Matsya Purana· Matsya Purāṇa
52
अध्याय 52 / 176

Adhyaya 52

26 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ26 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५२

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ५२ इदानीं प्राह यद्विष्णुः पृष्टः परममुत्तमम् तदिदानीं समाचक्ष्व धर्माधर्मस्य विस्तरम्

matsya-purāṇa 52 idānīṃ prāha yadviṣṇuḥ pṛṣṭaḥ paramamuttamam tadidānīṃ samācakṣva dharmādharmasya vistaram

हिन्दी अर्थ

शुद्धरूपसे उद्धृत है। तदनुसार इसे भी शुद्ध किया गया है। २. दो हजार पल अर्थात् तीन मनके वजनको “भार! कहते हैं। नानाफलसमायुक्तौ घ्राणगन्धकरण्डकौ। इत्येवं रचयित्वा तौ धूपदीपैरथार्चयेत् या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता। धेनुरूपेण सा देवी मम शान्तिं प्रयच्छतु

English

A golden fish should be made and also a lotus of gold, according to the means and wishes of the devotee; and a pitcher, full of water, should be placied in front of it. — 10.

अध्याय ५२

श्लोक 2

एवमेकार्णवे तस्मिन् मत्स्यरूपी जनार्दनः विस्तारमादिसर्गस्य प्रतिसर्गस्य चाखिलम्

evamekārṇave tasmin matsyarūpī janārdanaḥ vistāramādisargasya pratisargasya cākhilam

हिन्दी अर्थ

देहस्था या च रुद्राणी शंकरस्य सदा प्रिया। धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु लक्ष्मीर्या लोकपालानां सा धेनुर्वरदास्तु मे

English

Afterwards, a vessel, full of molasses and covered with a white cloth, together with some sesamum, should be placed. The devotee should keep up the night with the recitation of Itihasas. — 11.

अध्याय ५२

श्लोक 3

कथयामास विश्वात्मा मनवे सूर्यसूनवे कर्मयोगं च सांख्यं च यथावद्विस्तरान्वितम्

kathayāmāsa viśvātmā manave sūryasūnave karmayogaṃ ca sāṃkhyaṃ ca yathāvadvistarānvitam

हिन्दी अर्थ

स्वधा या पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजां च या। सर्वपापहरा धेनुस्तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे यास्ताः पापविनाशिन्यः पठ्यन्ते दश धेनवः। तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानि च नराधिप सप्तमी शर्कराधेनुर्द॑धिधेनुस्तथाष्टमी। रसधेनुश्च नवमी दशमी स्यात् स्वरूपतः

English

On the following morning the golden fish and lotus, along with the pitcher of water, should be given away to some good Brrdnnana with a large family, — 12,

अध्याय ५२

श्लोक 4

श्रोतुमिच्छामहे सूत कर्मयोगस्य लक्षणम् यस्मादविदितं लोके न किंचित्तव सुव्रत

śrotumicchāmahe sūta karmayogasya lakṣaṇam yasmādaviditaṃ loke na kiṃcittava suvrata

हिन्दी अर्थ

सुवर्णधेनुमप्यत्र केचिदिच्छन्ति मानवाः एतदेवं विधानं स्यात्त एवोपस्कराः स्मृताः

English

THIS MAT8YA PVRANAM.

अध्याय ५२

श्लोक 5

कर्मयोगं च वक्ष्यामि यथा विष्णुविभाषितम् ज्ञानयोगसहस्राद्धि कर्मयोगः प्रशस्यते

karmayogaṃ ca vakṣyāmi yathā viṣṇuvibhāṣitam jñānayogasahasrāddhi karmayogaḥ praśasyate

