Matsya Purana· Matsya Purāṇa
72
अध्याय 72 / 176

Adhyaya 72

45 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७२

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ७२ शृणु चान्यद्भविष्यं यद् रूपसम्पद्विधायकम् भविष्यति युगे तस्मिन् द्वापरान्ते पितामह पिप्पलादस्य संवादो युधिष्ठिरपुरःसरैः

matsya-purāṇa 72 śṛṇu cānyadbhaviṣyaṃ yad rūpasampadvidhāyakam bhaviṣyati yuge tasmin dvāparānte pitāmaha pippalādasya saṃvādo yudhiṣṭhirapuraḥsaraiḥ

हिन्दी अर्थ

तुहिनगिरिभवां महौघवेगां न खा। वह नदी हिमालय प ; तुहिनगिरिभवां 'महीघवेगा अथाह जलके कारण गम्भीर वेगसे प्रवाहित हो रही थी, तुहिनगभस्तिसमानशीतलोदाम् । उसका जल चन्द्रमाके समान शीतल था और वह बर्फकी तुहिनसदृशहैमवर्णपुञ्जा राशि-सरीखी उज्ज्वल प्रतीत हो रही थी। बर्फसदूश निर्मल तुहिनयशाः सरितं ददर्श राजा॥ १९ यशवाले राजा पुरूरवाने उस नदीको देखा

English

without being separated so long as the sun, moon and stars remain in heaven.-— 17-18.

अध्याय ७२

श्लोक 2

वसन्तं नैमिषारण्ये पिप्पलादं महामुनिम् अभिगम्य तदा चैनं प्रश्नमेकं करिष्यति युधिष्ठिरो धर्मपुत्रो धर्मयुक्तस्तपोधनम्

vasantaṃ naimiṣāraṇye pippalādaṃ mahāmunim abhigamya tadā cainaṃ praśnamekaṃ kariṣyati yudhiṣṭhiro dharmaputro dharmayuktastapodhanam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे मद्रेश्वरस्य तपोवनागमनं नाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें तपोवनागमन नामक एक सौ पंद्रहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ। एऐरावती नदीका वर्णन

English

Their sons, cattle and wealth are never destroyed, and the devotee goes to the region of Vi$nu where lie resides for 77,000 kalpas. — ID., Hereenda the eeventy-first chapter describing the Asuuyasnyanavrata.

अध्याय ७२

श्लोक 3

कथमारोग्यमैश्वर्यं मतिर्धर्मे गतिस्तथा अव्यङ्गता शिवे भक्तिर् वैष्णवो वा भवेत्कथम्

kathamārogyamaiśvaryaṃ matirdharme gatistathā avyaṅgatā śive bhaktir vaiṣṇavo vā bhavetkatham

हिन्दी अर्थ

की सूत उवाच सूतजी कहते हैं--ऋषियो! वह मड्भलकारिणी स ददर्श नदीं पुण्यां दिव्यां हैमवतीं शुभाम्। एवं पुण्यमयी दिव्य नदी ऐरावती हिमालयपर्वतसे निकली गन्धर्वैश्च समाकीर्णां नित्यं शक्रेण सेविताम्॥ १ हुई थी। वह (जलक्रीडार्थं आये हुए) गन्धर्वोसे भरी सुरेभमदसंसिक्तां समंतात् तु विराजिताम्। हुई, इन्द्रद्वारा सदा सेवित, चारों ओरसे ऐरावतके मद- मध्येन शक्रचापाभां तस्मिन्नहनि सर्वदा॥ २ जलसे अभिषिक्त होनेके कारण सुशोभित और मध्यमें

English

iiva said. — " Brahfn&! Now listen to the ordinance that will be the- giver of wealth, and will come in vogue at the end of future Dwfipara. It is in the form of a conversation between Yudhi.lhira and the sages, PippaUda, etc." — 1. »

अध्याय ७२

श्लोक 4

तस्योत्तरमिदं ब्रह्मन् पिप्पलादस्य धीमतः शृणुष्व यद्वक्ष्यति वै धर्मपुत्राय धार्मिकः

tasyottaramidaṃ brahman pippalādasya dhīmataḥ śṛṇuṣva yadvakṣyati vai dharmaputrāya dhārmikaḥ

हिन्दी अर्थ

महाब्राह्मणसेविताम्। महाराजः पुरूरवाः सितहंसावलिच्छन्नां काशचामरराजिताम्। साभिषिक्तामिव सतां पश्यन् प्रीतिं परां ययौ अग्र्यां समुद्रमहिषीं महर्षिगणसेविताम्। सर्वलोकस्य चौत्सुक्यकारिणीं सुमनोहराम्

English

'' Yndhisthira, the pious, will go to Naimiaranya before the sage Pippalada, and put this question to him." — 2.

अध्याय ७२

श्लोक 5

साधु पृष्टं त्वया भद्र इदानीं कथयामि ते अङ्गारव्रतम् इत्येतत् स वक्ष्यति महीपतेः

sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhadra idānīṃ kathayāmi te aṅgāravratam ityetat sa vakṣyati mahīpateḥ

हिन्दी अर्थ

हितां सर्वस्य लोकस्य नाकमार्गप्रदायिकाम्। गोकुलाकुलतीरान्तां रम्यां शैवालवर्जिताम् हिमाभफेनवसनां चक्रवाकाधरां शुभाम्। बलाकापङ्क्तिदशनां चलन्मत्स्यावलिभ्रुवम्

English

Yudhithira said:— "0 sage! IIow health, prosperity and firm faitli in religion can be maintained, and liow can unflincliing devotion be centred in iva and Visnu, and how may one be free from all bodily defects."— 3.

अध्याय ७२

श्लोक 6

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् विरोचनस्य संवादं भार्गवस्य च धीमतः

atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam virocanasya saṃvādaṃ bhārgavasya ca dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वजलोद्भूतमातङ्करम्यकुम्भपयोधराम् । हंसनूपुरसंधुष्टां मृणालवलयावलीम् तामप्सरोविनिर्मुक्तं वहन्तीं कुङ्कमं शुभम्। शक्रे भगण्डसलिलैर्देवस्त्रीकुचचन्दनैः ।

English

Iiva said: — " Brahma! I shall now tell you the reply of the sage Pippal&da to the queries of Yudhi>thira." — 4. PippalAida said: — "King! you liave put a most useful question. I shall now tell you something about it." So saying, lie will describe the.bg&ravrata. xVbout this, there is the following ancient story:— 5.

