Matsya Purana· Matsya Purāṇa
85
अध्याय 85 / 176

Adhyaya 85

9 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ9 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८५

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ८५ अतः परं प्रवक्ष्यामि गुडपर्वतमुत्तमम् यत्प्रदानान्नरः स्वर्गम् आप्नोति सुरपूजितम्

matsya-purāṇa 85 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi guḍaparvatamuttamam yatpradānānnaraḥ svargam āpnoti surapūjitam

हिन्दी अर्थ

देवा ये वै ह्यतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च। तस्माद्वै साम्प्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम् सूतजी कहते हैं-ऋषियो! इसके बाद अब मैं सूर्य और चन्द्रमाकी गतिका वर्णन कर रहा हूँ। ये सूर्य और चन्द्रमा सातों द्वीपों एवं सातों समुद्रोंके विस्तारको तथा समग्र भूतलके अर्धभागको और उसके बाहरके

English

iSiv-a said: — I now relate to you about the gift of the mountain of molasses, the donor of which, honoured by the Uevas, remains in heaven.— 1.

अध्याय ८५

श्लोक 2

उत्तमो दशभिर्भारैर् मध्यमः पञ्चभिर्मतः त्रिभिर्भारैः कनिष्ठः स्यात् तदर्धेनाल्पवित्तवान्

uttamo daśabhirbhārair madhyamaḥ pañcabhirmataḥ tribhirbhāraiḥ kaniṣṭhaḥ syāt tadardhenālpavittavān

हिन्दी अर्थ

अन्य प्रदेशोंको ये अपने प्रकाशसे उद्धासित करते हैं। ये विश्वकी अन्तिम सीमातक प्रकाश फैलाते हैं। तुलना परिभ्रमणके प्रमाणको लेकर ही विद्वान् लोग आकाशको करते हैं। सूर्य सामान्यतः तीनों लोकोंमें शीघ्रतापूर्वक भ्रमण करते हैं। 'अब्' धातु रक्षण और प्रकाशार्थक है। प्रकाश फैलाने तथा प्राणियोंकी रक्षा करनेके कारण सूर्यको 'रवि' कहा जाता है। पुनः सूर्य और चन्द्रमाका प्रमाण बतला रहा हुँ। महनीय होनेके कारण पृथ्वीके लिये 'मही' शब्दका प्रयोग किया जाता है। अब भारतवर्षका तथा सूर्य-मण्डलके व्यासका परिमाण योजनोंमें बतला रहा हूँ, उसे सुनिये। सूर्य-मण्डलका परिमाण नौ हजार योजन है। इस मण्डलमें परिणाह (घेरा)

English

The mount of 50 maiinds (10 bharas) of molasses is the first best, of 25 raaunds (5 bhfiras) the second best, and of 15 maunds (3 bh&ras) the last best. The poor may make it of 7| maunds even. — 2,

अध्याय ८५

श्लोक 3

तद्वदामन्त्रणं पूजां हेमवृक्षसुरार्चनम् विष्कम्भपर्वतांस्तद्वत् सरांसि वनदेवताः

tadvadāmantraṇaṃ pūjāṃ hemavṛkṣasurārcanam viṣkambhaparvatāṃstadvat sarāṃsi vanadevatāḥ

हिन्दी अर्थ

विस्तारसे तिगुना अर्थात् सत्ताईस हजार योजन है व्यास और मण्डलकी दृष्टिसे भी सूर्यसे चन्द्रमा बहुत छोटे हैं। पुनः सातों द्वीपों और समुद्रोंसहित पृथ्वीमण्डलके विस्तारका प्रमाण, जिन्हें विद्वानोंने पुराणोंमें बतलाया है, (योजनोंकी संख्यामें) बतला रहा हूँ

English

The invocation, worehip, the golden tree, the worship of the Devas, the four corner mounts (viskambha), the ponds, the forest, the Devas, and the sacrifice, the keeping up of the night and the Lokapalas and the preli-

अध्याय ८५

श्लोक 4

होमजागरणं तद्वल् लोकपालाधिवासनम् धान्यपर्वतवत् कुर्याद् इमं मन्त्रमुदीरयेत्

homajāgaraṇaṃ tadval lokapālādhivāsanam dhānyaparvatavat kuryād imaṃ mantramudīrayet

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें जो पुराणोंके ज्ञाता हो चुके हैं, वे भी आजकलके पुराणोंके तुल्य ही थे। पूर्वकालके विद्वान् एवं आधुनिक विद्वान्-दोनोंके मत इस विषयमें समान हैं। अतः वर्तमानकालिक दिद्वानोंक अनुसार भूतलका परिमाण बतला रहा हूँ। आधुनिक विद्वानोंने दिव्यलोककी स्थितिको भी पृथ्वीमण्डलके बराबर ही माना है। समूची शतार्थकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता॥ १२ पृथ्वी पचास करोड़ योजनोंमें विस्तृत मानी गयी है।

English

TEE MAT8YA PORAEAM.

