Matsya Purana· Matsya Purāṇa
55
अध्याय 55 / 176

Adhyaya 55

33 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ33 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५५

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ५५ उपवासेष्वशक्तस्य तदेव फलमिच्छतः अनभ्यासेन रोगाद्वा किमिष्टं व्रतमुत्तमम्

matsya-purāṇa 55 upavāseṣvaśaktasya tadeva phalamicchataḥ anabhyāsena rogādvā kimiṣṭaṃ vratamuttamam

हिन्दी अर्थ

यह न आथर्वण कल्पों--नक्षत्र, वैतान, संहिताविधि, अङ्गिरस एवं शान्तिकल्पमेंसे प्रथम एवं पाँचवें शान्तिकल्पका समन्वित रूप है और अथर्वपरिशिष्ट, याज्ञवल्क्यस्मृति १। २९५--३०८, वृद्धपाराशर ११, पद्मपुराण, सृष्टिखण्ड ८२--८६, नारदपुराण १। ५१, भविष्यपुराण, अग्निपुराण २६४--७४ आदिमें भी प्राप्त है। मत्स्यका पाठ बहुत अशुद्ध है। उपर्युक्त ग्रन्थोंकी सहायतासे इसे पूर्णतया शुद्ध कर लिया गया है। इनकी कई बातें शान्ति-संग्रहो और ज्योतिषग्रन्थोंमें भी आयी हँ । मध्ये तु भास्करं विद्याल्लोहितं दक्षिणेन तु। उत्तरेण गुरुं विद्याद् बुधं पूर्वोत्तरेण तु

English

Mavkan'leva, --aid.!>; y**- r yo]ir -nid has ])«'eom<*

अध्याय ५५

श्लोक 2

उपवासे ऽप्यशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते यस्मिन्व्रते तदप्यत्र श्रूयतामक्षयं महत्

upavāse 'pyaśaktānāṃ naktaṃ bhojanamiṣyate yasminvrate tadapyatra śrūyatāmakṣayaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

पूर्वेण भार्गवं विद्यात् सोमं दक्षिणपूर्वके । पश्चिमोत्तरतः केतुं स्थापयेच्छुक्लतण्डुलैः भास्करस्येश्वरं विद्यादुमां च शशिनस्तथा। स्कन्दमङ्कारकस्यापि बुधस्य च तथा हरिम्

English

elevated, and y-nr himily has br« n, n, loi-mpd. Hy the nari'ation of the greatness of PrayAga one's sion* n| ' irtue i-. inmoased, and his sins are decreased by listening in it. -gl.

अध्याय ५५

श्लोक 3

आदित्यशयनं नाम यथावच्छंकरार्चनम् येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते

ādityaśayanaṃ nāma yathāvacchaṃkarārcanam yeṣu nakṣatrayogeṣu purāṇajñāḥ pracakṣate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणं च गुरोर्विद्याच्छुक्रस्यापि शचीपतिम्। शनैश्चरस्य तु यमं राहोः कालं तथैव च केतोर्वै चित्रगुप्तं च सर्वेषामधिदेवताः। अग्निरापः क्षितिर्विष्णुरिन्द्र ऐन्द्री च देवता

English

'ndliisthira.'-aid (>, trrent Sage: ihay tell me, as seen or beard by \on, ilie greatness of the \ amunA.-—

अध्याय ५५

श्लोक 4

यदा हस्तेन सप्तम्याम् आदित्यस्य दिनं भवेत् सूर्यस्य चाथ संक्रान्तिस् तिथिः सा सार्वकामिकी

yadā hastena saptamyām ādityasya dinaṃ bhavet sūryasya cātha saṃkrāntis tithiḥ sā sārvakāmikī

हिन्दी अर्थ

प्रजापतिश्च सर्पाश्च ब्रह्मा प्रत्यधिदेवताः। विनायकं तथा दुर्गा वायुराकाशमेव च। आवाहयेद् व्याहृतिभिस्तथैवाश्विकुमारकौ संस्मरेद् रक्तमादित्यमङ्कारकसमन्वितम्।

English

MArkanileya said: The 'annniA, tin danghlc r of the S\ni, renowned in all the three worlds is known asthc-grral river of that name. — 23.

अध्याय ५५

श्लोक 5

उमामहेश्वरस्यार्चाम् अर्चयेत्सूर्यनामभिः सूर्यार्चां शिवलिङ्गे च प्रकुर्वन् पूजयेद्यतः

umāmaheśvarasyārcām arcayetsūryanāmabhiḥ sūryārcāṃ śivaliṅge ca prakurvan pūjayedyataḥ

हिन्दी अर्थ

मन्दराहू तथा कृष्णौ धूम्रं केतुगणं विदुः अङ्गारकाय संयावं बुधाय क्षीरषष्टिकम्

English

The VamuijA lias conn- fjom the same source as the (Janges, and She also dispels all sins by ibe mere utterance of Her name, from a distance of 1,000 yojanas.— 24.

