Matsya Purana· Matsya Purāṇa
69
अध्याय 69 / 176

Adhyaya 69

65 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ65 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६९

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ६९ पुरा रथंतरे कल्पे परिपृष्टो महात्मना मन्दरस्थो महादेवः पिनाकी ब्रह्मणा स्वयम्

matsya-purāṇa 69 purā rathaṃtare kalpe paripṛṣṭo mahātmanā mandarastho mahādevaḥ pinākī brahmaṇā svayam

हिन्दी अर्थ

है, उसे “अश्रद्धेय” तो नहीं कहना चाहिए। अश्रद्धालु, अपवित्र, दुर्बुद्धि और माङ्गलिक कार्योसे विमुख--ये सभी पापी कहलाते हैं । (ऐसा प्रतीत होता है कि मानो तुम्हारे सिरपर भी कोई पाप सवार है) जिसके कारण तुमने ऐसी बात कही है। अब प्रयागका माहात्म्य जैसा मैंने देखा अथवा सुना है, उसे बतला रहा हूँ, सुनो। जगतूमें जो बात प्रत्यक्ष अथवा परोक्ष रूपमें देखी अथवा सुनी गयी हो, उसे शास्त्रोंद्वारा प्रमाणित कर अपने कल्याण-कार्यमें लगाना चाहिए। जो ऐसा नहीं करता, वह कष्टभागी होता है और उसे योगकी प्राप्ति नहीं होती। यह योग हजारों युगों या जन्मोंमें किन्हीं मनुष्योंको सुलभ होता या नहीं भी होता है। जो मनुष्य सभी प्रकारके रत्न

English

The Lord said; —In the past, during the Rathantara Kalpa, Brahmfl asked biraon tlie summit of the Mandarachala Mountain. — 1.

अध्याय ६९

श्लोक 2

कथमारोग्यमैश्वर्यम् अनन्तममरेश्वर स्वल्पेन तपसा देव भवेन्मोक्षो ऽथवा नृणाम्

kathamārogyamaiśvaryam anantamamareśvara svalpena tapasā deva bhavenmokṣo 'thavā nṛṇām

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको दान करता है, परंतु उस दानके प्रभावसे भी उसे उस योगको प्राप्ति नहीं होती। किंतु प्रयागमें मरनेवालेको वह सब कुछ सुलभ हो जाता है, उसमें कुछ भी विपरीतता नहीं होती। भारत! मैं इसका प्रधान कारण बतला रहा हूँ, उसे श्रद्धापूर्वक सुनो

English

Brahm&said, " How one may with tlie performance of slight austeri- ties get unending prosperity and iiealth, 0 Lord of immortals? How may men attain emancipation by practising brief austerities? — 2.

अध्याय ६९

श्लोक 3

किमज्ञातं महादेव त्वत्प्रसादादधोक्षज स्वल्पकेनाथ तपसा महत्फलमिहोच्यताम्

kimajñātaṃ mahādeva tvatprasādādadhokṣaja svalpakenātha tapasā mahatphalamihocyatām

हिन्दी अर्थ

जैसे ब्रह्म सभी प्राणियोंमें सर्वत्र विद्यमान रहता है, और ब्राह्मणमें उसका कुछ विशेष अंश रहता है, जिसके कारण वह सब ब्राह्म कहे जाते हैं। जिस प्रकार सभी प्राणियोंमें सर्वत्र ब्रह्मकी सत्ता मानकर उनकी पूजा होती है (परंतु ब्राह्मण विशेषरूपसे पूजित होता है), उसी प्रकार विद्वान् लोग सभी तीर्थोमें प्रयागको विशेष मान्यता देते हैं । युधिष्ठिर! सचमुच तीर्थराज पूजनीय है। ब्रह्मा भी इस उत्तम प्रयागतीर्थका नित्य स्मरण करते हैं । ऐसे तीर्थराजको पाकर मनुष्यको किसी अन्य वस्तुको प्राप्त करनेकी इच्छा नहीं रह जाती। भला कौन ऐसा मनुष्य होगा जो देवत्वको पाकर मनुष्य बननेकी इच्छा करेगा। युधिष्ठिर! इसी उपमानसे तुम समझ जाओगे (कि प्रयागका इतना महत्त्व

English

MahAdeva, nothing is unknown to thee. Through thy grace one* knows everything. Pray, be pleased to explain to me how, by practising small austerities, one may get large reward." — 3.

अध्याय ६९

श्लोक 4

एवं पृष्टः स विश्वात्मा ब्रह्मणा लोकभावनः उमापतिरुवाचेदं मनसः प्रीतिकारकम्

evaṃ pṛṣṭaḥ sa viśvātmā brahmaṇā lokabhāvanaḥ umāpatiruvācedaṃ manasaḥ prītikārakam

हिन्दी अर्थ

क्यों है) । जिस प्रकार प्रयाग सभी तीर्थोमें विशेष पुण्यप्रद है, वैसा मैंने तुम्हें बतला दिया युधिष्टिरने पूछा--महर्षे! मैंने आपके द्वारा कहा गया प्रयाग-माहात्म्य तो सुना, किंतु इस योगरूप कर्मसे वैसे महान् फलकी प्राप्ति कैसे होती है तथा स्वर्गमें निवास

English

The Lord Matsya said On thus being asked by Brahma, iva, the lord of UmA, the Soul of the universe, the creator of all worlds, began to explain the ordinance, so pleasant to the mind.— 4.

अध्याय ६९

श्लोक 5

अस्माद्रथंतरात्कल्पात् त्रयोविंशात् पुनर्यदा वाराहो भविता कल्पस् तस्य मन्वन्तरे शुभे

asmādrathaṃtarātkalpāt trayoviṃśāt punaryadā vārāho bhavitā kalpas tasya manvantare śubhe

हिन्दी अर्थ

कथं योगेन तत्प्राप्तिः स्वर्गवासस्तु कर्मणा॥ १८ कैसे मिलता है, इस विषयको सोचकर मैं बारंबार दाता वै लभते भोगान् गां च यत्कर्मणः फलम् । तानि कर्माणि पृच्छामि पुनस्तैः प्राप्यते मही शृणु राजन् महाबाहो यथोक्तकरणं महीम्। गामग्रिं ब्राह्मणं शास्त्रं काञ्चनं सलिलं स्त्रियः

English

Siva said:--After this 23rd Rathantara Kalpa, will again follow VArSba Kalpa. In that Kalpa, also, there will be 14 manvantaras. The seventh of these will be Vaivaswata manvantara. In the 28th DvApara ynga of the Vaivasvata manvantara will be born the great God, VAsudeva- Janardana. By the end of the same (28th Dwapara' age. Lord Visnu will manifest Himself in three different ways, to relieve the world of its burden. — 5-7.

अध्याय ६९

श्लोक 6

वैवस्वताख्ये संजाते सप्तमे सप्तलोककृत् द्वापराख्यं युगं तद्वद् अष्टाविंशतिमं जगुः

vaivasvatākhye saṃjāte saptame saptalokakṛt dvāparākhyaṃ yugaṃ tadvad aṣṭāviṃśatimaṃ jaguḥ

हिन्दी अर्थ

गच्छन्ति नरकं घोरं ये नराः पापकर्मिणः हस्त्यश्वं गामनड्वाहं मणिमुक्तादिकाञ्चनम्। परोक्षं हरते यस्तु पश्चाद् दानं प्रयच्छति

English

He will manifest Himself as (1) Dvaipayana VyAsa, (2) Baladeva, (3l rikri$na, and will bring relief to the world by crushing the pride of the wretches like Katpsa, etc. — 8.

अध्याय ६९

श्लोक 7

तस्यान्ते स महादेवो वासुदेवो जनार्दनः भारावतरणार्थाय त्रिधा विष्णुर्भविष्यति

tasyānte sa mahādevo vāsudevo janārdanaḥ bhārāvataraṇārthāya tridhā viṣṇurbhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

अनेककर्मणा युक्ताः पच्यन्ते नरके पुनः एवं योगं च धर्म च दातारं च युधिष्ठिर विस्मयविमुग्ध हो रहा हूँ; अतः जिन कर्मोके फलस्वरूप दाताको ऐहलौकिक भोग और पृथ्वीकी प्राप्ति होती है तथा जन्मान्तरमें जिन कर्मोके प्रभावसे पुन: पृथ्वीपर अधिकार प्राप्त होता है, उन्हीं कर्मोंको मैं जानना चाहता

English

The pnri DwAravatt, which is now known as Ku4asthall, will be* come DwArikA'and will be planned for the residence of Krlspa by Vidva- karmA, according to my instructions. — 0.

