Matsya Purana· Matsya Purāṇa
83
अध्याय 83 / 176

Adhyaya 83

45 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८३

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ८३ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि दानमाहात्म्यमुत्तमम् यदक्षयं परे लोके देवर्षिगणपूजितम्

matsya-purāṇa 83 bhagavañchrotumicchāmi dānamāhātmyamuttamam yadakṣayaṃ pare loke devarṣigaṇapūjitam

हिन्दी अर्थ

क्रौञ्जात् परः पावनकः पावनादन्धकारकः अन्धकारात् परे चापि देवावृन्नाम पर्वतः। देवावृतः परेणापि पुण्डरीको महान् गिरिः

English

N&rada said 0 Lord of the Universe! 1 wish to hear the benefits of that best of all gifts, that may be the giver of everlasting benefits in the next life and that may also be venerated by the Devas and Risis. — 1..

अध्याय ८३

श्लोक 2

मेरोः प्रदानं वक्ष्यामि दशधा मुनिपुंगव यत्प्रदानान्नरो लोकान् आप्नोति सुरपूजितान्

meroḥ pradānaṃ vakṣyāmi daśadhā munipuṃgava yatpradānānnaro lokān āpnoti surapūjitān

हिन्दी अर्थ

उष्णात् परे पावनकः पावनादन्धकारकः अन्धकारकदेशात् तु मुनिदेशस्तथापरः। मुनिदेशात् परे चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायः शुचिर्जनः। श्रुतास्तत्रैव नद्यस्तु प्रतिवर्ष गताः शुभाः

English

liva said: — 0 Sage! I shall explain to you the ten ways of the gift or d&na known as the Sumernparvata gift, by virtue of which, the devotee attains the highest of the climes and is respected by the Devas. — 2. ,

अध्याय ८३

श्लोक 3

पुराणेषु च वेदेषु यज्ञेष्वायतनेषु च न तत्फलमधीतेषु कृतेष्विह यदश्नुते

purāṇeṣu ca vedeṣu yajñeṣvāyataneṣu ca na tatphalamadhīteṣu kṛteṣviha yadaśnute

हिन्दी अर्थ

ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधा स्मृता अभिगच्छन्ति ता नद्यो बहुलाश्च बहूदकाः

English

l%e blessings conferred by this form of charity cannot be attained otherwise, not even by the reading of, 'or listening to, the Purdpas, Vedas, performing sacrifices and woraliipping, or erecting temples to, the Devas. — 3.

अध्याय ८३

श्लोक 4

तस्माद्विधानं वक्ष्यामि पर्वतानामनुक्रमात् प्रथमो धान्यशैलः स्याद् द्वितीयो लवणाचलः

tasmādvidhānaṃ vakṣyāmi parvatānāmanukramāt prathamo dhānyaśailaḥ syād dvitīyo lavaṇācalaḥ

हिन्दी अर्थ

भरे हुए सागरसे घिरा हुआ है। यह विस्तार एवं मण्डल (घेराव)-में क्षीरसागरसे दुगुना माना गया है॥ ६७--७७॥ इसके बाद अब मैं क्रौञ्चद्वीपका यथार्थरूपसे वर्णन कर रहा हूँ। इसका विस्तार कुशट्वीपके विस्तारसे दुगुना है। चक्केकी भाँति गोलाकार उस क्रौञ्जद्वीपसे घृतसागर चारों ओरसे घिरा हुआ है। श्रेष्ठ ऋषियो ! इस क्रौञ्चद्वीपमें देवन नामक पर्वत बतलाया जाता है। देवनके बाद गोविन्द नामक पर्वत है। गोविन्दके बाद क्रौद्च नामक पहला पर्वत है। क्रौञ्चे बाद पावनक, पावनकके बाद अन्धकारक और अन्धकारकके बाद देवावृत् नामक पर्वत है। देवावृतूके बाद पुण्डरीक नामक विशाल पर्वत है क्रौञ्चद्वीपके ये सातों पर्वत

English

Consequeptly, I shall relate to you the ways of this form of charity serially. The following ten hills should be made and given away, viz.: — 1.

अध्याय ८३

श्लोक 5

गुडाचलस्तृतीयस्तु चतुर्थो हेमपर्वतः पञ्चमस्तिलशैलः स्यात् षष्ठः कार्पासपर्वतः

guḍācalastṛtīyastu caturtho hemaparvataḥ pañcamastilaśailaḥ syāt ṣaṣṭhaḥ kārpāsaparvataḥ

हिन्दी अर्थ

रत्नमय हैं। इस द्वीपके वर्ष पर्वतके रूपमें स्थित विष्कम्भ पर्वत परस्पर एक-दूसरेसे दुगुने हैं। अब इस द्वीपके वर्षाका नाम बतला रहा हूँ, सुनिये। क्रौञ्च पर्वतके प्रदेशका नाम कुशल है। वामन पर्वतका प्रदेश मनोऽनुग कहलाता है। मनोऽनुगके बाद तीसरा उष्ण प्रदेश कहा जाता है। उष्णके बाद पावनक, पावनकके बाद अन्धकारक और अन्धकारकके बाद दूसरा मुनिदेश है । मुनिदेशके बाद दुन्दुभिस्वन नामक

English

the hill of grain 2. the hill of salt, 3. the hill of raw sugar, 4. the hill of gold, 5. the hill of sesamum, 6. the hill of cotton, 7. the hill of clarified butter, 8. the hill of jewels, 9. the hill of silver, 10. the hill of sugar.— 4-6.

अध्याय ८३

श्लोक 6

सप्तमो घृतशैलश्च रत्नशैलस्तथाष्टमः राजतो नवमस्तद्वद् दशमः शर्कराचलः

saptamo ghṛtaśailaśca ratnaśailastathāṣṭamaḥ rājato navamastadvad daśamaḥ śarkarācalaḥ

हिन्दी अर्थ

देश कहा जाता है। यह द्वीप सिद्धों एवं चारणोंसे व्याप्त है। यहाँके निवासी प्रायः गौर वर्णके एवं परम पवित्र होते हैं। इस द्वीपके प्रत्येक वर्षमें मङ्गलमयी नदियाँ भी प्रवाहित होती हैं, ऐसा सुना गया है। वहाँ पुण्डरीका-ये सात प्रकारकी गङ्गा बतलायी जाती हैं। इनके अगल-बगलमें बहनेवाली अगाध जलसे भरी हुई हजारों अन्य नदियाँ भी हैं, जो इन्हीं प्रमुख नदियोंमें आकर मिली हैं। उन पर्वतीय प्रदेशोंकी सर्वथा आनृपूर्वी स्वाभाविकी स्थितिका तथा वहाँकी प्रजाओंकी सृष्टि एवं संहारका विस्तारपूर्वक वर्णन सैकड़ों वर्षोमें भी नहीं किया जा सकता॥ ७८-९० ३ ॥ इसके बाद मैं शाल्मलद्वीपका वर्णन कर रहा हूँ,

English

Now I shall explain to yo% the ways of giving away the different hills enumeroted above. The hills made of grain, salt, &c,, sliould be given

अध्याय ८३

श्लोक 7

वक्ष्ये विधानमेतेषां यथावदनुपूर्वशः अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये

vakṣye vidhānameteṣāṃ yathāvadanupūrvaśaḥ ayane viṣuve puṇye vyatīpāte dinakṣaye

हिन्दी अर्थ

सुनिये। शाल्मलद्वीप क्रौञ्चद्वीपके विस्तारसे दुगुना है! यह घृतमण्डोदसागरको घेरकर स्थित है। इसमें पुण्यमय जनपद हैं। वहाँके निवासी क्षमाशील एवं तेजस्वी होते

English

' TBE MAfBYA PaSAUAM.