अध्याय ५५

श्लोक 6

उमापते रवेर्वापि न भेदो दृश्यते क्वचित् यस्मात्तस्मान्मुनिश्रेष्ठ गृहे शम्भुं समर्चयेत्

umāpate ravervāpi na bhedo dṛśyate kvacit yasmāttasmānmuniśreṣṭha gṛhe śambhuṃ samarcayet

हिन्दी अर्थ

चित्रौदनं च केतुभ्यः सर्वै्भक्ष्यैरथार्चयेत् स्थापयेदव्रणं कुम्भं वरुणं तत्र विन्यसेत् श्वेत चावलोंद्वारा वेदीके मध्यमें सूर्यकी, दक्षिणमें मंगलको, उत्तरमें बृहस्पतिकी, पूर्वोत्तरकोणपर बुधकी, पूर्वमें शुक्रकी, दक्षिणपूर्वकोणपर चन्द्रमाकी, पश्चिममें शनिको, पश्चिम-दक्षिणकोणपर राहुकी और पश्चिमोत्तरकोणपर

English

The virtue is attaiiuid hy hathing in, drinking the waters and relat- ing the greatness of the VamunA. Tlie sight of Her gives happiness. --'2;).

अध्याय ५५

श्लोक 7

हस्ते च सूर्याय नमो ऽस्तु पादाव् अर्काय चित्रासु च गुल्फदेशम् स्वातीषु जङ्घे पुरुषोत्तमाय धात्रे विशाखासु च जानुदेशम्

haste ca sūryāya namo 'stu pādāv arkāya citrāsu ca gulphadeśam svātīṣu jaṅghe puruṣottamāya dhātre viśākhāsu ca jānudeśam

हिन्दी अर्थ

केतुको स्थापना करनी चाहिए। इन सभी ग्रहोंमें सूर्यके शिव, चन्द्रमाके पार्वती, मंगलके स्कन्द, बुधके भगवान् विष्णु, बृहस्पतिके ब्रह्मा, शुक्रके इन्द्र, शनैश्वरके यम, राहुके काल और केतुके चित्रगुप्त अधिदेवता माने गये हैं। अग्नि, जल, पृथ्वी, विष्णु, इन्द्र, ऐन्द्री देवता, प्रजापति, सर्प और ब्रह्मा-ये सभी क्रमशः प्रत्यधिदेवता हैं। इनके अतिरिक्त विनायक, दुर्गा, वायु, आकाश और अश्विनीकुमारोंका भी व्याहतियोंके उच्चारणपूर्वक आवाहन

English

fiis seven venerations arc purified by once plunging into and sipping tlio lioly wat(?rs; and emancipation is olitained by dying there.— '20.

अध्याय ५५

श्लोक 8

तथानुराधासु नमो ऽभिपूज्यम् ऊरुद्वयं चैव सहस्रभानोः ज्येष्ठास्वनङ्गाय नमो ऽस्तु गुह्यम् इन्द्राय सोमाय कटी च मूले

tathānurādhāsu namo 'bhipūjyam ūrudvayaṃ caiva sahasrabhānoḥ jyeṣṭhāsvanaṅgāya namo 'stu guhyam indrāya somāya kaṭī ca mūle

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। उस समय मंगलसहित सूर्यको लाल वर्णका, चन्द्रमा और शुक्रको श्वेतवर्णका, बुध और बृहस्पतिको पीतवर्णका, शनि और राहुको कृष्णवर्णका तथा केतुको धूम्रवर्णका जानना और ध्यान करना चाहिए। बुद्धिमान् यज्ञकर्ता जो ग्रह जिस रंगका हो, उसे उसी रंगका वस्त्र और फूल समर्पित करे, सुगन्धित धूप आदिके साथ सूर्यको गुड़ और चावलसे बने हुए अन्न (खीर)-का, चन्द्रमाको घी और दूधसे बने हुए पदार्थका, मंगलको गोझियाका, बुधको क्षीरषष्टिक (दूधमें पके हुए साठीके चावल)-का, बृहस्पतिको दही-

English

On the south of the Yamuna lies the Agni tirtha and Dliarmaraja (irtha. Naraka is situate on Her western bank — 27.

