहिनी भुजाका, “वैकुण्ठाय नमः” से कण्ठका, 'यज्ञमुखाय नमः ' से मुखका, ' अशोकनिधये नमः ' से नासिकाका, ' वासुदेवाय नमः? से दोनों नेत्रोंका, “वामनाय नमः ' से ललाटका, “हरये नमः” से दोनों भौहोंका, “माधवाय नमः' से बालोंका, ' विश्वरूपिणे नम: ' से किरीटका और ' सर्वात्मने नमः” से सिरका पूजन करना चाहिए इस प्रकार हर्षपूर्वक फल, पुष्पमाला और चन्दन आदिसे भगवान् गोविन्दका पूजन करनेके पश्चात् मण्डल बनाकर वेदीका निर्माण कराये। वह वेदी बीस अंगुल लम्बी-चौड़ी, चारों ओरसे चौकोर, उत्तरकी ओर ढालू,

English

Here ends the ninety-seraith chapter describing the Sunday ordinance (Vrata,) X and ikejj vara said: — Narada! I shall now describe to you the way how the ordinance of Sankrauti, which in the next world gives everlasting boons of all kinds, is to be brought to a close.— 1.

अध्याय ५१

श्लोक 33

मथितो यस्त्वरण्यां तु सो ऽग्निराप समिन्धनम् आयुर् नाम्ना तु भगवान् पशौ यस्तु प्रणीयते

mathito yastvaraṇyāṃ tu so 'gnirāpa samindhanam āyur nāmnā tu bhagavān paśau yastu praṇīyate

हिन्दी अर्थ

चिकनी, सुन्दर और तीन ओर वप्र (परिधि)-से युक्त चाहिए। वेदीके ऊपर आठ अङ्गुलकी बनायी जाय। तत्पश्चात् बुद्धिमान् व्रती सूपमें नदीकी बालुकासे लक्ष्मीको मूर्ति अङ्कित करे और उस सूपको वेदीपर रखकर 'देव्यै नमः', 'शान्त्यै नमः', ' लक्ष्म्यै नमः',

English

Tlic Sankrdnti ordinance shouhl he observed on the day of equinoxes or solstices. The day, prior to Sankrauti, the devotee should have his meals only once; ami, on the following ilay, he should bathe in water mixed with sesanium, after brushing his teeth. — 2.

अध्याय ५१

श्लोक 34

आयुषो महिमान्पुत्रो दहनस्तु ततः सुतः पाकयज्ञेष्व् अभीमानी हुतं हव्यं भुनक्ति यः

āyuṣo mahimānputro dahanastu tataḥ sutaḥ pākayajñeṣv abhīmānī hutaṃ havyaṃ bhunakti yaḥ

हिन्दी अर्थ

' हृष्ट्यै नमः” के उच्चारणपूर्वक लक्ष्मीकी अर्चना करे और यों प्रार्थना करे- विशोका (लक्ष्मीदेवी) मेरे दुःखोंका नाश करें, विशोका मेरे लिये वरदायिनी हों, विशोका मुझे धन-सम्पत्ति दें और विशोका मुझे सम्पूर्ण सिद्धियाँ प्रदान करें।' तदनन्तर श्वेत वस्त्रोंसे सूपको परिवेष्टित कर नाना प्रकारके फलों, वस्त्रों और स्वर्णमय कमलसे लक्ष्मीकी पूजा करे। चतुर व्रती सभी रात्रियोंमें कुशोदक पान करे और सारी रात नाच-गान आदिका आयोजन भुक्त्वा श्रुत्वा पुराणानि तद् दिनं चातिवाहयेत्

English

On the (lay of the Sankrauti, the devotee should draw on the earth a lotus of eight petals with sandal, in the centre of which pericarps should be made, whore tiie presence of the Sun should be invoked. — 3. The Sun sliould be located in the perierap, Aditya in the east, and salutatieThs should be made in the south, after reciting ' Onarchise namah, Uifiginan(]alaya naninh' " Savitre namah " in the south-west, " Tapanaya namah" in the west, Bhnga in the north-west should be located and worshipped constantly. Martanda should be located in the north and Visnii in the north-east. These should be adored with incense, liowers, fruits and eatables, on an altar. — 4-6.