अध्याय ८३

श्लोक 8

शुक्लपक्षे तृतीयायाम् उपरागे शशिक्षये विवाहोत्सवयज्ञेषु द्वादश्यामथ वा पुनः

śuklapakṣe tṛtīyāyām uparāge śaśikṣaye vivāhotsavayajñeṣu dvādaśyāmatha vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रथमः सूर्यसङ्काशः सुमना नाम पर्वतः। तत्र रल्लान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासव: उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्त्रवणानि च। भोजनं षडूसं तत्र तेषां स्वयमुपस्थितम्

English

away on the following occasions: — on the day of the sacred equinoctial and aolsticial sankrAntis, at the time of VyatipAta, on the day of the conjunction of three tithis (tryahaspai'ia;, on the third day of the bright fortnight, on the occasion of an eclipse, on the aniAvasya day, on the occa- sion of the sacrificial rites connected with tlie marriage ceremonies, and other festivals, on the 12th day of the bright fortnight, on the full moon day, and on the day of the moon being in a sacred astorism. -7-5).

अध्याय ८३

श्लोक 9

शुक्लायां पञ्चदश्यां वा पुण्यर्क्षे वा विधानतः धान्यशैलादयो देया यथाशास्त्रं विजानता

śuklāyāṃ pañcadaśyāṃ vā puṇyarkṣe vā vidhānataḥ dhānyaśailādayo deyā yathāśāstraṃ vijānatā

हिन्दी अर्थ

आरोग्यबलवन्तश्च एकान्तसुखिनो नराः सुखमायुश्च रूपं च धर्मैश्वर्यं तथैव च

English

A four-cornered pandal should bo erected with devotion,

अध्याय ८३

श्लोक 10

तीर्थेष्वायतने वापि गोष्ठे वा भवनाङ्गणे मण्डपं कारयेद्भक्त्या चतुरस्रमुदङ्मुखम् प्रागुदक्प्रवणं तद्वत् प्राङ्मुखं च विधानतः

tīrtheṣvāyatane vāpi goṣṭhe vā bhavanāṅgaṇe maṇḍapaṃ kārayedbhaktyā caturasramudaṅmukham prāgudakpravaṇaṃ tadvat prāṅmukhaṃ ca vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

हैं तथा दीर्घायुका उपभोग कर मृत्युको प्राप्त होते हैं। वहाँ अकालकी कोई सम्भावना ही नहीं है। वहाँ पहले पर्वतका नाम सुमना है, जो सूर्यके समान चमकीला होनेके कारण पीले रंगका है। उसके बाद दूसरा कुम्भमय नामक पर्वत है। उसका दूसरा नाम सर्वसुख है। वह दिव्य ओषधियोंसे सम्पन्न है। तीसरा स्वर्णसम्मन्न एवं भ्रमरके पंखके समान रंगवाला रोहित नामक विशाल पर्वत है। यह पर्वतश्रेष्ठ दिव्य है। सुमना पर्वतका देश कुशल एवं दूसरे सर्वसुख पर्वतका देश

English

within a temple yard, in a sacred place, within the limits of a cattle-shed or in the devotee's own courtyanl. It should face the north and be slightly slanting towards East and North, and the floor should be plastered with cowdung ami covered with Kusfa grass. In th*' centre should be made the hill, surrounded by posts as props. <F(Uir hills should he made in the corners, with Sumeni in the centivi. d'he liill of l,0i'0 dronas orj 1,6000 seers of grain is the first l)0t, of rf,Ot'U seers of grain is the second best, and of 4,800 seers of grain the last best. -- 10-12.

अध्याय ८३

श्लोक 11

गोमयेनानुलिप्तायां भूमावास्तीर्य वै कुशान् तन्मध्ये पर्वतं कुर्याद् विष्कम्भपर्वतान्वितम्

gomayenānuliptāyāṃ bhūmāvāstīrya vai kuśān tanmadhye parvataṃ kuryād viṣkambhaparvatānvitam

हिन्दी अर्थ

सुखोदय है, जो सभी सुखोंको उत्पन्न करनेवाला है। तीसरे रोहित पर्वतका प्रदेश रोहिण नामसे विख्यात है। वहाँ अनेकों प्रकारके रत्नोंकी खानें हैं, जिनकी रक्षा प्रजापतिको साथ लेकर स्वयं इन्द्र करते हैं और वे ही प्रसन्नतापूर्वक वहाँकी प्रजाओंके लिये कार्यका विधान करते हैं। वहाँ न तो मेघ वर्षा करते हैं, न शीत एवं उष्णकी ही अधिकता रहती है। इन तीनों द्वीपोंमें वर्णाश्रमको चर्चा चलती रहती है। अर्थात् यहाँ वर्णाश्रमका

English

The Sumeru hill in the cetitre should be made of rice (vrthi), thri' trees of gold sliouhl be in it. Vcarls and diamonds should be studded in the east side of tlto lull, cat's oyo and topaz in the soutli, enierald an<l sapphire in the wet and lapislazuli and ruby in tlie itorth. Pieces of sandal wood should be placed on all side. S*) alo a creeper of corals should surround it, and the suiface uud tlie boitoin of the roedv should be bedecked with ovstor slieils.— IC-ld.

