Matsya Purana· Matsya Purāṇa
53
अध्याय 53 / 176

Adhyaya 53

74 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ74 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५३

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ५३ पुराणसंख्यामाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् दानधर्ममशेषं तु यथावदनुपूर्वशः

matsya-purāṇa 53 purāṇasaṃkhyāmācakṣva sūta vistaraśaḥ kramāt dānadharmamaśeṣaṃ tu yathāvadanupūrvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

कनकभद्र (देवदारु) और कदम्ब-वृक्षोंके चिह्लोंसे सुशोभित कर दे, उसपर कामदेवकी स्वर्णमयी प्रतिमा स्थापित कर दे। फिर उसे अपनी शक्तिके अनुसार चाँदीके बने हुए वन और दूधनिर्मित अरुणोद नामक सरोवरसे सुशोभित कर दे। तत्पश्चात् वस्त्र, पुष्प और चन्दन आदिसे उसे भरपूर सुसज्जित कर देना चाहिए दक्षिण दिशामें गेहूँकी राशिसे गन्धमादनकी रचना करनी चाहिए। उसे स्वर्णपत्रसे सुशोभित कर दे। उसपर यज्ञपतिकी स्वर्णमयी मूर्ति स्थापित कर दे और उसे वस्त्रोसे परिवेष्टित कर दे। फिर उसे घीके सरोवर और

English

'' The worship in question uas llio concluding chapter of Yihhftti' dvadasti ordinunce, in tlic mcuith of Afagha, wliicli was kept up hya comic- zan, named Aiiaipgavati. At that time, she was giving away the mount of salt, the bedstea«l along witli other things, the flecoratc<l image of the merciful f.«or»l \ isnu and the golden Kalpa tree, to her prccoj)for. t Mi seeing all that, yon said to yourself. 'What would I now do with these lotus llowers I should better ffer them \o \'isnu ~lS-20.

अध्याय ५३

श्लोक 2

इदमेव पुराणेषु पुराणपुरुषस्तदा यदुक्तवान्स विश्वात्मा मनवे तन्निबोधत

idameva purāṇeṣu purāṇapuruṣastadā yaduktavānsa viśvātmā manave tannibodhata

हिन्दी अर्थ

चाँदीके वनसे सुशोभित कर देना चाहिए। पश्चिम दिशामें अनेकों सुगन्धित पुष्पों, स्वर्णमय पीपल-वृक्ष और सुवर्णनिर्मित हंससे युक्त तिलाचलकी स्थापना करनी चाहिए। उसी प्रकार इसे भी वस्त्रसे परिवेष्टित तथा चाँदीके पुष्पवनसे सुशोभित कर दे। इसके अग्रभागमें दहीसे सितोद सरोवरकी भी रचना कर दे। इस प्रकार उस विपुल शैलकी स्थापना करके उत्तर दिशामें उड्दसे सुपार्श्व नामक पर्वतकी स्थापना करे। इसे भी सुन्दर वस्त्र

English

" O King 1 thus devotion came t'» the hearts of Ivith of ymi; and you worshipped (lie f/)rd as well a- tin* nionur of salt, the hodding, and even the earth with vour lotus llower * iM.

अध्याय ५३

श्लोक 3

पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम् अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः

purāṇaṃ sarvaśāstrāṇāṃ prathamaṃ brahmaṇā smṛtam anantaraṃ ca vaktrebhyo vedāstasya vinirgatāḥ

हिन्दी अर्थ

और पुष्पोंसे सुसज्जित कर दे, इसके शिखरपर स्वर्णमय माकारयेत् कनकधेनुविराजमानम्॥ २४ वटवृक्ष रख दे और सुवर्णनिर्मित गौसे सुशोभित कर दे। होमश्चतुर्भिरथ वेदपुराणविद्धि-

English

" The courtezan was very much t»leased witii your devotion and iiifered you oOO gold ('oins which both of you did not accept, as yon were both then filled witli sart\aguna w.e., your hearts liecamc imre, ) at vviiich the courtezan liocame still more jdoased with yon, had four kinds of delicious foorls hivjnghl. arnl akru! you r > cat. Yon again dcidined to partake ol her hospitality, and <aid, ' \\ c shall liavc fo(»d at sf)me other time. W c arc exceedingly glad to-day with your acijuainiancc and the keeping la'<t. Hitherto we have been <'iirrying a vicious life and have been sinners all along. Hy Jicr •'ontaLM yon liad llien acrpiired some virtue. ~ 22-20.

अध्याय ५३

श्लोक 4

पुराणमेकमेवासीत् तदा कल्पान्तरे ऽनघ त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्

purāṇamekamevāsīt tadā kalpāntare 'nagha trivargasādhanaṃ puṇyaṃ śatakoṭipravistaram

हिन्दी अर्थ

कार्यस्तिलैर्यवघृतेन समित्कुशैश्च। रात्रौ च जागरमनुद्धतगीततूर्ये- त्वं सर्वदेवगणधामनिधे विरुद्ध-

English

" In that way, you keju up all the night with that courtezan and, on the following morning, she gave the mount rd salt and the bedding as well as villages to her preceptor and t<» a dozen Hnllnnanas, garments, ornaments, kamandalu and cows, — 20-27.

अध्याय ५३

श्लोक 5

निर्दग्धेषु च लोकेषु वाजिरूपेण वै मया अङ्गानि चतुरो वेदान् पुराणं न्यायविस्तरम्

nirdagdheṣu ca lokeṣu vājirūpeṇa vai mayā aṅgāni caturo vedān purāṇaṃ nyāyavistaram

हिन्दी अर्थ

क्षेमं विधत्स्व कुरु शान्तिमनुत्तमां नः त्वमेव भगवानीशो ब्रह्मा विष्णुर्दिवाकरः। मूर्तामूर्तात् परं बीजमतः पाहि सनातन यस्मात् त्वं लोकपालानां विश्वमूर्तेश्च मन्दिरम्। रुद्रादित्यवसूनां च तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे

English

After that, she fed her friends, poor men, blind men, misei's, com- peers and kinsmen, and at the same time she also honoured in the same way and dismissed you both. —28.

अध्याय ५३

श्लोक 6

मीमांसां धर्मशास्त्रं च परिगृह्य मया कृतम् मत्स्यरूपेण च पुनः कल्पादावुदकार्णवे

mīmāṃsāṃ dharmaśāstraṃ ca parigṛhya mayā kṛtam matsyarūpeṇa ca punaḥ kalpādāvudakārṇave

हिन्दी अर्थ

शोभसे मन्दर क्षिप्रमतस्तुष्टिकरो भव। यस्माच्चूडामणिर्जम्बूद्वीपे त्वं गन्धमादन गन्धर्ववनशोभावानतः कीर्तिर्दृढास्तु मे। यस्मात् त्वं केतुमालेन वैभ्राजेन वनेन च

English

" King! owing to this worship of Kt»i4ava by lotns Hower, the same hunter and his wife have been n»)w born in the persons of yourself and your consort. You have been freecl of all your sins by the virtue of your little self-denial and purity of heart. Hence this wonderful lotus

अध्याय ५३

श्लोक 7

अशेषम् एतत्कथितम् उदकान्तर्गतेन च श्रुत्वा जगाद च मुनीन् प्रति देवांश्चतुर्मुखः

aśeṣam etatkathitam udakāntargatena ca śrutvā jagāda ca munīn prati devāṃścaturmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

सुपार्श्व राजसे नित्यमतः श्रीरक्षयास्तु मे। एवमामन्त्र्य तान् सर्वान् प्रभाते विमले पुनः उसी प्रकार मधुसे बने हुए भद्रसर नामक सरोबर और चमकीली चाँदीसे निर्मित वनसे संयुक्त कर देना चाहिए। तत्पश्चात् पूर्व दिशामें एक हाथ लम्बा, चौड़ा और गहरा कुण्ड बनाकर तिल, यव, घी, समिधा और कुशोंद्वारा चार श्रेष्ठ ब्राह्मणोंसे हवन करावे वे सभी ब्राह्मण वेदों और पुराणोंके ज्ञाता, जितेन्द्रिय, अनिन्द्य चरित्रवान् और सुरूप हों। रातमें मधुर शब्दमें गायन और तुरही आदि वाद्योंका वादन कराते हुए जागरण करना चाहिए। अब मैं इन

English

CBAPfBB QL

अध्याय ५३

श्लोक 8

प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य ततो नृप

pravṛttiḥ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇasyābhavattataḥ kālenāgrahaṇaṃ dṛṣṭvā purāṇasya tato nṛpa

हिन्दी अर्थ

पर्वतोंके आवाहनका प्रकार बतला रहा हूँ। (उन्हें इस प्रकार आवाहित करे--) अमरपर्वत ! तुम समस्त देवगणोंके निवासस्थान और रल्लोंकी निधि हो। मैंने परम भक्तिके साथ तुम्हारी पूजा को है, इसलिये तुम हमारे घरोंमें स्थित विरुद्धभाव अर्थात् वैरभावको शीघ्र ही नष्ट कर दो, हमारे कल्याणका विधान करो और हमें श्रेष्ठ शान्ति प्रदान करो। सनातन ! तुम्हीं ब्रह्मा, भगवान् विष्णु, शङ्कर और सूर्य हो तथा मूर्त (साकार) और अमूर्त (निराकार)-से परे

English

moving at ivill. Tliis has boon given to yon by Janardana, the Iyn*d of creation in the person of fourfaced Brahmi, becausdhe was pleased with you. — 2(J-3I.

अध्याय ५३

श्लोक 9

व्यासरूपमहं कृत्वा संहरामि युगे युगे चतुर्लक्षप्रमाणेन द्वापरे द्वापरे सदा

vyāsarūpamahaṃ kṛtvā saṃharāmi yuge yuge caturlakṣapramāṇena dvāpare dvāpare sadā

हिन्दी अर्थ

संसारके बीज (कारणरूप) हो, अतः हमारी रक्षा करो। चूँकि तुम लोकपालों, विश्वमूर्ति भगवान् विष्णु, रुदर, सूर्य और वसुओंके निवासस्थान हो, इसलिये मुझे शान्ति प्रदान करो। चूँकि तुम देवताओं, देवाङ्गनाओं और शिवजीसे अशून्य अर्थात् संयुक्त रहते हो, इसलिये इस निखिल दुःखोंसे भरे हुए संसार-सागरसे मेरा उद्धार करो इस प्रकार उस मेरुगिरिकी अर्चना करनेके पश्चात् मन्दराचलकी पूजा करनी चाहिए-'मन्दराचल! चूँकि तुम चैत्ररथ नामक वन और भद्राश्व नामक वर्षसे सुशोभित हो रहे हो, इसलिये शीघ्र ही मेरे लिये तुष्टिकारक बनो।'

English

** Tliat courtezan is now the rival of kali, the wife of Cupid, and is known as kriti. She is the giver of happiness to the woinaufolk, aiKl is venerated by the Devas.— 32.