अध्याय ७२

श्लोक 7

प्रह्लादस्य सुतं दृष्ट्वा द्विरष्टपरिवत्सरम् रूपेणाप्रतिमं कान्त्या सो ऽहसद्भृगुनन्दनः

prahlādasya sutaṃ dṛṣṭvā dviraṣṭaparivatsaram rūpeṇāpratimaṃ kāntyā so 'hasadbhṛgunandanaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्र-धनुषके समान चमक रही थी। उसके तटपर तपस्वियोंके आश्रम बने हुए थे । वह श्रेष्ठ ब्राह्मणोंद्वारा सुसेवित तथा तपाये हुए सुवर्णके समान चमक रही थी। ऐसी नदीको उस दिन महाराज पुरूरवाने देखा। वह श्वेत वर्णवाले हंसोंकी पङ्क्तियोंसे आच्छन्न, काश- पुष्परूपी चँवरसे सुशोभित और सत्पुरुषोंद्रार नहलायी गयी-सी दीख रही थी। उसे देखकर राजाको परम प्रसन्नता प्राप्त हुई । वह पुण्यमयी नदी शीतल जलसे

English

There took place a dialogue between Virochana and Blmrgava. — 6.

अध्याय ७२

श्लोक 8

साधु साधु महाबाहो विरोचन शिवं तव तत्तथा हसितं तस्य पप्रच्छ सुरसूदनः

sādhu sādhu mahābāho virocana śivaṃ tava tattathā hasitaṃ tasya papraccha surasūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

परिपूर्ण, मनोहारिणी, मनकी प्रसन्नता बढानेवाली, हास और वृद्धिसे संयुक्त, रमणीय, दूसरी चन्द्र-मूर्तिके समान उज्ज्वल, अत्यन्त शीतल और वेगसे बहनेवाले जलसे संयुक्त, ब्राह्मणों तथा पक्षिसमूहोंद्वारा सुसेवित, हिमालयकी श्रेष्ठ पुत्रीभूत, लोल लहरोंसे सुशोभित, अमृतके समान सुस्वादु जलसे परिपूर्ण, तपस्वियोंद्वारा सुशोभित, स्वर्गपर चढनेके लिये सोपान-सदृश, समस्त पापोंकी विनाशिनी, सर्वश्रेष्ठ, समुद्रकी पटरानी, महर्षिगणोंद्वारा सेवित, सभी लोगोंके मनमें उत्सुकता प्रकट करनेवाली, परम मनोहर, सभी लोगोंकी हितकारिणी, स्वर्गका मार्ग प्रदान करनेवाली, गोसमूहोंसे व्याप्त तट-प्रान्तवाली, परम सुन्दर, सेवाररहित, हंस तथा सारस पक्षियोंके शब्दसे गूँजित, कमलोंसे

English

Once upon a time, the miglity sago, nkra, seeing Virochana, the handsome, sixteen-years-old son of Prahlr'ida, laughed, and saying, Stdhu, Sadhu, addressed him, " C miglity -armed Virochana! 0 prince I 0 may you be always prosperous." Then Virochana. the enemy of the Devas, wonder- ing at the laughing of the sago, inquired 7-8. ' 0 BrAhmana I tell me the reason of your laughter without any apparent cause and why did you again say, S.ldhu, Sadliu, to me.— 9.'

अध्याय ७२

श्लोक 9

ब्रह्मन्किमर्थमेतत्ते हास्यमाकस्मिकं कृतम् साधुसाध्विति मामेवम् उक्तवांस्त्वं वदस्व मे

brahmankimarthametatte hāsyamākasmikaṃ kṛtam sādhusādhviti māmevam uktavāṃstvaṃ vadasva me

हिन्दी अर्थ

सुशोभित, भँवररूपी गहरी नाभिसे युक्त, ट्वीपरूपी ऊरु एवं जघन-भागवाली, नीले कमलरूपी नेत्रकी शोभासे युक्त, खिले हुए कमल-पुष्परूपी मुखवाली, हिम (बर्फ)- तुल्य उज्वल फेनरूपी वस्त्रसे युक्त, चक्रवाकरूपी होंठोंबाली, कल्याणमयी, बगुलोंकी पङ्क्तिरूपी दाँतोंसे युक्त, चञ्चल मछलियोंकी कतारकी-सी भौंहोंवाली, अपने जलके घुमावसे बने हुए हाथीके रमणीय गण्डस्थलरूपी स्तनोंसे युक्त, हंसरूपी नूपुरके झंकारसे संयुक्त तथा

English

iukra sayl: — " I laughed on the sudden remembrance of the glory of the Vrata (which you liad the good luck of witnessing in your post life and which gave you this handsome form). — 10.

अध्याय ७२

श्लोक 10

तमेवंवादिनं शुक्र उवाच वदतां वरः विस्मयाद्व्रतमाहात्म्याद् धास्यमेतत्कृतं मया

tamevaṃvādinaṃ śukra uvāca vadatāṃ varaḥ vismayādvratamāhātmyād dhāsyametatkṛtaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

कमलनालरूपी कंकणोंसे सुशोभित थी॥ १--१२॥ राजन्! उस नदीमें दोपहरके समय अपनी सुन्दरताके मदसे उन्मत्त हुई यूथ-को-यूथ अप्सराएँ गन्धर्वोके साथ सदा क्रोडा करती थीं। उन अप्सराओंके शरीरसे गिरे हुए सुन्दर कुङ्कमको बहानेवाली वह नदी अपने तटपर उगे हुए वृक्षोंसे गिरे हुए पुष्पोंके कारण रंग-बिरंगवाली तथा सुगन्धसे व्याप्त थी, उसके तरंगसमूहसे आच्छादित होनेके कारण सूर्यमण्डलका दीखना कठिन हो गया था। वह ऐरावतद्वारा किये गये आघातसे चिह्नित तटोंसे विभूषित थी। उसका जल ऐरावतके गण्डस्थलसे बहते

English

In ancient times, a drop of prespiration trickled down the forehead of of liva at the time of His getting into rage to annihilate Daka. — 11. That drop penetrated into all the seven lower regions and dried up all the seven oceaus. Afterwards, out of the same drop, Vtrabhadra,

अध्याय ७२

श्लोक 11

पुरा दक्षविनाशाय कुपितस्य तु शूलिनः अथ तद्भीमवक्त्रस्य स्वेदबिन्दुर्ललाटजः

purā dakṣavināśāya kupitasya tu śūlinaḥ atha tadbhīmavaktrasya svedabindurlalāṭajaḥ

हिन्दी अर्थ

संयुक्तं सलिलं तस्याः षट्पहैरुपसेव्यते॥ १६ हुए मद-जल तथा देवाङ्गनाओंके स्तनोंपर लगे हुए यस्यास्तीरे रतिं यान्ति सदा कामवशा मृगाः। तपोवनाश्च ऋषयस्तथा देवाः सहाप्सराः

English

iimti PtruilfAst.