अध्याय ८३

श्लोक 12

धान्यद्रोणसहस्रेण भवेद्गिरिरिहोत्तमः मध्यमः पञ्चशतिकः कनिष्ठः स्यात् त्रिभिः शतैः

dhānyadroṇasahasreṇa bhavedgiririhottamaḥ madhyamaḥ pañcaśatikaḥ kaniṣṭhaḥ syāt tribhiḥ śataiḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्णरूपसे प्रचार है। यहाँ न ग्रहगण हैं, न चन्द्रमा हैं और न यहाँके निवासियोंमें ईर्ष्या, असूया और भय ही देखा जाता है। यहाँ पर्वतोंसे झरते हुए जल ही अन्नके उत्पादक हैं। वहाँके निवासियोंके लिये षट्-रसयुक्त भोजन स्वयं ही प्राप्त हो जाता है। उनमें न तो ऊँच- नीचका भाव है, न लोभ है और न परिग्रह (दान लेनेकी प्रवृत्ति) ही है। वे नीरोग एवं बलवान् होते हैं तथा एकान्त सुखका उपभोग करते हैं। वे लोग तीस हजार वर्षतककी मानसी सिद्धिको प्राप्त होकर सुख, दीर्घायु, सुन्दर रूप, धर्म और ऐश्वर्यका उपभोग करते हुए जीवन-यापन करते हैं। कुश, क्रौञ्च और शाल्मल--इन तीनों द्वीपोंमें यही स्थिति समझनी चाहिए। इस प्रकार मैं इन तीनों

English

The images of Bralimri, Vi-nu and Siva as well a?> of tlie Sun sliould be made of gold by holy nrAlimana>, and placed.m the.summit of the hiii.-ir>.

अध्याय ८३

श्लोक 13

मेरुर्महाव्रीहिमयस्तु मध्ये सुवर्णवृक्षत्रयसंयुतः स्यात् पूर्वेण मुक्ताफलवज्रयुक्तो याग्येन गोमेदकपुष्परागैः

merurmahāvrīhimayastu madhye suvarṇavṛkṣatrayasaṃyutaḥ syāt pūrveṇa muktāphalavajrayukto yāgyena gomedakapuṣparāgaiḥ

हिन्दी अर्थ

व्याख्यातः शाल्मलान्तानां द्वीपानां तु विधिः शुभः॥ १०३ द्वीपोकी शुभमयी विधिका विवरण बतला चुका। इस शाल्मलद्वीपका मण्डल (घेरा) दुगुने परिमाणवाले सुरोदसागरसे चारों ओर चक्रकी भाँति गोलाकार घिरा हुआ है॥९१--१०४॥

English

Tlie four peak.s should be made of silver, and silver altould also be plaited at the bottom. Sugarcane should be put in place of bamboos, the caves should be made of butter, and the streams, of clarified butter. — 10.

अध्याय ८३

श्लोक 14

पश्चाच्च गारुत्मतनीलरत्नैः सौम्येन वैदूर्यसरोजरागैः श्रीखण्डखण्डैरभितः प्रवालैर् लतान्वितः शुक्तिशिलातलः स्यात्

paścācca gārutmatanīlaratnaiḥ saumyena vaidūryasarojarāgaiḥ śrīkhaṇḍakhaṇḍairabhitaḥ pravālair latānvitaḥ śuktiśilātalaḥ syāt

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे भुवनकोशे द्वीपवर्णनं नाम द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके भुवनकोशवर्णन-प्रसङ्गमें द्वीप-वर्णन नामक एक सौ बाईसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ गोमेदकट्टीप और पुष्करद्वीपका वर्णन

English

The clouds surrounding this hill on four sides, sliould be made of cloths of four colors, viz., th(>?o on the east, of white cloth, those on the south, of yellow, those on the west of pigeon-grey, and those on the north of red'Colored cloths.— 17.

अध्याय ८३

श्लोक 15

ब्रह्माथ विष्णुर्भगवान्पुरारिर् दिवाकरो ऽप्यत्र हिरण्मयः स्यात् मूर्धन्यवस्थानममत्सरेण कार्यं त्वनेकैश्च पुनर्द्विजौघैः

brahmātha viṣṇurbhagavānpurārir divākaro 'pyatra hiraṇmayaḥ syāt mūrdhanyavasthānamamatsareṇa kāryaṃ tvanekaiśca punardvijaughaiḥ

हिन्दी अर्थ

धातकी कुमुदश्चैव हव्यपुत्रौ सुविस्तृतौ सौमनं प्रथमं वर्ष धातकीखण्डमुच्यते। धातकिनः स्मृतं तद् वै प्रथमं प्रथमस्य तु

English

Fruits of diiTerent kinds, line garlands of flowers and sandal should be put on on all tlie sides. Eight silver LokapAlas representing 1. Indra E,, 2, Agni S. E., 3. Yania S., 4. Sflrya S. W., 5. Varuija W., 6. VAyu, N. W,, 7. Kuvera, N., and 8. Chandra N. E., should be made and located in their ascribed places. The hill inhis way should be decorated.— 18,

अध्याय ८३

श्लोक 16

चत्वारि शृङ्गाणि च राजतानि नितम्बभागेष्वपि राजतः स्यात् तथेक्षुवंशावृतकन्दरस्तु घृतोदकप्रस्रवणैश्च दिक्षु

catvāri śṛṅgāṇi ca rājatāni nitambabhāgeṣvapi rājataḥ syāt tathekṣuvaṃśāvṛtakandarastu ghṛtodakaprasravaṇaiśca dikṣu

हिन्दी अर्थ

प्राक्पश्चिमायतैः पाहैरासमुद्रादिति स्थित: । पश्चार्धं कुमुदस्तस्य एवमेव स्थितस्तु वै एतैः पर्वतपाहैस्तु स देशो वै द्विधा कृतः। सूतजी कहते हैं-तपोधन ऋषियो! अब मैं छठे गोमेदक ट्वीपका वर्णन कर रहा हूँ। गोमेदक द्वीपसे सुरोदकसागर घिरा हुआ है इसका विस्तार शाल्मलद्वीपके विस्तारसे दुगुना है। उस द्वीपमें उच्च शिखरोंवाले दो

English

*; OBAPTtm ixtznt 2»

अध्याय ८३

श्लोक 17

शुक्लाम्बराण्यम्बुधरावली स्यात् पूर्वेण पीतानि च दक्षिणेन वासांसि पश्चादथ कर्बुराणि रक्तानि चैवोत्तरतो घनाली

śuklāmbarāṇyambudharāvalī syāt pūrveṇa pītāni ca dakṣiṇena vāsāṃsi paścādatha karburāṇi raktāni caivottarato ghanālī

हिन्दी अर्थ

पर्वत हैं-एऐसा जानना चाहिए। उनमें पहलेका नाम सुमना है। यह पर्वत अञ्जनके समान काले रंगसे सुशोभित है। दूसरा पर्वत कुमुद नामवाला है, जो सभी प्रकारकी ओषधियोँसे सम्पन्न, सुवर्णमय, शोभाशाली और वृक्षादिकी समृद्धियोंसे युक्त है। यह गोमेदक द्वीप छठे सुरोदसागरकी अपेक्षा दुगुने परिमाणवाले इक्षुरसोदसागरसे घिरा हुआ है। इसमें धातकी और कुमुद नामक दो अत्यन्त विस्तृत प्रदेश हैं, जो 'हव्यपुत्र' नामसे विख्यात हैं। सुमना

English

The canopy should be made of five colours, and it should be gar landed with white unfading flowem. The Sumeru hill should thus be located in the centre, and its four spurs decorated with flowers, and sandal should be located in their proper places. Then the Mandarachala hill should be erected with barley in the east and adorned with the row of fruits and on the top, should be planted a tree of gold, represent- ing the Madra Kadamba tree. — 19-20.