अध्याय ५१

श्लोक 35

सर्वस्माद्देवलोकाच्च हव्यं कव्यं भुनक्ति यः पुत्रो ऽस्य सहितो ह्यग्निर् अद्भुतः स महायशाः

sarvasmāddevalokācca havyaṃ kavyaṃ bhunakti yaḥ putro 'sya sahito hyagnir adbhutaḥ sa mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

यथा न लक्ष्मीर्देवेश त्वां परित्यज्य गच्छति। तथा सुरूपतारोग्यमशोकश्चास्तु मे सदा यथा देवेन रहिता न लक्ष्मीर्जायते क्कचित्। तथा विशोकता मेऽस्तु भक्तिरग्र्या च केशवे

English

A golden vessel of clarified butter, with a pitcher of water, should

अध्याय ५१

श्लोक 36

प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हृतं हव्यं भुनक्ति यः अद्भुतस्य सुतो वीरो देवांशस्तु महान्स्मृतः

prāyaścitteṣvabhīmānī hṛtaṃ havyaṃ bhunakti yaḥ adbhutasya suto vīro devāṃśastu mahānsmṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पलं करवीरं च बाणमम्लानकुङ्कमम्। केतकी सिन्धुवारं च मल्लिका गन्धपाटला। करावे। तीन पहर रात व्यतीत होनेपर व्रती मनुष्य स्वयं नींद त्यागकर उठ पड़े और अपनी शक्तिके अनुसार शय्यापर सोते हुए तीन या एक द्विज-दम्पतिके पास जाकर वस्त्र, पुष्पमाला और चन्दन आदिसे

English

TUB UAT8YA PUBAUAM. be given away to the Brahiiiaua; and the lotus ehoulci also be made of gold, according to the means of the devotee, and given away to the Brahmana.

अध्याय ५१

श्लोक 37

विविधाग्निस्ततस्तस्य तस्य पुत्रो महाकविः विविधाग्निसुतादर्काद् अग्नयो ऽष्टौ सुताः स्मृताः

vividhāgnistatastasya tasya putro mahākaviḥ vividhāgnisutādarkād agnayo 'ṣṭau sutāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

' जलशायिने नमोऽस्तु '- जलशायी भगवानको नमस्कार है—यों कहकर उनकी पूजा करे। इस प्रकार रातमें गीत-वाद्य आदि कराकर जागरण करे तथा प्रात:काल स्नान कर पुनः द्विज-दम्पतिका पूजन करे और कृपणता छोड़कर अपनी सामर्थ्यके अनुकूल उन्हें भोजन करावे। फिर स्वयं भोजन करके पुराणोंकी कथाएँ सुनते हुए वह दिन व्यतीत करे। प्रत्येक मासमें इसी विधिसे सारा कार्य सम्पन्न करना चाहिए॥ १२-२३ ड ॥

English

Afterwards, the Arghya, eoiisistihg of water, sandal and flowers, should be placed on the flour as an oblation to flic Sun, by nciting the following mantra: " Vijfvii}*;! Visvanlpfiya Visvadliainiie Svayainbhiibe

अध्याय ५१

श्लोक 38

काम्यास्विष्टिष्वभीमानी रक्षोहायतिकृच्च यः सुरभिर्वसुमान्नादो हर्यश्वश्चैव रुक्मवान्

kāmyāsviṣṭiṣvabhīmānī rakṣohāyatikṛcca yaḥ surabhirvasumānnādo haryaśvaścaiva rukmavān

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार व्रतको समासिके अवसरपर गद्दा, चादर, तकिया आदि उपकरणोंसे युक्त एक सुन्दर शय्या गुड-धेनुके साथ दान करके यों प्रार्थना करे--' देवेश! जिस प्रकार लक्ष्मी आपका परित्याग करके अन्यत्र नहीं जातीं, उसी प्रकार मुझे सदा सौन्दर्य, नीरोगता और निःशोकता प्राप्त हो जैसे लक्ष्मी कहीं भी आपसे वियुक्त होकर नहीं प्रकट होतीं, वैसे ही मुझे भी विशोकता और भगवान् केशवके प्रति उत्तम भक्ति प्राप्त हो।' वैभवको अभिलाषा रखनेवाले व्रतीको इस मन्त्रके उच्चारणके