हिन्दी अर्थ

अशेषयज्ञफलदाः सर्वाः पापहराः शुभाः आभूषणोंकी, चाँदीसे खुरोंकी और नाना प्रकारके 'फलोंसे नासापुटोंकी रचना कर धूप, दीप आदिद्वारा उनकी अर्चना करनेके पश्चात् यों प्रार्थना करे ॥२--१०॥ “जो समस्त प्राणियों तथा देवताओंमें निवास करनेवाली लक्ष्मी हैं, धेनुरूपसे वही देवी मुझे शान्ति प्रदान करें। जो सदा शङ्करजीके वामाङ्गमें विराजमान रहती हैं तथा उनकी प्रिय पत्नी हैं, वे रुद्राणीदेवी धेनुरूपसे मेरे पापोंका विनाश करें। जो लक्ष्मी विष्णुके

English

At that time, the devotee should pray • " As Tl)on, 0 I/)rd Vinu, art never devoid of any prosperil}' (Vihluiti\ so plo<ML4o extricate me from the meshes and manifold calamities of this world/' — 13.

अध्याय ५२

श्लोक 6

कर्मयोगोद्भवं ज्ञानं तस्मात्तत्परमं पदम् कर्मज्ञानोद्भवं ब्रह्म न च ज्ञानमकर्मणः

karmayogodbhavaṃ jñānaṃ tasmāttatparamaṃ padam karmajñānodbhavaṃ brahma na ca jñānamakarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वक्षःस्थलपर विराजमान हैं, जो स्वाहारूपसे अग्निको पत्नी हैं तथा जो चन्द्र, सूर्य और इन्द्रकी शक्तिरूपा हैं, वे ही धेनुरूपसे मेरे लिये सम्पत्तिदायिनी हों । जो ब्रह्माकी लक्ष्मी हैं, जो कुबेरकी लक्ष्मी हैं तथा जो लोकपालोंकी लक्ष्मी हैं, वे धेनुरूपसे मेरे लिये वरदायिनी हों । जो लक्ष्मी प्रधान पितरोंके लिये स्वधारूपा हैं, जो यज्ञभोजी अग्नियोंके लिये स्वाहारूपा हैं, समस्त पापोंको हरनेवाली वे ही धेनुरूपा हैं, अतः मुझे शान्ति प्रदान करें।' इस प्रकार उस गुड-

English

The devotee should pvo away one in each month of the year tlie golden images of the ten incarnations M>f the snprenn 0o(h as well as of Dattutreya and Vedavvasa, along willi a lotus of gold. During tltis period the devotee shonltl avoid the ('('uipany of rogues and the wicked. —14.

अध्याय ५२

श्लोक 7

तस्मात्कर्मणि युक्तात्मा तत्त्वमाप्नोति शाश्वतम् वेदो ऽखिलो धर्ममूलम् आचारश्चैव तद्विदाम्

tasmātkarmaṇi yuktātmā tattvamāpnoti śāśvatam vedo 'khilo dharmamūlam ācāraścaiva tadvidām

हिन्दी अर्थ

धेनुको आमन्त्रित कर उसे ब्राह्मणको निवेदित कर दे। यही विधान घृत-तिल आदि सम्पूर्ण धेनुओंके दानके लिये कहा जाता है। नरेश्वर! अब जो दस पापविनाशिनी गौएँ बतलायी जाती हैं, उनका नाम और स्वरूप बतला मधु-धेनु, सातवीं शर्करा-धेनु, आठवीं दधि-धेनु, नवीं रस-धेनु और दसवीं स्वरूपतः प्रत्यक्ष धेनु है। द्रव (बहनेवाले) पदार्थोंसे बननेवाली गौओंका स्वरूप घट है और अद्रव पदार्थाँसे बननेवाली गौओंका उन-उन पदार्थोकी राशि है । इस लोकमें कुछ मानव सुवर्ण-धेनुकी तथा अन्य महर्षिगण नवनीत (मक्खन) और रल्लोंसे भी गौकी रचनाकी इच्छा करते हैं । परंतु सभीके लिये यही विधान है और ये ही सामग्रियाँ भी हैं। सदा पर्व-पर्वपर

English

After observing the fast like this for tw(dve months, on each Dvfidarfi, the devotee at the eonelnsion the year, slj(»uhi give away t'> his precep- tor a bedding, a mount of salt and a cow. - 15.