अध्याय ७२

श्लोक 12

भित्त्वा स सप्त पातालान् अदहत्सप्त सागरान् अनेकवक्त्रनयनो ज्वलज्ज्वलनभीषणः

bhittvā sa sapta pātālān adahatsapta sāgarān anekavaktranayano jvalajjvalanabhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

लभन्ते यत्र पूताङ्गा देवेभ्यः प्रतिमानिताः। स्त्रियश्च नाकनहुलाः पढोन्दुप्रतिमाननाः या बिभर्ति सदा तोयं देवसङ्कैरपीडितम्। पुलिन्हैर्नृपसङ्गै श्च व्याघ्रवृन्हैरपीडितम् स तां पश्यन् ययौ राजा सतामीप्सितकामदाम्

English

widlt many a mouth and eyes 'emitting flashes of fire from them, was bom. He was endowed with myriads of hands and feet, and destroyed the aacrifioe of Daka. This Earth-born Virabhadra destroyed the sacrifice of Daka and then attempted to burn up the three worlds. Whereupon, ira intervened, when He saw Virabhadra was going to consume the universe, and made him abstain from his campaign of de8truction-j|2-13. A' va said: — " 'V'trabhadra! You have destroyed the sacrifice of DakS, and now yon shoniti not coii.suroe tlie universe. Be calm. You will be prime in the mansion of auspicious planets, and people will worship you through my favour. -14-15.

अध्याय ७२

श्लोक 13

वीरभद्र इति ख्यातः करपादायुतैर्युतः कृत्वासौ यज्ञमथनं पुनर्भूतलसम्भवः त्रिजगन्निर्दहन्भूयः शिवेन विनिवारितः

vīrabhadra iti khyātaḥ karapādāyutairyutaḥ kṛtvāsau yajñamathanaṃ punarbhūtalasambhavaḥ trijagannirdahanbhūyaḥ śivena vinivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्यास्तीररुहैः काशैः पूर्णैश्चन्द्रांशुसंनिभेः। राजते विविधाकारै रम्यं तीरं महाद्रुमैः । या सदा विविधैर्विप्रैर्दवैश्चापि निषेव्यते भक्तजनस्य करोत्यचिरेण।

English

"You will be known as AhgSraka (the planet Mars), the eon of the Earth, and your form in the Divine region will be a pearless one in beauty.— 1(5.

अध्याय ७२

श्लोक 14

कृतं त्वया वीरभद्र दक्षयज्ञविनाशनम् इदानीमलमेतेन लोकदाहेन कर्मणा

kṛtaṃ tvayā vīrabhadra dakṣayajñavināśanam idānīmalametena lokadāhena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

या हि सुतानिव पाति मनुष्यान् च युता सततं सुरवृन्है- र्या च जनैः स्वहिताय श्रिता वै युक्ता च केसरिगणैः करिवृन्दजुष्टा

English

" On tlie fourth day of a bright fortnight, when it falls on a Tuesday, the people worshipping you will get everlasting beauty and prosperity and health." — IT- Heating such words of iva, that son of the Earth, instantly became placid and afterwards turned into a planet. — 18. »

अध्याय ७२

श्लोक 15

शान्तिप्रदाता सर्वेषां ग्रहाणां प्रथमो भव प्रेक्षिष्यन्ते जनाः पूजां करिष्यन्ति वरान्मम

śāntipradātā sarveṣāṃ grahāṇāṃ prathamo bhava prekṣiṣyante janāḥ pūjāṃ kariṣyanti varānmama

हिन्दी अर्थ

चन्दनोंसे युक्त था, जिसपर भौरे मँडरा रहे थे। उसके तटपर उगे हुए वृक्ष सुगन्धित पुष्पोंसे लदे हुए तथा सुगन्धके लोभसे आकृष्ट हुए चञ्चल भौरोंकी गुंजारसे व्याप्त थे। जिसके तटपर कामके वशीभूत हुए मृग हिरनियोंके साथ विहार करते थे तथा वहाँ तपोवन, ऋषिगण, अप्सराओंसमेत देवगण, देवताओंके समान

English

" Some udra was worshipping that planet Mars, and you saw the ceremony, on account of whicli you are so handsome and renowned, 0 you son of Prahlfida. You are known as VirOeliana by the Devas and the Asuras, because you possess various 'vi) far-reaching intelligence (Rochi), and hence you are called VirOchana (far-reaching light:. 1 was astonished to see the great beauty posse.s.sed liy you simply by your looking at the ceremony of Angfirakavrata, andoonsequently I greeted you with the words S&dbu, Sadhu, thinking of the great mahiitmya of that vrata. When, by merely looking at that ceremony, one gets beauty and lordliness as youre, I do not know what would be the case if a man were to observe this ordi- nance."— 19-22.

अध्याय ७२

श्लोक 16

अङ्गारक इति ख्यातिं गमिष्यसि धरात्मज देवलोके ऽद्वितीयं च तव रूपं भविष्यति

aṅgāraka iti khyātiṃ gamiṣyasi dharātmaja devaloke 'dvitīyaṃ ca tava rūpaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमाकी-सी मुखवाली स्वर्गवासिनी स्त्रियाँ भी पायी जाती थीं, जो देवगणो, पुलिन्दों (जंगली जातियों), नृपसमूहों और व्याघ्रदलोंसे अपीडित अर्थात् परम पवित्र जल धारण करती थी, जो कमलयुक्त जल धारण करनेके कारण तारिकाओंसहित निर्मल आकाशके समान सुशोभित तथा सत्पुरुषोंको अभीष्ट कामनाओंको पूर्ण करनेवाली थी, उसे देखते हुए राजा पुरूरवा आगे बढ़े। जिस नदीके रमणीय तट तीरभूमिमें उगे हुए पूर्णिमाके चन्द्रमाकी किरणोंके समान उज्वल काश-पुष्पों तथा अनेकों प्रकारके विशाल वृक्षोंसे सुशोभित थे, जो सदा विविध मतावलम्बी ब्राह्मणों और देवताओंसे सुसेवित थी, जो सदा भक्तजनोंके सम्पूर्ण पापोंका शीघ्र ही विनाश कर देती थी, जिसमें

English

" 0 Prince! You looked with faith at the ceremony of giving away the cows, &c, in charity, at the conclusion of the vrata performed in honour of Mars, the son of Earth, by a low-born despicable ludra, and consequently you have been given such a handsome form and are born in the royal family of Daityas." 23. iva said: — " On hearing those words of ukra, Virdohana was very much astonished and asked him."— 24.