अध्याय ५३

श्लोक 10

तथाष्टादशधा कृत्वा भूर्लोके ऽस्मिन्प्रकाश्यते अद्यापि देवलोके ऽस्मिञ् छतकोटिप्रविस्तरम्

tathāṣṭādaśadhā kṛtvā bhūrloke 'sminprakāśyate adyāpi devaloke 'smiñ chatakoṭipravistaram

हिन्दी अर्थ

“गन्धमादन! चूँकि तुम जम्बूद्वीपमें शिरोमणिके समान सुशोभित और गन्धर्वोके वनोंकी शोभासे सम्पन्न हो, इसलिये मेरी कीर्तिको सुदृढ़ कर दो।' 'विपलु ! चूँकि तुम केतुमाल वर्ष और वैभ्राज नामक वनसे सुशोभित हो और तुम्हारे शिखरपर स्वर्णमय पीपलका वृक्ष विराजमान है, इसलिये (तुम्हारी कृपासे) मुझे निश्चला पुष्टि प्राप्त हो।' "सुपार्श्व! चूँकि तुम उत्तर कुरुवर्ष और सावित्र नामक वनसे नित्य शोभित हो रहे हो, अतः मुझे अक्षय लक्ष्मी प्रदान करो।'

English

" King! Even now abandon tliis l*urfkara-dvipa and observe the vibhuti-dvadaii fast on the banks of tlie Ganges, s-i that you may attain Nirvana.*' — 33.

अध्याय ५३

श्लोक 11

तदर्थो ऽत्र चतुर्लक्षं संक्षेपेण निवशितः पुराणानि दशाष्टौ च साम्प्रतं तदिहोच्यते

tadartho 'tra caturlakṣaṃ saṃkṣepeṇa nivaśitaḥ purāṇāni daśāṣṭau ca sāmprataṃ tadihocyate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उन सभी पर्वतोंको आमन्त्रित करके पुनः निर्मल प्रभात होनेपर स्नान आदिसे निवृत्त हो बीचवाला श्रेष्ठ पर्वत गुरु (यज्ञ करानेवाले)-को दान कर दे। मुने! इसी प्रकार क्रमशः विष्कम्भपर्वतोंको ऋत्विजोंको दान कर एकापि गुरवे देया कपिला च पयस्विनी। पर्वतानामशेषाणामेष एव विधिः स्मृतः त एव पूजने मन्त्रास्त एवोपस्करा मता: । ग्रहाणां लोकपालानां ब्रह्मादीनां च सर्वदा

English

Nandikciivara said: N nada I That sag*.* vanished then and tliere,

अध्याय ५३

श्लोक 12

नामतस्तानि वक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः ब्रह्मणाभिहितं पूर्वं यावन्मात्रं मरीचये

nāmatastāni vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ brahmaṇābhihitaṃ pūrvaṃ yāvanmātraṃ marīcaye

हिन्दी अर्थ

दानकाले च ये मन्त्राः पर्वतेषु च यत्फलम् अन्नं ब्रह्म यतः प्रोक्तमन्ने प्राणाः प्रतिष्ठिताः । अन्नाद् भवन्ति भूतानि जगदन्नेन वर्तते

English

after telling all that to the king, and the latter observed the ordinance, as dictated.— 34.

अध्याय ५३

श्लोक 13

ब्राह्मं त्रिदशसाहस्रं पुराणं परिकीर्त्यते लिखित्वा तच्च यो दद्याज् जलधेनुसमन्वितम् वैशाखपूर्णिमायां च ब्रह्मलोके महीयते

brāhmaṃ tridaśasāhasraṃ purāṇaṃ parikīrtyate likhitvā tacca yo dadyāj jaladhenusamanvitam vaiśākhapūrṇimāyāṃ ca brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरशतं साग्रं देवलोके महीयते अप्सरोगणगन्धर्वैराकीर्णेन विराजता। धर्मक्षये राजराज्यमाप्नोतीह न संशयः

English

" Narada! the devotee, observing this ordinance, should keep up the penance and perforin the rites with nioljfSst'S of any kind whatsoever, as prescribed, for 12 months, and give alms to the Brahmaiuis, without any feeling of miserliness. Kerfava is pleased with devotion alone. — 35-30.

अध्याय ५३

श्लोक 14

एतदेव यदा पद्मम् अभूद्धैरण्मयं जगत् तद्वृत्तान्ताश्रयं तद्वत् पाद्ममित्युच्यते बुधैः पाद्मं तत्पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणीह कथ्यते

etadeva yadā padmam abhūddhairaṇmayaṃ jagat tadvṛttāntāśrayaṃ tadvat pādmamityucyate budhaiḥ pādmaṃ tatpañcapañcāśatsahasrāṇīha kathyate

हिन्दी अर्थ

देना चाहिए। नारद! इसके बाद चौबीस, दस, नौ, आठ, सात अथवा पाँच गौ दान करनेका विधान है। यदि यजमान निर्धन हो तो वह एक ही दुधारू कपिला गौ गुरुको दान कर दे। सभी पर्वतदानोंके लिये यही विधि कही गयी है। उनके पूजनमें ग्रहों, लोकपालों और ब्रह्मा आदि देवताओंके वे ही मन्त्र हैं और वे ही सामग्रियाँ भी मानी गयी हैं। सभी पर्वत-पूजनोंमें उन-उनके मन्त्रोंके उच्चारणपूर्वक हवन करना चाहिए । यजमानको सदा व्रतमें

English

" One wlu) reads, listens to or produces in others a desire to observe this ordinance, which dispels all sins, remains in the heaven for a hundred crores of years." — 37.

अध्याय ५३

श्लोक 15

तत्पुराणं च यो दद्यात् सुवर्णकमलान्वितम् ज्येष्ठे मासि तिलैर्युक्तम् अश्वमेधफलं लभेत्

tatpurāṇaṃ ca yo dadyāt suvarṇakamalānvitam jyeṣṭhe māsi tilairyuktam aśvamedhaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

उपवास करना चाहिए। यदि असमर्थ हो तो रातमें एक बार भोजन किया जा सकता है। नारद! अब तुम सभी पर्वतदानोंकी विधि, दानकालमें प्रयुक्त होनेवाले मन्त्र और उन दानोंसे प्राप्त होनेवाला जो फल है, वह सब क्रमशः सुनो। (दान देते समय धान्यशैलसे यों प्रार्थना करनी चाहिए ) ' पर्वतश्रेष्ठ! अन्नको ही ब्रह्म कहा जाता है; क्योंकि अन्नमें प्राणियोंके प्राण प्रतिष्ठित हैं । अन्नसे ही प्राणी उत्पन्न होते हैं, अन्नसे जगत् वर्तमान है, इसलिये अन्न ही लक्ष्मी है, अन्न ही भगवान् जनार्दन है, इसलिये धान्यशैलके रूपसे तुम मेरी रक्षा करो।' जो मनुष्य उपर्युक्त विधिसे धान्यमय पर्वतका दान करता है, वह सौ मन्वन्तरसे भी अधिक कालतक देवलोकमें प्रतिष्ठित होता है। अप्सराओं और गन्धर्वोद्वारा

English

Hare ends the hundredth chapter de-wihimj the Vihhuti-dvddasi-iTatam,

अध्याय ५३

श्लोक 16

वाराहकल्पवृत्तान्तम् अधिकृत्य पराशरः यत्प्राह धर्मानखिलांस् तद्युक्तं वैष्णवं विदुः

vārāhakalpavṛttāntam adhikṛtya parāśaraḥ yatprāha dharmānakhilāṃs tadyuktaṃ vaiṣṇavaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

व्याप्त सुन्दर विमानसे वह स्वर्गलोकमें आता है और उनके द्वारा पूजित होता है । पुनः पुण्यक्षय होनेपर वह इस लोकमें निस्संदेह राजाधिराज होता है॥ ३१--४५॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे दानमाहात्म्यं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः

English

Alarkamloya baid: — King! Besideb tliis, I bhall now tell you about dio great virtues of Prayuga; by the niero bearing of it one is rescued from all sins. — 1.

अध्याय ५३

श्लोक 17

तदाषाढे च यो दद्याद् घृतधेनुसमन्वितम् पौर्णमास्यां विपूतात्मा स पदं याति वारुणम् त्रयोविंशतिसाहस्रं तत्प्रमाणं विदुर्बुधाः

tadāṣāḍhe ca yo dadyād ghṛtadhenusamanvitam paurṇamāsyāṃ vipūtātmā sa padaṃ yāti vāruṇam trayoviṃśatisāhasraṃ tatpramāṇaṃ vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें दानमाहात्म्य नामक तिरासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ 'लवणाचलके दानकी विधि और उसका माहात्म्य यत्प्रदानान्नरो लोकानाप्रोति शिवसंयुतान्

English

Tho sacrod place of Prayuga is highly beueiicial to the distressed, tlie poor whose faith is firmly fixed. No one should raise any controversy about it. — 2.

अध्याय ५३

श्लोक 18

श्वेतकल्पप्रसङ्गेन धर्मान्वायुरिहाब्रवीत् यत्र तद्वायवीयं स्याद् रुद्रमाहात्म्यसंयुतम् चतुर्विंशसहस्राणि पुराणं तदिहोच्यते

śvetakalpaprasaṅgena dharmānvāyurihābravīt yatra tadvāyavīyaṃ syād rudramāhātmyasaṃyutam caturviṃśasahasrāṇi purāṇaṃ tadihocyate

हिन्दी अर्थ

उत्तमः षोडशद्रोणैः कर्तव्यो लवणाचलः । वित्तहीनो यथाशक्त्या द्रोणादूर्ध्वं तु कारयेत्। चतुर्थांशेन विष्कम्भपर्वतान् कारयेत् पृथक्

English

Tho good sages say that the diseased, the meek aud the old who give up their lives at the confluence of the Ganges and the Yaraunti go in a vimaiia, of the lustre of the gold, or that of the Suu surrounded by the celestial nymphs, aud all his desires are fiiltilleJ. The departed spirit till it thinks of rc-birth, is honored in tlie heaven wearing pre- cious stones and seated in a vinuiiia, streaming with myriads of buntings and flags, surrounded by the celestial nymphs singing beautiful songs melodiously. -3-6.