अध्याय ८३

श्लोक 18

रौप्यान्महेन्द्रप्रमुखांस् तथाष्टौ संस्थाप्य लोकाधिपतीन्क्रमेण नानाफलाली च समन्ततः स्यान् मनोरमं माल्यविलेपनं च

raupyānmahendrapramukhāṃs tathāṣṭau saṃsthāpya lokādhipatīnkrameṇa nānāphalālī ca samantataḥ syān manoramaṃ mālyavilepanaṃ ca

हिन्दी अर्थ

पर्वतका जो प्रथम वर्ष है, उसीको धातकीखण्ड कहते हैं। यही धातकी नामक प्रथम पर्वतका प्रथम वर्ष कहलाता है। गोमेद नामसे जो वर्ष कहा गया है, उसीको सर्वसुख भी कहते हैं। इसके बाद दूसरे कुमुदपर्वतका प्रदेश भी कुमुद नामसे विख्यात है। ये दोनों पर्वत अन्य सभी पर्वतोंसे ऊँचे हैं। इस गोमेदक द्वीपके पूर्वभागमें सुमना नामक पर्वत स्थित है, जो पूर्वसे पश्चिम समुद्रतक फैला हुआ है। इसी प्रकार इस द्वीपके पश्चिमार्ध भागमें कुमुद नामक पर्वत स्थित है। इन पर्वतोंके चरण-प्रान्तोंसे वह देश दो भागोंमें विभक्त हो गया

English

That bill sliould be adorned with a golden image of Cupid, arrayed with beautiful dresses, garlands of flowers and sandal. There should be on one side of it a vessel, containing milk, representing the sea of milk and on the opposite side, another vessel, representing the sea called Arunodha. The forests of the hill should be represented by silver trees, according to the means of the devotee. — 21.

अध्याय ८३

श्लोक 19

वितानकं चोपरि पञ्चवर्णम् अम्लानपुष्पाभरणं सितं च इत्थं निवेश्यामरशैलमग्र्यं मेरोस्तु विष्कम्भगिरीन् क्रमेण

vitānakaṃ copari pañcavarṇam amlānapuṣpābharaṇaṃ sitaṃ ca itthaṃ niveśyāmaraśailamagryaṃ merostu viṣkambhagirīn krameṇa

हिन्दी अर्थ

दक्षिणार्धे तु द्वीपस्य धातकीखण्डमुच्यते॥ १० है। इस द्वीपका दक्षिणार्ध भाग धातकीखण्ड कहलाता है इस द्वीपका वर्णन प्रायः अन्य पुराणोंमें नहीं है। पर सिद्धान्तशिरोमणि गोलाध्याय ३। २५ आदिमें इसका वर्णन है। अन्य

English

On the south, the OaTuIhamsulana hill should be made of wheat, putting some gold in it; on the top of which should be placed a golden image of Yajiiapati and the lake Mnnasarovara, of clarified butter and a garden of white cloth and silver should adorn it. — 22.

अध्याय ८३

श्लोक 20

तुरीयभागेण चतुर्दिशं च संस्थापयेत्पुष्पविलेपनाढ्यान् पूर्वेण मन्दरमनेकफलावलीभिर् युक्तं यवैः कनकभद्रकदम्बचिह्नैः

turīyabhāgeṇa caturdiśaṃ ca saṃsthāpayetpuṣpavilepanāḍhyān pūrveṇa mandaramanekaphalāvalībhir yuktaṃ yavaiḥ kanakabhadrakadambacihnaiḥ

हिन्दी अर्थ

पुराणमें गोमेद प्लक्षद्वीपमें एक मर्यादा पर्वतमात्र है। आवृत्य तिष्ठति द्वीपः पुष्करः पुष्करैर्वृतः। पुष्करेण वृतः श्रीमांश्चित्रसानुर्महागिरिः स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः

English

On the west, the Hiraninaya hill of sesamum should be made and adorned with sweet flowers. Silver, fig tree and swan of gold, garden of silver-flowers, a pond of curds representing the Sitodha sarovara and clouds represented by white cloths, should also be made. — 23.

अध्याय ८३

श्लोक 21

कामेन काञ्चनमयेन विराजमानम् आकारयेत्कुसुमवस्त्रविलेपनाढ्यम् क्षीरारुणोदसरसाथ वनेन चैवं रौप्येण शक्तिघटितेन विराजमानम्

kāmena kāñcanamayena virājamānam ākārayetkusumavastravilepanāḍhyam kṣīrāruṇodasarasātha vanena caivaṃ raupyeṇa śaktighaṭitena virājamānam

हिन्दी अर्थ

सत्यानृते न तेष्वास्तां धर्माधर्मौ तथैव च। वर्णाश्रमाणां वार्ता च पाशुपाल्यं वणिक् कृषिः उद्भिदान्युदकानि स्युर्गिरिप्रसत्रबणानि च।

English

On the north, the Suparrfva hill,- of urad pulse (Phaseolus radiatus) should be made. A golden vata tree and a cow of gold, should be placed on the top of the hill. A pond of honey, representing Bhadra sarovara, and a garden of silver trees, should also be made at the bottom of it. The BrAihmaas, versed in the Vedas and Purauas, and able to control their passions and of blameless character and sound bodies, should be made Hotfts performing Homa. The sacrificial pond should measure one cubit square in size and east of Sumeru hill. Sacrificial offerings should be made of sesamum, barley, clarified butter, sacrificial fuel, and Kurfa grass. The devotee should keep himself awake during the night and blow conches, etc., and sing. Now I shall describe to you the way of invoking the hills. — 24-26.