अध्याय ७२

श्लोक 17

ये च त्वां पूजयिष्यन्ति चतुर्थ्यां त्वद्दिने नराः रूपमारोग्यमैश्वर्यं तेष्वनन्तं भविष्यति

ye ca tvāṃ pūjayiṣyanti caturthyāṃ tvaddine narāḥ rūpamārogyamaiśvaryaṃ teṣvanantaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

बहुत-सी छोटी-छोटी नदियाँ आकर मिली थीं, जो निरन्तर मुनीश्वरोंद्वारा सेवित थी, जो पुत्रको तरह मनुष्योंका पालन करती थी, जो सदा हिम (बर्फ) राशिसे आच्छादित रहती थी, जो निरन्तर देवगणोंसे संयुक्त रहती थी, अपना कल्याण करनेके लिये मनुष्य जिसका आश्रय लेते थे, जिसके किनारे झुंड-के-झुंड सिंह घूमते रहते थे, जो हाथी-समूहोंसे सेवित थी, जिसका जल कल्पवृक्षके पुष्पोंसे युक्त और सुवर्णके समान चमकीला था तथा

English

Virdebana said.- 0 sage! 1 am eager to hear about the ordinance as well as about the charities witnessed by me in my previous life."— 25.

अध्याय ७२

श्लोक 18

एवमुक्तस्तदा शान्तिम् अगमत् कामरूपधृक् संजातस्तत्क्षणाद्राजन् ग्रहत्वम् अगमत्पुनः

evamuktastadā śāntim agamat kāmarūpadhṛk saṃjātastatkṣaṇādrājan grahatvam agamatpunaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसके तटवरती कदम्ब-वृक्ष सूर्यको किरणोंके तापसे बढ़े हुए थे--ऐसी ऐरावती नदीको चन्द्रमा-सरीखे निर्मल यशवाले राजा पुरूरवाने देखा इति श्रीमत्स्ये महापुराणे भुवनकोषे सुरनदीवर्णनं नाम षोडशाधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके भुवनकोष-वर्णनप्रसंगमें सुरनदी-वर्णन नामक एक सौ सोलहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

oUAMn LXXif: 'iW- ** Pray explain td me the glory and the rituals connected with that ordinance." Hearing those words of Virdchana, lakra, began to explain it in detail. — 26.

अध्याय ७२

श्लोक 19

स कदाचिद्भवांस्तस्य पूजार्घ्यादिकमुत्तमम् दृष्टवान्क्रियमाणं च शूद्रेण च व्यवस्थितः

sa kadācidbhavāṃstasya pūjārghyādikamuttamam dṛṣṭavānkriyamāṇaṃ ca śūdreṇa ca vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

हिमालयकी अद्भुत छटाका वर्णन आलोकयन् नदीं पुण्यां तत्समीरहतश्रमः। स गच्छन्नेव ददृशे हिमवन्तं महागिरिम्

English

Sukra said.— 0 D&iiava! if the 4th day of the bright fortnight fall on a Tuesday, the devotee should bathe after rubbing earth over his body, and then wear rubies.— 27.

अध्याय ७२

श्लोक 20

तेन त्वं रूपवाञ्जातः सुरशत्रुकुलोद्वह विविधा च रुचिर्जाता यस्मात्तव विदूरगा

tena tvaṃ rūpavāñjātaḥ suraśatrukulodvaha vividhā ca rucirjātā yasmāttava vidūragā

हिन्दी अर्थ

नदीप्रवाहसञ्जातमहाशब्हैः समन्ततः। असंश्रुतान्यशब्दं तं शीततोयं मनोरमम् देवदारुवने नीलैः कृताधोवसनं शुभम्। मेघोत्तरीयकं शैलं ददृशे स नराधिपः पुष्पैः संतानकादीनां दिव्यैस्तमुपशोभितम्

English

He should mutter the mantras, " AgniniflrdliA. diva,*' by turning liis face towards the north. If the devotee be a Sudra, he should silently, without uttering any mantra, meditate over the form of Bliauma (Mars). The company of women sliould be avoided that daj'.— 28. At dusk, the court-yard of the Jioiise should be plastered with cow dung and adorned with floral wreaths, and uncooked rice should be placed all round. -29.

अध्याय ७२

श्लोक 21

विरोचन इति प्राहुस् तस्मात्त्वां देवदानवाः शूद्रेण क्रियमाणस्य व्रतस्य तव दर्शनात् ईदृशीं रूपसम्पत्तिं दृष्ट्वा विस्मितवानहम्

virocana iti prāhus tasmāttvāṃ devadānavāḥ śūdreṇa kriyamāṇasya vratasya tava darśanāt īdṛśīṃ rūpasampattiṃ dṛṣṭvā vismitavānaham

हिन्दी अर्थ

मृदिताभिः समाकीर्णं गन्धर्वाणां मनोरमम् सूतजी कहते हैं --ऋषियो ! ऐरावती नदीके जलका स्पर्श करके बहती हुई वायुके स्पर्शसे राजा पुरूरवाकी थकावट दूर हो गयी थी। वे उस पुण्यमयी नदीको देखते हुए आगे बढ़ रहे थे। इतनेमें उन्हें महान् पर्वत हिमवान्

English

Thereafter, woi-shipping Bhauma, a lotus of eight petals should be drawn in siiffron. If salTron is not available, then it should be drawn by red-sandal.- -30.

अध्याय ७२

श्लोक 22

साधु साध्विति तेनोक्तम् अहो माहात्म्यमुत्तमम् पश्यतो ऽपि भवेद्रूपम् ऐश्वर्यं किमु कुर्वतः

sādhu sādhviti tenoktam aho māhātmyamuttamam paśyato 'pi bhavedrūpam aiśvaryaṃ kimu kurvataḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टिगोचर हुआ । वह बहुत-से पीलापन लिये हुए उज्वल वर्णवाले गगनचुम्बी शिखरोंसे युक्त था। वहाँ मङ्गलमयी सिद्ध-गतिके बिना पक्षियोंका भी संचार कठिन था अर्थात् वहाँ केवल सिद्धलोग ही जा सकते थे। वहाँ नदियोंके प्रवाहसे उत्पन्न हुआ महान् घर्घर शब्द चारों ओर गूँज रहा था, जिसके कारण दूसरा कोई शब्द सुनायी ही नहीं पड़ता था। वह शीतल जलसे परिपूर्ण एवं अत्यन्त मनोरम था। उसने देवदारुके नीले वनोंको अधोवस्त्रके स्थानपर और मेघोंको उत्तरीय वस्त्रके रूपमें धारण कर रखा था। ऐसे हिमालय पर्वतको राजा पुरूरवाने देखा। उसने कहीं तो श्वेत बादलोंकी पगड़ी बाँध रखी थी और कहीं सूर्य एवं चन्द्रमा उसके मुकुट-सरीखे दीख रहे थे। उसका सारा

English

Four pitchers, full of eatables, should be placed, and uncooked rice and rubies should be placed in them.— 31. The pitchers should be located in the four corners, and fruits, flowers, incense, etc., should be placed over them. — 32.