English

Xamananta naino dhatre Riksam 'aju.Vnnpati/' Tliis ritual sliould be observed oadi inunth,.»r at llio end of the viar. All the twelve vralus should be done at the jaine lime. -b-O. Then libations of rict cooked in milk uml sugar, sliould be poured into the tire and HiAlmianas should be saiislied with eatables (hi tliat oceasitJii, 12 piteliers of water, with a few gems, 12 golden lotus flowers and 12 mileli eo\v> of gentle disposition, or only 8, 7 or 4 such cows dii the la.sl ease, the cows bein.u 'Ire-M**! and garlanded'*, aeemding lo tlie means of the devoter, diould be given to a ponr and deserving Hrrdimana, after their horn> being I'overed with g»»!d, their hoofs with silver, along with milking pots of lell metal. In the devnteo lie a very poor man, he may give only.me mileh 1"-! 1.

अध्याय ५१

श्लोक 39

प्रवर्ग्यः क्षेमवांश्चैव इत्यष्टौ च प्रकीर्तिताः शुच्यग्नेस्तु प्रजा ह्येषा अग्नयश्च चतुर्दश

pravargyaḥ kṣemavāṃścaiva ityaṣṭau ca prakīrtitāḥ śucyagnestu prajā hyeṣā agnayaśca caturdaśa

हिन्दी अर्थ

कर देना चाहिए। इस व्रतमें कमल, करवीर (कनेर), बाण (नीलकुसुम या आगस्त्य वृक्षका पुष्प), ताजा (बिना कुम्हलाया हुआ) कुङ्कुम, केतकी (केवडा), सिन्दुवार, मल्लिका, गन्धपाटला, कदम्ब, कुब्जक और कदम्बं कुब्जकं जातिः शस्तान्येतानि सर्वदा ॥ २८ जाती-ये पुष्प सदा प्रशस्त माने गये हैं॥२४--२८॥

English

Afterwards, an imago of (-arth, ahing with that wf the serpent tesa,.should be made in gold, silver. <'o|.per oi' evr-n (d' kneaded flour, aeeord- ing to the means of the devott e.;md gi\eii away to IIk* IJralimana, along with a golden image of the Sun. A'< far as po>>ibl(*, no miserliness should lie exerc.isetJ in tliis ritual: hw lia- man vh,ing -o. in spite of having riches undoubtedly goes to iicdl.-- 12

अध्याय ५१

श्लोक 40

इत्येते ह्यग्नयः प्रोक्ताः प्रणीता ये हि चाध्वरे समतीते तु सर्गे ये यामैः सह सुरोत्तमैः

ityete hyagnayaḥ proktāḥ praṇītā ye hi cādhvare samatīte tu sarge ye yāmaiḥ saha surottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे विशोकद्वादशीव्रतं नामैकाशीतितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें विशोकद्वादशीत्रत नामक इक्यासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ गुड-धेनुके' दानकी विधि और उसकी महिमा

English

Xarada! 'n.ewiiM ihl-.»niiiiajiee. eiijoys in heaven the liononr and resj crl by all the vbindliarva.s. for a> Jong as Indra ainl otlter gods, eartli and tin*.-('vi'n •.(•cans, ilie Himalayas and otlier mountains.survive.-- 1 'h

अध्याय ५१

श्लोक 41

स्वायम्भुवे ऽन्तरे पूर्वम् अग्नयस्ते ऽभिमानिनः एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेष्विह

svāyambhuve 'ntare pūrvam agnayaste 'bhimāninaḥ ete viharaṇīyeṣu cetanācetaneṣviha

हिन्दी अर्थ

किं रूपं केन मन्त्रेण दातव्यं तदिहोच्यताम्॥ तदिदानीं प्रवक्ष्यामि सर्वपापविनाशनम्॥

English

His piety being < oi].un.u*d. llio dovfHce is boiai, in the begijining creation, a sovereign ol good family, f ridowed with all kingly virtues and blessed with liandsoine forui Mov(»i<l of delV)rmity) and many a child, wife, friend and relation.— M.