अध्याय ५५

श्लोक 9

पूर्वोत्तराषाढयुगे च नाभिं त्वष्ट्रे नमः सप्ततरंगमाय तीक्ष्णांशवे च श्रवणे च कुक्षौ पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय

pūrvottarāṣāḍhayuge ca nābhiṃ tvaṣṭre namaḥ saptataraṃgamāya tīkṣṇāṃśave ca śravaṇe ca kukṣau pṛṣṭhaṃ dhaniṣṭhāsu vikartanāya

हिन्दी अर्थ

भातका, शुक्रको घी-भातका, शनैश्चरको खिचड़ीका, राहुको अजा नामक वृक्षके फलके गूदाका और केतुको विचित्र रंगवाले भातका नैवेद्य अर्पण करके सभी प्रकारके भक्ष्य पदार्थोद्वारा पूजन करे॥ १०--२०॥ वेदीके पूर्वोत्तरकोणपर एक छिद्ररहित कलशकी स्थापना करे, उसे दही और अक्षतसे सुशोभित, आमके पल्लवसे आच्छादित और दो वस्त्रोंसे परिवेष्टित करके उसके निकट फल रख दे। उसमें पञ्चरत्न डाल दे और

English

One goes to heaven by bathing tliere; by dying there Ijc not bnrn again. Similarly, there arc tlioiisands of tirthas on the southern bank of the Yamuna. I am ncuv describing the Tirtha on the nortliern bank known as the Niranjana tirtha of Aditya, where the Devas, along with Indra, perform sandhya throe times a day and worship the tirtha; other- wise men do the same. — 28-30.

अध्याय ५५

श्लोक 10

चक्षुःस्थलं ध्वान्तविनाशनाय जलाधिपर्क्षे परिपूजनीयम् पूर्वोत्तराभाद्रपदाद्वये च बाहू नमश्चण्डकराय पूज्यौ

cakṣuḥsthalaṃ dhvāntavināśanāya jalādhiparkṣe paripūjanīyam pūrvottarābhādrapadādvaye ca bāhū namaścaṇḍakarāya pūjyau

हिन्दी अर्थ

उसे पञ्चभंग (पीपल, बरगद, पाकड्, गूलर और आमके पल्लव)-से युक्त कर दे। उसपर वरुण, गङ्गा आदि नदियों, सभी समुद्रों और सरोवरोंका आवाहन तथा स्थापन करे। विप्रेन्द्र! धर्मज्ञ पुरोहितको चाहिए कि गजाश्वरथ्यावल्मीकसङ्गमादश्षदगोकुलात् ॥ २३ वह हाथीसार, घुड़शाल, चौराहे, बिमवट, नदीके संगम, स्त्रानार्थ विन्यसेत् तत्र यजमानस्य धर्मवित्

English

You shoidd also get yourself devoutfully sprinkled witli its holy water Tliere are many other tirthas, by bathing into which a man goes to heaven Those who die tliere are nn\ re-liorn. The Y'amiinM, too, has been described to be aored like the (Tanges, but the latter is held more in veneration as the older of the two, by all classes everywhere. — 31-32.

अध्याय ५५

श्लोक 11

साम्नामधीशाय करद्वयं च संपूजनीयं द्विज रेवतीषु नखानि पूज्यानि तथाश्विनीषु नमो ऽस्तु सप्ताश्वधुरंधराय

sāmnāmadhīśāya karadvayaṃ ca saṃpūjanīyaṃ dvija revatīṣu nakhāni pūjyāni tathāśvinīṣu namo 'stu saptāśvadhuraṃdharāya

हिन्दी अर्थ

आयान्तु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः एवमावाहयेदेतानमरान् मुनिसत्तम। होमं समारभेत् सपिर्यवद्रीहितिलादिभिः

English

Yudhisthira! you should sprinkle yourself willi the holy waters of eaoli tirtha, by doing which all tlie sins of life will be oonsumeil. — 33.

अध्याय ५५

श्लोक 12

कठोरधाम्ने भरणीषु कण्ठं दिवाकरायेत्यभिपूजनीया ग्रीवाग्निऋक्षे ऽधरमम्बुजेशे सम्पूजयेन्नारद रोहिणीषु

kaṭhoradhāmne bharaṇīṣu kaṇṭhaṃ divākarāyetyabhipūjanīyā grīvāgniṛkṣe 'dharamambujeśe sampūjayennārada rohiṇīṣu

हिन्दी अर्थ

समिधः कल्पयेत् प्राज्ञः सर्वकर्मसु सर्वदा देवानामपि सर्वेषामुपांशुः परमार्थवित्। आकृष्णेनेति सूर्याय होमः कार्यो द्विजन्मना

English

One who reads or hears tliis MalnUmya, in tlie morning, is freed from all liis sins and goes to heaven. — 3-J.

अध्याय ५५

श्लोक 13

मृगोत्तमाङ्गे दशना मुरारेः संपूजनीया हरये नमस्ते नमः सवित्रे रसनां शंकरे च नासाभिपूज्या च पुनर्वसौ च

mṛgottamāṅge daśanā murāreḥ saṃpūjanīyā haraye namaste namaḥ savitre rasanāṃ śaṃkare ca nāsābhipūjyā ca punarvasau ca

हिन्दी अर्थ

अग्निर्मूर्धा दिवो मन्त्र इति भौमाय कीर्तयेत् शनैश्चरायेति पुनः शं नो देवीति होमयेत्

English

Here end the one hundred and eighth chapter descrihhifj the tjreatness of Praydfja t!rtha.