अध्याय ७२

श्लोक 23

यस्माच्च भक्त्या धरणीसुतस्य विनिन्द्यमानेन गवादिदानम् आलोकितं तेन सुरारिगर्भे सम्भूतिरेषा तव दैत्य जाता

yasmācca bhaktyā dharaṇīsutasya vinindyamānena gavādidānam ālokitaṃ tena surārigarbhe sambhūtireṣā tava daitya jātā

हिन्दी अर्थ

अङ्ग तो बर्फसे आच्छादित था, किंतु उसमें कहीं-कहीं गेरू आदि धातुएँ भी मिली हुई थीं, जिससे वह ऐसा प्रतीत हो रहा था, मानो श्वेत चन्दनसे लिपटे हुए शरीरपर पाँचों अद्भुलियोंकी छाप लगा दी गयी हो । वह ग्रीष्म- ऋतुमें भी शीतलता प्रदान कर रहा था तथा बड़ी-बड़ी शिलाओंसे युक्त होनेके कारण अगम्य था। कहीं-कहीं अप्सराओंके महावरयुक्त चरणोंसे चिह्नित था, कहीं तो सूर्यकी किरणोंका स्पर्श हो रहा था, किंतु कहीं घोर अन्धकारसे

English

Then a milch cow, with her horns covered with gold, and hoofs with silver, should be given away to a Brahmana in charity, along with a milking vessel of bell metal, and her calf. So also should be given an ox, and the seven kinds of grains tied in seven different pieces of cloths. — 33.

अध्याय ७२

श्लोक 24

अथ तद्वचनं श्रुत्वा भार्गवस्य महात्मनः प्रह्रादनन्दनो वीरः पुनः पप्रच्छ विस्मितः

atha tadvacanaṃ śrutvā bhārgavasya mahātmanaḥ prahrādanandano vīraḥ punaḥ papraccha vismitaḥ

हिन्दी अर्थ

आच्छादित था, कहीं भयानक गुफाओंके मुखोंमें जल गिर रहा था, जो ऐसा लगता था मानो वह अधिक-से-अधिक जल पी रहा हो। कहीं क्रीडा करते हुए यूथ-के-यूथ विद्याधरोंसे सुशोभित था, कहीं किंनरोंके प्रधान गणोंद्वारा गान हो रहा था, कहीं गन्धर्वो एवं अप्सराओंकी आपानभूमि (मधुशाला)-में गिरे हुए कल्पवृक्ष आदि वृक्षोंके दिव्य पुष्पोंसे सुशोभित था और कहीं गन्धर्बोकी शयन करके उठ जानेके पश्चात् मर्दित हुई शय्याओंके बिखरे हुए पुष्पोंसे आच्छादित होनेके कारण अत्यन्त मनोरम लग रहा था। कहीं ऐसे प्रदेश थे, जहाँ वायुकी पहुँच नहीं थी, किंतु वे हरी घासोंसे सुशोभित थे तथा उनपर फूल बिखरे हुए थे, जिससे

English

An image of the size of a thumb sliould be made in gold. Its four arms should be extensive. The image slunihl be placed on a vessel of gold, and the vessel should be jilaced on raw sugar and clarified butter — 34. Afterwards, all that should be given away in charity to a Brahmaua, who is versed in the sacrificial rites, is able to restrain his passions, is calm and modest, is well-horn and has large family. It should never be given to a Briilimana, who is a lij'pocrite. Then the devotee sliould recite the following mantras, with his hands folded.— 35.

अध्याय ७२

श्लोक 25

भगवंस्तद्व्रतं सम्यक् श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः दीयमानं तु यद्दानं मया दृष्टं भवान्तरे

bhagavaṃstadvrataṃ samyak śrotumicchāmi tattvataḥ dīyamānaṃ tu yaddānaṃ mayā dṛṣṭaṃ bhavāntare

हिन्दी अर्थ

क्रचिच्च कुसुमैर्युक्तमत्यन्तरुचिरं शुभम्॥ ११ वह अत्यन्त रुचिर एवं सुन्दर लग रहा था॥ १--११॥ तपस्विशरणं शैलं कामिनामतिदुर्लभम्।

English

* 0, Son of Eartli, 0 blessed one, you have been born of the sweat dj*op of lord liva, I pray you for beauty and have taken shelter under you. Be pleased to accept this arghya, I salute you. Pray acefept this libation of water.*— 36.

अध्याय ७२

श्लोक 26

माहात्म्यं च विधिं तस्य यथावद्वक्तुमर्हसि इति तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्रोवाच विस्तरात्

māhātmyaṃ ca vidhiṃ tasya yathāvadvaktumarhasi iti tadvacanaṃ śrutvā punaḥ provāca vistarāt

हिन्दी अर्थ

रत्नर्यस्य समुत्पन्नैस्त्रैलोक्यं समलङ्कतम् अहीनशरणं नित्यमहीनजनसेवितम्। अहीनः पश्यति गिरिमहीनं रल्लसम्पदा देवदारुमहावृक्षव्रजशाखानिरन्तरैः । वंशस्तम्बबनाकारेः प्रदेशैरुपशोभितम्

English

inne S II TUB MATSYA WUANAM,

अध्याय ७२

श्लोक 27

चतुर्थ्यङ्गारकदिने यदा भवति दानव मृदा स्नानं तदा कुर्यात् पद्मरागविभूषितः

caturthyaṅgārakadine yadā bhavati dānava mṛdā snānaṃ tadā kuryāt padmarāgavibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

वह पर्वत तपस्वियोंका आश्रयस्थान तथा दन्तिभिन्नमहाद्रुमम्॥ १२ कामीजनोंके लिये अत्यन्त दुर्लभ था, उसपर मृग

English

Tbe libation of water (argliya\ mingleJ with reJ vandal, should be made by reciting the above mantras, and the Br&hmapa should be wor- shipped with red sandal, red flt)wers, ntul red cloths, etc. ' 37.