अध्याय ५३

श्लोक 19

श्रावण्यां श्रावणे मासि गुडधेनुसमन्वितम् यो दद्याद्वृषसंयुक्तं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने शिवलोके स पूतात्मा कल्पमेकं वसेन्नरः

śrāvaṇyāṃ śrāvaṇe māsi guḍadhenusamanvitam yo dadyādvṛṣasaṃyuktaṃ brāhmaṇāya kuṭumbine śivaloke sa pūtātmā kalpamekaṃ vasennaraḥ

हिन्दी अर्थ

विधानं पूर्ववत् कुर्याद् ब्रह्मादीनां च सर्वदा। तद्वद्धेममयान् सर्वाल्लोकपालान् निवेशयेत् सरांसि कामदेवादींस्तद्ठदत्रापि कारयेत्। कुर्याजञागरणं चापि दानमन्त्रान् निबोधत तद्दानकर्तृकत्वेन त्वं मां पाहि नगोत्तम

English

On consuming his store of virtue he is ic-boru in the house of a wealthy man where, too, ho recolleG.ts the greatness of Prayuga and goes there. — 7.

अध्याय ५३

श्लोक 20

यत्राधिकृत्य गायत्रीं वर्ण्यते धर्मविस्तरः वृत्रासुरवधोपेतं तद्भागवतमुच्यते

yatrādhikṛtya gāyatrīṃ varṇyate dharmavistaraḥ vṛtrāsuravadhopetaṃ tadbhāgavatamucyate

हिन्दी अर्थ

विष्णुदेहसमुद्धूतं यस्मादारोग्यवर्धनम्। तस्मात् पर्वतरूपेण पाहि संसारसागरात् ईश्वरने कहा--नारद! अब मैं श्रेष्ठ लवणाचलके' दानको विधि बतला रहा हूँ, जिसका दान करनेसे मनुष्य शिव-संयुक्त लोकोंको अर्थात् शिवलोकोंको प्राप्त करता है। सोलह द्रोण नमकसे लवणाचल बनाना

English

One who thinks of Prayuga in his own country, in the forests, in some foreign land, or even iu his own house, on the point of one's death, goes to tho world of Brahma, fliis is the saying of the good sages. — 8.

अध्याय ५३

श्लोक 21

सारस्वतस्य कल्पस्य मध्ये ये स्युर्नरोत्तमाः तद्वृत्तान्तोद्भवं लोके तद्भागवतमुच्यते

sārasvatasya kalpasya madhye ye syurnarottamāḥ tadvṛttāntodbhavaṃ loke tadbhāgavatamucyate

हिन्दी अर्थ

चाहिए; क्योंकि यही उत्तम हैं। उसके आधे आठ द्रोणसे मध्यम और (चार ) द्रोणसे बना हुआ अधम माना गया है। निर्धन मनुष्यको अपनी शक्तिके अनुसार एक द्रोणसे कुछ अधिकका बनवाना चाहिए। इसके अतिरिक्त (पर्वत-परिमाणके) चौथाई द्रोणसे पृथक्-पृथक् (चार) विष्कम्भपर्वतोंका निर्माण कराना उचित है। ब्रह्मा आदि उसी प्रकार सभी स्वर्णमय लोकपालोंके स्थापनका विधान है। पहलेकी तरह इसमें भी कामदेव आदि देवों और सरोवरोंका निर्माण कराना चाहिए तथा रातमें जागरण भी करना चाहिए। अब दानमन्त्रोंको सुनो

English

He goes to such regions where the earth is full of gold, where he would obtain all the fruits of his desire, where reside tlio liisis and the sages. There, in their company, he enjoys on the banks of the Ganges, surrounded by thousands of beautiful women, sages, pilgrims aud tho Gandharvas. Leaving the heaven, ho is born as a King of -Tambiidvlpa. -9-11.

अध्याय ५३

श्लोक 22

लिखित्वा तच्च यो दद्याद् धेमसिंहसमन्वितम् पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां स याति परमां गतिम् अष्टादश सहस्राणि पुराणं तत्प्रचक्षते

likhitvā tacca yo dadyād dhemasiṃhasamanvitam paurṇamāsyāṃ prauṣṭhapadyāṃ sa yāti paramāṃ gatim aṣṭādaśa sahasrāṇi purāṇaṃ tatpracakṣate

हिन्दी अर्थ

' पर्वतश्रेष्ठ ! चूँकि यह नमकरूप रस सौभाग्य-सरोवरसे प्रादुर्भूत हुआ है, इसलिये उसके दानसे तुम मेरी रक्षा करो। चूँकि सभी प्रकारके अन्न एवं रस नमकके बिना उत्कृष्ट नहीं होते, अर्थात् स्वादिष्ट नहीं लगते तथा तुम शिव और पार्वतीको सदा परम प्रिय हो, अतः मुझे शान्ति प्रदान करो। चूँकि तुम भगवान् विष्णुके शरीरसे उत्पन्न हुए हो और आरोग्यकी वृद्धि करनेवाले हो, इसलिये तुम पर्वतरूपसे मेरा संसार-सागरसे उद्धार

English

TUhJ MAT8YA PURANAM.

अध्याय ५३

श्लोक 23

यत्राह नारदो धर्मान् बृहत्कल्पाश्रयाणि च पञ्चविंशत्सहस्राणि नारदीयं तदुच्यते

yatrāha nārado dharmān bṛhatkalpāśrayāṇi ca pañcaviṃśatsahasrāṇi nāradīyaṃ taducyate

हिन्दी अर्थ

करो।' जो मनुष्य उपर्युक्त विधिसे लवणपर्वतका दान करता है, वह एक कल्पतक पार्वतीलोकमें निवास करता है और अन्तमें परमगति-मोक्षको प्राप्त उमालोके वसेत् कल्पं ततो याति परां गतिम्॥ ९ हो जाता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे लवणाचलकीर्तनं नाम चतुरशीतितमोध्यायः

English

Then, coustantly thinking of good deeds, he undoubtedly bccouieis wise and wealthy. — I-.

अध्याय ५३

श्लोक 24

आश्विने पञ्चदश्यां तु दद्याद्धेनुसमन्वितम् परमां सिद्धिमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभाम्

āśvine pañcadaśyāṃ tu dadyāddhenusamanvitam paramāṃ siddhimāpnoti punarāvṛttidurlabhām

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें लवणाचलकोर्तन नामक चौरासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ १. बल्लालसेनने ' दानसागर' इसे मत्स्य अ० ८४का कहकर 'विष्णुहैवत दान” माना है। यह वर्णन पद्मपु० १। १२१। ११७--

English

One who is devoted to virtue with all Ids mind, sper di and deeds, iiiul makes gifts of cows at the conllucnce of the Ganges ami the Yaniuiui, and makes gifts of gold and jewels, Ac., in course of Deva or Titi'i worship, attains great merit and virtue, — lo l I.

अध्याय ५३

श्लोक 25

यत्राधिकृत्य शकुनीन् धर्माधर्मविचारणा व्याख्याता वै मुनिप्रश्ने मुनिभिर्धर्मचारिभिः

yatrādhikṛtya śakunīn dharmādharmavicāraṇā vyākhyātā vai munipraśne munibhirdharmacāribhiḥ

हिन्दी अर्थ

३५, भविष्योत्तरपु० १२६ और महाभारत आदिमें भी आता है। २. यह विधानपारिजात' कार मदनभूपालका मत है। उन्होंने सर्वत्र लम्बी टिप्पणियाँ लिखी हैं। ३. यह वर्णन पहले सौभाग्यशयनमें आ चुका है।

English

A Brahmana slnndd, hf)wevf a* »iil. as fur as pos-ible, the aceci>tiug of any gift at sacred places. IK- dicold!»• on his guanl. that. is. shonhl not yield to temptation. — 1.">.

अध्याय ५३

श्लोक 26

मार्कण्डेयेन कथितं तत्सर्वं विस्तरेण तु पुराणं नवसाहस्रं मार्कण्डेयम् इहोच्यते

mārkaṇḍeyena kathitaṃ tatsarvaṃ vistareṇa tu purāṇaṃ navasāhasraṃ mārkaṇḍeyam ihocyate

हिन्दी अर्थ

गुडपर्वतके दानकी विधि और उसका माहात्म्य विष्कम्भपर्वतांस्तद्ठत् सरांसि वनदेवताः

English

t tne who gives away a palc>rcd milch row alicr griLing her horn plaited with gold, her hoofs with silver, along wiili a milking t>or heli metal, cloth aihl jewels, to a virluoiC' and di>|M'-sio.ii,iie IJr.d.mana, well vorsud iu tlie Votla.-, at the *•..ullaoju'c of tlu- <.orl t.iu \ aiuuii.t

अध्याय ५३

श्लोक 27

प्रतिलिख्य च यो दद्यात् सौवर्णकरिसंयुतम् कार्त्तिक्यां पुण्डरीकस्य यज्ञस्य फलभाग्भवेत्

pratilikhya ca yo dadyāt sauvarṇakarisaṃyutam kārttikyāṃ puṇḍarīkasya yajñasya phalabhāgbhavet

हिन्दी अर्थ

तद्ठल्लोकपालाधिवासनम्। मन्त्रमुदीरयेत् यथा देवेषु विश्वात्मा प्रवरोऽयं जनार्दनः। सामवेदस्तु वेदानां महादेवस्तु योगिनाम् तथा रसानां प्रवरः सहैवेक्षुरसो मतः

English

goes to and resides in ihc heaven i'a a- many U'.ars a> ihrie are liairs oi the body uf that cow,

अध्याय ५३

श्लोक 28

यत् तद् ईशानकं कल्पं वृत्तान्तमधिकृत्य च वसिष्ठायाग्निना प्रोक्तम् आग्नेयं तत्प्रचक्षते

yat tad īśānakaṃ kalpaṃ vṛttāntamadhikṛtya ca vasiṣṭhāyāgninā proktam āgneyaṃ tatpracakṣate

हिन्दी अर्थ

पूज्यमानः स गन्धर्वैरगौरीलोके महीयते ईश्वरने कहा--नारद! अब मैं (उस) उत्तम गुड्पर्वतके दानकी विधि बतला रहा हूँ, जिसका दान करनेसे धनी मनुष्य देवपूजित हो स्वर्गलोकको प्राप्त कर लेता है। दस भार गुड़से बना हुआ गुडपर्वत उत्तम, पाँच

English

At tijc lime ol ills r<'-hirili fii*'.• iv ".(JU'' uiu lum ll'•m licli.