अध्याय ८३

श्लोक 22

याम्येन गन्धमदनश्च निवेशनीयो गोधूमसंचयमयः कलधौतयुक्तः हैमेन यज्ञपतिना घृतमानसेन वस्त्रैश्च राजतवनेन च संयुतः स्यात्

yāmyena gandhamadanaśca niveśanīyo godhūmasaṃcayamayaḥ kaladhautayuktaḥ haimena yajñapatinā ghṛtamānasena vastraiśca rājatavanena ca saṃyutaḥ syāt

हिन्दी अर्थ

तथा इसके उत्तरार्ध भागमें कुमुद नामक दूसरा श्रेष्ठ वर्ष है। गोमेदक ट्वीपके ये दोनों प्रदेश अत्यन्त विस्तृत माने इसके बाद अब मैं सातवें सर्वोत्तम द्वीपका वर्णन कर रहा हूँ, जो पुष्करों (कमलों)-से व्याप्त होनेके कारण पुष्कर नामसे प्रसिद्ध है। यह परिमाणमें गोमेदकद्वीपसे दुगुना है और इक्षुरसोदक-सागरको घेरकर स्थित है। पुष्करद्वीपमें चित्रसानु (विचित्र शिखरोंवाला) नामक शोभाशाली महान् पर्वत है। यह अनेकों चित्र-विचित्र मणिमय शिखरों तथा शिलासमूहोंसे सुशोभित है। यह महान् पर्वत चित्रसानु द्वीपके पूर्वार्ध भागमें स्थित है। यह

English

In invoking the Sumeru hill, the devotee should say, * 0 hill! Thou art the best resort of all the Devas. 0 hill of immortals! destroy quickly all ill-luck in our houses and confer all prosperity on us as well as the highest peace. I have commenced worship with unalloyed devotion. Thou art the adorable liva, Brahma, Visu, and the Sun. Thou art formless, with and beyond all forms. Thou art the seed of all, protect me, therefore, 0 Eternal One. Thou art the temple of the LokapAlas and of

अध्याय ८३

श्लोक 23

पश्चात् तिलाचलम् अनेकसुगन्धिपुष्पसौवर्णपिप्पलहिरण्मयहंसयुक्तम् आकारयेद्रजतपुष्पवनेन तद्वद् वस्त्रान्वितं दधिसितोदसरस् तथाग्रे

paścāt tilācalam anekasugandhipuṣpasauvarṇapippalahiraṇmayahaṃsayuktam ākārayedrajatapuṣpavanena tadvad vastrānvitaṃ dadhisitodasaras tathāgre

हिन्दी अर्थ

ऊँचा है। इस द्वीपके पश्चिमार्ध भागमें समुद्रतटपर मानस नामक पर्वत स्थित है, जो पूर्व दिशामें निकले हुए चन्द्रमाके समान शोभायमान है। यह साढे पचास हजार योजन ऊँचा है। मानस पर्वतके पूर्वार्धमें स्थित रहते हुए भी इसका पुत्र महावीत नामक पर्वत द्वीपके पश्चिमार्ध भागकी रक्षा करता है। इस प्रकार वह प्रदेश दो भागोंमें विभक्त कहा जाता है। पुष्करद्वीप स्वादिष्ट जलवाले महासागरसे घिरा हुआ है। यह विस्तार एवं मण्डल

English

VijJvamdrti, the Great Omnipresent, as well as of Rudra, the Adityas and Vasus, therefore give me peace. Since Thou art never bereft of the Devas or Devis or by Jiva, therefore take me across the mundane ocean of sufferings in safety.' — 27-30.

अध्याय ८३

श्लोक 24

संस्थाप्य तं विपुलशैलमथोत्तरेण शैलं सुपार्श्वमपि माषमयं सुवस्त्रम् पुष्पैश्च हेमवटपादपशेखरं तम् आकारयेत् कनकधेनुविराजमानम्

saṃsthāpya taṃ vipulaśailamathottareṇa śailaṃ supārśvamapi māṣamayaṃ suvastram puṣpaiśca hemavaṭapādapaśekharaṃ tam ākārayet kanakadhenuvirājamānam

हिन्दी अर्थ

(घेराव)-में गोमेदक द्वीपसे दुगुना है। इस द्वीपके अन्तःस्थित प्रदेशोंके मानव तीस हजार वर्षतक जीवित रहते हैं। उनमें वृद्धावस्थाका प्रवेश नहीं होता। वे स्वाभाविक रूपसे युवावस्था, नीरोगता, अत्यधिक सुख और मानसी सिद्धिसे युक्त होते हैं ॥१२--२०॥ तीनों द्वीपोंमें सर्वत्र सुख, दीर्घायु और सुन्दर रूपकी सुलभता रहती है। उनमें ऊँच-नीचका भाव नहीं होता। पराक्रम और रूपकी दृष्टिसे वे एकतुल्य होते हैं। उनमें न कोई वध करनेयोग्य होता है और न मारनेवाला ही

English

After thus worshipping the Suineru hill, the Alandarachala should also be worsliipped with tlto following words:— '0 xMaiuhirachala! Thou art • embellished with the iorest oalltd Oiiaitm-ratha, and the continent, called Bbadraiva, therefore, soon bring happiness unto me. O, GandhamA-dana! Thou art the crest jewel of the cotiLinent,,Jainhudvipa, and art adorned with Gandharvavann, therefore, grant me high renown. 0, Hiranmaya hill. Thou art adorned by the Ketmiiila continent as well as by the garden called Vaibhraja. Tlie gokhii fig tree is on your summit, let my power therefore be everlasting. O Huparrfva Ijill, 'riiuii slamlest majestic, beautiiied by the northern Kuni e mntry and the S.lviiri forest, tlierefovc, let my pn'ksperity be inexlnuistihle.' After thus invoking tlioscr hills, the devotee should l)ath(' in the m"rniiig ami give away tl/o best central hill, to the guru (preceptor).- 'U-Mo.

अध्याय ८३

श्लोक 25

माक्षीकभद्रसरसाथ वनेन तद्वद् रौप्येण भास्वरवता च युतं विधाय होमश्चतुर्भिरथ वेदपुराणविद्भिर् दान्तैर् अनिन्द्यचरिताकृतिभिर्द्विजेन्द्रैः

mākṣīkabhadrasarasātha vanena tadvad raupyeṇa bhāsvaravatā ca yutaṃ vidhāya homaścaturbhiratha vedapurāṇavidbhir dāntair anindyacaritākṛtibhirdvijendraiḥ

हिन्दी अर्थ

पाया जाता है। उनमें ईर्ष्या, असूया, भय, लोभ, दम्भ, द्वेष और संग्रहका नामतक नहीं है। उनमें सत्य-असत्य एवं धर्म-अधर्मका विवाद, वर्णाश्रमकी चर्चा, पशुपालन, अपराधियोंको दण्ड देकर वशमें करनेकी नीति), नौकरी और परस्पर दण्ड-विधान भी नहीं पाया जाता। वहाँ न तो वर्षा होती है, न नदियाँ ही हैं तथा सर्दी-गरमी भी नहीं पड़ती। पर्वतोंसे टपकते हुए जल ही अन्न और जलका

English

The four corner hills siiouhl be given away, in due order, to tiie four Ititvijas, and, O M/nada! twviity-K.uir or ouieows siioidd also be given* away. — 30.