अध्याय ७२

श्लोक 28

अग्निर्मूर्धा दिवो मन्त्रं जपन्नास्ते उदङ्मुखः शूद्रस्तूष्णीं स्मरन्भौमम् आस्ते भोगविवर्जितः

agnirmūrdhā divo mantraṃ japannāste udaṅmukhaḥ śūdrastūṣṇīṃ smaranbhaumam āste bhogavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

आदि वन्य पशु स्वच्छन्द विचरण करते थे, उसके विशाल वृक्षोंको हाथियोंने भिन्न-भिन्न कर दिया था, जहाँ सिंहकी गर्जनासे भयभीत हुए हाथियोंके दल व्याकुल होकर भयंकर चिग्घाड़ कर रहे थे, जिससे उनमें शान्ति नहीं दीख रही थी, जिसके तटवर्ती प्रदेश निकुञ्जों और तपस्वियोंसे अलंकृत थे, जिससे उत्पन्न हुए रल्रॉंसे त्रिलोकी अलंकृत होती है, वासुकि आदि बड़े-बड़े नागोंके आश्रयस्थान, सत्पुरुषोंद्वारा सेवित तथा रल्रसम्पत्तियोंसे परिपूर्ण उस पर्वतको कोई सत्पुरुष ही देख सकता है। जहाँ तपस्वीलोग थोड़े ही तपसे सिद्धि प्राप्त कर लेते हैं, जिसके दर्शनमात्रसे सारा पाप नष्ट हो जाता है, जिसके किन्हीं-किन्हीं स्थलोंपर

English

By uttering the same mantra, a cow, with an ox, should be given autay in charity in honour of Mara, and a bedstead, well-arranged with all its requisites, should also be given away. — 38. All the nice things available or the things appreciated by the devotee wishing to acquire everlasting benefits, should be given away in charity to the Br&hmana,-- 39.

अध्याय ७२

श्लोक 29

तथास्तमित आदित्ये गोमयेनानुलेपयेत् प्राङ्गणं पुष्पमालाभिर् अक्षताभिः समन्ततः

tathāstamita āditye gomayenānulepayet prāṅgaṇaṃ puṣpamālābhir akṣatābhiḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

वायुद्वारा लाये गये बड़े-बड़े झरनोंके गिरनेसे उत्पन्न हुए छोटे-छोटे झरनोंके जलसे पर्वतीय प्रदेश तृप्त होते हैं। कहीं उसके ऊँचे-ऊँचे शिखर जलसे आप्लावित थे तथा कहीं सूर्यके तापसे संतप्त होनेके कारण अगम्य थे। वहाँ केवल मनसे ही जाया जा सकता था; जो कहीं-कहीं देवदारुके विशाल वृक्षोंकी शाखा-प्रशाखाओंसे घनीभूत हुए तथा कहीं बाँसोंकी झुरमुटरूपी वनोंके आकारसे युक्त प्रदेशोंसे सुशोभित

English

After this, the Brahmana should be circumambnhited and dismissed, and tbe devotee should take his evening meal with clarified butter, avoiding salt and acid. — 40.

अध्याय ७२

श्लोक 30

अभ्यर्च्याभिलिखेत्पद्मं कुङ्कुमेनाष्टपत्त्रकम् कुङ्कुमस्याप्यभावे तु रक्तचन्दनमिष्यते

abhyarcyābhilikhetpadmaṃ kuṅkumenāṣṭapattrakam kuṅkumasyāpyabhāve tu raktacandanamiṣyate

हिन्दी अर्थ

था। कहीं छत्तेके समान बड़े-बड़े शिखर बर्फसे जलके गिरनेसे उत्पन्न हुए शब्दोंसे ही जलकी प्रतीति होती थी, कहीं गुफाएँ बर्फसे ढकी हुई थीं। इस प्रकार सुन्दर नितम्बरूपी भूमिसे युक्त उस हिमालय पर्वतको देखकर महानुभाव मद्रेश्वर पुरूरवा हर्षपूर्वक वहीं (अपने मनोऽनुकूल स्थानकी खोज करते हुए)

English

I shall now desiTibe to you the benefits that accrue to the devotee by observing this Ahgaraka vrata for eight tones or even four times with devotion.-— 41, He and dev'olion to Siva and Vipu in all

अध्याय ७२

श्लोक 31

चत्वारः करकाः कार्या भक्ष्यभोज्यसमन्विताः तण्डुलै रक्तशालीयैः पद्मरागैश्च संयुताः

catvāraḥ karakāḥ kāryā bhakṣyabhojyasamanvitāḥ taṇḍulai raktaśālīyaiḥ padmarāgaiśca saṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानं तदा किंचिदथाससाद॥ २१ घूमने लगे। तब उन्हें एक स्थान प्राप्त हुआ ॥१२--२१॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे भुवनकोषे हिमवद्वर्णनं नाम सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः

English

his atul becomes the kimr of the.seven reahns.— 42.

अध्याय ७२

श्लोक 32

चतुष्कोणेषु तान्कृत्वा फलानि विविधानि च गन्धमाल्यादिकं सर्वं तथैव विनिवेदयेत्

catuṣkoṇeṣu tānkṛtvā phalāni vividhāni ca gandhamālyādikaṃ sarvaṃ tathaiva vinivedayet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके भुवनकोष-वर्णनमें हिमवद् वर्णन नामक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ। हिमालयकी अनोखी शोभा तथा अत्रि-आश्रमका वर्णन अगम्यं मानुषेरन्यैर्हैवयोगादुपागतः

English

He lives for seven Kaips in the clime of &iva after death, and, 0 Prince of the Daityas! You shouhl also therefore perform this Vrala.'-43.