अध्याय ५२

श्लोक 8

अष्टावात्मगुणास् तस्मिन् प्रधानत्वेन संस्थिताः दया सर्वेषु भूतेषु क्षान्ती रक्षातुरस्य तु

aṣṭāvātmaguṇās tasmin pradhānatvena saṃsthitāḥ dayā sarveṣu bhūteṣu kṣāntī rakṣāturasya tu

हिन्दी अर्थ

अपनी श्रद्धाके अनुसार मन्त्रोच्चारणपूर्वक आवाहनसहित इन गौओंका दान करना चाहिए; क्योंकि ये सभी भोग और मोक्षरूप फल प्रदान करनेवाली हैं इस प्रकार गुड-धेनुके वर्णन-प्रसङ्गसे मैंने सभी धेनुओंका वर्णन कर दिया। ये सभी सम्पूर्ण यज्ञोंका फल प्रदान करनेवाली, कल्याणकारिणी और पापहारिणी हैं। चूँकि इस लोकमें विशोकद्वादशी-

English

A man of means may also give away a village or a lionst and honor his preceptor with diverse raime?ils and ornom(*nts. -1(5.

अध्याय ५२

श्लोक 9

अनसूया तथा लोके शौचमन्तर्बहिर्द्विजाः अनायासेषु कार्येषु माङ्गल्याचारसेवनम्

anasūyā tathā loke śaucamantarbahirdvijāḥ anāyāseṣu kāryeṣu māṅgalyācārasevanam

हिन्दी अर्थ

व्रत सभी व्रतोंमें श्रेष्ठ माना गया है, इसलिये उसका तदङ्गत्वेन चैवात्र गुडधेनुः प्रशस्यते॥ २४ अङ्ग होनेके कारण गुड-धेनु भी प्रशस्त मानी गयी है। अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातेऽथवा पुनः। उत्तरायण और दक्षिणायनके दिन, पुण्यप्रद विषुवयोग, गुडधेन्वादयो देयास्तूपरागादिपर्वसु॥ २५ व्यतीपातयोग अथवा सूर्य-चन्द्रके ग्रहण आदि पर्वोपर इन गुड-धेनु आदि गौओंका दान करना चाहिए। यह

English

Other Bivilimanas slioid! be feasted, luvording to the tneans of the devotee and satisfnMl by being given ehnhe'. j('\v» Is, money, ('rnainents cows, &c. A man with limited irn'iins should givj' only as mueh as lie can afford. —17.

अध्याय ५२

श्लोक 10

न च द्रव्येषु कार्पण्यम् आर्तेषूपार्जितेषु च तथास्पृहा परद्रव्ये परस्त्रीषु च सर्वदा

na ca dravyeṣu kārpaṇyam ārteṣūpārjiteṣu ca tathāspṛhā paradravye parastrīṣu ca sarvadā

हिन्दी अर्थ

विशोकद्वादशी चैषा पुण्या पापहरा शुभा। विशोकद्वादशी पुण्यदायिनी, पापहारिणी और मङ्गलकारिणी यामुपोष्य नरो याति तद् विष्णोः परमं पदम्॥ २६ है। इसका व्रत करके मनुष्य विष्णुके परमपदको प्राप्त हो जाता है तथा इस लोकमें सौभाग्य, नीरोगता और इह लोके च सौभाग्यमायुरारोग्यमेव च। दीर्घायुका उपभोग करके मरनेपर श्रीहरिका स्मरण करता वैष्णवं पुरमाप्रोति मरणे च स्मरन् हरिम्॥ २७ हुआ विष्णुलोकको चला जाता है। धर्मज्ञ नरेश! उसे नौ अरब अठारह हजार वर्षोतक शोक, दुःख और दुर्गतिकी

English

A very poor man. hut having siner-n' dev«»ti(ui to Lord Madliava, may worship Lonl Vishnu f<>r a e *np](' of y* iom wiili tlowf'rs alone. — IS.