अध्याय ६९

श्लोक 8

द्वैपायन ऋषिस्तद्वद् रौहिणेयो ऽथ केशवः कंसादिदर्पमथनः केशवः क्लेशनाशनः

dvaipāyana ṛṣistadvad rauhiṇeyo 'tha keśavaḥ kaṃsādidarpamathanaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

हूँ, अतः उन्हें बतलानेकी कृपा करें मार्कण्डेयजीने कहा--महाबाहु राजन्! मैंने जैसा करनेके लिये कहा है, उस विषयमें पुनः सुनो। जो नीच मनुष्य पृथ्वी, गौ, आग्नि, ब्राह्मण, शास्त्र, काञ्चन, जल, स्त्री, माता और पिताकी निन्दा करते हैं, उनकी ऊर्ध्वगति

English

In the noble assemblage''which will be attended in that sacred city, in company of their beautiful ladies,' by Vri$pi, Yadava and the Kauravas, the PAndava Bhimsena,' the most illustrious of all 'assembled there, will, at the close" of the paurAnic discourses, ask Lord KrispA, attended by the Devas and the Gandharvas, and He will them explain about the ordi- nance just now asked by you. — 10-12.

अध्याय ६९

श्लोक 9

पुरीं द्वारवतीं नाम साम्प्रतं या कुशस्थली दिव्यानुभावसंयुक्ताम् अधिवासाय शार्ङ्गिणः त्वष्टा ममाज्ञया तद्वत् करिष्यति जगत्पतेः

purīṃ dvāravatīṃ nāma sāmprataṃ yā kuśasthalī divyānubhāvasaṃyuktām adhivāsāya śārṅgiṇaḥ tvaṣṭā mamājñayā tadvat kariṣyati jagatpateḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं होती-एऐसा प्रजापति ब्रह्माने कहा है। अतः इस प्रकारके कर्मोद्दारा योगकी प्रापिका स्थान परम दुर्लभ है; क्योंकि जो मनुष्य पापकर्ममें निरत रहते हैं, वे घोर नरकमें जाते हैं। जो मनुष्य परोक्षमें दूसरेकी हाथी, घोड़ा, गौ, बैल, मणि, मुक्ता और सुवर्ण आदि वस्तुओंको चुरा लेता है और पीछे उसे दान कर देता है, ऐसे लोग उस स्वर्गलोकमें नहीं जाते, जहाँ (अपनी वस्तु दान करनेवाले) दाता सुख भोगते हैं, अपितु वे अनेकों पाप- कर्मोसे युक्त होकर पुनः नरकमें कष्ट भोगते हैं । युधिष्ठिर! इस प्रकार योग, धर्म, दाता, सत्य, असत्य, अस्ति, नास्तिका जो फल कहा गया है तथा स्वयं सूर्यने जैसा बतलाया है, वही मैं तुमसे वर्णन कर रहा हुँ

English

BrahmA! after that Bhtmasena'will follow the rituals dictated by Lord Kria and will promulgate it in the world. — 13.

अध्याय ६९

श्लोक 10

तस्यां कदाचिदासीनः सभायाममितद्युतिः भार्याभिर्वृष्णिभिश्चैव भूभृद्भिर् भूरिदक्षिणैः

tasyāṃ kadācidāsīnaḥ sabhāyāmamitadyutiḥ bhāryābhirvṛṣṇibhiścaiva bhūbhṛdbhir bhūridakṣiṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रयागमाहात्म्ये नवाधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके प्रयाग-माहात्म्यमें एक सौ नवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ।

English

TEE MATEY A PVRAVAM.

अध्याय ६९

श्लोक 11

कुरुभिर्देवगन्धर्वैर् अभितः कैटभार्दनः प्रवृत्तासु पुराणीषु धर्मसम्बन्धिनीषु च

kurubhirdevagandharvair abhitaḥ kaiṭabhārdanaḥ pravṛttāsu purāṇīṣu dharmasambandhinīṣu ca

हिन्दी अर्थ

'जगतूके समस्त पवित्र तीर्थोका प्रयागमें निवास नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थं सिन्धुसागरम् दश तीर्थसहस्त्राणि तिस्त्रः कोट्यस्तथा पराः। प्रयागे संस्थिता नित्यमेवमाहुर्मनीषिणः

English

Bhltnasena is called Vrikodara, on account of liis liaving Vfika or ' irolMike tire given by me in his stomach. His hanger will never be appeased.->14.

अध्याय ६९

श्लोक 12

कथान्ते भीमसेनेन परिपृष्टः प्रतापवान् त्वया पृष्टस्य धर्मस्य रहस्यस्यास्य भेदकृत्

kathānte bhīmasenena paripṛṣṭaḥ pratāpavān tvayā pṛṣṭasya dharmasya rahasyasyāsya bhedakṛt

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजीने कहा--राजन्! पुनः प्रयागका ही माहात्म्य सुनो। विद्वानोंका ऐसा कथन है कि नैमिषारण्य, पुष्कर, गोतीर्थ, सिन्धुसागर, गयातीर्थ, धेनुक (गयाके पासका एक तीर्थ) और गङ्गासागर-ये तथा इनके अतिरिक्त तीन करोड़ दस हजार जो अन्य तीर्थ हैं, वे सभी एवं पुण्यप्रद पर्वत प्रयागमें नित्य निवास करते हैं। यहाँ तीन

English

NotCio'' VrikddarasA wolf in tho stomach."

अध्याय ६९

श्लोक 13

भविता स तदा ब्रह्मन् कर्ता चैव वृकोदरः प्रवर्तको ऽस्य धर्मस्य पाण्डुपुत्रो महाबलः

bhavitā sa tadā brahman kartā caiva vṛkodaraḥ pravartako 'sya dharmasya pāṇḍuputro mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निकुण्ड भी हैं, जिनके बीचसे सम्पूर्ण तीर्थोद्वारा नमस्कृत गङ्गा प्रवाहित होती हुई प्रयागसे आगे निकलती हैं। तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता। यमुना गड़या सार्ध संगता लोकभाविनी

English

Bhima will be most wise, chnritalde, wealthy, handsome like Cupid, and will have the power of ten-thousand elephants. — 15.

अध्याय ६९

श्लोक 14

यस्य तीक्ष्णो वृको नाम जठरे हव्यवाहनः मया दत्तः स धर्मात्मा तेन चासौ वृकोदरः

yasya tīkṣṇo vṛko nāma jaṭhare havyavāhanaḥ mayā dattaḥ sa dharmātmā tena cāsau vṛkodaraḥ

हिन्दी अर्थ

तिस्त्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत्। दिवि भुव्यन्तरिक्षे च तत् सर्व तव जाह्वि तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर। प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्च तपोधनाः

English

The pious who are unable to suppress- their hunger j ad keep up a full fast, should observe this ordinance, which is tho best of all for them.— 16.

अध्याय ६९

श्लोक 15

मतिमान्मानशीलश्च नागायुतबलो महान् भविष्यत्यजरः श्रीमान् कन्दर्प इव रूपवान्

matimānmānaśīlaśca nāgāyutabalo mahān bhaviṣyatyajaraḥ śrīmān kandarpa iva rūpavān

हिन्दी अर्थ

यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रधरा नृपा:। ततः पुण्यतमो नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत सुहृदश्च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च। इदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सत्यमिदं सुखम् इदं पुण्यमिदं धर्म पावनं धर्ममुत्तमम्। महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रणाशनम्

English

For the benofit of tlie pious, unable to suppress their hunger, T.ord VAsudfcva, (he Jagadguru. the soul of the \iniversc, will explain the rituals relating to this ordinance, wliicli will be llie gi' er of the beiu'fils of all tho saciifices, (be cl(-<lr>iyor of all sins and ('iilainli.es, l!;e give; of the liiglifst prosperity, the nio«t aiioient of all tlie foiiii.- of ordiiiaocca.and venertifed by tl-c /Vv.is. "--J "-KS.

अध्याय ६९

श्लोक 16

धार्मिकस्याप्यशक्तस्य तीव्राग्नित्वादुपोषणे इदं व्रतमशेषाणां व्रतानामधिकं यतः

dhārmikasyāpyaśaktasya tīvrāgnitvādupoṣaṇe idaṃ vratamaśeṣāṇāṃ vratānāmadhikaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार तीनों लोकोंमें विख्यात लोकभाविनी सूर्य- पुत्री यमुनादेवी यहीं गङ्गाके साथ सम्मिलित हुई हैं। गङ्गा और यमुनाका यह मध्यभाग पृथ्वीका जघनस्थल कहा जाता है। राजसिंह! भूतल, अन्तरिक्ष और स्वर्गलोक-सभी जगहमें कुल मिलाकर साढ़े तीन करोड़ तीर्थ हैं, परंतु वे सभी प्रयागस्थित गङ्गाकी सोलहवीं कलाकी भी समता नहीं कर सकते--ऐसा वायुने कहा है। अतः गङ्गाकी ही प्रधानता मानी गयी

English

'ote. — Now follows tuc CNplanatioii of tho rituals bv Lord Vasmlova, which is another epitjiet of Kri.sin.