अध्याय ५५

श्लोक 14

ललाटमम्भोरुहवल्लभाय पुष्ये ऽलका वेदशरीरधारिणे सार्पे ऽथ मौलिं विबुधप्रियाय मघासु कर्णाविति गोगणेशे

lalāṭamambhoruhavallabhāya puṣye 'lakā vedaśarīradhāriṇe sārpe 'tha mauliṃ vibudhapriyāya maghāsu karṇāviti gogaṇeśe

हिन्दी अर्थ

कुण्ड और गोशालेकी मिट्टी लाकर उसे सर्वौषधमिश्रित जलसे अभिषिक्त कर यजमानके ख्रानके लिये वहाँ प्रस्तुत कर दे तथा “यजमानके पापको नष्ट करनेवाले सभी समुद्र, नदी, नद, बादल और सरोवर यहाँ पधारें' यों कहकर इन देवताओंका आवाहन करे । मुनिसत्तम ! तत्पश्चात् घी, यव, चावल, तिल आदिसे हवन प्रारम्भ करे। मदार, कुश-ये क्रमशः नवों ग्रहोंकी समिधाएंँ हैं। इनमें प्रत्येक ग्रहके लिये मधु, घी और दहीसे युक्त एक सौ आठ अथवा अदट्ठाईस आहुतियाँ हवन करनी चाहिए। बुद्धिमान् पुरुषको सदा सभी कर्मोमें अँगूठेके सिरेसे

English

CITAFTER CIX.

अध्याय ५५

श्लोक 15

पूर्वासु गोब्राह्मणवन्दनाय नेत्राणि संपूज्यतमानि शम्भोः अथोत्तराफल्गुनिभे भ्रुवौ च विश्वेश्वरायेति च पूजनीये

pūrvāsu gobrāhmaṇavandanāya netrāṇi saṃpūjyatamāni śambhoḥ athottarāphalgunibhe bhruvau ca viśveśvarāyeti ca pūjanīye

हिन्दी अर्थ

तर्जनीके सिरेतककी मापवाली तथा बर्रोह, शाखा और पत्तोंसे रहित समिधाओंकी कल्पना करनी चाहिए। परमार्थवेत्ता यजमान सभी देवताओंके लिये उन-उनके पृथक्-पृथक् मन्त्रोंका मन्द स्वरसे उच्चारण करते हुए समिधाओंका हवन करे

English

Markaudeya said. --The thousands of tirthas that 1 have heard de.scribeil in the Hrahma Purina by Ijrahin/i, are sacred, purifying and givers of emancipation. 'fliero is one Soinatirtha which is the most sacred and tlie dispeller of all sins, where by mere bathing one gets the deliverance of hundreds of his ancestors; one should, therefore, unavoid- al)ly batlie in it. — 1-2.

अध्याय ५५

श्लोक 16

नमो ऽस्तु पाशाङ्कुशशूलपद्मकपालसर्पेन्दुधनुर्धराय गजासुरानङ्गपुरान्धकादिविनाशमूलाय नमः शिवाय

namo 'stu pāśāṅkuśaśūlapadmakapālasarpendudhanurdharāya gajāsurānaṅgapurāndhakādivināśamūlāya namaḥ śivāya

हिन्दी अर्थ

पुनः चरु आदि हवनीय पदार्थोमें घी मिलाकर व्याहतियोंका उच्चारण करके घीकी दस आहुतियाँ अग्निमें बैठकर प्रत्येक देवताके मन्त्रोच्चारणपूर्वक चरु आदि पदार्थांका हवन करें। इस प्रकार उन चरुओंका भलीभाँति हवन करनेके पश्चात् (प्रत्येक देवताके लिये उसके मन्त्रद्वारा) हवन करना चाहिए। ब्राह्मणको ' आकृष्णेन रजसा०'

English

Yudhisthira said:--Naimisaranya tirtha on earth, Puskaraiii Akasa, and Kuriiksetra in the three worlds are the most famous. How do you then extol the greatness of Prayjiga only and leave the rest. I feel it difB- ciilt to put my faitii in your words, which seem to me to be not good with- out any proof. How does one attain emancipation, virtues and various kinds of happiness by residing there for a few days only? Pray do re- move my doubts, from what you have seen and heard. — 3-5.