अध्याय ५२

श्लोक 11

अष्टावात्मगुणाः प्रोक्ताः पुराणस्य तु कोविदैः अयमेव क्रियायोगो ज्ञानयोगस्य साधकः

aṣṭāvātmaguṇāḥ proktāḥ purāṇasya tu kovidaiḥ ayameva kriyāyogo jñānayogasya sādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

नवार्लुदसहस्राणि व्हा चाष्टौ मत मित् प्राप्ति नहीं होती। अथवा जो स्त्री नित्य नाच-गानमें तत्पर न शोकदुःखदौर्गत्यं तस्य संजायते नृप॥ २८ रहकर इस विशोकद्वादशीत्रतका अनुष्ठान करती है, नारी वा कुरुते या तु विशोकद्वादशीब्रतम्। उसे भी वही पूर्वोक्त फल प्रास होता है। राजन्! नृत्यगीतपरा नित्यं इसलिये वैभवकी अभिलाषा रखनेवाले पुरुषको उत्कृष्ट पत्पगीतधरा विलय खाम तफलपबाजुनत एन भक्तिके साथ श्रीहरिके समक्ष नित्य-निरन्तर गायन- तस्मादग्रे हरेर्नित्यमनन्तं गीतवादनम्। वादनका आयोजन करना चाहिए। इस प्रकार जो कर्तव्यं भूतिकामेन भक्त्या तु परया नृप॥ ३० मनुष्य इस व्रत-विधानको पढ़ता अथवा श्रवण करता इति पठति य इत्थं यः शृणोतीह सम्यङ्- है एवं मधु, मुर और नरक नामक राक्षसोंके शत्रु

English

One who (ibserves the Vibhuri-d v.ola.'ti ordiname like tbi.s, liberates himself from all sins and alhu ]inihlit<K of hi* aiM Csioix lie is n«»l oppresseil with grief, diseasfM*r |>ovri ty diiri.ig tliousai'ds id births. lie is always born as a «ic'Votee of Vivjju r Siva, and, alter >.j>('nding ]08 thou- sand yngas in heaven, is Ijorij a- a kin*,; - -

अध्याय ५२

श्लोक 12

कर्मयोगं विना ज्ञानं कस्यचिन् नेह दृश्यते श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मम् उपतिष्ठेत्प्रयत्नतः

karmayogaṃ vinā jñānaṃ kasyacin neha dṛśyate śrutismṛtyuditaṃ dharmam upatiṣṭhetprayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

मधुमुरनरकारेरर्चनं यः श्रीहरिके पूजनको भलीभाँति देखता है तथा वैसा श्च॒ पश्थेत्। करनेके लिये लोगोंको सम्मति देता है, वह इन्द्रलोकमें

English

Here eufh tit f niuf'ty-vlnlli vJtaitii v 1 rratn,

अध्याय ५२

श्लोक 13

देवतानां पितॄणां च मनुष्याणां च सर्वदा कुर्यादहरहर्यज्ञैर् भूतर्षिगणतर्पणम्

devatānāṃ pitṝṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca sarvadā kuryādaharaharyajñair bhūtarṣigaṇatarpaṇam

हिन्दी अर्थ

मतिमपि च जनानां यो ददातीन्द्रलोके वास करता है और एक कल्पतक देवगणोंद्वारा पूजित वसति स बिबुधौधैः पूज्यते कल्पमेकम्॥ ३९ होता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे विशोकद्वादशीब्रतं नाम द्वयशीतितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें विशोकद्वादशीव्रत नामक बयासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

(dIAPTEIt (■

अध्याय ५२

श्लोक 14

स्वाध्यायैरर्चयेच्चर्षीन् होमैर्विद्वान्यथाविधि पितॄञ्छ्राद्धैर् अन्नदानैर् भूतानि बलिकर्मभिः

svādhyāyairarcayeccarṣīn homairvidvānyathāvidhi pitṝñchrāddhair annadānair bhūtāni balikarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