अध्याय ५१

श्लोक 42

स्थानाभिमानिनो ऽग्नीध्राः प्रागासन्हव्यवाहनाः काम्यनैमित्तिकाद्यास्ते ये ते कर्मस्ववस्थिताः

sthānābhimānino 'gnīdhrāḥ prāgāsanhavyavāhanāḥ kāmyanaimittikādyāste ye te karmasvavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्राग्ग्रीवं विन्यसेद् भुवि। लघ्वेणकाजिनं तद्वद् वत्सं च परिकल्पयेत्। प्राङ्मुखीं कल्पयेद् धेनुमुदक्पादां सवत्सकाम्॥ अर्धभारेण वत्सः स्यात् कनिष्ठा भारकेण तु।

English

( die who reads alMnil this »Surya iankranti with devotion, or hears or advises others to road it, is liomnired by flie Devas in the realm of Indra. —lo. Heie mds the Hiapfer deftcrihvKj Lite mode of hrimjivfi

अध्याय ५१

श्लोक 43

पूर्वे मन्वन्तरे ऽतीते शुक्रैर्यामैश्च तैः सह एते देवगणैः सार्धं प्रथमस्यान्तरे मनोः

pūrve manvantare 'tīte śukrairyāmaiśca taiḥ saha ete devagaṇaiḥ sārdhaṃ prathamasyāntare manoḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुचिमुक्ताफलेक्षणौ॥ क्षौमपुच्छौ कांस्यदोहाविन्द्रनीलकतारकौ॥

English

the Sankrfhili vrata to a close.

अध्याय ५१

श्लोक 44

इत्येता योनयो ह्यक्ताः स्थानाख्या जातवेदसाम् स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सवर्णान्तेषु सप्तसु

ityetā yonayo hyaktāḥ sthānākhyā jātavedasām svārociṣādiṣu jñeyāḥ savarṇānteṣu saptasu

हिन्दी अर्थ

मनुने पूछा--जगत्पते! अब आप मुझे (अभी विशोकद्वादशीके प्रसङ्गमें निर्दिष्ट) गुड-धेनुका विधान बतलाइये। साथ ही उस गुड-धेनुका कैसा रूप होता है और उसे किस मन्त्रका पाठ करके दान करना चाहिए-यह भी बतलानेकी कृपा कीजिये मत्स्यभगवानूने कहा राजर्षे! इस लोकमें गुड- धेनुके विधानका जो रूप है और उसका दान करनेसे जो फल प्राप्त होता है, उसका मैं अब वर्णन कर रहा हूँ। वह समस्त पापोंका विनाशक है। गोबरसे लिपी-

English

Nandikeifvara said: — NArada! J shall now relate to you ViRuu vrata, known as the Vtbhflti-DvAdatJi vrata, which is held in veneration by all the DovSs." — 1. On the tenth day of the brighi fortnight, in the inontlj of KArtika, Chaitra, VaiiSAkha, Margarfirsa, Phfilguna or Asadha, tlie derotee should have a light meal; and in the day time, after performing his evening prayers, make the following resolatif)n: — 2.

अध्याय ५१

श्लोक 45

तैरेवं तु प्रसंख्यातं साम्प्रतानागतेष्विह मन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्

tairevaṃ tu prasaṃkhyātaṃ sāmpratānāgateṣviha manvantareṣu sarveṣu lakṣaṇaṃ jātavedasām

हिन्दी अर्थ

पुती भूमिपर सब ओरसे कुश बिछाकर उसपर चार हाथ लम्बा काला मृगचर्म स्थापित कर दे, जिसका अग्रभाग पूर्व दिशाको ओर हो। उसी प्रकार एक छोटे मृगचर्ममें बछड़ेको कल्पना करके उसीके निकट रख दे। फिर उसमें पूर्व मुख और उत्तर पैरवाली सवत्सा गौकी कल्पना करनी चाहिए। चार भार गुडसे बनी हुई गुड- धेनु सदा उत्तम मानी गयी है। उसका बछड़ा एक भार गुडका बनाना चाहिए। दो भार गुडकी बनी हुई धेनु

English

" Oh God, on the eleventh day 1.'*hall keep a rigid fast and worship JanArdaiia. I shall break the fast on the twelfth day, in company of the Bnllimanas. — 3.