अध्याय ५३

श्लोक 29

लिखित्वा तच्च यो दद्याद् धेमपद्मसमन्वितम् मार्गशीर्ष्यां विधानेन तिलधेनुसमन्वितम्

likhitvā tacca yo dadyād dhemapadmasamanvitam mārgaśīrṣyāṃ vidhānena tiladhenusamanvitam

हिन्दी अर्थ

भारसे बना हुआ मध्यम और तीन भारसे बना हुआ कनिष्ठ कहा जाता है। स्वल्प वित्तवाला मनुष्य इसके आधे परिमाणसे भी काम चला सकता है। इसमें भी विष्कम्भपर्वत, सरोवर, वन-देवता, हवन, जागरण और लोकपालोंको स्थापना आदि धान्यपर्वतकी ही भाँति करना चाहिए। उस समय यह मन्त्र उच्चारण करे- “जिस प्रकार देवगणोंमें ये विश्वात्मा जनार्दन, वेदोंमें सामवेद योगियोंमें महादेव, समस्त मन्त्रोंमें ३कार और नारियोंमें पार्वती श्रेष्ठ हैं, उसी प्रकार रसोंमें इक्षु- रस सदा श्रेष्ठ माना गया है। इसलिये गुड्पर्वत! तुम मुझे उत्कृष्ट लक्ष्मी प्रदान करो। गुडपर्वत! चूँकि तुम सौभाग्यदायिनी

English

lie is born in l/ttara-Kuru, and tajjoya < hi * wlm •nakcf'a gift

अध्याय ५३

श्लोक 30

तच्च षोडशसाहस्रं सर्वक्रतुफलप्रदम् यः प्रदधन्नरः सो ऽथ स्वर्गलोके महीयते

tacca ṣoḍaśasāhasraṃ sarvakratuphalapradam yaḥ pradadhannaraḥ so 'tha svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

पार्वतीके भ्राता और निवासस्थान हो, अतः मुझे शान्ति प्रदान करो।' जो मनुष्य उपर्युक्त विधिके अनुसार गुड्पर्वतका दान करता है, वह गन्धर्वोद्वारा पूजित होकर गौरीलोकमें प्रतिष्ठित होता है तथा सौ कल्प व्यतीत होनेपर दीर्घायु एवं नीरोगतासे सम्पन्न होकर भूतलपर जन्म ग्रहण करता है और शत्रुओऑंके लिये अजेय होकर सातों द्वीपोंका

English

only one milch cow of his m,inv ilmusands. that -.inc' e>ov helps tin' <loiiior, his son, wife ami kinsr.a n, to evtis t:)o f n-ouhlt'*- with ease.- — 21.

अध्याय ५३

श्लोक 31

यत्राधिकृत्य माहात्म्यम् आदित्यस्य चतुर्मुखः अघोरकल्पवृत्तान्तप्रसङ्गेन जगत्स्थितिम् मनवे कथयामास भूतग्रामस्य लक्षणम्

yatrādhikṛtya māhātmyam ādityasya caturmukhaḥ aghorakalpavṛttāntaprasaṅgena jagatsthitim manave kathayāmāsa bhūtagrāmasya lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

शत्रुभिश्चापराजितः॥ ९ अधीश्वर होता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे गुडपर्वतकीर्तनं नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें गुड्पर्वतकीर्तन नामक पचासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

I'or llms I'cason tlu* gill oi a r m\ is -ai*! It* he i!n* hcsi i>f all cliarilie because a single e.jw [)l'uU'eis lli: -{mim.• lo- n.m1i gliMl -111-..\ eow shoule bo given lo a good Ih.ilimaea -22.

अध्याय ५३

श्लोक 32

चतुर्दश सहस्राणि तथा पञ्च शतानि च भविष्यचरितप्रायं भविष्यं तदिहोच्यते

caturdaśa sahasrāṇi tathā pañca śatāni ca bhaviṣyacaritaprāyaṃ bhaviṣyaṃ tadihocyate

हिन्दी अर्थ

इस पुराणमें सामवेदकी सर्वत्र प्रमुख रूपसे चर्चा है, यह ध्येय है। सुवर्णाचलके दानकी विधि और उसका माहात्म्य

English

Hert VfK/c: tuf ii'i ml o..*'/ ////// »// u'dh the inert

अध्याय ५३

श्लोक 33

तत्पौषे मासि यो दद्यात् पौर्णमास्यां विमत्सरः गुडकुम्भसमायुक्तम् अग्निष्टोमफलं भवेत्

tatpauṣe māsi yo dadyāt paurṇamāsyāṃ vimatsaraḥ guḍakumbhasamāyuktam agniṣṭomaphalaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

अथ पापहरं वक्ष्ये सुवर्णाचलमुत्तमम्। यस्य प्रदानाद् भवनं वैरिञ्च्यं याति मानवः धान्यपर्वतवत् सर्वं विदध्यान्मुनिपुङ्गव। विष्कम्भशैलास्तद्वच्य ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादयेत् नमस्ते ब्रह्मबीजाय ब्रह्मगर्भाय ते नमः। यस्मादनन्तफलदस्तस्मात् पाहि शिलोच्चय

English

rC8uUi)ifj j'r ui ihe •>/ 'he o/ rvnin.jn

अध्याय ५३

श्लोक 34

रथंतरस्य कल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च सावर्णिना नारदाय कृष्णमाहात्म्यमुत्तमम्

rathaṃtarasya kalpasya vṛttāntamadhikṛtya ca sāvarṇinā nāradāya kṛṣṇamāhātmyamuttamam

हिन्दी अर्थ

स याति परमं ब्रह्मलोकमानन्दकारकम्। ईश्वरने कहा--नारद! अब मैं पापहारी एवं श्रेष्ठ सुवर्णाचलका वर्णन कर रहा हूँ, जिसका दान करनेसे मनुष्य ब्रह्मलोकको प्राप्त करता है। एक हजार पलका सुवर्णाचल उत्तम, पाँच सौ पलका मध्यम और ढाई सौ

English

ciiAl'Tid; rv\

अध्याय ५३

श्लोक 35

यत्र ब्रह्मवराहस्य चोदन्तं वर्णितं मुहुः तदष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमुच्यते

yatra brahmavarāhasya codantaṃ varṇitaṃ muhuḥ tadaṣṭādaśasāhasraṃ brahmavaivartamucyate

हिन्दी अर्थ

पलका अधम (साधारण) माना गया है। अल्प वित्तवाला भी अपनी शक्तिके अनुसार गर्वरहित होकर एक पले कुछ अधिक सोनेका पर्वत बनवा सकता है। मुनिश्रेष्ठ! शेष सारे कार्योका विधान धान्यपर्वतकी भाँति ही करना चाहिए। उसी प्रकार विष्कम्भपर्वतोंकी भी स्थापना कर उन्हें ऋत्विजोंको दान करनेका विधान है । (प्रार्थना-मन्त्र इस प्रकार है--) “शिलोच्चय! तुम ब्रह्मके बीजरूप हो, तुम्हें नमस्कार है। तुम्हारे गर्भमें ब्रह्मा स्थित रहते हैं अतः तुम्हें प्रणाम है। तुम अनन्त फलके दाता हो, इसलिये मेरी रक्षा करो। जगत्पति पर्वतोत्तम! तुम अग्निको संतान और जगदीश्वर शिवके तेज:स्वरूप हो, अतः सुवर्णाचलके रूपसे मेरा पालन करो।' जो मनुष्य

English

\ mlhisiiiira sai'l: Sagt- ' I led I wui gra'iually i)cnig 1 reed Iron my sins by l!i.* \irtues ''f lha\Mga linii you lia\e been pleased!<» reJat to me. (), blessed sainl. uoiv be ph\i>etl (n twplain t'> im.; Inov t.iit' slmuh go to Ihayfiga.-

अध्याय ५३

श्लोक 36

पुराणं ब्रह्मवैवर्तं यो दद्यान्माघमासि च पौर्णमास्यां शुभदिने ब्रह्मलोके महीयते

purāṇaṃ brahmavaivartaṃ yo dadyānmāghamāsi ca paurṇamāsyāṃ śubhadine brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

उपर्युक्त विधिसे सुवर्णाचलका दान करता है, वह परम आनन्ददायक ब्रह्मलोकमें जाता है और वहाँ सौ कल्पोंतक तत्र कल्पशतं तिष्ठेत् ततो याति परां गतिम्॥ ६ निवास करनेके पश्चात् परमगतिको प्राप्त होता है॥ १--६॥

English

Markaudeu a said; -Iviiig I I rthuil now ri.'hilci it) you whai vuu wis to hear, exactly ti'- I lia\< heard from the sages and have s('eii thci doing on such an uecusion.- -.*V

अध्याय ५३

श्लोक 37

यत्राग्निलिङ्गमध्यस्थः प्राह देवो महेश्वरः धर्मार्थकाममोक्षार्थम् आग्नेयमधिकृत्य च

yatrāgniliṅgamadhyasthaḥ prāha devo maheśvaraḥ dharmārthakāmamokṣārtham āgneyamadhikṛtya ca

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सुवर्णाचलकीर्तनं नाम षडशीतितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें सुवर्णाचलकीर्तन नामक छियासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ सुवर्णकी अग्नि-अपत्यता (अग्निको पुत्रता) प्रसिद्ध है। इस विषयमें एक श्लोक सर्वत्र मिलता है, जो इस प्रकार है- ' अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्ण भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गाव: । लोकत्रयं तेन भवेत् प्रदत्तं य: काञ्चनं गां च महीं प्रदद्यात् ॥'

English

line wlio drives to I hayfigu r>u a eoji\'eyaije(', drawn by bullock makes him.solf lial)lc to a fearful hell, ami his!lba(ii*ns arc not acceplc by the manes of his ancestors, 'l-o.