पर्वतदानके दस भेद, धान्यशैलके दानकी विधि और उसका माहात्म्य नारद उवाच नारदजीने पूछा-- भगवन्! अब मैं विविध दानोंके भगवञ््ओरोतुमिच्छामि दानमाहात्म्यमुत्तमम्। उत्तम माहात्म्यको श्रवण करना चाहता हुँ, जो देवगणों यदक्षयं परे लोके देवर्षिगणपूजितम्॥ १ एवं ऋषिसमूहोंद्वारा पूजित और परलोकमें अक्षय फल देनेवाला है

English

Nandikojvara said In tiie dayj gon(' by, during the Uulhantara Kalpa,. there lived a miglily king, as illusirions a- the Sun. who was known by the name of Pus]>avrdiana. — 1.

अध्याय ५२

श्लोक 15

पञ्चैते विहिता यज्ञाः पञ्चसूनापनुत्तये कण्डनी पेषणी चुल्ली जलकुम्भी प्रमार्जनी

pañcaite vihitā yajñāḥ pañcasūnāpanuttaye kaṇḍanī peṣaṇī cullī jalakumbhī pramārjanī

हिन्दी अर्थ

मेरोः प्रदानं वक्ष्यामि दशधा मुनिपुङ्गव। र कहा--सुनिुज्जव १ मेर पा यदादानाज्ञरों लोकाताप्रोपि “सात दानके दस भेदोंको बतला रहा हूँ। जिनका दान करनेसे मनुष्य देवपूजित लोकोंको प्राप्त करता है। उसे इस पुराणेषु च वेदेषु यज्ञेष्वायतनेषु च। लोकमें जिस फलकी प्राप्ति होती है, वह वेदों और न तत्फलमधीतेषु कृतेष्विह यदश्नुते॥ ३ पुराणोंके अध्ययनसे, यज्ञानुष्टानसे और देव-मन्दिर आदिके तस्माद् विधानं वक्ष्यामि पर्वतानामनुक्रमात्। प्रथमो धान्यशैलः स्याद् द्वितीयो लवणाचलः

English

Nfirada! Ihahma, being pleaseil with liis asceticism, presented him with a lotus of g<dd that could move abmit at will.— 2. * (With its help) the king began to wander about at bis pleasure in the seven dvtpas as well as in the abode of tbe gods, in company of Itis citizens. — 3.

अध्याय ५२

श्लोक 16

पञ्च सूना गृहस्थस्य तेन स्वर्गं न गच्छति तत्पापनाशनायामी पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः

pañca sūnā gṛhasthasya tena svargaṃ na gacchati tatpāpanāśanāyāmī pañca yajñāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चमस्तिलशैलः स्यात् षष्ठः कार्पासपर्वतः राजतो नवमस्तद्दद् दशमः शर्कराचलः

English

At the beginning of the kalpa, tlie kingilom of this king, who lived in the lotus, was the seventh dvfpa:— on account of the great praise and honour given to it by the people, it came to be known as Puskara.— 4.

अध्याय ५२

श्लोक 17

द्वाविंशतिस्तथाष्टौ च ये संस्काराः प्रकीर्तिताः तद्युक्तो ऽपि न मोक्षाय यस्त्वात्मगुणवर्जितः

dvāviṃśatistathāṣṭau ca ye saṃskārāḥ prakīrtitāḥ tadyukto 'pi na mokṣāya yastvātmaguṇavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

विवाहोत्सवयज्ञेषु द्वादश्यामथ वा पुनः मण्डपं कारयेद् भक्त्या चतुरस्त्रमुदङ्मुखम्। प्रागुदक्प्रवणं तद्वत् प्राङ्मुर्रं च विधानतः ब्रह्माथ विष्णुर्भगवान् पुरारि- दिवाकरोऽप्यत्र हिरण्मयः स्यात्।

English

OHAPTBR a The King was called Piipavihana by the Devas and the DAnavaa on ncoount of his having received the lotus for his conveyance. — 5.