अध्याय ५५

श्लोक 17

इत्यादि चास्त्राणि च पूज्य नित्यं विश्वेश्वरायेति शिवो ऽभिपूज्यः भोक्तव्यमत्रैवमतैलशाकम् अमांसमक्षारमभुक्तशेषम्

ityādi cāstrāṇi ca pūjya nityaṃ viśveśvarāyeti śivo 'bhipūjyaḥ bhoktavyamatraivamatailaśākam amāṃsamakṣāramabhuktaśeṣam

हिन्दी अर्थ

(शुक्लयजुर्वाजसने० सं० ३३ । ४३) --इस मन्त्रका उच्चारण कर सूर्यके लिये हवन करना चाहिए। पुनः ' आप्यायस्व०' (वही १२। ११४) इस मन्त्रसे चन्द्रमाके लिये आहुति डाले। मंगलके लिये ' आग्नि्मूर्धा दिवः ककुत्० ' (वही० १३। १४) इस मन्त्रका पाठ करे। बुधके लिये “अग्ने विवस्वदुषस० '-- (ऋ० सं० १। ४४। १) और देवगुरु बृहस्पतिके लिये 'परिदीया रथेन०' (ऋक्० ५

English

Milrkandoya said: — Anything in which faith cannot be put, should not be uttered, even if it is based on the direct perception of a person without faith and whoso mind is vitiated by sin. — d.

अध्याय ५५

श्लोक 18

इत्येवं द्विज नक्तानि कृत्वा दद्यात् पुनर्वसौ शालेयतण्डुलप्रस्थम् औदुम्बरमये घृतम्

ityevaṃ dvija naktāni kṛtvā dadyāt punarvasau śāleyataṇḍulaprastham audumbaramaye ghṛtam

हिन्दी अर्थ

७)--ये मन्त्र माने गये हैं। शुक्रके लिये “शुक्र ते ४। १। ११। २)-यह मन्त्र बतलाया गया है। शनैश्चरके लिये 'शं नो देवीरभीष्टये०” (शुक्लयजु० वाज० ३६। १२३)-इस मन्त्रसे हवन करना यहाँ ग्रहों और देवताओंके कुछ मन्त्र अन्य पुराणों, स्मृतियों तथा पद्धतियोंसे भिन्न निर्दिष्ट हुए हैं।

English

THE tiATSYA PURANAM Those who are faithless, unchaste, evil luindod and wickpd, are jLjreal sinners. (You must have some sin) that is why you have said so. Now hear the <roatiiess of Prayaga, wliich I shall tell j''ou as i have heard and seen it direetly or indirectly. Whatever else is seen, heard or not seen should be clear to you, if yon nieditat(' on them with eoneentration, taking the iSastras as vonj- romul t>f evidence. - 7-'.).

अध्याय ५५

श्लोक 19

संस्थाप्य पात्रे विप्राय सहिरण्यं निवेदयेत् सप्तमे वस्त्रयुग्मं च पारणे त्वधिकं भवेत्

saṃsthāpya pātre viprāya sahiraṇyaṃ nivedayet saptame vastrayugmaṃ ca pāraṇe tvadhikaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

केतुं कृण्वन्नपि ब्रूयात् केतूनामपि शान्तये विष्णोरिदं विष्णुरिति तमीशेति स्वयम्भुवः । इन्द्रमिद्वेवतायेति इन्द्राय जुहुयात् ततः

English

'riierefore, a man inclined to doubt gets y>ain and not Yoga. The latter is attained in thousands of lives. pt.

अध्याय ५५

श्लोक 20

चतुर्दशे तु सम्प्राप्ते पारणे नारदाब्दिके ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या गुडक्षीरघृतादिभिः

caturdaśe tu samprāpte pāraṇe nāradābdike brāhmaṇānbhojayedbhaktyā guḍakṣīraghṛtādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

तथा यमस्य चायं गौरिति होमः प्रकीर्तितः। कालस्य ब्रह्म जज्ञानमिति मन्त्रः प्रशस्यते अग्निं दूतं वृणीमह इति वह्नेरुदाहतः उदुत्तमं वरुणमित्यपां मन्त्रः प्रकीर्तितः। भूमेः पृथिव्यन्तरिक्षमिति वेदेषु पठ्यते

English

\ man attains itrue) Yoga after i>erforming thousands of Yogas, and not by giving away thousands of gems to the liralimans, but one <lying at Pray/iga undoubtedly gets all tlie benelits.- -1 l-li\ King I Xow hear this main reason in good faith. Though llrahma is omnipresent in every i)eing. He deemed to l)e paitieularly t resent in Bnllimana, other tilings being ('ailed He is, 5. ow('ver, worshipped

अध्याय ५५

श्लोक 21

कृत्वा तु काञ्चनं पद्मम् अष्टपत्त्रं सकर्णिकम् शुद्धमष्टाङ्गुलं तच्च पद्मरागदलान्वितम्

kṛtvā tu kāñcanaṃ padmam aṣṭapattraṃ sakarṇikam śuddhamaṣṭāṅgulaṃ tacca padmarāgadalānvitam

हिन्दी अर्थ

उत्तानपर्णे सुभगे इति देव्याः समाचरेत्। प्रजापतेः पुनहोंम: प्रजापतिरिति स्मृतः एष ब्रह्मा य ऋत्विग्भ्य इति ब्रह्मण उदाहत:

English

in all tlie beings. — jd-1 1.