अध्याय ५१

श्लोक 46

मन्वन्तरेषु सर्वेषु नानारूपप्रयोजनैः वर्तन्ते वर्तमानैश्च यामैर्देवैः सहाग्नयः

manvantareṣu sarveṣu nānārūpaprayojanaiḥ vartante vartamānaiśca yāmairdevaiḥ sahāgnayaḥ

हिन्दी अर्थ

मध्यम कही गयी है। उसका बछडा आधा भार गुडका होना चाहिए। एक भार गुडकी बनी धेनु कनिष्ठा होती है, उसका बछड़ा चौथाई भार गुडका बनता है। तात्पर्य यह है कि अपने गृहकी सम्पत्तिके अनुसार इस (गौ)- का निर्माण कराना चाहिए इस प्रकार गौ और बछडेकी कल्पना करके उन्हें श्वेत एवं महीन वस्त्रसे आच्छादित कर दे। फिर घीसे उनके मुखकी, सीपसे कानोंकी, गन्नेसे पैरोंकी, श्वेत मोतीसे नेत्रोंकी, श्वेत सूतसे नाड़ियोंकी, श्वेत कम्बलसे गलकम्बलकी, लाल रंगके चिहसे पीठकी, श्वेत रंगके मृगपुच्छके बालोंसे रोएँकी, मूँगेसे दोनों भौंहोंकी, मक्खनसे दोनोंके स्तनोंकी, रेशमके धागेसे पूँछकी, काँसासे दोहनीकी,

English

Keiava! let there be no hindrance in theohservanee of iny fast/' He should utter '*Orn namo N/miyanaya namah " Oni, Salutations be to NarAyanah before retiring to bed. — 4. (hi getting up in the morning, he should recite f iriyatri lOS tiine<, and then woi-ship Lord Visuu with wliite sandal and flowers.—

अध्याय ५१

श्लोक 47

अनागतैः सुरैः सार्धं वत्स्यन्तो ऽनागतास्त्वथ इत्येष प्रचयो ऽग्नीनां मया प्रोक्तो यथाक्रमम् विस्तरेणानुपूर्व्या च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

anāgataiḥ suraiḥ sārdhaṃ vatsyanto 'nāgatāstvatha ityeṣa pracayo 'gnīnāṃ mayā prokto yathākramam vistareṇānupūrvyā ca kimanyacchrotumicchatha

हिन्दी अर्थ

इन्द्रनीलमणिसे आँखोंकी तारिकाओंकी, सुवर्णसे सींगके १. यह अध्याय पद्मपु० १। २१, वराहपुराण १०२, कृत्यकल्पतरु ५, दानकाण्ड तथा दानमयूख, दानसागरादिमें विशेष

English

The feet should ho w'orshipped after reciting Vihhntaye namah," the knees after reciting ** Asfokaya namah," the thighs after reciting * Sivaya namah," the waist after reciting " Visvamfirtaye nainah," the male organ of generation after reciting " KandarpAya mnmah," tlte hands after reciting '' Adityaya namah," the stomach after reciting " Damoda- raya namah," the breasts after reciting " VAsudevaia namah," the chest after reciting " Madliavaya namah," the neck after reciting Ctkanthine namah," the mouth after reciting " Sridharaya namah, " and the liair after reciting " Kerfavaya namah," the back after reciting " arafigadharAya namah," the ears after reciting " Varadaya namah," the head after reciting " Sarvatinane namah," with His other names, nV, " lafikapanye namah," " ChakrapAnye namah," " Asipanaye namah," " OadapAnaye namah," and " PadmapAnaye namah." — fi-0.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 51
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.