अध्याय ५२

श्लोक 18

तस्मादात्मगुणोपेतः श्रुतिकर्म समाचरेत् गोब्राह्मणानां वित्तेन सर्वदा भद्रमाचरेत्

tasmādātmaguṇopetaḥ śrutikarma samācaret gobrāhmaṇānāṃ vittena sarvadā bhadramācaret

हिन्दी अर्थ

निर्माणसे भी नहीं प्राप्त होता। इसलिये अब मैं पर्वतोंके क्रमसे उनके विधानका वर्णन कर रहा हूँ। (उनके नाम हैं-) पहला धान्यशैल, दूसरा लवणाचल, तीसरा कार्पासपर्वत, सातवाँ घृतशैल, आठवाँ रल्रशैल, नवाँ रजतशैल और दसवाँ शर्कराचल । इनका विधान यथार्थरूपसे क्रमशः बतला रहा हूँ। सूर्यके उत्तरायण और दक्षिणायनके समय, पुण्यमय विषुवयोगमें, व्यतीपातयोगमें, ग्रहणके

English

Owing to his powers, acquired by the practice of penances, no place in the three worlds was inaccessible to him, seated on his lotus given by Lord Bralirn/i. His queen, I.Rvanyavati, was worthy to be honoured by thousands of ladies. In beauty and womanly virtues, she had no equal. She was like tlie Ooddess Par\Mti, the noble (-V)n8ort of the rx>rd Siva, — 6.

अध्याय ५२

श्लोक 19

गोभूहिरण्यवासोभिर् गन्धमाल्योदकेन च पूजयेद्ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्रवस्वात्मकं शिवम्

gobhūhiraṇyavāsobhir gandhamālyodakena ca pūjayedbrahmaviṣṇvarkarudravasvātmakaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

समय सूर्य अथवा चन्द्रमाके अदृश्य हो जानेपर, शुक्लपक्षकी तृतीया, द्वादशी अथवा पूर्णिमा तिथिके दिन, विवाह, उत्सव और यज्ञके अवसरोंपर तथा पुण्यप्रद शुभ नक्षत्रके योगमें विद्वान् दाताको शस्त्रादेशानुसार विधिपूर्वक धान्यशैल आदि पर्वतदानोंको करना चाहिए। इसके लिये तीर्थोमें, देवमन्दिरमें, गोशालामें अथवा अपने घरके आँगनमें ही भक्तिपूर्वक विधि-विधानके साथ एक चौकोर मण्डपका निर्माण करावे; उसमें उत्तर और पूर्व दिशामें दो दरवाजे हों और उसकी भूमि पूर्वोत्तर दिशामें ढालू हो। उस मण्डपकी गोबरसे लिपी-पुती भूमिपर कुश बिछाकर उसके बीचमें विष्कम्भपर्वतसहितः देय पदार्थकी पर्वताकार राशि

English

The king becjune the father of ten thou.sand virtuous princes, who all were renowned in archery. The king began to wonder at Ids in- comparable prosperity. One day, seeing the great sage Pracheta, appro- aching, ho addressed him thus: ~7. "OSage! how is it that tliero is «!uch an abundant e of prosperity ininybo\ise? How have I got a queen who is venerated oven by the Devas, and who has no equal even among the goddesses? Why has BrahinA become so much pleased with my little asceticism as to present me with such a lotus, (vast wonderful), that when myriads of kings, wuii ministers, elephants, people, and chariots entered into it, they appear small indeed, like so many galaxies of tYinkling stars with the moon herself in the imineasureable expanse of the firmament.— 8-0.