अध्याय ६९

श्लोक 17

कथयिष्यति विश्वात्मा वासुदेवो जगद्गुरुः अशेषयज्ञफलदम् अशेषाघविनाशनम्

kathayiṣyati viśvātmā vāsudevo jagadguruḥ aśeṣayajñaphaladam aśeṣāghavināśanam

हिन्दी अर्थ

है । प्रयागमें झूँसी है। यहाँ कम्बल और अश्वतर नामक दोनों नागोंका निवासस्थान है। यहाँ जो भोगवती तीर्थ है, वह प्रजापति ब्रह्माकी वेदी है। युधिष्ठिर! वहाँ शरीरधारी वेद एवं यज्ञ तथा तपोधन महर्षिगण ब्रह्माकी उपासना करते हैं। भारत! वहाँ देवगण तथा चक्रवर्ती सम्राट् यज्ञोंद्वारा यजन करते रहते हैं॥ १--१०॥ विभो! तीनों लोकोंमें प्रयागसे बढ़कर अन्य कोई तीर्थ नहीं है, सबसे अधिक प्रभावशालिनी महाभागा गङ्गा जहाँ वर्तमान हैं, वह देश तपोमय (श्रेष्ठ सत्त्वसे युक्त) है। इस गङ्गाके तटवर्ती क्षेत्रको सिद्धक्षेत्र जानना चाहिए। इस माहात्म्यको सत्य मानना चाहिए और साधुओं तथा अपने मित्रों एवं आज्ञाकारी शिष्योंके

English

VAsiulfjvn sniti dovotf o wlio inny not, bo nido t') fast on tlio

अध्याय ६९

श्लोक 18

अशेषदुष्टशमनम् अशेषसुरपूजितम् पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् भविष्यं च भविष्याणां पुराणानां पुरातनम्

aśeṣaduṣṭaśamanam aśeṣasurapūjitam pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam bhaviṣyaṃ ca bhaviṣyāṇāṃ purāṇānāṃ purātanam

हिन्दी अर्थ

कानमें ही इसे बतलाना उचित है। यह प्रयाग-माहात्म्य धन्य, स्वर्गप्रद, सत्य, सुखदायक, पुण्यप्रद, धर्मसम्पन्न, परम पावन, श्रेष्ठ धर्मस्वरूप और समस्त पापोंका विनाशक है। यह महर्षियोंके लिये भी अत्यन्त गोपनीय है। इसका पाठकर द्विज (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य) पापरहित हो स्वर्गको प्राप्त कर लेता है। जो मनुष्य पवित्रतापूर्वक इस अविनाशी एवं पुण्यप्रद तीर्थमाहात्म्यको सदा सुनता है, उसे जातिस्मरत्व (जन्मान्तर-स्मरण)-की प्राप्ति हो जाती

English

eigbtli, foiirteonlh ii-:'! iwolvi-ili d.iy ttf;i bri.ubt Toi t niglit, or mi tiny otlioi* prescribetl diiy. attiiihs unilioMtkm with Vit-nn, by keeping ti fast on tbip sacred day only. —

अध्याय ६९

श्लोक 19

यद्यष्टमीचतुर्दश्योर् द्वादशीष्वथ भारत अन्येष्वपि दिनर्क्षेषु न शक्तस्त्वम् उपोषितुम्

yadyaṣṭamīcaturdaśyor dvādaśīṣvatha bhārata anyeṣvapi dinarkṣeṣu na śaktastvam upoṣitum

हिन्दी अर्थ

है और वह स्वर्गलोकमें आनन्दका उपभोग करता है। कौरवकुलश्रे्ठ युधिष्ठिर! शिष्ट पुरुषोंका अनुकरण करनेवाले सत्पुरुष ही इन तीर्थाँमें पहुँच पाते हैं, अतः तुम इन तीर्थोमें स्नान करो, अश्रद्धा मत करो। सामर्थ्यशाली राजन्! तुम्हारे पूछनेपर ही मैंने सम्यक्रूपसे इसका वर्णन किया है। ऐसा प्रश्‍न कर तुमने अपने पितामह आदि सभी पितरोंका उद्धार कर दिया। (अन्य जितने तीर्थ हैं) वे सभी प्रयागकी सोलहवीं कलाकी बराबरी नहीं कर सकते। युधिष्ठिर! इस प्रकारके ज्ञान, योग और तीर्थकी प्रातिका

English

On tlie lentil flay of tie* briibt forrnilit, in tlie inonlli of Miigba, the devotee slimdd b.m'ie' i i v.tstn* niixcd wiili sesainnin. after anointing his body \Yith elarirjf' l buffer.— -1.

अध्याय ६९

श्लोक 20

ततः पुण्यां तिथिमिमां सर्वपापप्रणाशिनीम् उपोष्य विधिनानेन गच्छ विष्णोः परं पदम्

tataḥ puṇyāṃ tithimimāṃ sarvapāpapraṇāśinīm upoṣya vidhinānena gaccha viṣṇoḥ paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

संयोग बड़े कष्टसे मिलता है; क्योंकि उसके संयोगसे मनुष्यको परमगतिकी प्राप्ति हो जाती है, उसके हृदयमें तीनों कालोंका ज्ञान उत्पन्न हो जाता है और वह स्वर्गलोकको त्रिकालं जायते ज्ञानं स्वर्गलोकं गमिष्यति॥ १९ चला जाता है॥११--१९॥

English

Ilelioubl then woisbip Visnu v. iili tbc wmd-i, '' Xainah Narayariaya." The feet (»f tlie 1/jrd sboiiM be \V )ixbipp*.*d vvifli " Kii'nMva naniah,*' ibe head with " S ii vAluiaiui nnnirih," llie tbroat \vli!i " Vaiknnt.baya niiniah," the breast witii " JjiivrJs idbaraya riauiah," ibe four arms with " Cbakririe nainal.i," "Gadiiine r.aniah/' " Varadaya naniali," "fankbine nain.ih," the stomach with " DAmodar-'.ya narna the region of Cupid with " J'anclia- ifirA3ui namah/' tlie tbiglis with " Saubbafivan.ltli lya namah," tho knees with " liliuvadbiiiine iv.nnab,'' the sbanks wiili " Xllakaathaya namah/* the feet with * Viiivasrije nanuih." 'riien tlie Gixldess fiakini) sliould be worshipped with " l)ev\vai nain.-ih," "£>intyni naniah," " Lik>r.\vai iiamal;,'* Sriyayai namah," "Pnstyai nnmah,*' '* Tu-.tyai nainah,'* "Dliribvai namnh/* "Hrityai namah.*' Aftiu wards, Garnda, tl»e king of birds, swift like the wind, the destroyer of serpents, should alwaj-s Ije sainted.— 22* 26,

अध्याय ६९

श्लोक 21

माघमासस्य दशमी यदा शुक्ला भवेत्तदा घृतेनाभ्यञ्जनं कृत्वा तिलैः स्नानं समाचरेत्

māghamāsasya daśamī yadā śuklā bhavettadā ghṛtenābhyañjanaṃ kṛtvā tilaiḥ snānaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रयागमाहात्म्ये दशाधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके प्रयाग-माहात्म्यमें एक सौ दसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ। प्रयागमें ब्रह्मा, विष्णु और शिवके निवासका वर्णन

English

Having tlius woisbipped Govindu, iJiva and Ganca shouh] be worshipped with sanda), incense, flowers, and various kinds of victuals.

अध्याय ६९

श्लोक 22

तथैव विष्णुमभ्यर्च्य नभो नारायणेति च कृष्णाय पादौ सम्पूज्य शिरः सर्वात्मने नमः

tathaiva viṣṇumabhyarcya nabho nārāyaṇeti ca kṛṣṇāya pādau sampūjya śiraḥ sarvātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानो देवताः प्रभुरव्ययः ब्रह्मा सृजति भूतानि स्थावरं जङ्गमं च यत्। तान्येतानि परं लोके विष्णुः संवर्धते प्रजाः

English

CBAPTEn LXIX.

अध्याय ६९

श्लोक 23

वैकुण्ठायेति वैकुण्ठम् उरः श्रीवत्सधारिणे शङ्खिने चक्रिणे तद्वद् गदिने वरदाय वै सर्वे नारायणस्यैवं संपूज्या बाहवः क्रमात्

vaikuṇṭhāyeti vaikuṇṭham uraḥ śrīvatsadhāriṇe śaṅkhine cakriṇe tadvad gadine varadāya vai sarve nārāyaṇasyaivaṃ saṃpūjyā bāhavaḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

केन वा कारणेनैव तिष्ठन्ते लोकसत्तमाः प्रयागे निवसन्त्येते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। कारणं तत् प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वं युधिष्ठिर ७ तिष्ठन्ति रक्षणायात्र पापकर्मनिवारणात्

English

T])en tbe devotee sliould take, iu silence, with ghee, the porridge miido of nice sesamum and grain, cooked with cow's milk, sugar, and walk a hundred stops.— 27-28*

अध्याय ६९

श्लोक 24

दामोदरायेत्युदरं मेढ्रं पञ्चशराय वै ऊरू सौभाग्यनाथाय जानुनी भूतधारिणे

dāmodarāyetyudaraṃ meḍhraṃ pañcaśarāya vai ūrū saubhāgyanāthāya jānunī bhūtadhāriṇe

हिन्दी अर्थ

उत्तरेण प्रतिष्ठानाच्छदमना ब्रह्म तिष्ठति। युधिष्ठिरने पूछा--महामुने! आपने तो यह सारा महत्त्व प्रयागका ही बतलाया है, इसका क्या कारण है? यह सब मुझे बतलाइये, जिससे मेरा तथा मेरे कुटुम्बका उद्धार हो जाय

English

Afterwards, the devotee should brush his teeth with a stick cf or khadir and then rinse Ins mouth, facing the east or t he north, and holding a kiisa in his liand. After sunset he should perform his sandhya and then utter: '*Oin natnonarayanaya namah, twamaham rfarnafigatah. I salute Nftroyann, I throw myself under your protection." On the Ekadasli day, I shall keep a fast and worship Narayana and keep a vigil at night; have a bath early in the morning (ie., on the Dvadasi; and make an oblation of clarified butter to Fire. PnnclarikMk>a, I shall, with mind controlled, eat rice, cooked wiili milk, with a few good Brahmans. May that be fulfilled by Thy grace, without any obstruction.'