अध्याय ७२

श्लोक 33

सुवर्णशृङ्गीं कपिलाम् अथार्च्य रौप्यैः सुरैः कांस्यदोहां सवत्साम् धुरंधरं रक्तमतीव सौम्यं धान्यानि सप्ताम्बरसंयुतानि

suvarṇaśṛṅgīṃ kapilām athārcya raupyaiḥ suraiḥ kāṃsyadohāṃ savatsām dhuraṃdharaṃ raktamatīva saumyaṃ dhānyāni saptāmbarasaṃyutāni

हिन्दी अर्थ

शालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैः सशामलैः। भूजैः समुज़केर्बाणेर्वुक्षे सप्तच्छदद्रुमे:

English

PippalAda said. --After thus fle'cribing the rituals, the sage ukra went away an 1 Viroclnma, the Prince of the Daityas, aftersvards kept this observance, according to (he prescribetl rites, and 0 King Yudhisthira! Yon should also keep it. For liie knowers of Veda say that its fruit is

अध्याय ७२

श्लोक 34

अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सौवर्णमत्यायतबाहुदण्डम् चतुर्भुजं हेममये निविष्टं पात्रे गुडस्योपरि सर्पियुक्ते

aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ tathaiva sauvarṇamatyāyatabāhudaṇḍam caturbhujaṃ hemamaye niviṣṭaṃ pātre guḍasyopari sarpiyukte

हिन्दी अर्थ

देवदारुमहावृक्षेस्तथा कालेयकद्रुमैः आम्रातारिष्टकाक्षोटैरब्दकै श्र तथार्जुनैः हस्तिकर्णैः सुमनसैः कोविदारैः सुपुष्पितैः । प्राचीनामलकैश्रापि धनकैः समराटकैः

English

nexh ansti ble. — 44. Siva.said — Hearing all this from the sage Pippahida, the King Yudhisthira, of the wonderful deeds and prowess, said: — " Let it be so.** Ho then perfor?ne<l this Vrata. One who hears about it, after pondering over the words of I'ippal.ida with attention, also gets the same benefit by the grace of the lord Mars. -45.

अध्याय ७२

श्लोक 35

समस्तयज्ञाय जितेन्द्रियाय पात्राय शीलान्वयसंयुताय दातव्यमेतत्सकलं द्विजाय कुटुम्बिने नैव तु दाम्भिकाय समर्पयेद्विप्रवराय भक्त्या कृताञ्जलिः पूर्वमुदीर्य मन्त्रम्

samastayajñāya jitendriyāya pātrāya śīlānvayasaṃyutāya dātavyametatsakalaṃ dvijāya kuṭumbine naiva tu dāmbhikāya samarpayedvipravarāya bhaktyā kṛtāñjaliḥ pūrvamudīrya mantram

हिन्दी अर्थ

खर्जूरैर्नारिकेलैश्च प्रियालाम्रातकेङ्गुहैः । तन्तुमालैर्धवैर्भव्यैः काश्मीरीपर्णिभिस्तथा मन्दारैः कोविदारैश्च किंशुकैः कुसुमांशुकैः

English

Here ends the seoenty-seeoml chapter describing the Afigdrakavrattx,

अध्याय ७२

श्लोक 36

भूमिपुत्र महाभाग स्वेदोद्भव पिनाकिनः रूपार्थी त्वां प्रपन्नो ऽहं गृहाणार्घ्यं नमो ऽस्तु ते

bhūmiputra mahābhāga svedodbhava pinākinaḥ rūpārthī tvāṃ prapanno 'haṃ gṛhāṇārghyaṃ namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

मुचुकुन्हैस्तथा कुन्हैराटरूषपरूषकेः किरातैः किंकिरातैश्च केतकैः श्वेतकेतकैः। शौभाञ्जनैरञ्जनैश्च सुकलिङ्गनिकोटकैः मन्मथस्य शराकारे:

English

PippalAda said.— " King! now listen to the rituals pertaining to the pacification of the malignant aspect of the planet lukra (Venus). On tbe beginning of a journey or its end, or on the occasions of the appearance and the disappearance of lukra, a vessel of silver, gold or Ml metal GUAPTBU LXXni.

अध्याय ७२

श्लोक 37

मन्त्रेणानेन दत्त्वार्घ्यं रक्तचन्दनवारिणा ततो ऽर्चयेद्विप्रवरं रक्तमाल्याम्बरादिभिः

mantreṇānena dattvārghyaṃ raktacandanavāriṇā tato 'rcayedvipravaraṃ raktamālyāmbarādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हें--क्रषियो! हैवयोगसे महाराज पुरूरवा उसी पर्वतराजके परम सुरम्य प्रदेशमें पहुँच गये, जो अन्य मनुष्योंके लिये अगम्य था । जहाँसे नदियोंमें श्रेष्ठ ऐरावती निकली हुई थी, वह देश मेघके समान श्यामल था तथा अनेकों प्रकारके वृक्षसमूहोंसे घिरा हुआ था। वहाँ शाल (साखू), ताल (ताड), तमाल, कर्णिकार (कनेर), शामल (सेमल), न्यग्रोध (बरगद), अश्वत्थ (पीपल),

English

should be made and filled in with white flowers, white cloth and uncooked rice. — 1-2,

अध्याय ७२

श्लोक 38

दद्यात्तेनैव मन्त्रेण भौमं गोमिथुनान्वितम् शय्यां च शक्तितो दद्यात् सर्वोपस्करसंयुताम्

dadyāttenaiva mantreṇa bhaumaṃ gomithunānvitam śayyāṃ ca śaktito dadyāt sarvopaskarasaṃyutām

हिन्दी अर्थ

भूर्ज (भोजपत्र), मुञ्जक (मूँज), बाणवृक्ष (साखूका एक भेद), सप्तच्छद (छितवन), महानिम्ब (बकाइन), नीम, विशाल वृक्ष देवदारु, कालेयक (अगर), पद्मक (पद्माख), (नागरमोथा), अर्जुन, सुन्दर पुष्योंवाले हस्तिकर्ण (पलाश), खिले हुए फूलोंसे युक्त कोविदार (कचनार), प्राचीनामलक (पुराने आमलकके वृक्ष) धनक (धनेश), मराटक (बाजरा), खजूर, नारियल, प्रियाल (पियार, इसके

English

A silver image of lukra should bo made and given away to a Br&h- inna versed in the SSraaveda, after decorating it with pearls and placing it on the top of the vessel. — 3. At the time of giving away the image, the foilwing mantra should be uttered i—'O, master of all realms, 0, Bhrigunandana, 0 Kavi, saluta- tions to you. Accept thirarghya for the fulfilment of my demres'. The arghya mantra is.— 4.

अध्याय ७२

श्लोक 39

यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षय्यमिच्छता

yadyadiṣṭatamaṃ loke yaccāsya dayitaṃ gṛhe tattadguṇavate deyaṃ tadevākṣayyamicchatā

हिन्दी अर्थ

फलोंकी गिरी चिरौंजी होती है), आम्रातक (आमडा), इङ्गुद (हिंगोट), तन्तुमाल (पटुआ), सुन्दर धवके वृक्ष, काश्मीरी, शालपर्णी, जातीफल (जायफल), पूगफल (सुपारी), कटुफल (कायफर), इलायचीकी लताओंके फल, मन्दार, कोविदार (कचनार), किंशुक (पलाश), कुसुमांशुक (एक प्रकारका अशोक), यवास (जवासा), शमी, तुलसी, बेंत, जलमें उगनेवाले बेंत, हलके तथा गाढे लाल रंगवाले नारंगीके वृक्ष, हिंगु और प्रियङ्गु (बड़ी

English

The person who thus gives away all the things, iimentioned above, in charity, according to the aforementioned rites, when undertaking a journey, etc., at the time of tlie appearance of ukrn, goes to the region of Vinu, after getting all his desires fulfilled.— 5.