अध्याय ५२

श्लोक 20

व्रतोपवासैर् विधिवच्छ्रद्धया च विमत्सरः यो ऽसाव् अतीन्द्रियः शान्तः सूक्ष्मो ऽव्यक्तः सनातनः वासुदेवो जगन्मूर्तिस् तस्य सम्भूतयो ह्य् अमी

vratopavāsair vidhivacchraddhayā ca vimatsaraḥ yo 'sāv atīndriyaḥ śāntaḥ sūkṣmo 'vyaktaḥ sanātanaḥ vāsudevo jaganmūrtis tasya sambhūtayo hy amī

हिन्दी अर्थ

लगा दे। इस विषयमें एक हजार द्रोण! अन्नका पर्वत उत्तम, पाँच सौ द्रोणका मध्यम और तीन सौ द्रोणका कनिष्ठ माना जाता है॥ २--१२॥ महान् धान्यराशिसे बने हुए मेरु पर्वतको मध्यमें तीन स्वर्णमय वृक्षोंसे युक्त कर, पूर्व दिशामें मोती और हीरेसे, दक्षिण दिशामें गोमेद और पुष्पराग (पुखराज)- से, पश्चिम दिशामें गारुत्मत (पन्ना) और नीलम मणिसे,

English

" Hence, 0 Lord, wliat is the use of being born in the separate womb of the motlier? To obtain endless (good) results, 1 liave performed many a religious rite. Now please tell ns what is of ultimate good to me, ray wife and sons." -10.

अध्याय ५२

श्लोक 21

ब्रह्मा विष्णुश्च भगवान् मार्तण्डो वृषवाहनः अष्टौ च वसवस्तद्वद् एकादश गणाधिपाः लोकपालाधिपाश्चैव पितरो मातरस्तथा

brahmā viṣṇuśca bhagavān mārtaṇḍo vṛṣavāhanaḥ aṣṭau ca vasavastadvad ekādaśa gaṇādhipāḥ lokapālādhipāścaiva pitaro mātarastathā

हिन्दी अर्थ

उत्तर दिशामें वैदूर्य और पद्मराग मणिसे तथा चारों ओर चन्दनके टुकड़ों और मूँगेसे सुशोभित कर दे। उसे लताओंसे परिवेष्टित तथा सीपीके शिलाखण्डोंसे सुसज्जित कर दिया जाय। पुनः यजमान गर्वरहित होकर अनेकों द्विजसमूहोंके साथ उस पर्वतके मूर्धा-स्थानपर ब्रह्मा, भगवान् कार्य त्वनेकेश्च पुनर्हिजौधैः॥ १५ विष्णु, शङ्कर और सूर्यकी स्वर्णमयी मूर्ति स्थापित करे।

English

Hearing the above words of the king, the sage, after meditation, spoke the following YOl■(ls, about the wonderful former lives of the king: — " King! Previously you were born in the house of a hunter, and you led a life of sin from day to day. — 11.

अध्याय ५२

श्लोक 22

इमा विभूतयः प्रोक्ताश् चराचरसमन्विताः ब्रह्माद्याश् चतुरो मूलम् अव्यक्ताधिपतिः स्मृतः

imā vibhūtayaḥ proktāś carācarasamanvitāḥ brahmādyāś caturo mūlam avyaktādhipatiḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

१. सुमेरुगिरिके चारों ओर स्थित मन्दर, गन्धमादन, विपुल और सुपार्श्व नामक पर्वतोंको 'विष्कम्भपर्वत' कहा जाता है। २. बत्तीस सेरका एक प्राचीन मान।

English

Your body was hard, rough and also offensively stinking. Snakes ('oiled all over it. You had no fnend, mu* sons; neither kinsmen, nor sisters, nor parents. All were abused and cursed liy you. This beloved consort of yours was also against you. — 15.

अध्याय ५२

श्लोक 23

ॐ ॐ ब्रह्मणा चाथ सूर्येण विष्णुनाथ शिवेन वा अभेदात्पूजितेन स्यात् पूजितं सचराचरम्

oṃ oṃ brahmaṇā cātha sūryeṇa viṣṇunātha śivena vā abhedātpūjitena syāt pūjitaṃ sacarācaram

हिन्दी अर्थ

पश्चादथ कर्बुराणि रक्तानि चैवोत्तरतो घनाली संस्थाप्य लोकाधिपतीन् क्रमेण। कामेन काञ्जनमयेन विराजमान-

English

" 'riioii the land was visited by a terrible drought, when you were over-whelmed with hunger, but could not get grain, fruits, flesh or any kind of eatables to queneli it, though you searched for them everywhere. — 13. " On that occasion you came to a tank, full of muddy banks, but which was abundantly full of lotus flowere. You culled a heap of lotuses out of that tank and carried them home to Vaidirfa the city in which you lived.)*— 14.