अध्याय ६९

श्लोक 25

नमो नीलाय वै जङ्घे पादौ विश्वसृजे नमः नमो देव्यै नमः शान्त्यै नमो लक्ष्म्यै नमः श्रियै

namo nīlāya vai jaṅghe pādau viśvasṛje namaḥ namo devyai namaḥ śāntyai namo lakṣmyai namaḥ śriyai

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजीने कहा--राजन्! इसका कारण सुनो। प्रयागमें इस सारे जगतका निवास बतलाया जाता है। यहाँ अविनाशी एवं सामर्थ्यशाली ब्रह्मा, विष्णु, शिव तथा सम्पूर्ण देवता वास करते हैं, ब्रह्मा जिन स्थावर- जङ्गमरूप प्राणियोंको सृष्टि करते हैं, उन सभी प्रजाओंका इस लोकमें भगवान् विष्णु पालन करते हैं तथा कल्पान्तमें रुद्र इस सारे जगतका संहार कर देते हैं, किंतु इस प्रयागतीर्थका कभी विनाश नहीं होता। सम्पूर्ण प्राणियोंका जो ईश्वर है, उसे जो देखता है, वही सचमुच देखनेवाला है। इस प्रयत्नसे जो लोग प्रयागमें निवास करते हैं, वे परमगतिको प्राप्त होते हें

English

With these word*?, he should sleep on tlie bare oai rh. Then, on d<ay- break, be shoubl liear recilalions fioin tlic Iiiliasn, ami go and batbe in a river, after rubbing earlli on his bo ly At this lime, he should avoid the company of wicked peisom?. — -h-34.

अध्याय ६९

श्लोक 26

नमः पुष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै धृष्ट्यै हृष्ट्यै नमो नमः नमो विहंगनाथाय वायुवेगाय पक्षिणे विषप्रमाथिने नित्यं गरुडं चाभिपूजयेत्

namaḥ puṣṭyai namastuṣṭyai dhṛṣṭyai hṛṣṭyai namo namaḥ namo vihaṃganāthāya vāyuvegāya pakṣiṇe viṣapramāthine nityaṃ garuḍaṃ cābhipūjayet

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरने पूछा--मुने! ये लोकश्रेष्ठ देवगण किस कारणवश प्रयागमें निवास करते हैं, इस विषयमें जैसा श्रुति-वचन हो, उसके अनुसार मुझे यथार्थरूपसे बतलाइये मार्कण्डेयजीने कहा--युधिष्ठिर ! ये ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर जिस प्रयोजनसे प्रयागमें निवास करते हैं, वह कारण बतला रहा हूँ; उसके तत्त्वको श्रवण करो। प्रयागका मण्डल पाँच योजनमें फैला हुआ है। यहाँ

English

Aficr that, he should perform Ids '•andliya prayers and offer libations of water to the manes of his deceased ancestors, and then salute Hiisikerfii, the Sole sovereign of the seven worlds. 'J'lien lie slamld erect a pandal mca.surirjg ten or eleven hands, in.front his house.— 35-30.

अध्याय ६९

श्लोक 27

एवं सम्पूज्य गोविन्दम् उमापतिविनायकौ गन्धैर्माल्यैस्तथा धूपैर् भक्ष्यैर्नानाविधैरपि

evaṃ sampūjya govindam umāpativināyakau gandhairmālyaistathā dhūpair bhakṣyairnānāvidhairapi

हिन्दी अर्थ

पापकर्मका निवारण तथा प्राणियोंकी रक्षा करनेके लिये उपर्युक्त देवगण निवास करते हैं। प्रतिष्ठानपुरसे उत्तरको ओर गुप्तरूपसे ब्रह्माजी निवास करते हैं। भगवान् विष्णु प्रयागमें वेणीमाधवरूपसे विद्यमान हैं ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । रक्षन्ति मण्डलं नित्यं पापकर्मनिवारणात् यस्मिञ्जुह्वन् स्वकं पापं नरकं च न पश्यति। एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रयागे समहेश्वरः

English

A'otf.— Saudhyd-Tlio raoniing, noon and tho cvcnhi" prayer, performed by a twicc-

अध्याय ६९

श्लोक 28

गव्येन पयसा सिद्धां कृसरामथ वाग्यतः सर्पिषा सह भुक्त्वा च गत्वा शतपदं बुधः

gavyena payasā siddhāṃ kṛsarāmatha vāgyataḥ sarpiṣā saha bhuktvā ca gatvā śatapadaṃ budhaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथिवीं तत्समाश्रित्य निर्मिता हैवतैस्त्रिभिः तथा परमेश्वर शिव अक्षयवटके रूपमें स्थित हैं। इनके अतिरिक्त गन्धर्वोसहित देवगण, सिद्धसमूह तथा यूथ- के-यूथ परमर्षि पाप-कर्मसे निवारण करनेके निमित्त नित्य प्रयागमण्डलकी रक्षा करते हैं, जिस मण्डलमें

English

An altar, measuring four hands, should be made in the pandal, and a portal of the same measurement should I)e made. — 37.

अध्याय ६९

श्लोक 29

नैयग्रोधं दन्तकाष्ठम् अथवा खादिरं बुधः गृहीत्वा धावयेद्दन्तान् आचान्तः प्रागुदङ्मुखः

naiyagrodhaṃ dantakāṣṭham athavā khādiraṃ budhaḥ gṛhītvā dhāvayeddantān ācāntaḥ prāgudaṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने पापोंका हवन करके प्राणी नरकका दर्शन नहीं करता, इस प्रकार प्रयागमें ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर, सातों उसकी रक्षा करते हुए प्रलयपर्यन्त स्थित रहते हैं। युधिष्ठिर! इनके अतिरिक्त अन्य जो बहुत-से देवता पृथ्वीका आश्रय लेकर निवास करते हैं, उनके निवासस्थानका निर्माण इन्हीं तीनों देवताओंद्वारा हुआ है। यह प्रयाग प्रजापति ब्रह्माका क्षेत्र है-एऐसी प्रसिद्धि है। युधिष्ठिर! यह प्रयाग पुण्यप्रद एवं परम पवित्र है । निष्पाप राजेन्द्र! तुम

English

Ho should place there a pitcher of water and worship the Guardians of tlie quarters (I fikpfda'. Hiere the devotee should sit on a black deer skill and over his Itead place the pitcher of water, after making a hole iu its centre, lie shonhl allow the water to trickle, drop by drop on Ids head, and, in the satnc way, shonhl allow a stream of milk to fall on the head of tho symbol of Visnu.— 38-39.

अध्याय ६९

श्लोक 30

ब्रूयात् सायन्तनीं कृत्वा संध्यामस्तमिते रवौ नमो नारायणायेति त्वामहं शरणं गतः

brūyāt sāyantanīṃ kṛtvā saṃdhyāmastamite ravau namo nārāyaṇāyeti tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वराज्यं कुरु राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितोऽनघ॥ १४ अपने भाइयोंके साथ अपना राज्य-कार्य सँभालो॥ ७--१४॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रयागमाहात्म्ये एकादशाधिकशततमोऽध्यायः

English

There should be made a sacrificial pond, one hand deep, of the shape of a conical triangle and surrounded by three circle.s, and after that the BrAlimanas should be asked to make an offering of milk, clarified butter and sesamum to Lord Visnii, after the rituals of Ekfigni, with mantras sacred to Vinu, after which a stream of clarified butter, of half the size of a winnowing basket (Nisp iva), shouhl be poureil into the fire as well as the charu, ini.\ed with cow's milk. Thirteen pitchers, full of water, should be placed. The mouths of these pitchers should be covered with plates of

अध्याय ६९

श्लोक 31

एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य च केशवम् रात्रिं च सकलां स्थित्वा स्नानं च पयसा तथा

ekādaśyāṃ nirāhāraḥ samabhyarcya ca keśavam rātriṃ ca sakalāṃ sthitvā snānaṃ ca payasā tathā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके प्रयागमाहात्म्यमें एक सौ ग्यारहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ। भगवान् वासुदेवद्वारा प्रयागके माहात्म्यका वर्णन नन्दिकेश्वर उवाच

English

TBB MAT87A PDBANAM.