अध्याय ५५

श्लोक 22

शय्यां विलक्षणां कृत्वा विरुद्धग्रन्थिवर्जिताम् सोपधानकविश्रामस्वास्तरव्यजनानि च

śayyāṃ vilakṣaṇāṃ kṛtvā viruddhagranthivarjitām sopadhānakaviśrāmasvāstaravyajanāni ca

हिन्दी अर्थ

जातवेदसे सुनवामिति दुर्गोऽयमुच्यते आदिप्रत्रस्य रेतस आकाशस्य उदाहत: । क्राणा शिशुर्महीनां च वायोर्मन्त्रः प्रकीर्तितः चाहिए। राहुके लिये “कया नश्चित्र आभुव०' (वही २७। ३९) --यह मन्त्र कहा गया है तथा केतुकी शान्तिके लिये— केतुं कृण्वन्०' (वही २९। ३७) इस मन्त्रका उच्चारण करना चाहिए ॥ ३१--३७॥

English

Tlierehu'e, n, Vndhisthiia! ihe h'arned ad>»re the holy Ihayiiga among all other tirtlia. Tl-i Prayega is indeed to be worshipped as tlie King of all tiithas. — lo * Because r>rahma aP(* tiunk- ihe ■unh* hnly plju:e- evfwyday.

अध्याय ५५

श्लोक 23

भाजनोपानहछत्त्रचामरासनदर्पणैः भूषणैरपि संयुक्तां फलवस्त्रानुलेपनैः

bhājanopānahachattracāmarāsanadarpaṇaiḥ bhūṣaṇairapi saṃyuktāṃ phalavastrānulepanaiḥ

हिन्दी अर्थ

फिर “आ वो राजानमध्वरस्य रुद्रम्' (ऋक्सं० ४। ३। १; कृष्णयजु० तै० सं० १। ३। १४। १)--इस चाहिए। तत्पश्चात् उमाके लिये “आपो हि ष्ठा०' (वाजस-सं० ११। ५०)-इस मन्त्रसे, स्वामिकार्तिकके लिये 'स्यो ना०'--इस मन्त्रसे, विष्णुके लिये 'इदं विष्णुः०' (शुक्लयजु० वाज० ५। १५)--इस मन्त्रसे,

English

that is why wise men lifter attaining die -aeivd Prayaga do not feel inclined for anything eHe. -It'

अध्याय ५५

श्लोक 24

तस्यां विधाय तत्पद्मम् अलंकृत्य गुणान्वितम् कपिलां वस्त्रसंयुक्तां सुशीलां च पयस्विनीम्

tasyāṃ vidhāya tatpadmam alaṃkṛtya guṇānvitam kapilāṃ vastrasaṃyuktāṃ suśīlāṃ ca payasvinīm

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मके लिये 'तमीशानम्०' (वाजस० २५। १८)- इस मन्त्रसे, और इन्द्रके लिये “इन्द्रमिद्देवताय० '--इस गौः०' (वही ३। ६)--इस मन्त्रसे हवन बतलाया गया है । कालके लिये-'ब्रह्मजज्ञानम्०' (वही १३।३) यह ' अज्ञातम्० '--यह मन्त्र बतलाते हैं । अग्निके लिये ' अग्निं

English

(,), Yudhisthira! who'ceer w i'lie- i j bo rl:i->>rd anieng the mortals after becenning ''iie with die Von will -mely nnder.siand 1>\ these examples why! hav" h'-,crih(' i Ih'ay.iga lu yon tin* m »sr sacred and a ready dispeller of >ius am*Hig tiio various tinhns. -I 7.

अध्याय ५५

श्लोक 25

रौप्यखुरीं हेमशृङ्गीं सवत्सां कांस्यदोहनाम् दद्यान्मन्त्रेण पूर्वाह्णे न चैनामभिलङ्घयेत्

raupyakhurīṃ hemaśṛṅgīṃ savatsāṃ kāṃsyadohanām dadyānmantreṇa pūrvāhṇe na caināmabhilaṅghayet

हिन्दी अर्थ

१०१॥ १)--यह मन्त्र बतलाया गया है। वरुणके लिये ' उदुत्तमं वरुणपाशम्' (ऋक्सं० १। २४। १५)--यह इस मन्त्रका पाठ है । विष्णुके लिये 'सहस्त्रशीर्षा पुरुषः०' (वाजस० सं० ३१। १)-यह मन्त्र कहा गया है । इन्द्रके लिये 'इन्द्रायेन्द्रो मरुत्वत० '--यह मन्त्र प्रशस्त माना गया है। देवीके लिये ' उत्तानपर्णे सुभगे० '--यह मन्त्र

English

Yudhisthira said: —1 have jic.nrd rlu- greatru'-'- of Prayaga and am wondering, by what virtu-? the li*>ly tirtha is obtained and how one goes to reside in heaveti? —