अध्याय ५२

श्लोक 24

ब्रह्मादीनां परं धाम त्रयाणामपि संस्थितिः वेदमूर्ताव् अतः पूषा पूजनीयः प्रयत्नतः

brahmādīnāṃ paraṃ dhāma trayāṇāmapi saṃsthitiḥ vedamūrtāv ataḥ pūṣā pūjanīyaḥ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

माकारयेत् कुसुमवस्त्रविलेपनाढ्यम्। हैमेन यज्ञपतिना घृतमानसेन वस्त्रैश्च राजतवनेन च संयुतः स्यात्

English

TEE UATBYA WEAEAU.

अध्याय ५२

श्लोक 25

तस्मादग्निद्विजमुखान् कृत्वा सम्पूजयेदिमान् दानैर्व्रतोपवासैश्च जपहोमादिना नरः

tasmādagnidvijamukhān kṛtvā sampūjayedimān dānairvratopavāsaiśca japahomādinā naraḥ

हिन्दी अर्थ

सौवर्णपिप्पलहिरण्मयहंसयुक्तम् । आकारयेद् रजतपुष्पवनेन तद्द् उसमें चाँदीके चार शिखर बनाये जाये, जिनके नितम्बभाग भी चाँदीके ही बने हों। उसी प्रकार चारों दिशाओंमें गन्ना और बाँससे ढकी हुई कन्दराएँ तथा घी और जलके झरने भी बनाये जायँ। पुनः पूर्व दिशामें श्वेत वस्त्रोंसे, दक्षिण दिशामें पीले वस्त्रोंसे, पश्चिम दिशामें चितकबरे वस्त्रोंसे और उत्तर दिशामें लाल वस्त्रोंसे बादलोंकी पङ्कियाँ बनायी जायँँ। फिर चाँदीके बने हुए महेन्द्र आदि आठों लोकपालोंको क्रमशः स्थापित करे और उस पर्वतके चारों ओर अनेकों

English

** You wandered about the whole city to sell those lotnses, but could not 6n(l a purchaser. Eventually yon wore overpowered with hungerand fatigue, —la. And you went and mi with your wife in the courtyard of aonio one whence in the night you heard some nice and auspicious souinl. — 10.

अध्याय ५२

श्लोक 26

इति क्रियायोगपरायणस्य वेदान्तशास्त्रस्मृतिवत्सलस्य विकर्मभीतस्य सदा न किंचित् प्राप्तव्यमस्तीह परे च लोके

iti kriyāyogaparāyaṇasya vedāntaśāstrasmṛtivatsalasya vikarmabhītasya sadā na kiṃcit prāptavyamastīha pare ca loke

हिन्दी अर्थ

प्रकारके फल, मनोरम पुष्पमालाएँ और चन्दन भी रख दे। उसके ऊपर पँचरंगा चँदोवा लगा दे और उसे खिले हुए श्वेत पुष्पोंसे विभूषित कर दे । इस प्रकार श्रेष्ठ अमरशैल (सुमेरुगिरि)-को स्थापना कर उसके चतुर्थांशसे इसकी चारों दिशाओंमें क्रमशः विष्कम्भ (मर्यादा) पर्वतोंकी स्थापना करनी चाहिए। ये सभी पुष्प और चन्दनसे सुशोभित हों। पूर्व दिशामें यवसे मन्दराचलका आकार बनावे, उसके निकट अनेकों प्रकारके फलोंकी कतारें लगा दे, उसे

English

** You went to the spot wdience tlio sound wfis heard with your wife. There you saw the worsliip of fiord Vinun conducted in u pandal. — 17.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 52
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.