अध्याय ६९

श्लोक 32

सर्पिषा चापि दहनं हुत्वा ब्राह्मणपुंगवैः सहैव पुण्डरीकाक्ष द्वादश्यां क्षीरभोजनम्

sarpiṣā cāpi dahanaṃ hutvā brāhmaṇapuṃgavaiḥ sahaiva puṇḍarīkākṣa dvādaśyāṃ kṣīrabhojanam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य गुरून् देवानतर्पयत् वासुदेवोऽपि तत्रैव क्षणेनाभ्यागतस्तदा।

English

fig leaves containing diffei'ent kinds of eatables and five jewels and covered with white cloths. Four (ligvedi Br&hmacas should offer sacrifices to Fire, facing north.'— 40-43.

अध्याय ६९

श्लोक 33

करिष्यामि यतात्माहं निर्विघ्नेनास्तु तच्च मे एवमुक्त्वा स्वपेद्भूमाव् इतिहासकथां पुनः

kariṣyāmi yatātmāhaṃ nirvighnenāstu tacca me evamuktvā svapedbhūmāv itihāsakathāṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अभिषिक्तः स्वराज्ये च धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः एतस्मिन्नन्तरे चैव मार्कण्डेयो महामुनिः। ततः स्वस्तीति चोक्त्वा तु क्षणादाश्रममागमत् युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितोऽवसत्। महादानं ततो दत्त्वा धर्मपुत्रो महामनाः

English

our Bnihmanas, well np in the Ynjurveda, should recite the mantra sacred to RuJra. Another group of foui Bnahmanas, versed in the SAniaveda, should be asked to chant the liymns of the Sriuiaveda, sacred to Viscu, along with Arista hymns. — 44.

अध्याय ६९

श्लोक 34

श्रुत्वा प्रभाते संजाते नदीं गत्वा विशां पते स्नानं कृत्वा मृदा तद्वत् पाषण्डान् अभिवर्जयेत्

śrutvā prabhāte saṃjāte nadīṃ gatvā viśāṃ pate snānaṃ kṛtvā mṛdā tadvat pāṣaṇḍān abhivarjayet

हिन्दी अर्थ

नन्दिकेश्वर बोले-नारदजी! तदनन्तर धर्मराज युधिष्ठिरने अपने सभी भाइयों तथा पत्नी द्रौपदीके साथ ब्राह्मणोंको नमस्कार कर देवताओं एवं अपने गुरुजनोंको तर्पणद्वारा तृप्त किया। भगवान् वासुदेव भी अकस्मात् उसी क्षण वहीं आ पहुँचे। तब सभी पाण्डवोंने मिलकर भगवान् श्रीकृष्णको पूजा की। तत्पश्चात् सभी महात्माओंके साथ-साथ भगवान् श्रीकृष्णने धर्मपुत्र युधिष्ठिरको पुनः उनके राज्यपर अभिषिक्त कर दिया। इसी बीच महामुनि

English

The twelve Biihmanas thus employed should be honoured with garlands of (lowers, saiulal paste, bed sheets, gold rings, gold sacred threads, gold bangles, and different kinds of cloths. Miserliness should not bo exercised in this respect. That night should thus be passed in rejoicings, accompanied with singing and music.--- 45-46.

अध्याय ६९

श्लोक 35

उपास्य संध्यां विधिवत् कृत्वा च पितृतर्पणम् प्रणम्य च हृषीकेशं सप्तलोकैकमीश्वरम्

upāsya saṃdhyāṃ vidhivat kṛtvā ca pitṛtarpaṇam praṇamya ca hṛṣīkeśaṃ saptalokaikamīśvaram

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय 'स्वस्ति-तुम्हारा कल्याण हो '--यों कहकर क्षणमात्रमें अपने आश्रमको लौट गये । तदनन्तर महामना एवं धर्मात्मा धर्मपुत्र युधिष्ठिर भी बड़ा-बड़ा दान देकर भाइयोंके साथ वहाँ निवास करने लगे। जो मनुष्य प्रातःकाल उठकर इस माहात्म्यका पाठ करता है तथा नित्य प्रयागका स्मरण करता है, वह परमपदको प्राप्त कर लेता है तथा समस्त पापॉसे मुक्त होकर मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति॥ ६ रुद्रलोकको चला जाता है॥१--६॥

English

Double of all these Daksinas should be given to tlie preceptor, and, 0 Bhimasena," on the following morning thirteen quiet and good milch cows, with their horns covered with gold, hoofs with silver, covered with cloth and painted with sandal, sliould be given away in charity, along with milking pots of bell metal to lirahmanas well feel with nice eatables. — 47-49.

अध्याय ६९

श्लोक 36

गृहस्य पुरतो भक्त्या मण्डपं कारयेद्बुधः दशहस्तमथाष्टौ वा करान्कुर्याद्विशां पते

gṛhasya purato bhaktyā maṇḍapaṃ kārayedbudhaḥ daśahastamathāṣṭau vā karānkuryādviśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

वासुदेव उवाच मम वाक्यं च कर्तव्यं महाराज ब्रवीम्यहम्। नित्यं जपस्व जुहस्व प्रयागे विगतज्वरः स्वयं प्राप्स्यति राजेन्द्र स्वर्गलोकं न संशयः

English

Then the devotee slnmld take liis meal, without acid and salt. Afterwards, the Bralimanas should be dismissed, after being satisfied with dainty dishes. — 50.

अध्याय ६९

श्लोक 37

चतुर्हस्तां शुभां कुर्याद् वेदीमरिनिषूदन चतुर्हस्तप्रमाणं च विन्यसेत्तत्र तोरणम्

caturhastāṃ śubhāṃ kuryād vedīmariniṣūdana caturhastapramāṇaṃ ca vinyasettatra toraṇam

हिन्दी अर्थ

प्रयागमनुगच्छेद् वा वसते वापि यो नरः। सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति अहङ्कारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते अकोपनश्च सत्यश्च सत्यवादी दृढव्रतः। आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते

English

The devotee should follow the Br ilinianas for eight steps in company ot his son, wdfe, etc., ami shouhl.ay: "Kerfava! the destroyer of all evils, be pleased, kiva is enthroned in the heart of Vinu and the VUnu in the heart of iva. As I d i not see any difference between the two, so there may be long life ami pio-;perity to me." — 51'52.

अध्याय ६९

श्लोक 38

आरोप्य कलशं तत्र दिक्पालान्पूजयेत्ततः छिद्रेण जलसम्पूर्णम् अथ कृष्णाजिनस्थितः तस्य धारां च शिरसा धारयेत्सकलां निशाम्

āropya kalaśaṃ tatra dikpālānpūjayettataḥ chidreṇa jalasampūrṇam atha kṛṣṇājinasthitaḥ tasya dhārāṃ ca śirasā dhārayetsakalāṃ niśām

हिन्दी अर्थ

ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवैश्चापि यथाक्रमम्। न हि शक्या दरिद्रेण यज्ञा: प्रासुं महीपते बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः।

English

With the.se words, tlie devotee shoulil send the pitcliers, the cows, the bedding, the clothes, &c., to the house of the Bnihinanas. — 53.

अध्याय ६९

श्लोक 39

तथैव विष्णोः शिरसि क्षीरधारां प्रपातयेत् अरत्निमात्रं कुण्डं च कुर्यात्तत्र त्रिमेखलम्

tathaiva viṣṇoḥ śirasi kṣīradhārāṃ prapātayet aratnimātraṃ kuṇḍaṃ ca kuryāttatra trimekhalam

हिन्दी अर्थ

तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस्तन्निबोध युधिष्ठिर १४ तीर्थानुगमनं पुण्यं यज्ञेभ्योऽपि विशिष्यते दश तीर्थसहस्त्राणि तिस्त्रः कोट्यस्तथाऽऽपगाः । माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायां भरतर्षभ

English

If many beddings cannot be given, then only one should be given away, with all necessary requisites. — 54.

अध्याय ६९

श्लोक 40

योनिवक्त्रं च तत्कृत्वा ब्राह्मणैः यवसर्पिषी तिलांश्च विष्णुदेवत्यैर् मन्त्रैरेकाग्निवत्तदा

yonivaktraṃ ca tatkṛtvā brāhmaṇaiḥ yavasarpiṣī tilāṃśca viṣṇudevatyair mantrairekāgnivattadā

हिन्दी अर्थ

नन्दिकेश्चर उवाच इत्युक्त्वा स महाभागो वासुदेवो महातपाः । युधिष्टिरस्य नृपतेस्तत्रैवान्तरधीयत तथा त्वमपि देवर्षे प्रयागाभिमुखो भव। अभिषेकं तु कृत्वाद्य कृतकृत्यो भविष्यसि

English

One who wishes to acquire vast wealth sljould read the Pur&as that day.— '55.