अध्याय ८३

श्लोक 26

पूर्वेण हस्तमितमत्र विधाय कुण्डं कार्यस्तिलैर्यवघृतेन समित्कुशैश्च रात्रौ च जागरमनुद्धतगीततूर्यैर् आवाहनं च कथयामि शिलोच्चयानाम्

pūrveṇa hastamitamatra vidhāya kuṇḍaṃ kāryastilairyavaghṛtena samitkuśaiśca rātrau ca jāgaramanuddhatagītatūryair āvāhanaṃ ca kathayāmi śiloccayānām

हिन्दी अर्थ

तुल्योत्तरकुरूणां तु कालस्तत्र तु सर्वदा ॥ २५ काम पूरा करते हैं। वहाँ सर्वदा उत्तरकुरु देशके सदृश समय सर्वतः सुखकालोऽसौ जराक्लेशविवर्जितः। सर्गस्तु धातकीखण्डे महावीते तथैव च अपां चैव समुद्रेकात् समुद्र इति संज्ञितः

English

Nino, eigiit,, livt* ('»•n nuc milch eow should bo given away to the prece[Uor 'guru), aceoidii.:: to the nit'au" d' the dev(»toe.— 37,

अध्याय ८३

श्लोक 27

त्वं सर्वदेवगणधामनिधे विरुद्धम् अस्मद्गृहेष्वमरपर्वत नाशयाशु क्षेमं विधत्स्व कुरु शान्तिमनुत्तमां नः सम्पूजितः परमभक्तिमता मया हि

tvaṃ sarvadevagaṇadhāmanidhe viruddham asmadgṛheṣvamaraparvata nāśayāśu kṣemaṃ vidhatsva kuru śāntimanuttamāṃ naḥ sampūjitaḥ paramabhaktimatā mayā hi

हिन्दी अर्थ

ऋषिरित्येष गमने वर्ष त्वेतेन तेषु वै गोमेदके तु गोमेदः पर्वतस्तेन चोच्यते

English

Tills i.s the wav '■!' \;.»rslii|.i n[ all the inlls. Tljo same mantras and iiiatorials for worship i be empbwed In uor.liiiping tliem all. The

अध्याय ८३

श्लोक 28

त्वमेव भगवानीशो ब्रह्मा विष्णुर्दिवाकरः मूर्तामूर्तात्परं बीजम् अतः पाहि सनातन

tvameva bhagavānīśo brahmā viṣṇurdivākaraḥ mūrtāmūrtātparaṃ bījam ataḥ pāhi sanātana

हिन्दी अर्थ

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे पद्मवत् तेन स स्मृतः। पूज्यते स महादेवैबरह्मांशोऽव्यक्तसम्भवः बना रहता है। वहाँ सब लोग सर्वत्र वृद्धावस्थाके कष्टसे रहित सुखमय समय व्यतीत करते हैं। यही स्थिति धातकोखण्ड तथा महावीत-दोनों प्रदेशोंमें पायी जाती है। इस प्रकार सातों द्वीप पृथक्-पृथक् सात समुद्रोंसे घिरे हुए हैं। जो समुद्र जिस ट्वीपके बाद पड़ता है, वह परिमाणमें उसी द्वीपके बराबर माना गया है। इस प्रकार ट्वीपों और समुद्रोंकी परस्पर वृद्धि समझनी चाहिए। जलकी सम्यकू प्रकारसे वृद्धि होनेके कारण इस जलराशिको समुद्र कहते

English

sacrificial oli'erings t-j the dillerent itcrisiiis, Luka pa las, Rrahma and other iJevas shonhi aisD Iim rlb-M-d. by ajplying tlu ir re.'»p(M-tive mantras. Diurnal fasts siimd i iio ob-je.'id. In cu'c the d«*vi>U-'e cannot do so, he may take his niealf in (he night, Narada I Now listen to the Dana mantras of all lulls seiially. —38-10.

अध्याय ८३

श्लोक 29

यस्मात्त्वं लोकपालानां विश्वमूर्तेश्च मन्दिरम् रुद्रादित्यवसूनां च तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे

yasmāttvaṃ lokapālānāṃ viśvamūrteśca mandiram rudrādityavasūnāṃ ca tasmācchāntiṃ prayaccha me

हिन्दी अर्थ

हैं। “ऋषि' धातुका अर्थ गमन है, इसीसे “वर्ष! शब्द बनता है। उन वर्षोमें चार प्रकारकी प्रजाएँ सुखपूर्वक निवास करती हैं। पूर्व दिशामें चन्द्रमाके उदय होनेपर समुद्र सर्वदा जलसे पूर्ण हो जाता है अर्थात् उसमें ज्वार आ जाता है और वही चन्द्रमा जब अस्त हो जाते हैं तब समुद्रका बढ़ा हुआ जल अत्यन्त क्षीण हो जाता है अर्थात् भाटा हो जाता है। जलकी वृद्धिके समय समुद्र अपनी मर्यादाके भीतर ही बढ़ता है और क्षीण होते समय मर्यादाके

English

Hear also the rltuaU of llioir being given away. "The < Anna) grain is Brahma and is known as thogi\erof life. 'I'Ik! grain nourishes the universe; consoijuently, it \'isnn ami fAkmi. O, Supreme of all the hills! protect me in tlie form i;f a hill of grain. " — 41-42.

अध्याय ८३

श्लोक 30

यस्मादशून्यममरैर् नारीभिश्च शिवेन च तस्मान्माम् उद्धराशेषदुःखसंसारसागरात्

yasmādaśūnyamamarair nārībhiśca śivena ca tasmānmām uddharāśeṣaduḥkhasaṃsārasāgarāt

हिन्दी अर्थ

अंदर ही उसके जलका क्षय होता है जिस प्रकार चन्द्रमाके उदय होनेपर चन्द्र-किरणोंका जलके साथ संयोग होनेसे जल अपने-आप उछलने लगता है, उसी प्रकार समुद्र भी बढ़ने लगता है। यद्यपि शुक्लपक्ष और कृष्णपक्षमें चन्द्रमाके उदय और अस्त-कालमें जल बढ़ता और घरता है, तथापि समुद्रकी मर्यादामें न्यूनता या अधिकता नहीं दीख पड्ती। चन्द्रमाकी वृद्धि और क्षयके अवसरपर समुद्रका भी उत्कर्ष और अपकर्ष होता है। पानीका यह चढ़ाव-उतार एक सौ पंद्रह अङ्गुलतक बतलाया

English

One who gives away the liill of grain in this way, resides in Devaloka during the reign of a Imndtcd Afamis, and traverses through the skies seated in an aerial chariot in company of tlie nymphs and the Qandharvas. On the exhaustion of his merit, he is re-horn in the family of a great king."43-45.