अध्याय ५५

श्लोक 26

यथैवादित्यशयनम् अशून्यं तव सर्वदा कान्त्या धृत्या श्रिया रत्या तथा मे सन्तु सिद्धयः

yathaivādityaśayanam aśūnyaṃ tava sarvadā kāntyā dhṛtyā śriyā ratyā tathā me santu siddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

जानना चाहिए। पुनः प्रजापतिके लिये 'प्रजापतिः०' (वाजस० सं० ३१। १७)-यह हवन-मन्त्र कहा जाता है । सर्पोके लिये ' नमोऽस्तु सर्पेभ्यः ० ' (वही १३। ६)- यह मन्त्र बतलाया जाता है। ब्रह्माके लिये 'एष ब्रह्मा य ऋत्विग्भ्यः०'यह मन्त्र कहा गया है। विनायकके लिये विद्वानोंने ' अनूनम् ० '--यह मन्त्र बतलाया है। “जातवेदसे सुनवाम०' (ऋक्० १। ९९। १)-यह दुर्गा-मन्त्र कहा जाता है। ' आदिप्रत्नस्य रेतस० '--यह आकाशका मन्त्र बतलाया जाता है। ' क्राणा शिशुर्महीनां च०'--यह वायुका मन्त्र कहा गया है। 'एषो उषाअपूर्व्यात्० ' यह अश्विनी-कुमारोंका मन्त्र कहा जाता है। ' मूर्धानं दिव०' (ऋक्० ६।७। १; वाज० ७। २४) इस

English

venture to oiujuu e ipiij. v.'.i lia* in(*an' by whicli the giver of charity enjoys tln> v/odd. v. itha store •! haypinoss, by constantly being born in it. — Mb MArkandeya'said —King! Ihahina has viid that the wicked wln> despise ihe earth, the cow. tlie lire, rlu* Brahrnauo, tho SAstras, the gold, the water, the women, tin* nutlMa- and the* father, do not roach to the higher regioni. — 20-2 1,

अध्याय ५५

श्लोक 27

यथा न देवाः श्रेयांसं त्वदन्यमनघं विदुः तथा माम् उद्धराशेषदुःखसंसारसागरात्

yathā na devāḥ śreyāṃsaṃ tvadanyamanaghaṃ viduḥ tathā mām uddharāśeṣaduḥkhasaṃsārasāgarāt

हिन्दी अर्थ

यजमानस्य कर्तव्यं चतुर्भिः स्त्रपनं द्विजैः सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। वासुदेवो जगन्नाथस्तथा संकर्षणो विभुः। प्रद्युप्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते

English

Similarly the attainment (/f Yoga has bwm.aid t(j bo very difticnlt. Those who follow a sinful life go to tho worst region in hell.-- 22.

अध्याय ५५

श्लोक 28

ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य विसर्जयेत् शय्यागवादि तत्सर्वं द्विजस्य भवनं नयेत्

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya praṇipatya visarjayet śayyāgavādi tatsarvaṃ dvijasya bhavanaṃ nayet

हिन्दी अर्थ

आखण्डलोऽग्निर्भगवान् यमो वै निर्त्रतिस्तथा । ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्यालास्त्वामवन्तु ते कीर्तिल॑क्ष्मीर्धतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया नतिः। बुद्धिर्लजा वपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिश्च मातर: । एतास्त्वामभिषिञ्जन्तु धर्मपत्न्यः समागताः

English

CEAPTER GX. 'Uie one who steaU elephants, horses, cows, bullocks, jewels, pearl aud gold, and then gives them in charity, never goes to heaven where the giver in good faith enjoys himself. They become addicted to many a (sinful; act and go to hell. — 23-21.

अध्याय ५५

श्लोक 29

नैतद्विशीलाय न दाम्भिकाय कुतर्कदुष्टाय विनिन्दकाय प्रकाशनीयं व्रतमिन्दुमौलेर् यश्चापि निन्दामधिकां विधत्ते

naitadviśīlāya na dāmbhikāya kutarkaduṣṭāya vinindakāya prakāśanīyaṃ vratamindumauler yaścāpi nindāmadhikāṃ vidhatte

हिन्दी अर्थ

ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश्च तर्पिताः देवदानवगन्धर्वा सक्षराक्षसपन्नगाः। ऋषयो मुनयो गावो देवमातर एव च

English

Similarly I am telling yt)U about Yoga, Dhaiiua, chief traits of a donor, the trutli and the untruth and good and evil fruits; as enunciated by the Lord Sun in ancient times.— 25.