अध्याय ६९

श्लोक 41

हुत्वा च वैष्णवं सम्यक् चरुं गोक्षीरसंयुतम् निष्पावार्धप्रमाणां वै धारामाज्यस्य पातयेत्

hutvā ca vaiṣṇavaṃ samyak caruṃ gokṣīrasaṃyutam niṣpāvārdhapramāṇāṃ vai dhārāmājyasya pātayet

हिन्दी अर्थ

भगवान् वासुदेवने कहा--महाराज युधिष्ठिर! मैं जैसा कह रहा हूँ, मेरे उस वचनका पालन कीजिये। आप प्रयागमें जाकर संतापरहित हो नित्य भगवन्नामका जप और हवन कीजिये तथा हमलोगोंके साथ नित्य प्रयागका स्मरण कीजिये । राजेन्द्र! ऐसा करनेसे आप स्वयं स्वर्गलोकको प्राप्त कर लेंगे, इसमें तनिक भी संशय नहीं है। जो मनुष्य प्रयागकी यात्रा करता है अथवा वहाँ निवास करता है, उसका आत्मा समस्त पापोंसे विशुद्ध हो जाता है और वह रुद्रलोकको चला जाता है। जो प्रतिग्रह (दान लेने)-से विमुख, संतुष्ट, जितेन्द्रिय, पवित्र और अहंकारसे दूर रहता है, उसे तीर्थफलकी प्रापि होती है। जो क्रोधरहित, ईमानदार, सत्यवादी, दृढ्ब्रत और समस्त प्राणियोंके प्रति

English

"0 Bhlmisena! You should also keep up this ordinance (vrata), without pride and with purity of heart. I have dictated all this out of affection for thee. Bhima! This ordinance observed by you will be known after your name." The ordinance (vrata) of Bhirnasenft dw&dadl is the dispeller of all ills, and was known as Kaly&ninf in the past Kalpas. 0 Valiant one! You will be the first to observe this ordinance (vrata) during this Vardha Kalpa, having remembered all about it, you

अध्याय ६९

श्लोक 42

जलकुम्भान्महावीर्य स्थापयित्वा त्रयोदश भक्ष्यैर्नानाविधैर्युक्तान् सितवस्त्रैरलंकृतान्

jalakumbhānmahāvīrya sthāpayitvā trayodaśa bhakṣyairnānāvidhairyuktān sitavastrairalaṃkṛtān

हिन्दी अर्थ

अपने समान ही व्यवहार करता है, वह तीर्थफलका भागी होता है। महीपते! ऋषियों तथा देवताओंने क्रमश: जिन यज्ञोंका विधान बतलाया है, उन यज्ञोंका अनुष्ठान निर्धन मनुष्य नहीं कर सकता; क्योंकि उन यज्ञोंमें बहुत- से उपकरणों तथा नाना प्रकारकी सामग्रियोंकी आवश्यकता पड़ती है। इनका अनुष्ठान तो राजा अथवा कहीं-कहीं कुछ समृद्धिशाली मनुष्य ही कर सकते हैं। नरेश्वर युधिष्ठिर! निर्धन मनुष्याँद्ारा भी जिस विधिका पालन किया जा

English

OSAPTBR LXX.

अध्याय ६९

श्लोक 43

युक्तानौदुम्बरैः पात्रैः पञ्चरत्नसमन्वितान् चतुर्भिर्बह्वृचैर्होमस् तत्र कार्य उदङ्मुखैः

yuktānaudumbaraiḥ pātraiḥ pañcaratnasamanvitān caturbhirbahvṛcairhomas tatra kārya udaṅmukhaiḥ

हिन्दी अर्थ

सकता है और जो पुण्यमें यज्ञफलके समान है, उसे मैं बतला रहा हूँ, सुनो ! भरतसत्तम! यह पुण्यमयी तीर्थयात्रा ऋषियोंके लिये भी परम गोपनीय है तथा यज्ञोंसे भी बढ़कर फलदायक है भरतर्षभ! दस हजार तीर्थ तथा तीन करोड़ नदियाँ माघमासमें गङ्गामें आकर निवास करती हैं । महाराज! आप स्वस्थ हो जायँ और निष्कण्टक राज्यका उपभोग करें। राजेन्द्र! पुनः कभी विशेषरूपसे यज्ञ करते समय आप मुझे देख सकेंगे॥ ७--१७॥ नन्दिकेश्वर बोले-नारदजी! महान् भाग्यशाली एवं महान् तपस्वी वसुदेव-नन्दन श्रीकृष्ण महाराज युधिष्ठिरसे ऐसा कहकर वहीं अन्तर्हित हो गये। तदनन्तर महाराज युधिष्ठिरने सकुटुम्ब प्रयागमें जाकर यथोक्त

English

mil be liberated from all aina aad attain the rank of the Lord of Devas (Trida4a8V Tlie public women of other Kalpaa having observed this vrata, have become celestial nymphs (Apsnras). One dairy maid, of a previous Kalpa Avira KnnyA,), having observed this vrata out of curiosity alone, has now become Urvadl in the heaven of Indra. The daughter of a Vairfya became the daughter of Pulama and the queen of Indra, by virtue of this ordinance; and, similarly, SatyabliAmA, the maid of that girl, has become My beloved." — 56-60.

अध्याय ६९

श्लोक 44

रुद्रजापश्चतुर्भिश्च यजुर्वेदपरायणैः वैष्णवानि तु सामानि चतुरः सामवेदिनः अरिष्टवर्गसहितान्य् अभितः परिपाठयेत्

rudrajāpaścaturbhiśca yajurvedaparāyaṇaiḥ vaiṣṇavāni tu sāmāni caturaḥ sāmavedinaḥ ariṣṭavargasahitāny abhitaḥ paripāṭhayet

हिन्दी अर्थ

विधिके अनुसार स्त्रान किया, जिससे उन्हें परम शान्ति प्राप्त हुई। देवर्ष! इसलिये आप भी प्रयागकी ओर पधारिये और वहाँ स्नान कर आज ही कृतकृत्य हो जाइये ॥ १८--२०॥

English

The Sun also on account of having bathed in a thousand torrents on the Kalyapadwadatli, got His shining body, surrounded by halos, and has become the thousand-rayed Vivasvan. — 61.

अध्याय ६९

श्लोक 45

एवं द्वादश तान्विप्रान् वस्त्रमाल्यानुलेपनैः पूजयेदङ्गुलीयैश्च कटकैर्हेमसूत्रकैः

evaṃ dvādaśa tānviprān vastramālyānulepanaiḥ pūjayedaṅgulīyaiśca kaṭakairhemasūtrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं-ऋषियो! तदनन्तर नन्दिकेश्वर ऐसा कहकर वहीं अन्तर्हित हो गये तथा नारदोऽपि जगामाशु प्रयागाभिमुखस्तथा॥ २१ भी शीघ्र ही प्रयागकी ओर चल दिये। तत्र स्त्रात्वा च जप्त्वा च विधिदृष्टेन कर्मणा।

English

In former times, the same ordinance was observed by Mahendra and other gods, by the Vasus and by Asuras. No one, even with a thousand tongues, can adequately describe its effect. — 62.

अध्याय ६९

श्लोक 46

वासोभिः शयनीयैश्च वित्तशाठ्यविवर्जितः एवं क्षपातिवाह्या च गीतमङ्गलनिःस्वनैः

vāsobhiḥ śayanīyaiśca vittaśāṭhyavivarjitaḥ evaṃ kṣapātivāhyā ca gītamaṅgalaniḥsvanaiḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँ पहुँचकर उन्होंने शास्त्रोक्त विधिके अनुसार स्त्रान एवं जप आदि कार्य सम्पन्न किया। तत्पश्चात् श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको दान देकर वे अपने आश्रमकी ओर चले गये इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रयागमाहात्म्यं नाम द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः

English

Kfispa, the King of Vadavas, will describe this tithi which, when observed, dispels ail the sin.s of the iron (Kali) age. and liberates all his manes from the region of Yama, (Naraka). — 63.

अध्याय ६९

श्लोक 47

उपाध्यायस्य च पुनर् द्विगुणं सर्वमेव तु ततः प्रभाते विमले समुत्थाय त्रयोदश

upādhyāyasya ca punar dviguṇaṃ sarvameva tu tataḥ prabhāte vimale samutthāya trayodaśa

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें प्रयागमाहात्म्य नामक एक सौ वारहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ। भूगोलका विस्तृत वर्णन कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः

English

One who devoutly hears about it or reads it for the good of others, gets whatever he desires and even becomes unihed with BrahmA. — 64.

अध्याय ६९

श्लोक 48

गा वै दद्यात्कुरुश्रेष्ठ सौवर्णमुखसंयुताः पयस्विनीः शीलवतीः कांस्यदोहसमन्विताः

gā vai dadyātkuruśreṣṭha sauvarṇamukhasaṃyutāḥ payasvinīḥ śīlavatīḥ kāṃsyadohasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

महाभूमिप्रमाणं च लोकालोकस्तथैव च। पर्यासः परिमाणं च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा सपैव तु प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह। तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते

English

What was in the former Kalpa, known as Kalyanl-dwadail! of the month of.Milgha, will come to bo known as Bhiinadwuda}, when observed hy Bhimasena, the son of Pandu. — 6y.