अध्याय ५३

श्लोक 38

कल्पान्ते लैङ्गमित्युक्तं पुराणं ब्रह्मणा स्वयम् तदेकादशसाहस्रं फाल्गुन्यां यः प्रयच्छति तिलधेनुसमायुक्तं स याति शिवसाम्यताम्

kalpānte laiṅgamityuktaṃ purāṇaṃ brahmaṇā svayam tadekādaśasāhasraṃ phālgunyāṃ yaḥ prayacchati tiladhenusamāyuktaṃ sa yāti śivasāmyatām

हिन्दी अर्थ

तिलशैलके दानकी विधि और उसका माहात्म्य यत्प्रदानान्नरो याति विष्णुलोकं सनातनम्

English

The bathing of his chiMreu there and llieu tirinking the saero water, does nol do them any good. dl.

अध्याय ५३

श्लोक 39

महावराहस्य पुनर् माहात्म्यमधिकृत्य च विष्णुनाभिहितं क्षोण्यै तद्वाराहम् इहोच्यते

mahāvarāhasya punar māhātmyamadhikṛtya ca viṣṇunābhihitaṃ kṣoṇyai tadvārāham ihocyate

हिन्दी अर्थ

त्रिभिः कनिष्ठो विप्रेन्द्र तिलशैलः प्रकीर्तितः दानमन्त्रान् प्रवक्ष्यामि यथावन्मुनिपुङ्गव इत्यामन्त्र्य च यो दद्यात् तिलाचलमनुत्तमम्। स वैष्णवं पदं याति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

English

One who gives alms to the Br&hmanas, with any feeling of conceit, <loes not derive any benefit. It is not therefore wise to visit a sacred place on any conveyance. — 7.

अध्याय ५३

श्लोक 40

मानवस्य प्रसङ्गेन कल्पस्य मुनिसत्तमाः चतुर्विंशत्सहस्राणि तत्पुराणमिहोच्यते

mānavasya prasaṅgena kalpasya munisattamāḥ caturviṃśatsahasrāṇi tatpurāṇamihocyate

हिन्दी अर्थ

ईश्वरने कहा--नारद ! इसके बाद मैं तिलशैलका वर्णन कर रहा हूँ, जिसका विधिपूर्वक दान करनेसे मनुष्य सनातन विष्णुलोकको प्राप्त होता है। विप्रवर! दस द्रोण तिलका बना हुआ तिलशैल उत्तम, पाँच द्रोणका मध्यम और तीन द्रोणका कनिष्ठ बतलाया गया है। इसके चारों दिशाओंमें विष्कम्भपर्वतोंकी स्थापना तथा अन्यान्य सारा कार्य पूर्ववत् करना चाहिए। मुनिपुङ्गव! अब मैं दानके मन्त्रोंको यथार्थरूपसे बतला

English

One who gives away his daughter (in marriage), according to the prescribed rites, between the Ganges and the Yaiiinna, according to his means, never goes to tlie fearful hell. Ho is born in the fJttara-Kuru and gets a good wife and dutiful sons, and enjoys long life.— (S-0.

अध्याय ५३

श्लोक 41

काञ्चनं गरुडं कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम् पौर्णमास्यां मधौ दद्याद् ब्राह्मणाय कुटुम्बिने वराहस्य प्रसादेन पदमाप्नोति वैष्णवम्

kāñcanaṃ garuḍaṃ kṛtvā tiladhenusamanvitam paurṇamāsyāṃ madhau dadyād brāhmaṇāya kuṭumbine varāhasya prasādena padamāpnoti vaiṣṇavam

हिन्दी अर्थ

रहा हूँ। “चूँकि मधुहैत्यके वधके समय भगवान् विष्णुके शरीरसे उत्पन्न हुए पसीनेकी बूँदोंसे तिल, कुश और उड्दकी उत्पत्ति हुई थी, इसलिये तुम इस लोकमें मुझे शान्ति प्रदान करो। शैलेन्द्र तिलाचल! चूँकि होकर तिल ही सब ओरसे (भूत-प्रेतादिसे) रक्षा करता है, इसलिये तुम मेरा भवसागरसे उद्धार करो, तुम्हें नमस्कार है। इस प्रकार आमन्त्रित कर जो मनुष्य श्रेष्ठ तिलाचलका दान करता है, वह पुनरागमनरहित विष्णुपदको प्राप्त हो जाता है। उसे इस लोकमें दीर्घायुकी प्राप्ति होती है, वह पुत्र एवं पौत्रोंको प्रातकर उनके साथ आनन्द मनाता है तथा अन्तमें देवताओं, गन्धर्वो और पितरोंद्वारा

English

O king! ' on account of these things, the giving away of charity at sacred places, according lo one's means, enhances his merits and makes him entitled to live iu Iieavcn till the rlissolulioii of the worhi. — 10. ( )nc who departs fiom his body, near the Aksayavata in Prayaga, goes straight to the region of fiva.—l I.

अध्याय ५३

श्लोक 42

यत्र माहेश्वरान्धर्मान् अधिकृत्य च षण्मुखः कल्पे तत्पुरुषं वृत्तं चरितैरुपबृंहितम्

yatra māheśvarāndharmān adhikṛtya ca ṣaṇmukhaḥ kalpe tatpuruṣaṃ vṛttaṃ caritairupabṛṃhitam

हिन्दी अर्थ

पितृभिर्देवगन्धर्वैः पूज्यमानो दिवं ब्रजेत्॥ ७ पूजित होकर स्वर्गलोकको चला जाता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे तिलाचलकीर्तनं नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

English

It is the very same Aksayavata which does not ])erish, in spite of the combined fury of all tlio sttns that reduce the rest of the world to aslie.s.--'12.

अध्याय ५३

श्लोक 43

स्कान्दं नाम पुराणं च ह्य् एकाशीतिर्निगद्यते सहस्राणि शतं चैकम् इति मर्त्येषु गद्यते

skāndaṃ nāma purāṇaṃ ca hy ekāśītirnigadyate sahasrāṇi śataṃ caikam iti martyeṣu gadyate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें तिलाचलकोर्तन नामक सतासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ कार्पासाचलके दानकी विधि और उसका माहात्म्य अथातः सम्प्रवक्ष्यामि कार्पासाचलमुत्तमम्।

English

'Pile Lord Vibiiu is present there, and worships ('onstantly near the Aksayavata, oven when the world becomes exiinct.'-Lj. () King! The sacred place lying between the Ganges and the Yamuna is venerated even by the Devas, Asuras, Sages, Plis, Gandltarvas. Olio should therefore go there with devotion, for Rrahina, Devas, Rieis, Sagos, liOka])Alas, Sfidhya Devas. Pitris, Sanatknmara, etc., Ihe greatest of the sages Aingira, cic. Brahma Risis, serpents, suparnas, oceans, rivers, mountains, vidyAdliaras, T.ord Visnu Himself, along with Brahma, are present there. — IJ IS.

अध्याय ५३

श्लोक 44

परिलिख्य च यो दद्याद् धेमशूलसमन्वितम् शैवं पदमवाप्नोति मीने चोपागते रवौ

parilikhya ca yo dadyād dhemaśūlasamanvitam śaivaṃ padamavāpnoti mīne copāgate ravau

हिन्दी अर्थ

ईश्वरने कहा--नारद! इसके पश्चात् मैं श्रेष्ठ कार्पासाचलका वर्णन कर रहा हूँ, जिसका दान करनेसे यत्प्रदानान्नरः श्रीमान् प्राप्नोति परमं पदम्॥ १ मनुष्य धनवाला परमपदको प्राप्त कर लेता है। इस

English

It is said tlnit die site of the condnence of the Ganges and the Yamnna fonns the middle or the waist of the earth. This PrayAga tirtha is known throughout the three worlds.— 19.

अध्याय ५३

श्लोक 45

त्रिविक्रमस्य माहात्म्यम् अधिकृत्य चतुर्मुखः त्रिवर्गमभ्यधात्तच्च वामनं परिकीर्तितम्

trivikramasya māhātmyam adhikṛtya caturmukhaḥ trivargamabhyadhāttacca vāmanaṃ parikīrtitam

हिन्दी अर्थ

कार्पासपर्वतस्तद्ठदद् विंशद्भारैरिहोत्तमः। लोकमें बीस भार रूईसे बना हुआ कार्पासपर्वत उत्तम, त्वमेबावरणं यस्माल्लोकानामिह सर्वदा।

English

d'he remembrance of this sacred place or the hearing the name of it or the touch of ils'soil, liberates one from his sins: so also from bathing tliere. One who sprinkles the wah?r of that place, has the benefit of pevforTiiing Arfvamodha and RAjasuya sacriJices. — 20-21. You should not be dissuaded from going io Prayaga, my son! even by the praichiugs of the Devas. — 22.

अध्याय ५३

श्लोक 46

पुराणं दशसाहस्रं कूर्मकल्पानुगं शिवम् यः शरद्विषुवे दद्याद् वैष्णवं यात्यसौ पदम्

purāṇaṃ daśasāhasraṃ kūrmakalpānugaṃ śivam yaḥ śaradviṣuve dadyād vaiṣṇavaṃ yātyasau padam

हिन्दी अर्थ

कार्पासाद्रे नमस्तुभ्यमघौघध्वंसनो भव इति कार्पासशैलेन्द्रं यो दद्याच्छर्वसंनिधौ।

English

At the sacred Prayaga, there are sixty cvorcs and ten thousand holy places, all gathered there. — 23.

अध्याय ५३

श्लोक 47

यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च रसातले माहात्म्यं कथयामास कूर्मरूपी जनार्दनः

yatra dharmārthakāmānāṃ mokṣasya ca rasātale māhātmyaṃ kathayāmāsa kūrmarūpī janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

दस भारसे बना हुआ मध्यम और पाँच भारसे बना हुआ अधम (साधारण) कहा गया है। अल्प सम्पत्तिवाला मनुष्य कृपणता छोड़कर एक भार कपाससे बने हुए पर्वतका दान कर सकता है। मुनिश्रेष्ठ! धान्यपर्वतको भाँति सारी सामग्री एकत्र कर रात्रिके व्यतीत होनेपर प्रातःकाल इसे दान करनेका विधान है। उस समय ऐसा लोकमें तुम्हीं सदा सभी लोगोंके शरीरके आच्छादन हो, इसलिये तुम्हें नमस्कार है। तुम मेरे पापसमूहका विनाश कर दो।' इस प्रकार जो मनुष्य भगवान् शिवके संनिधानमें कार्पासाचलका दान करता है, वह एक

English

Tlie mean dying at Prajaga derives,, the same benefits as one does by truly devoting himself to yOga.— 24. Tliose who do not go to PrayAga are like the living dead, O Yudhisthiral— 25.