अध्याय ५५

श्लोक 30

भक्ताय दान्ताय च गुह्यमेतद् आख्येयम् आनन्दकरं शिवस्य इदं महापातकभिन् नराणाम् अप्यक्षरं वेदविदो वदन्ति

bhaktāya dāntāya ca guhyametad ākhyeyam ānandakaraṃ śivasya idaṃ mahāpātakabhin narāṇām apyakṣaraṃ vedavido vadanti

हिन्दी अर्थ

देवपत्म्यो द्रुमा नागा हैत्याञ्चाप्सरसां गणा: । अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये। एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये

English

Here ends the one hundred and ninth diajAer describing the greatnesfi of the Piaydga tirtha. Markaudeya aitl: — King! Hoar from me froiucthiiig further about the greatness of Pray/iga. The.sage.' have sai<l that Naimisa, Pu§kara, (fotirtha, Sindliusagaru, Gaya, ( liaitrakatirtha, (.hiiigasagara and other sacrod hills A'c., along with 30 croies of oilier tirtlias are present there.- - 1-3.

अध्याय ५५

श्लोक 31

न बन्धुपुत्रेण धनैर्वियुक्तः पत्नीभिरानन्दकरः सुराणाम् नाभ्येति रोगं न च शोकदुःखं या वाथ नारी कुरुते ऽतिभक्त्या

na bandhuputreṇa dhanairviyuktaḥ patnībhirānandakaraḥ surāṇām nābhyeti rogaṃ na ca śokaduḥkhaṃ yā vātha nārī kurute 'tibhaktyā

हिन्दी अर्थ

श्वेताश्वं हैत्यगुरवे कृष्णां गामर्कसूनवे ब्रह्मन्! इस प्रकार हवन समाप्त हो जानेपर माङ्गलिक गायन और वादनके साथ-साथ अभिषेक-

English

In their Jiiidst are the tliree Agniknnda.s and the Ganges runs in I ho middle of them. The daughter of the Sun, the Vamuna— venerated by all the tirthas, has appeared in Prayaga and meets the Ganges at the eonlluence. — 4-5.

अध्याय ५५

श्लोक 32

इदं वसिष्ठेन पुरार्जुनेन कृतं कुबेरेण पुरंदरेण यत्कीर्तनेनाप्यखिलानि नाशम् आयान्ति पापानि न संशयो ऽस्ति

idaṃ vasiṣṭhena purārjunena kṛtaṃ kubereṇa puraṃdareṇa yatkīrtanenāpyakhilāni nāśam āyānti pāpāni na saṃśayo 'sti

हिन्दी अर्थ

करके बैठे हुए यजमानका चार ब्राह्मण, जो सुडौल अङ्गोंवाले तथा सुवर्णनिर्मित जंजीरसे सुशोभित हों, अभिषेक करें और ऐसा कहें ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर—ये देवता तुम्हारा अभिषेक करें। जगदीश्वर वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण, सामर्थ्यशाली संकर्षण (बलराम), प्रद्युम्न और अनिरुद्ध-ये सभी तुम्हें विजय प्रदान करें। कुबेर, ब्रह्मासहित शिव, शेषनाग और दिक्पालगण--ये सभी तुम्हारी रक्षा करें। कीर्ति, लक्ष्मी, धृति, मेधा, पुष्टि,

English

The middle of the waist of the earth is said to be between the Gauges and the Y5imun.i and no other tirthas are even equal to of its greatness. Jt is saidj.)y Y5\yn.or in \V»yu piiranca? that the.*>} crores of tirthas of Heaven, Akaa and the earth are to be found in the Ganges. — b-7. Prayaga is the place where both Kambala and Asvatara reside, lliis place of enjoyment is ileseriheil as tlie altar of Prajapati. — 8.

अध्याय ५५

श्लोक 33

इति पठति शृणोति वा य इत्थं रविशयनं पुरुहूतवल्लभः स्यात् ।अपि नरकगतान्पितॄन् अशेषान् अपि दिवमानयतीह यः करोति

iti paṭhati śṛṇoti vā ya itthaṃ raviśayanaṃ puruhūtavallabhaḥ syāt / api narakagatānpitṝn aśeṣān api divamānayatīha yaḥ karoti

हिन्दी अर्थ

तुष्टि, कान्ति-ये सभी माताएँ जो धर्मकी पत्रियाँ हैं, आकर तुम्हारा अभिषेक करें। सूर्य, चन्द्रमा, मंगल, बुध, बृहस्पति, शुक्र, शनैश्चर, राहु और केतु-ये सभी ग्रह तृप्त होकर तुम्हारा अभिषेक करें। देवता, दानव, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, सर्प, ऋषि, मुनि, गौ, देवमाताएँ, देवपल्नियाँ, वृक्ष, नाग, हैत्य, अप्सराओंके समूह, अस्त्र, सभी शस्त्र, नृपगण, वाहन, औषध, रल, (कला, काष्ठा आदि) कालके अवयव, नदियाँ, सागर, पर्वत, तीर्थस्थान,

English

There the incarnate Vedas and yajiias (sacrifices), (.), Yiulhisthira!, adoie Brahuni, as do ascetics, the sages. The Hevas, and the kings adore Prayaga by performing sacrifices. There is nothing more sacred than Prayaga in allthe three worlds.- 'd-lO.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 55
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.