अध्याय ८५

श्लोक 5

यथा देवेषु विश्वात्मा प्रवरो ऽयं जनार्दनः सामवेदस्तु वेदानां महादेवस्तु योगिनाम्

yathā deveṣu viśvātmā pravaro 'yaṃ janārdanaḥ sāmavedastu vedānāṃ mahādevastu yoginām

हिन्दी अर्थ

१. इस अध्यायके सभी श्लोक वायुपु० ५०। ५६-१६९ (किसी प्रतिमें ५१। १-११३) तथा ब्रह्माण्डपुराणसे सर्वांशमें मिल जाते हैं। उनके श्लोक विशेष शुद्ध हैं।

English

minary ceremonies, all these onld be done according to the rituals con* nected with the mount of grain, and the foIlo;ji7ing mantras should lie pronounced: — 3-4..

अध्याय ८५

श्लोक 6

प्रणवः सर्वमन्त्राणां नारीणां पार्वती यथा तथा रसानां प्रवरः सदैवेक्षुरसो मतः

praṇavaḥ sarvamantrāṇāṃ nārīṇāṃ pārvatī yathā tathā rasānāṃ pravaraḥ sadaivekṣuraso mataḥ

हिन्दी अर्थ

२. यहाँ 'विद्वांसो ह वै देवाः’ के अनुसार विद्वान् ही देवता हँ । मेरोर्मध्यात् प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता तथा शतसहस्त्राणामेकोननवतिं पुनः। पञ्चाशच्च सहस्त्राणि पृथिव्याः स तु विस्तरः

English

' As Viu is supreme among the Devas, the S&maveda among the Vedas, Lord Mahftdeva among the yogis, the sacred Ont among the mantras, tho Goddess Purvati among the ladies; similarly, the sugarcane juice is superior to all.' — 5-6.

अध्याय ८५

श्लोक 7

मम तस्मात्परां लक्ष्मीं गुडपर्वत देहि वै यस्मात्सौभाग्यदायिन्या भ्राता त्वं गुडपर्वत निवासश्चापि पार्वत्यास् तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे

mama tasmātparāṃ lakṣmīṃ guḍaparvata dehi vai yasmātsaubhāgyadāyinyā bhrātā tvaṃ guḍaparvata nivāsaścāpi pārvatyās tasmācchāntiṃ prayaccha me

हिन्दी अर्थ

तिस्त्रः कोट्यस्तु विस्तारात्संख्यातास्तु चतुर्दिशम् गणितं योजनानां तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः

English

' Therefore, 0 mountain of molasses, give me unbounded wealth; you are the brother of the Goddess Parvati (the giver) of goodluck, and the abode of P therefore grant me peace.' — 7.'

अध्याय ८५

श्लोक 8

अनेन विधिना यस्तु दद्याद्गुडमयं गिरिम् पूज्यमानः स गन्धर्वैर् गौरीलोके महीयते

anena vidhinā yastu dadyādguḍamayaṃ girim pūjyamānaḥ sa gandharvair gaurīloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

तथा शतसहस्त्राणां सपतत्रिंशाधिकास्तु ताः। इत्येतद्वै प्रसंख्यातं पृथिव्यन्तरमण्डलम् तारकासंनिवेशस्य दिवि यावत्तु मण्डलम्। पर्यासः संनिवेशस्य भूमेस्तावत्तु मण्डलम् सप्तानामपि लोकानामेतन्मानं प्रकीर्तितम्

English

One who gives away the mount of molasses in this way, goes to the region of Parvati and is honoured by the Gandharvfis. — 8. After seven Kalpas, lie bec-onies the sovereign of the seven Dvipas- He remains also al ivays healthy ami never gets rtefeat from his enemies. — 0.

अध्याय ८५

श्लोक 9

ततः कल्पशतान्ते तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत् आयुरारोग्यसम्पन्नः शत्रुभिश्चापराजितः

tataḥ kalpaśatānte tu saptadvīpādhipo bhavet āyurārogyasampannaḥ śatrubhiścāparājitaḥ

हिन्दी अर्थ

मानसोत्तरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम् स्थिता धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च। लोकपालोपरिष्टात् तु सर्वतो दक्षिणायने

English

Here ends the eighty- fifth chapter dealing trilh the description of the gift of the mount of molasses.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 85
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.