अध्याय ५३

श्लोक 48

इन्द्रद्युम्नप्रसङ्गेन ऋषिभ्यः शक्रसंनिधौ अष्टादश सहस्राणि लक्ष्मीकल्पानुषङ्गिकम्

indradyumnaprasaṅgena ṛṣibhyaḥ śakrasaṃnidhau aṣṭādaśa sahasrāṇi lakṣmīkalpānuṣaṅgikam

हिन्दी अर्थ

कल्पतक रुद्रलोकमें निवास करनेके पश्चात् भूतलपर रुद्रलोके वसेत् कल्पं ततो राजा भवेदिह॥ ५ राजा होता है॥ १--५॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे कार्पासशैलकीर्तनं नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः

English

THE MATSyA PDBANAM.

अध्याय ५३

श्लोक 49

यो दद्यादयने कूर्मं हेमकूर्मसमन्वितम् गोसहस्रप्रदानस्य फलं सम्प्राप्नुयान्नरः

yo dadyādayane kūrmaṃ hemakūrmasamanvitam gosahasrapradānasya phalaṃ samprāpnuyānnaraḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें कार्पासशेलकोर्तन नामक अठासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ घृताचलके दानकी विधि और उसका माहात्म्य अतः परं प्रवक्ष्यामि घृताचलमनुत्तमम्। तेजोऽमृतमयं दिव्यं महापातकनाशनम्

English

Those who go to PrayAga, in accordance witli the rules laid down, aro freed from tlwir sins ns the Moon liberates Himself from Rfihn.— 26. He who bathes in and drinks the water of the Yamunfi, at the liigh banks presided by the NagAs, Kambala and Aivatara, is freed of all his sins.— 27.

अध्याय ५३

श्लोक 50

श्रुतीनां यत्र कल्पादौ प्रवृत्त्यर्थं जनार्दनः मत्स्यरूपेण मनवे नरसिंहोपवर्णनम्

śrutīnāṃ yatra kalpādau pravṛttyarthaṃ janārdanaḥ matsyarūpeṇa manave narasiṃhopavarṇanam

हिन्दी अर्थ

कारयेत् संहतानुच्यान् यथाशोभं विधानतः ईश्वरने कहा--नारद! इसके बाद मैं दिव्य तेजसे सम्पन्न, अमृतमय और महान्-से-महान् पापोंके विनाशक श्रेष्ठ घृताचलका वर्णन कर रहा हूँ। बीस घड़े घीसे बना हुआ घृताचल उत्तम, दससे मध्यम और पाँचसे अधम

English

The mail by going to ilie shrine where reside fjonl Siva, liberates from bondage his ancestors and j)o.sterity fuv ten generations. — 28.

अध्याय ५३

श्लोक 51

अधिकृत्याब्रवीत्सप्तकल्पवृत्तं मुनीश्वराः तन्मात्स्यमिति जानीध्वं सहस्राणि चतुर्दश

adhikṛtyābravītsaptakalpavṛttaṃ munīśvarāḥ tanmātsyamiti jānīdhvaṃ sahasrāṇi caturdaśa

हिन्दी अर्थ

(साधारण) कहा गया है । अल्प वित्तवाला भी यदि करना चाहे तो वह दो ही घड़े घृतसे विधिपूर्वक घृताचलकी रचना करके दान कर सकता है। पुनः उसके चतुर्थांशसे विष्कम्भपर्वतोंकी भी कल्पना करनी चाहिए। उन सभी घड़ोंके ऊपर अगहनी चावलसे परिपूर्ण पात्र रखा जाय और उन्हें विधिपूर्वक शोभाका ध्यान रखते हुए एकके ऊपर एक रखकर ऊँचा कर दिया जाय। उन्हें श्वेत वस्त्रोंसे परिवेष्टित कर दिया जाय और उनके निकट गन्ना और फल आदि रख दिये जायँँ। इसमें शेष सारा विधान धान्यपर्वतकी ही भाँति बतलाया गया है। देवताओंकी स्थापना, हवन और देवार्चन भी उसी प्रकार करना चाहिए। रात्रिके व्यतीत होनेपर प्रातःकाल (यजमान) शान्तमनसे

English

By the sprinkling of the Jioly waters over his body on that spoi, iio gota* tlie merits of au Aivnmodhn and resides in the heaven till the end of the wor/d cycle.—

अध्याय ५३

श्लोक 52

विषुवे हेममत्स्येन धेन्वा चैव समन्वितम् यो दद्यात्पृथिवी तेन दत्ता भवति चाखिला

viṣuve hemamatsyena dhenvā caiva samanvitam yo dadyātpṛthivī tena dattā bhavati cākhilā

हिन्दी अर्थ

वह घृताचल गुरुको निवेदित कर दे। उसी प्रकार शान्तमानसः॥ ६ विष्कम्भपर्वतोंको ऋत्विजोंको दान कर देनेका विधान है।

English

On the eastern bank of the Ganges, there is a well, by (lie name of Samndra-Kiipa. and tlie place PratistliAna (modern Jlinsi; which is renowned in llie tlireo worlds. If one resides there for three nights, observing sexual purity and koe]>ing himself dispassionate, he is freed from all liis sins and gets the merit of the performance of.Advamedha sacrifice. — 30-31.

अध्याय ५३

श्लोक 53

यदा च गारुडे कल्पे विश्वाण्डाद्गरुडोद्भवम् अधिकृत्याब्रवीत्कृष्णो गारुडं तदिहोच्यते

yadā ca gāruḍe kalpe viśvāṇḍādgaruḍodbhavam adhikṛtyābravītkṛṣṇo gāruḍaṃ tadihocyate

हिन्दी अर्थ

मदन, नीलकण्ठ आदि व्याख्याता यहाँ कुम्भसे पात्रका ही अर्थ लेते हैं-'कुम्भः पात्ररूप एव द्रवत्वेन धृतधारणयोग्यपरिमाणः ।' तस्माद् घृताचिविश्वात्मा प्रीयतामत्र शङ्करः यस्मात् तेजोमयं ब्रह्म घृते तद्विध्यवस्थितम्। घृतपर्वतरूपेण तस्मात् त्वं पाहि नोऽनिशम्

English

A'ot. — The mention of.samudra-Kapn in modern Jhii*.! flvea tho date of thi« portion of the POr&na. Tho well callod Samndri-KOpa wa sunk >iy Samndra-Giipta, Hud so this Mah&tmya must have hoeii written after tho Onpta. The Ifamsaprapatnna tiriha titc shrine wliere swans alight'/, that, lic*} oil the north of PratishAna find on the ('ast hatdv of (lio Ganges, is lonowned in all the three worlds. By batliing them ti e devotees gets tin- benefit. of Aiivamedha saerifiee and ic'idc.s in ins-ivei as long as the the sun and llie moon shino iji tlie Jinunmcnt. -32-3*>.

अध्याय ५३

श्लोक 54

तद् अष्टादशकं चैकं सहस्राणीह पठ्यते सौवर्णहंससंयुक्तं यो ददाति पुमानिह स सिद्धिं लभते मुख्यां शिवलोके च संस्थितिम्

tad aṣṭādaśakaṃ caikaṃ sahasrāṇīha paṭhyate sauvarṇahaṃsasaṃyuktaṃ yo dadāti pumāniha sa siddhiṃ labhate mukhyāṃ śivaloke ca saṃsthitim

हिन्दी अर्थ

अनेन विधिना दद्याद् घृताचलमनुत्तमम्। महापातकयुक्तोऽपि लोकमाप्नोति शाम्भवम् (उस समय इस अर्थवाले मन्त्रका पाठ करना चाहिए) “चूँकि अमृत और अग्निके संयोगसे घृत उत्पन्न हुआ है, इसलिये अग्निस्वरूप विश्वात्मा शङ्कर इस व्रतसे प्रसन्न हों। चूँकि ब्रह्म तेजोमय है और घीमें

English

One wlio dies at the saen3d rrvarf/ramana, v lioso iiigh bauh iireomes white by the swans that dwell ihem, gor-, lo heaven and rnjf" - with the Pitfis for a period of -ixty ihou-and ami six eenlniiea.- * 1

अध्याय ५३

श्लोक 55

ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यम् अधिकृत्याब्रवीत्पुनः तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम्

brahmā brahmāṇḍamāhātmyam adhikṛtyābravītpunaḥ tacca dvādaśasāhasraṃ brahmāṇḍaṃ dviśatādhikam

हिन्दी अर्थ

बिद्यमान है, ऐसा जानकर तुम घृतपर्वतरूपसे रात-दिन हमारी रक्षा करो।' जो मनुष्य उपर्युक्त विधिसे इस श्रेष्ठ घृताचलका दान करता है, वह महापापी होनेपर भी शिवलोकको प्राप्त होता है। वहाँ वह हंस और सारस पक्षियोंकी चित्रकारी क्षुद्र घंटिका (किङ्किणीजाल)-से सुशोभित तथा विमानपर आरूढ़ होकर अप्सराओं, सिद्धों और विद्याधरोंसे घिरा हुआ पितरोंके साथ प्रलय- विहरेत् पितृभिः सार्ध यावदाभूतसम्प्लवम्॥ १० कालतक विहार करता है॥ १--१०॥

English

And t'King! Ijo is always in company of tliat famous celestial nymph, Urvnii, and i-.'cnoratofl bv tlm liiis. Gandhnvvas, and tlie Kin- naras, &c. — 30. After consuming liis store of virtue, ho hecomes the lord of ten thousand towns and of hnndre<lK of maids, like UrvaeJi, in whose midst he revels as their husband.— 37-'>8.