अध्याय ७२

श्लोक 40

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा विसर्ज्य द्विजपुंगवम् नक्तमक्षारलवणम् अश्नीयाद्घृतसंयुतम्

pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā visarjya dvijapuṃgavam naktamakṣāralavaṇam aśnīyādghṛtasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

पीपर)-के वृक्ष भरे पड़े थे॥ १--१०॥ साथ ही लाल अशोक, अशोक, आकल्ल (अकरकरा), केतकी, सफेद केतकी, शोभाजझन (सहिजन), अञ्जन, कलिंग (सिरसा), निकोटक (अंकोल), सुवर्णके-से चमकीले सुन्दर वल्कलसे युक्त विजयसालके वृक्ष, असना,

English

The devotee should not take his meals until he has finished his worship of lukra by offering Him white flowers, fried cakes and cakes of urad pulse and things made of wheat and gram. Tiie person who does so attains tyivarga (religious merit, wealth and enj(»yinents*.— 0. Yudhihira! the worship of Bjihaspati (Jupiter) has been described in the same to which now listen. An image of Brihaspari simuld be made in gold and placed in a gfildeii vessel, after being rlre«sed in yellow cloth. The devotee then.should bathe in water mixed with sesamnm, or with water mixed with the juice of Jbutea-fromlosa or Panchagavya. — 7-8.

अध्याय ७२

श्लोक 41

भक्त्या यस्तु पुनः कुर्याद् एवमङ्गारकाष्टकम् चतुरो वाथ वा तस्य यत्पुण्यं तद्वदामि ते

bhaktyā yastu punaḥ kuryād evamaṅgārakāṣṭakam caturo vātha vā tasya yatpuṇyaṃ tadvadāmi te

हिन्दी अर्थ

सहकारैर्मनोरमैः ॥ १३ कामदेवके बाणोंके-से आकारवाले सुन्दर आमके वृक्ष, तथा सुपुष्पावरणैश्चव्यकैः कामिवल्लभेः

English

He should then put on yellow raiments and paint his head with sandal mixed with saffron, and then pour libations of clarified butter in the fire. Then, after saluting Brihaspati, the image should be given away to a Brdhinana, along with a cow.— 9.

अध्याय ७२

श्लोक 42

रूपसौभाग्यसम्पन्नः पुनर्जन्मनि जन्मनि विष्णौ वाथ शिवे भक्तः सप्तद्वीपाधिपो भवेत्

rūpasaubhāgyasampannaḥ punarjanmani janmani viṣṇau vātha śive bhaktaḥ saptadvīpādhipo bhavet

हिन्दी अर्थ

पुष्पाडुरेश्च बकुलैः पारिभद्रहरिद्रकेः । आदित्यमुस्तकैः कुम्भैः कुङ्कमैः कामवल्लभैः । कटुफलैर्बदरैनीपैदीपैरिव महोज्चलैः बन्धूकै श्च सुनन्धूकैः कुञ्जकानां तु जातिभिः

English

Brihaspati should thus be saluted ' Salutations to Brihaspati, the giver of solace to those falling under'tho influence of evil stars.*' — 10.'' 0, son of Kunti! One who thus worships Briiiaspati on a Sankninta or on undertaking a journey or on other auspicious occasions, attains all his wishes.— 11.

अध्याय ७२

श्लोक 43

सप्त कल्पसहस्राणि रुद्रलोके महीयते तस्मात्त्वमपि दैत्येन्द्र व्रतमेतत्समाचर

sapta kalpasahasrāṇi rudraloke mahīyate tasmāttvamapi daityendra vratametatsamācara

हिन्दी अर्थ

कुसुमैः पाटलाभिश्च मल्लिकाकरवीरकैः। कुरबकैर्हिमवरैर्जम्बूभिर्नृपजम्बुभिः बीजपूरैः सकर्पूरै गुरु भिश्चागुरु द्रुमैः । बिम्बैश्च प्रतिब्रिम्बैश्च संतानकवितानकैः

English

Here ends aeventy-third chapter describing the PAjd of Jupiter and

अध्याय ७२

श्लोक 44

इत्येवमुक्त्वा भृगुनन्दनो ऽपि जगाम दैत्यश्च चकार सर्वम् त्वं चापि राजन्कुरु सर्वमेतद् यतो ऽक्षयं वेदविदो वदन्ति

ityevamuktvā bhṛgunandano 'pi jagāma daityaśca cakāra sarvam tvaṃ cāpi rājankuru sarvametad yato 'kṣayaṃ vedavido vadanti

हिन्दी अर्थ

तृणशून्यैः करवीरैरशोकैश्चक्रमर्दनैः पीलुभिर्धातकीभिश्च चिरिबिल्वैः समाकुलैः। तिन्तिडीकैस्तथा लोध्चैर्विडङ्गैः क्षीरिकाद्रुमैः अश्मन्तकैस्तथा कालैर्जम्बीरैः श्वेतकनद्रुमैः । भल्लातकैरिन्द्रयवैर्वल्गुजैः सिन्दुवारकैः

English

* Note.— 'Tho praAina maufcra of Brihaspati is as follows iRnlt ii

अध्याय ७२

श्लोक 45

तथेति सम्पूज्य स पिप्पलादं वाक्यं चकाराद्भुतवीर्यकर्मा शृणोति यश्चैनमनन्यचेतास् तस्यापि सिद्धिं भगवान्विधत्ते

tatheti sampūjya sa pippalādaṃ vākyaṃ cakārādbhutavīryakarmā śṛṇoti yaścainamananyacetās tasyāpi siddhiṃ bhagavānvidhatte

हिन्दी अर्थ

करमर्दे: कासमर्हैरविष्टकवरिष्टकैः । रुद्राक्षेद्राक्षसम्भूते: सप्ताह्वैः पुत्रजीवकैः कङ्कोलकैर्लवङ्कैश्च त्वग्द्रुमैः पारिजातकैः। प्रतानैः पिप्पलीनां च नागवल्ल्यश्च भागशः

English

sar tas ma!fa1pvsanau.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 72
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.