अध्याय ६९

श्लोक 49

रौप्यखुराः सवस्त्राश्च चन्दनेनाभिषेचिताः तास्तु तेषां ततो भक्त्या भक्ष्यभोज्यान्नतर्पितान्

raupyakhurāḥ savastrāśca candanenābhiṣecitāḥ tāstu teṣāṃ tato bhaktyā bhakṣyabhojyānnatarpitān

हिन्दी अर्थ

अचिन्त्याः खलु ये भावास्तांस्तु तर्केण साधयेत्। प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम् नानाजनपदाकीर्णं पुरैश्च विविधैः शुभे: सिद्धचारणसंकीर्ण

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 50

कृत्वा वै ब्राह्मणान् सर्वान् अन्नैर्नानाविधैस्तथा भुक्त्वा चाक्षारलवणम् आत्मना च विसर्जयेत्

kṛtvā vai brāhmaṇān sarvān annairnānāvidhaistathā bhuktvā cākṣāralavaṇam ātmanā ca visarjayet

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने पूछा--प्रभो ! इस भूतलपर कितने द्वीप हैं ? कितने समुद्र और पर्वत हैं ? कितने वर्ष (पृथ्वीके खण्ड) हैं ? उनमें कौन-कौन-सी नदियाँ बतलायी जाती पर्वत कैसा है ? तथा चन्द्रमा और सूर्यकी गति, अवस्थिति और परिमाण कितना है? यह सब हमें विस्तारपूर्वक बतलाइये, क्योंकि आप यथार्थवेत्ता हैं । हमलोग यह सारा विषय आपके मुखसे सुनना चाहते हैं

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 51

अनुगम्य पदान्यष्टौ पुत्रभार्यासमन्वितः प्रीयतामत्र देवेशः केशवः क्लेशनाशनः

anugamya padānyaṣṭau putrabhāryāsamanvitaḥ prīyatāmatra deveśaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं-ऋषियो! द्वीपोंके तो हजारों भेद हैं, परंतु वे सभी इन्हीं सात प्रधान द्वीपोंके अन्तर्गत हैं। इस सम्पूर्ण जगतका क्रमशः वर्णन करना सम्भव नहीं है, अत: चन्द्रमा, सूर्य आदि ग्रहोंके साथ उन सात द्वीपोंका ही वर्णन कर रहा हूँ। साथ ही मनुष्यके अनुमानानुसार उनका प्रमाण भी बतला रहा हूँ; क्योंकि जो अचिन्त्य भाव हैं, उन्हें बुद्धि, ज्ञान एवं अनुमानद्वारा ही सिद्ध करनेको चेष्टा नहीं करनी चाहिए। जो प्रकृतिसे परे है, वही अचिन्त्यका लक्षण है। अब मैं सातों वर्षोंका वर्णन प्रारम्भ कर रहा हूँ। इनमें सर्वप्रथम योजनके परिमाणसे जम्बूद्वीपका जितना बड़ा विस्तृत मण्डल है, उसे बतला रहा हूँ, सुनिये। जम्बूद्वीपका

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 52

शिवस्य हृदये विष्णुर् विष्णोश्च हृदये शिवः यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्ति चायुषः

śivasya hṛdaye viṣṇur viṣṇośca hṛdaye śivaḥ yathāntaraṃ na paśyāmi tathā me svasti cāyuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

विस्तार एक लाख योजन है। यह अनेकों प्रकारके सुन्दर देशों एवं नगरोंसे परिपूर्ण है। इसमें सिद्ध और चारण निवास करते हैं। यह सभी प्रकारकी धातुओंसे शिलाजालसमुदरतैः ॥ ९ संयुक्त एवं शिलासमूहोंसे समन्वित पर्वतोंद्वारा सुशोभित

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 53

एवमुच्चार्य तान्कुम्भान् गाश्चैव शयनानि च वासांसि चैव सर्वेषां गृहाणि प्रापयेद्बुधः

evamuccārya tānkumbhān gāścaiva śayanāni ca vāsāṃsi caiva sarveṣāṃ gṛhāṇi prāpayedbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

महाभारत ६।६। १२ आदिका पाठ-अर्थ कुछ भिन्न होनेपर भी यहाँ यही पाठ एवं अर्थ युक्तियुक्त है। नाभीबन्धनसम्भूतो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तस्य तेन वै तेनास्य शूद्रता सिद्धा मेरोर्नामार्थकर्मतः

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 54

अभावे बहुशय्यानाम् एकामपि सुसंस्कृताम् शय्यां दद्याद्द्विजातेश्च सर्वोपस्करसंयुताम्

abhāve bahuśayyānām ekāmapi susaṃskṛtām śayyāṃ dadyāddvijāteśca sarvopaskarasaṃyutām

हिन्दी अर्थ

तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः सिद्धचारणसेविताः । नवसाहस्त्रमुच्यते

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 55

इतिहासपुराणानि वाचयित्वातिवाहयेत् तद्दिनं नरशार्दूल य इच्छेद्विपुलां श्रियम्

itihāsapurāṇāni vācayitvātivāhayet taddinaṃ naraśārdūla ya icchedvipulāṃ śriyam

हिन्दी अर्थ

है; उन पर्वतोंसे निकलनेवाली नदियोंसे यह चारों ओरसे व्याप्त है। इसमें पूर्वसे पश्चिमतक फैले हुए अत्यन्त विस्तृत छः वर्षपर्वत हैं। इसमें पूर्व और पश्चिम-दोनों ओरके समुद्रोंतक फैला हुआ हिमवान् नामक पर्वत है, जो सदा बर्फसे ढका रहता है। इसके बाद सुवर्णसे व्याप्त हेमकूट नामक पर्वत है। तत्पश्चात् जो चारों ओरसे देखनेमें अत्यन्त सुन्दर है, वह निषध नामक महान् पर्वत है इसके एक ओर सुवर्णमय मेरुपर्वत है, जिसके चारों पार्श्वभाग चार रंगोंके हैं और जो उल्बमय (गर्भाशयके समान) कहा जाता है। यह चारों दिशाओंमें चौबीस हजार योजनोंतक फैला हुआ है। इसका ऊपरी भाग वृत्तकी आकृतिका अर्थात्

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 56

तस्मात्त्वं सत्त्वमालम्ब्य भीमसेन विमत्सरः कुरु व्रतमिदं सम्यक् स्नेहात्तव मयेरितम्

tasmāttvaṃ sattvamālambya bhīmasena vimatsaraḥ kuru vratamidaṃ samyak snehāttava mayeritam

हिन्दी अर्थ

गोलाकार है तथा निचला भाग चौकोर है । इसके पार्श्वभाग नाना प्रकारकी रंग-बिरंगी समतल भूमियोंसे युक्त हैं, जिससे प्रजापतिके गुणोंसे युक्त-सा दीखता है। यह अव्यक्तजन्मा ब्रह्माके नाभि-बन्धनसे उद्भूत हुआ है। इसका पूर्वी भाग श्वेत रंगका है, इसीसे इसकी ब्राह्मणता झलकती है। इसका दक्षिणी भाग पीले रंगका है, इसीसे इसमें वेश्यत्वकी प्रतीति होती है। इसका पश्चिमी भाग भँवरेके पंख-सरीखा काला है, इसीसे इसको शूद्रता तथा अर्थ और काम--दोनों दृष्टियोंसे मेरुके

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 57

त्वया कृतमिदं वीर त्वन्नामाख्यं भविष्यति सा भीमद्वादशी ह्येषा सर्वपापहरा शुभा या तु कल्याणिनी नाम पुरा कल्पेषु पठ्यते

tvayā kṛtamidaṃ vīra tvannāmākhyaṃ bhaviṣyati sā bhīmadvādaśī hyeṣā sarvapāpaharā śubhā yā tu kalyāṇinī nāma purā kalpeṣu paṭhyate

हिन्दी अर्थ

नामको सार्थकता सिद्ध होती है। इसका उत्तरी भाग स्वभावसे ही लाल रंगका है, इसीसे इसका क्षत्रियत्व सूचित होता है। इस प्रकार मेरुके चारों रंगोंका विवरण बतलाया गया है। तदनन्तर नील पर्वत है, जो वैदूर्यमणिसे व्याप्त है। पुन: श्वेत पर्वत है, जो सुवर्णमय होनेके कारण पीले रंगका है तथा सुवर्णमय शिखरोंसे सुशोभित शृङ्गवान् पर्वत है, जो मयूर- पिच्छ-सरीखे चित्र-विचित्र रंगांवाला है। ये सभी पर्वतराज सदा सिंद्धों एवं चारणोंसे सेवित होते रहते हैं। उनका भीतरी व्यास नौ हजार योजन बतलाया जाता है