अध्याय ५३

श्लोक 56

भविष्याणां च कल्पानां श्रूयते यत्र विस्तरः तद्ब्रह्माण्डपुराणं च ब्रह्मणा समुदाहृतम्

bhaviṣyāṇāṃ ca kalpānāṃ śrūyate yatra vistaraḥ tadbrahmāṇḍapurāṇaṃ ca brahmaṇā samudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे घृताचलकीर्तनं नामैकोननवतितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें घृताचलकीर्तन नामक नवासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

He wakes from his lied by the music of the sweet jingling of the waist chains and ankl(?ts of the ladies, and, after enjoying fully all his luxuries retires to that shrine again.— 39.

अध्याय ५३

श्लोक 57

यो दद्यात्तद्व्यतीपाते पीतोर्णायुगसंयुतम् राजसूयसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः हेमधेन्वा युतं तच्च ब्रह्मलोकफलप्रदम्

yo dadyāttadvyatīpāte pītorṇāyugasaṃyutam rājasūyasahasrasya phalamāpnoti mānavaḥ hemadhenvā yutaṃ tacca brahmalokaphalapradam

हिन्दी अर्थ

रत्नाचलके दानकी विधि और उसका माहात्म्य अतः परं प्रवक्ष्यामि रत्राचलमनुत्तमम्। मुक्ताफलसहस्त्रेण पर्वतः स्यादनुत्तमः वञ्रगोमेहैर्दक्षिणेनेन्द्रनीलकैः । कार्यो विद्ृदभिर्गन्धमादनः

English

One who wears white raiments ainl has liis meals only once a day and preserves his sexual purity, becomes a king and gets hundreds of beautiful wives, adorned with fine ornaments. He rules over n vast terri- tory. whose boundary reaches to tlie seas. — 40-41. GEAPTBB OVL

अध्याय ५३

श्लोक 58

चतुर्लक्षमिदं प्रोक्तं व्यासेनाद्भुतकर्मणा मत्पितुर्मम पित्रा च मया तुभ्यं निवेदितम्

caturlakṣamidaṃ proktaṃ vyāsenādbhutakarmaṇā matpiturmama pitrā ca mayā tubhyaṃ niveditam

हिन्दी अर्थ

पुष्परागैः ससौपर्णैरुत्तरेण च विन्यसेत् ईश्वरने कहा--नारद ! इसके पश्चात् मै श्रेष्ठ रत्राचलका वर्णन कर रहा हूँ। एक हजार मुक्ताफल (मोतियों)-द्वारा बना हुआ पर्वत उत्तम, पाँच सौसे बना हुआ मध्यम और तीन सौसे बना हुआ अधम (साधारण) माना गया है।

English

And, after enjoying the result of his wealth and of the practising of his charities, he again retires to that spot. — 42.

अध्याय ५३

श्लोक 59

इह लोकहितार्थाय संक्षिप्तं परमर्षिणा इदमद्यापि देवेषु शतकोटिप्रविस्तरम्

iha lokahitārthāya saṃkṣiptaṃ paramarṣiṇā idamadyāpi deveṣu śatakoṭipravistaram

हिन्दी अर्थ

कल्पित पर्वतके चतुर्थांशसे उसके चारों दिशाओंमें विष्कम्भपर्वतोंको स्थापित करना चाहिए। विद्वानोंको पूर्व दिशामें हीरा और गोमेदसे मन्दराचलकी, दक्षिणमें पद्मराग (माणिक्य) और इन्द्रनील (नीलम) मणिके संयोगसे गन्धमादनकी, पश्चिममें वैदूर्य और मूँगेके सम्मिश्रणसे विपुलाचलको और उत्तरमें गारुत्मतमणिसहित पुष्पराग (पोखराज) मणिसे सुपार्श्व पर्वतकी स्थापना करनी चाहिए। इस दानमें भी धान्यपर्वतकी तरह सारे उपकरणोंकी कल्पना करे। उसी प्रकार स्वर्णमय

English

One who, presei'ving his sexual purity, observes a fast till the even- ing, at the Sandhyfi Vata, attains Bralirnaloka. — 43. One wlio (lies at Koti-tirtha, remains in Svarga for crorr-s of years. — 44.

अध्याय ५३

श्लोक 60

उपभेदान्प्रवक्ष्यामि लोके ये सम्प्रतिष्ठिताः पाद्मे पुराणे यत्रोक्तं नरसिंहोपवर्णनम् तच्चाष्टादशसाहस्रं नारसिंहमिहोच्यते

upabhedānpravakṣyāmi loke ye sampratiṣṭhitāḥ pādme purāṇe yatroktaṃ narasiṃhopavarṇanam taccāṣṭādaśasāhasraṃ nārasiṃhamihocyate

हिन्दी अर्थ

तद्वदावाहनं कुर्याद् वृक्षान् देवांश्च काननान्॥ ५ देवताओं, वनों और वृक्षोंका स्थापन एवं आवाहन करे इन रतोंकी स्थापनामें नारदपुराण १। ५६। २८२, शुक्रनी० ४। २ आदिमें निर्दिष्ट दिक्पालों तथा दिगीश ग्रहोंके प्रिय रत्रॉंका

English

And, on coining back to (lie world after exhausting his virtues, is born a very hnndsfnno person in a most wcaltliy family. *- 4o.

अध्याय ५३

श्लोक 61

नन्दाया यत्र माहात्म्यं कार्त्तिकेयेन वर्ण्यते नन्दीपुराणं तल्लोकैर् आख्यातमिति कीर्त्यते

nandāyā yatra māhātmyaṃ kārttikeyena varṇyate nandīpurāṇaṃ tallokair ākhyātamiti kīrtyate

हिन्दी अर्थ

भी ध्यान रखा गया है। यदा देवगणाः सर्वे सर्वरत्रेष्ववस्थिताः। त्वं च रल्रमयो नित्यं नमस्तेऽस्तु सदाचल स याति विष्णुसालोक्यममरेश्वरपूजितः

English

One wIjo g(j('s and sprinkles waler over liiiri at the J.)ajas'vamediia tirtha in the Blingavati ]iun, to thc' north of tlio ab(jde. f»f Vasnki, attains the benefit of Aflvainedha sacrifice, and, in his n('xt biith, born a very rich, pious, liandsume, wise and generous nifin. —40-47. The merits aeiu iiing from truth speaking and abstentiem from inflict- ing injury to atiother. arc obtaijied by a pilgriningo to Prayiga — JS.

अध्याय ५३

श्लोक 62

यत्र साम्बं पुरस्कृत्य भविष्यति कथानकम् प्रोच्यते तत्पुनर्लोके साम्बमेतन्मुनिव्रताः

yatra sāmbaṃ puraskṛtya bhaviṣyati kathānakam procyate tatpunarloke sāmbametanmunivratāḥ

हिन्दी अर्थ

यावत्कल्पशतं साग्रं वसेच्चेह नराधिप। रूपारोग्यगुणोपेतः सप्तद्वीपाधिपो भवेत् ब्रह्महत्यादिकं किंचिद् यदत्रामुत्र वा कृतम्।

English

The place wiune the (iinigos alone flows, is as >acred as Kumk.-erra, and the place where she (lows touching the Vimlhya range, is tenfold more sacred. — 4U.

अध्याय ५३

श्लोक 63

पुरातनस्य कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधाः धन्यं यशस्यमायुष्यं पुराणानामनुक्रमम् एवमादित्यसंज्ञा च तत्रैव परिगद्यते

purātanasya kalpasya purāṇāni vidurbudhāḥ dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ purāṇānāmanukramam evamādityasaṃjñā ca tatraiva parigadyate

हिन्दी अर्थ

तथा पुष्प, गन्ध आदिसे उनका पूजन करे। प्रातःकाल मत्सररहित होकर वह सारा सामान गुरु और ऋत्विजोंको दान कर दे। उस समय इन मन्त्रोंका उच्चारण करे ' अचल! जब सभी देवगण सम्पूर्ण रत्रोंमें निवास करते हैं, नमस्कार प्राप्त हो। पर्वत! चूँकि सदा रल्रका दान करनेसे श्रीहरि संतुष्ट हो जाते हैं, अतः तुम हमारी रक्षा करो।' नराधिप! जो मनुष्य उपर्युक्त विधिसे रत्नमय पर्वतका दान करता है, वह इन्द्रसे सत्कृत हो विष्णु-सालोक्यको प्राप्त कर लेता है और वहाँ सौ कल्पोंसे भी अधिक कालतक निवास करता है। पुनः इस लोकमें जन्म लेनेपर वह सौन्दर्य, नीरोगता और सदूणोंसे युक्त होकर सातों ट्वीपोंका अधीश्वर होता है। साथ ही उसके द्वारा इहलोक अथवा

English

The spot wliere the (langes flows touching jnany lirthas is un- doubtedly a moat lioly place. -'o(t. The Oanges exc'rcises Ifer elevating intluence over maiikiml (»n earth, over the serpents iii the lower regions, and over llie Devas in Svarga: oouscqucntly, she is also known as Tripathagamini. — ol.

अध्याय ५३

श्लोक 64

अष्टादशभ्यस्तु पृथक् पुराणं यत्प्रदिश्यते विजानीध्वं द्विजश्रेष्ठास् तदेतेभ्यो विनिर्गतम्

aṣṭādaśabhyastu pṛthak purāṇaṃ yatpradiśyate vijānīdhvaṃ dvijaśreṣṭhās tadetebhyo vinirgatam

हिन्दी अर्थ

परलोकमें जो कुछ भी ब्रह्महत्या आदि पाप किये गये होते हैं, वे सभी उसी प्रकार नष्ट हो जाते हैं, जैसे वज्रद्वारा प्रहार तत् सर्व नाशमायाति गिरिर्वज्रहतो यथा॥ ११ किया गया हुआ पर्वत॥ १--११॥

English

Those wIkjsc hones arc deposited in the (Ganges, remain in JSvarga foi as many thousand years as there are bones deposited. — >l

अध्याय ५३

श्लोक 65

पञ्चाङ्गानि पुराणेषु आख्यानकमिति स्मृतम् सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

pañcāṅgāni purāṇeṣu ākhyānakamiti smṛtam sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca vaṃśyānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे रत्राचलकीर्तनं नाम नवतितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें रत्नाचलकीर्तन नामक नब्बेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ रजताचलके दानकी विधि और उसका माहात्म्य

English

The Oanges U the most sacred of all the Tirthas, the best of all the rivers, and is the giver of emancipation to the vilest sinners. '—53. 'Pile Oanges is easily accessible everywhere, excepting at Oangc- dvAra, Prayaga and Oanga S.igara. Those who bathe at the above men- tioned 3 places, go to heaven and are never ro-borii.~-54.