अध्याय ८३

श्लोक 31

एवमभ्यर्च्य तं मेरुं मन्दरं चाभिपूजयेत् यस्माच्चैत्ररथेन त्वं भद्राश्वेन च वर्षतः

evamabhyarcya taṃ meruṃ mandaraṃ cābhipūjayet yasmāccaitrarathena tvaṃ bhadrāśvena ca varṣataḥ

हिन्दी अर्थ

जाता है । पर्वके अवसरोंपर समुद्रोंके जलोंका यह ज्वारभाटा स्पष्ट दीखनेमें आता है । दो ओर जलसे घिरा होनेके कारण समुद्रस्थ प्रदेशको द्वीप कहते हैं और जलको धारण करनेके कारण समुद्रको उदधि कहा जाता है। (सभी वस्तुओंको) आत्मसात् कर लेनेके कारण 'गिरिं' और (पृथ्वीके) संधिस्थानको बाँधनेके कारण ' पर्वत' नाम पड़ा है। शाकट्वीपमें शाक नामक पर्वत है, इसी कारण उसे शाकद्वीप कहते हैं। कुशद्वीपमें जनपदके मध्यभागमें विशाल कुशस्तम्ब

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 32

शोभसे मन्दर क्षिप्रम् अतस्तुष्टिकरो भव यस्माच्चूडामणिर्जम्बूद्वीपे त्वं गन्धमादन

śobhase mandara kṣipram atastuṣṭikaro bhava yasmāccūḍāmaṇirjambūdvīpe tvaṃ gandhamādana

हिन्दी अर्थ

(कुशका गुल्म) है (इसीलिये वह कुशद्वीप कहा जाता है) । क्रौञ्चद्वीपमें क्रौद्य नामक पर्वत है, अत: उसीके नामपर वह क्रौञ्चद्वीप कहलाता है । शाल्मलद्वीपमें सेमलका महान् वृक्ष है, उसकी वहाँके लोग पूजा करते हैं। (इसीसे उसे शाल्मलद्वीप कहा जाता है।) गोमेदकद्दीपमें गोमेद नामका पर्वत है, अतः उसीके नामपर द्वीपको गोमेदक नामसे पुकारते हैं। पुष्करद्वीपमें कमलके समान बरगदका वृक्ष है, इसी कारण उसे पुष्करद्वीप कहते हैं। वह वटवृक्ष अव्यक्त ब्रह्मके अंशसे समुद्भूत हुआ है, इसीलिये प्रधान-प्रधान

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 33

गन्धर्ववनशोभावान् अतः कीर्तिर्दृढास्तु मे यस्मात्त्वं केतुमालेन वैभ्राजेन वनेन च

gandharvavanaśobhāvān ataḥ kīrtirdṛḍhāstu me yasmāttvaṃ ketumālena vaibhrājena vanena ca

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् स वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्ध प्रजापति: । तत्र देवा उपासन्ते त्रयस्त्रंशन्महर्षिभिः स तत्र पूज्यते देवो देवैर्महर्षिसत्तमैः। जम्बूद्वीपात् प्रवर्तन्ते रत्रानि विविधानि च

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 34

हिरण्मयाश्वत्थशिरास् तस्मात्पुष्टिर्ध्रुवास्तु मे उत्तरैः कुरुभिर्यस्मात् सावित्रेण वनेन च

hiraṇmayāśvatthaśirās tasmātpuṣṭirdhruvāstu me uttaraiḥ kurubhiryasmāt sāvitreṇa vanena ca

हिन्दी अर्थ

आर्जवाद् ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च द्वीपेषु तेषु सर्वेषु यथोक्तं वर्षकेषु च परेण पुष्करस्याथ आवृत्यावस्थितो महान्

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 35

सुपार्श्व राजसे नित्यम् अतः श्रीरक्षयास्तु मे एवमामन्त्र्य तान्सर्वान् प्रभाते विमले पुनः

supārśva rājase nityam ataḥ śrīrakṣayāstu me evamāmantrya tānsarvān prabhāte vimale punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते। आलोकस्तत्र चार्वाक् च निरालोकस्ततःपरम् लोकविस्तारमात्रं तु पृथिव्यर्धं तु बाह्यतः। प्रतिच्छन्नं समन्तात् तु उदकेनावृतं महत्

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 36

स्नात्वाथ गुरवे दद्यान् मध्यमं पर्वतोत्तमम् विष्कम्भपर्वतान्दद्याद् ऋत्विग्भ्यः क्रमशो मुने

snātvātha gurave dadyān madhyamaṃ parvatottamam viṣkambhaparvatāndadyād ṛtvigbhyaḥ kramaśo mune

हिन्दी अर्थ

दशाधिकं तथाऽऽकाशं वायोर्भूतान्यधारयत्। भूतानि धारयन् व्योम तस्माद् दशगुणस्तु वै आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणाम्। पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् देवगण उसकी पूजा करते हैं। उस द्वीपमें साध्यगणोंके साथ प्रजापति ब्रह्मा निवास करते हैं। वहाँ महर्षियोंके साथ तैंतीस देवता उपासना करते हैं । वहाँ श्रेष्ठ महर्षियों एवं देवताओंद्वारा देवाधिदेव ब्रह्माकी पूजा की जाती है।

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 37

गाश्च दद्याच्चतुर्विंशत् यथवा दश नारद नव सप्त तथाष्टौ वा पञ्च दद्याद् अशक्तिमान्

gāśca dadyāccaturviṃśat yathavā daśa nārada nava sapta tathāṣṭau vā pañca dadyād aśaktimān

हिन्दी अर्थ

जम्बूद्वीपसे अनेकों प्रकारके रत्न (अन्यान्य द्वीपोंमें) प्रवर्तित होते हैं॥ ३२--४१॥ उपर्युक्त उन सभी द्वीपों और वर्षोमें क्रमशः प्रजाओंको सरलता, ब्रह्मचर्य, सत्यवादिता, इन्द्रियनिग्रह, नीरोगता और आयुका प्रमाण एक-दूसरेसे दुगुना बढ़ता जाता है। वे सभी स्वाभाविक ही पण्डित होते हैं,

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 38

एकापि गुरवे देया कपिला च पयस्विनी पर्वतानामशेषाणाम् एष एव विधिः स्मृतः

ekāpi gurave deyā kapilā ca payasvinī parvatānāmaśeṣāṇām eṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अतः उनके द्वारा स्वयं प्रजाओंकी रक्षा होती रहती है। वहाँ भोजन अनायास ही स्वयं उपस्थित हो जाता है, जो छहों रसोंसे युक्त और महान् बलदायक होता है। उसे ही वहाँके निवासी खाते हैं। पुष्करट्वीपके बाद स्वादिष्ट जलसे परिपूर्ण महासागर उस द्वीपको चारों ओरसे घेरकर अवस्थित है। उस स्वादिष्ट जलवाले सागरके चारों ओर एक मण्डलाकार पर्वत है, जो प्रकाश और अन्धकारसे युक्त है। उसीको 'लोकालोक' नामसे पुकारा जाता है। उसका अगला भाग प्रकाशयुक्त तथा पिछला भाग अन्धकारसे आच्छादित रहता है। उसका विस्तार लोकोंके विस्तारके बराबर है, किंतु वह बाहरसे पृथ्वीके अर्धभाग-जितना दीख पड़ता है।