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 58

त्वमादिकर्ता भव सौकरे ऽस्मिन् कल्पे महावीरवरप्रधान यस्याः स्मरन्कीर्तनमप्यशेषं विनष्टपापस्त्रिदशाधिपः स्यात्

tvamādikartā bhava saukare 'smin kalpe mahāvīravarapradhāna yasyāḥ smarankīrtanamapyaśeṣaṃ vinaṣṭapāpastridaśādhipaḥ syāt

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीके मध्य भागमें इलावृत नामक वर्ष है, जो महामेरु पर्वतके चारों ओर फैला हुआ है। यह चौबीस हजार योजनको समतल भूमिमें विस्तृत है। इसके मध्य भागमें महामेरु नामक पर्वत है, जो धूमरहित अग्निके समान चमकता रहता है। मेरु पर्वतका आधा दक्षिणी भाग दक्षिण मेरु और आधा उत्तरी भाग उत्तर मेरुके नामसे प्रसिद्ध है। इस प्रकार जो सात वर्ष बतलाये गये हैं, उनमें पृथक्-पृथक् सात वर्षपर्वत हैं, जो दक्षिणसे उत्तरतक दो-

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 59

कृत्वा च यामप्सरसाम् अधीशा वेश्या कृता ह्यन्यभवान्तरेषु आभीरकन्यातिकुतूहलेन सैवोर्वशी सम्प्रति नाकपृष्ठे

kṛtvā ca yāmapsarasām adhīśā veśyā kṛtā hyanyabhavāntareṣu ābhīrakanyātikutūhalena saivorvaśī samprati nākapṛṣṭhe

हिन्दी अर्थ

दो हजार योजनके परिमाणमें फैले हुए हैं। जम्बूट्दीपका विस्तार इन्हीं वर्षों तथा पर्वतोंके विस्तारके बराबर कहा जाता है। इनमें नील और निषध--ये दोनों विशाल पर्वत हैं जम्बूद्वीपप्रमाणेन ऋषभः परिकोीर्त्यते हिमवान् विंशभागेन तस्मादेव प्रहीयते। अष्टाशीतिसहस्त्राणि हेमकूटो महागिरिः

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 60

जाताथवा वैश्यकुलोद्भवापि पुलोमकन्या पुरुहूतपत्नी तत्रापि तस्याः परिचारिकेयं मम प्रिया सम्प्रति सत्यभामा

jātāthavā vaiśyakulodbhavāpi pulomakanyā puruhūtapatnī tatrāpi tasyāḥ paricārikeyaṃ mama priyā samprati satyabhāmā

हिन्दी अर्थ

द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ह्वासवृद््धी प्रकीर्तिते सप्त तानि नदीभेहैरगम्यानि परस्परम्

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 61

स्नातः पुरा मण्डलमेष तद्वत् तेजोमयं वेदशरीरमाप अस्यां च कल्याणतिथौ विवस्वान् सहस्रधारेण सहस्ररश्मिः

snātaḥ purā maṇḍalameṣa tadvat tejomayaṃ vedaśarīramāpa asyāṃ ca kalyāṇatithau vivasvān sahasradhāreṇa sahasraraśmiḥ

हिन्दी अर्थ

इदं हैमवतं वर्ष भारतं नाम विश्रुतम् रम्यकादपरं श्वेतं विश्रुतं तद्द्रिरण्यकम्। हिरण्यकात् परं चैव शृङ्गशाकं कुरुं स्मृतम् धनुःसंस्थे तु विज्ञेये देवर्षे दक्षिणोत्तरे। दीर्घाणि तस्य चत्वारि मध्यमं तदिलावृतम्

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 62

इदमेव कृतं महेन्द्रमुख्यैर् वसुभिर्देवसुरारिभिस्तथा तु फलमस्य न शक्यते ऽभिवक्तुं यदि जिह्वायुतकोटयो मुखे स्युः

idameva kṛtaṃ mahendramukhyair vasubhirdevasurāribhistathā tu phalamasya na śakyate 'bhivaktuṃ yadi jihvāyutakoṭayo mukhe syuḥ

हिन्दी अर्थ

उनसे छोटे हैं। ऋषभ पर्वत जम्बूद्वीपके समान ही विस्तारवाला बतलाया जाता है। हेमकूट पर्वत ऋषभ पर्वतके बारहवें भागसे न्यून है और हिमवान् उसके बीसवें अंशसे कम है। हेमकूट नामक महान् पर्वत अठासी हजार योजनके परिमाणवाला कहा जाता है तथा हिमवान् पर्वत पूर्वसे पश्चिमतक अस्सी हजार योजनमें फैला हुआ है। जम्बूद्वीपके मण्डलाकारमें स्थित होनेके कारण इन पर्वतोंका न्यूनाधिक्य बतलाया गया है। पर्वतोंकी ही भाँति

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 63

कलिकलुषविदारिणीमनन्ताम् इति कथयिष्यति यादवेन्द्रसूनुः अपि नरकगतान्पितॄन् अशेषान् अलमुद्धर्तुमिहैव यः करोति

kalikaluṣavidāriṇīmanantām iti kathayiṣyati yādavendrasūnuḥ api narakagatānpitṝn aśeṣān alamuddhartumihaiva yaḥ karoti

हिन्दी अर्थ

वर्षोमें भी भिन्नता है। वे सभी एक-दूसरेसे उत्तर दिशाकी ओर फैले हुए हैं। इनके बीचमें देश बसे हुए हैं, जो सात वर्षोमें विभक्त हैं। ये सभी वर्ष ऐसे पर्वतोंसे घिरे हुए हैं, जो झरनोंके कारण अगम्य हैं। इसी प्रकार सात नदियोंके विभाजनसे ये परस्पर गमनागमनरहित हैं। इन वर्षोमें सब ओर अनेकों जातियोंके प्राणी निवास करते हैं। यह हिमवान् पर्वतसे सम्बन्धित वर्ष भारतवर्षके नामसे विख्यात है ॥ १९--२८॥ हिमवान्के बाद हेमकूटतकका प्रदेश किम्पुरुष नामसे कहा जाता है तथा हेमकूटसे आगे निषध पर्वततक हरिवर्ष कहलाता है। हरिवर्षके बाद मेरुपर्वततकका प्रदेश इलावृतवर्षके नामसे तथा इलावृतके बाद नीलपर्वततकका

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 64

य इदमघविदारणं शृणोति भक्त्या परिपठतीह परोपकारहेतोः तिथिमिह सकलार्थभाङ्नरेन्द्रस् तव चतुरानन साम्यतामुपैति

ya idamaghavidāraṇaṃ śṛṇoti bhaktyā paripaṭhatīha paropakārahetoḥ tithimiha sakalārthabhāṅnarendras tava caturānana sāmyatāmupaiti

हिन्दी अर्थ

प्रदेश रम्यकवर्षके नामसे विख्यात है। रम्यकवर्षके बाद श्वेतपर्वततकका जो प्रदेश है, वह हिरण्यकवर्षके नामसे प्रसिद्ध है। हिरण्यकवर्षके बाद शृङ्गशाक नामक वर्ष है, जिसे कुरुवर्ष भी कहते हैं । मेरुपर्वतके दक्षिण और उत्तर दिशामें धनुषके आकारमें दो वर्ष स्थित हैं। उन्हींके मध्यमें इलावृतवर्ष है। निषध पर्वतके पूर्व दिशामें मेरुकी वेदीका अर्धभाग दक्षिणवेदी और इलावृतसे पश्चिमकी ओर वेदीका आधा भाग उत्तरवेदीके नामसे विख्यात है।

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

अध्याय ६९

श्लोक 65

कल्याणिनी नाम पुरा बभूव या द्वादशी माघदिनेषु पूज्या सा पाण्डुपुत्रेण कृता भविष्यत्य् अनन्तपुण्यानघ भीमपूर्वा

kalyāṇinī nāma purā babhūva yā dvādaśī māghadineṣu pūjyā sā pāṇḍuputreṇa kṛtā bhaviṣyaty anantapuṇyānagha bhīmapūrvā

हिन्दी अर्थ

इन्हीं दोनोंके बीचमें मेरुकी स्थिति समझनी चाहिए, जहाँ इलावृतवर्ष अवस्थित है। नील पर्वतके दक्षिण और निषध पर्वतके उत्तर माल्यवान् नामक पर्वत है, जिसकी गणना विशाल पर्वतोंमें है। यह उत्तरसे दक्षिणको ओर लम्बा है। यह पश्चिम दिशामें सागरपर्यन्त बत्तीस हजार योजनमें फैला हुआ है। इस प्रकार माल्यवान् पर्वत नील और निषध पर्वतोंके बीचमें एक हजार योजनके विस्तारमें स्थित है। इसी तरह गन्धमादन पर्वत भी बत्तीस हजार तत्र देवगणाश्चैव गन्धर्वासुरराक्षसाः। शैलराजे प्रमोदन्ते सर्वतोऽप्सरसां गणैः

English

Here ends the sixty-ninth chapter, describing the Bhtmadvddakivrata.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 69
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.