अध्याय ५३

श्लोक 66

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च ससंहारप्रदानां च पुराणे पञ्चवर्णके

brahmaviṣṇvarkarudrāṇāṃ māhātmyaṃ bhuvanasya ca sasaṃhārapradānāṃ ca purāṇe pañcavarṇake

हिन्दी अर्थ

अतः परं प्रवक्ष्यामि रौप्याचलमनुत्तमम्। यत्प्रदानान्नरो याति सोमलोकमनुत्तमम् अशक्तो विंशतेरूर्ध्वं कारयेच्छक्तितस्तदा। विष्कम्भपर्वतांस्तद्वत् तुरीयांशेन कल्पयेत्

English

There is no other source of bliss to tlie sinner as the Oanges.— 55.

अध्याय ५३

श्लोक 67

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चैवात्र कीर्त्यते सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरुद्धं च यत्फलम्

dharmaścārthaśca kāmaśca mokṣaścaivātra kīrtyate sarveṣvapi purāṇeṣu tadviruddhaṃ ca yatphalam

हिन्दी अर्थ

'कलधौतमयांस्तद्वल्लोकेशानर्चयेद् बुधः ब्रह्मविष्ण्वर्कवान् कार्यो नितम्बोऽत्र हिरण्मयः। ईश्वरने कहा--नारद ! इसके बाद मैं सर्वश्रेष्ठ रौप्पाचल अर्थात् रजतशैलका वर्णन कर रहा हूँ, जिसका दान करनेसे मनुष्य सर्वश्रेष्ठ चन्द्रलोकको प्राप्त करता है। दस हजार पल चाँदीसे बना हुआ रजताचल उत्तम, पाँच हजार

English

The Oanges has fallen from the head of Lord!iva, who is the sacred of the most sacred and propitious of the most propitious. --5d llerc ends Ihcone Inuidred and sixth ehxpter denliw/ with the 'ireatuess of Prayana.

अध्याय ५३

श्लोक 68

सात्त्विकेषु पुराणेषु माहात्म्यमधिकं हरेः राजसेषु च माहात्म्यम् अधिकं ब्रह्मणो विदुः

sāttvikeṣu purāṇeṣu māhātmyamadhikaṃ hareḥ rājaseṣu ca māhātmyam adhikaṃ brahmaṇo viduḥ

हिन्दी अर्थ

पलसे बना हुआ मध्यम और ढाई हजार पलसे बना हुआ अधम कहा गया है । यदि दाता ऐसा करनेमें असमर्थ हो तो उसे अपनी शक्तिके अनुसार बीस पलसे कुछ अधिक चाँदीद्वारा पर्वतका निर्माण कराना चाहिए। उसी प्रकार प्रधान पर्वतके चतुर्थांशसे विष्कम्भपर्वतोंकी भी कल्पना करनेका विधान है। पहलेकी तरह चाँदीके द्वारा मन्दर आदि पर्वतोंका निर्माण कर उनके नितम्बभागको सोनेसे सुशोभित कर दे। उनपर लोकपालोंकी स्वर्णमयी मूर्ति

English

Mrrkandoya said; 0 King! 1 shall now relate to you further the

अध्याय ५३

श्लोक 69

तद्वदग्नेश्च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य च संकीर्णेषु सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते

tadvadagneśca māhātmyaṃ tāmaseṣu śivasya ca saṃkīrṇeṣu sarasvatyāḥ pitṝṇāṃ ca nigadyate

हिन्दी अर्थ

स्थापित कर उन्हें ब्रह्मा, विष्णु और सूर्यकी मूर्तियोंसे भी संयुक्त कर दे। तत्पश्चात् बुद्धिमान् दाता इन सबकी विधिपूर्वक अर्चना करे। सारांश यह है कि अन्य पर्वतोंमें जो उपकरण राजतं स्याद् यदन्येषां कार्य तदिह काञ्चनम्॥ ५ चाँदीके होते हैं, वे सभी इसमें सुवर्णके होने चाहिए। सोमलोके स गन्धर्वैः किन्नराप्सरसां गणैः। पूज्यमानो वसेद् विद्वान् यावदाभूतसम्प्लवम्

English

greatness of the holy Prayaga by listening to wbicli a man undoubtedly gets liberated from all sins — 1. 290 TEE MAT&YA PURANAM,

अध्याय ५३

श्लोक 70

अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः भारताख्यानमखिलं चक्रे तदुपबृंहितम् लक्षेणैकेन यत्प्रोक्तं वेदार्थपरिबृंहितम्

aṣṭādaśa purāṇāni kṛtvā satyavatīsutaḥ bhāratākhyānamakhilaṃ cakre tadupabṛṃhitam lakṣeṇaikena yatproktaṃ vedārthaparibṛṃhitam

हिन्दी अर्थ

शेष हवन, जागरण आदि सारे कार्य धान्यपर्वतकी भाँति ही करे। तत्पश्चात् प्रातःकाल वस्त्र और आभूषण आदिके द्वारा गुरु और ऋत्विजोंका पूजन कर रजताचल गुरुको और विष्कम्भपर्वत ऋत्विजोंको दान कर दे। उस समय मत्सररहित हो हाथमें कुश लेकर इस मन्त्रका पाठ करे-'रजताचल! तुम पितरोंको तथा श्रीहरि, सूर्य, इन्द्र और शिवको परम प्रिय हो, इसलिये शोकरूपी संसार-सागरसे मेरी रक्षा करो।' जो मानव इस प्रकार

English

On tbo banks nf the Ganges, towards the west, lies the sacred Miinasa- tirtha, wliere by keeping up a three days' fast, the man gets freed from sins and attains all his desires. — 2.

अध्याय ५३

श्लोक 71

वाल्मीकिना तु यत्प्रोक्तं रामोपाख्यानमुत्तमम् ब्रह्मणाभिहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम्

vālmīkinā tu yatproktaṃ rāmopākhyānamuttamam brahmaṇābhihitaṃ yacca śatakoṭipravistaram

हिन्दी अर्थ

निवेदन कर श्रेष्ठ रजताचलका दान करता है, वह दस हजार गो-दानका फल प्राप्त करता है। वह विद्वान् चन्द्रलोकमें गन्धर्वो, किन्नरों और अप्सराओंके समूहोंसे पूजित होकर प्रलयकालतक निवास करता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे रौप्याचलकीर्तनं नामैकनवतितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें रौप्याचलकीर्तन नामक इक्यानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Tlie merits ac(tiiired by the giving away of cows, land and gold arc attained by the mere remcMiibrance of this tirtha. — 3. One who resides on tlio banks of the Ganges, with or without any object in view, and dies tlicre, goes to heaven and remains far away out of the sight of hell.— 4.

अध्याय ५३

श्लोक 72

आहृत्य नारदायैवं तेन वाल्मीकये पुनः वाल्मीकिना च लोकेषु धर्मकामार्थसाधनम् एवं सपादाः पञ्चैते लक्षा मर्त्ये प्रकीर्तिताः

āhṛtya nāradāyaivaṃ tena vālmīkaye punaḥ vālmīkinā ca lokeṣu dharmakāmārthasādhanam evaṃ sapādāḥ pañcaite lakṣā martye prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

शर्कराशैलके दानकी विधि और उसका माहात्म्य तथा राजा धर्ममूर्तिके वृत्तान्त-प्रसङ्गमें 'लवणाचलदानका

English

Such a man sits in a viniAna, adorned by decent birds, like swans and tlamingoes, where celestial nymphs sing lovely soiigs. Thus he enjoys long life in lioaven. — o.

अध्याय ५३

श्लोक 73

पुरातनस्य कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधाः धन्यं यशस्यमायुष्यं पुराणानामनुक्रमम् यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति परमां गतिम्

purātanasya kalpasya purāṇāni vidurbudhāḥ dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ purāṇānāmanukramam yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

अथातः सम्प्रवक्ष्यामि शर्कराशैलमुत्तमम्। यस्य प्रदानाद् विष्ण्वर्करुद्रास्तुष्यन्ति सर्वदा अष्टभिः शर्कराभारैरुत्तमः स्यान्महाचलः। भगवान् शंकरने कहा--नारदजी ! इसके पश्चात् मैं परमोत्तम शर्कराशैलका वर्णन कर रहा हूँ, जिसका दान करनेसे भगवान् विष्णु, रुद्र और सूर्य सदा संतुष्ट रहते हैं। आठ भार शक्करसे बना हुआ शर्कराचल उत्तम, चार भारसे

English

On coming back iroiii heaven, ho is bom in the house (>l a \cry wealthy maii. ~*(). Ouring the iiinnili of Aliiglia, sixiytlunisaiid tirtlias and sixty crores ul saerod streams are be foiin<! a! ilie enj.dmniei' of the Ganges and lie* Yamuna - -7.

अध्याय ५३

श्लोक 74

इदं पवित्रं यशसो निधानम् इदं पितॄणामतिवल्लभं च इदं च देवेष्व् अमृतायितं च नित्यं त्विदं पापहरं च पुंसाम्

idaṃ pavitraṃ yaśaso nidhānam idaṃ pitṝṇāmativallabhaṃ ca idaṃ ca deveṣv amṛtāyitaṃ ca nityaṃ tvidaṃ pāpaharaṃ ca puṃsām

हिन्दी अर्थ

बना हुआ मध्यम और दो भारसे बना हुआ अधम कहा गया है। जो मानव स्वल्प सम्पत्तिवाला हो, वह एक भार अथवा आधे भारसे भी शर्कराचल बनवा सकता है। प्रधान पर्वतके चतुर्थांशसे विष्कम्भपर्वतोंका भी निर्माण करना चाहिए। पुनः धान्यपर्वतकी तरह सारी सामग्री प्रस्तुत करके मेरुपर्वतकी भाँति इसके ऊपर भी स्वर्णमयी देवमूर्तिके साथ

English

'riie merits ul gi\ing away a lac ol ccjw ari' attained l)y l)athiiig at Ih'ayaga for 3 daj s. -

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 53
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.