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 39

त एव पूजने मन्त्रास् त एवोपस्करा मताः ग्रहाणां लोकपालानां ब्रह्मादीनां च सर्वदा

ta eva pūjane mantrās ta evopaskarā matāḥ grahāṇāṃ lokapālānāṃ brahmādīnāṃ ca sarvadā

हिन्दी अर्थ

वह महान् पर्वत चारों ओर जल-राशिसे आच्छन्न एवं घिरा हुआ है। पृथ्वीसे दसगुना जल चारों ओरसे पृथ्वीकी रक्षा करता है। जलसे दसगुनी अग्नि सब ओरसे जलको धारण करती है। अग्निसे दसगुनी वायु तेजको धारण करके स्थित है। वह वायुमण्डल तिरछा होकर समस्त प्राणियोंमें प्रविष्ट हो सबको धारण किये हुए है। वायुसे दसगुना आकाश भूतोंको धारण किये हुए है। उस आकाशसे दसगुना भूतादि अर्थात् तामस अहंकार

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 40

स्वमन्त्रेणैव सर्वेषु होमः शैलेषु पठ्यते उपवासी भवेन्नित्यम् अशक्ते नक्तमिष्यते

svamantreṇaiva sarveṣu homaḥ śaileṣu paṭhyate upavāsī bhavennityam aśakte naktamiṣyate

हिन्दी अर्थ

है। उस भूतादिसे दसगुना महद्भूत (महत्तत्त्व) है और वह महत्तत्त्व अनन्त अव्यक्तद्वारा धारण किया जाता है। इन विकृतिशील तत्त्वोके विकार आधाराधेयभावसे कल्पित हैं । ये पृथ्वी आदि विकार परस्पर विभक्त हैं, परस्पराधिकाश्चैव प्रविष्टाश्च परस्परम्। एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्परम् भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो हालोकः सर्वतः स्मृतः

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 41

विधानं सर्वशैलानां क्रमशः शृणु नारद दानकाले च ये मन्त्राः पर्वतेषु च यत्फलम्

vidhānaṃ sarvaśailānāṃ kramaśaḥ śṛṇu nārada dānakāle ca ye mantrāḥ parvateṣu ca yatphalam

हिन्दी अर्थ

तथा ह्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः । पात्रे महति पात्राणि यथा ह्लान्तर्गतानि च भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात्। तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गतागताः

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 42

अन्नं ब्रह्म यतः प्रोक्तम् अन्ने प्राणाः प्रतिष्ठिताः अन्नाद्भवन्ति भूतानि जगदन्नेन वर्तते

annaṃ brahma yataḥ proktam anne prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ annādbhavanti bhūtāni jagadannena vartate

हिन्दी अर्थ

कृतान्येतानि तत्त्वानि अन्योन्यस्याधिकानि च। यावदेतानि तत्त्वानि तावदुत्पत्तिरुच्यते जन्तूनामिह संस्कारो भूतेष्वन्तर्गतेषु वै। प्रत्याख्यायेह भूतानि कार्योत्पत्तिर्न विद्यते तस्मात् परिमिता भेदाः स्मृताः कार्यात्मकास्तु वै। ते कारणात्मकाश्चैव स्युर्भेदा महदादयः

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 43

अन्नमेव ततो लक्ष्मीर् अन्नमेव जनार्दनः धान्यपर्वतरूपेण पाहि तस्मान्नगोत्तम

annameva tato lakṣmīr annameva janārdanaḥ dhānyaparvatarūpeṇa pāhi tasmānnagottama

हिन्दी अर्थ

एतावत् संनिवेशस्तु मया सम्यक् प्रकाशितः। एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशस्य पार्थिव परस्पर एक-दूसरेसे अधिक तथा एक-दूसरेमें घुसे हुए भी हैं। इसी प्रकार ये परस्पर उत्पन्न होते हैं और परस्पर एक-दूसरेको धारण भी करते हैं॥ ४२--५४॥ चूँकि ये सभी परस्पर एक-दूसरेमें प्रविष्ट-से हैं,

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 44

अनेन विधिना यस्तु दद्याद्धान्यमयं गिरिम् मन्वन्तरशतं साग्रं देवलोके महीयते

anena vidhinā yastu dadyāddhānyamayaṃ girim manvantaraśataṃ sāgraṃ devaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

इसीलिये स्थिरताको प्राप्त हुए हैं। पहले इनमें कोई विशेषता नहीं थी, परंतु एक-दूसरेमें प्रविष्ट हो जानेसे ये विशिष्ट हो गये हैं। पृथ्वीसे लेकर वायुतकके सभी तत्त्व परस्पर विभक्त हैं। इन तत्त्वोसे परे सारा जगत् निर्जन है। (अन्य सभी तत्त्व) प्रकाशमान आकाशमें सर्वत्र व्याप्त हैं। जिस प्रकार छोटे-छोटे पात्र बड़े पात्रके अन्तर्गत समा जाते हैं और परस्पर समाश्रयण होनेके कारण एक-दूसरेसे छोटे होते जाते हैं, उसी प्रकार ये सारे भेद प्रकाशमान आकाशके अन्तर्गत विलीन हो जाते हैं। ये तत्त्व परस्पर एक-दूसरेसे अधिक परिमाणवाले बनाये गये हैं। जबतक ये तत्त्व वर्तमान रहते हैं, तभीतक प्राणियोंकी उत्पत्ति होती है। इस जगत्में इन्हीं

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

अध्याय ८३

श्लोक 45

अप्सरोगणगन्धर्वैर् आकीर्णेन विराजता विमानेन दिवः पृष्ठम् आयाति स्म निषेवित धर्मक्षये राजराज्यम् आप्नोतीह न संशयः

apsarogaṇagandharvair ākīrṇena virājatā vimānena divaḥ pṛṣṭham āyāti sma niṣevita dharmakṣaye rājarājyam āpnotīha na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्त्वोंके अन्तर्गत प्राणियोंकी व्यवस्थिति होती है। इन तत्त्वोंका प्रत्याख्यान कर देनेपर किसी प्रकार कार्यकी उत्पत्ति नहीं हो सकती। इसीलिये वे परिमित (पृथ्वीसे वायुतक) तत्त्व कार्यात्मक कहे जाते हैं तथा महत्तत्त्व आदि भेद कारणात्मक हैं। इस प्रकार विभागपूर्वक पृथ्वीसे आच्छादित मण्डल, सातों द्वीपों और सातों समुद्रोंका यथार्थरूपसे गणनासहित विस्तार एवं मण्डल तथा परिमाणमें एकदेशी प्रधान तत्त्वका इसे विश्वरूप

English

Here ends the eiylitif-third chapter describintj the yift of hills (i.ti., heaps of tjrain).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 83
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.