Matsya Purana· Matsya Purāṇa
95
अध्याय 95 / 176

Adhyaya 95

38 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ38 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९५

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ९५ भगवन्भूतभव्येश तथान्यदपि यच्छ्रुतम् भुक्तिमुक्तिफलायालं तत्पुनर् वक्तुमर्हसि

matsya-purāṇa 95 bhagavanbhūtabhavyeśa tathānyadapi yacchrutam bhuktimuktiphalāyālaṃ tatpunar vaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

डाले गये। इस प्रकार देवराज इन्द्रके शत्रुओंद्वारा विध्वस्त किया हुआ जगत् ऐसा लगने लगा, जैसे टिड्डीदलोंद्वारा रभिद्रुतं सस्यमिवालिवृन्हैः॥ ५० नष्ट की हुई अन्नकी फसल हो॥ ३७--५०॥

English

Ndrada said:—0 Lord, presiding over the Past and the Future! pray tell me about some other ordinance that may be the giver of happiness and emancipation. — 1.

अध्याय ९५

श्लोक 2

एवमुक्तो ऽब्रवीच्छम्भुर् अयं वाङ्मयपारगः मत्समस्तपसा ब्रह्मन् पुराणश्रुतिविस्तरैः

evamukto 'bravīcchambhur ayaṃ vāṅmayapāragaḥ matsamastapasā brahman purāṇaśrutivistaraiḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे त्रिपुरोपाख्याने दुःस्वप्नदर्शनं नामैकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके त्रिपुरोपाख्यानमें दुःस्वप्र-दर्शन नामक एक सौ इकतीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Hearing the above words of the sage, Lord iva, the knower of all things, understood the inelimition of Narada, and said: NSrada! this sacred bull, wlio is my prijicipal attendant and who has become unified with me on account of his a.sceticism and knowledge of the lruti and the Pur/inas, will explain to you the rituals connected with my ordinance (Maherfvara Dharina)."— 2-3.

अध्याय ९५

श्लोक 3

धर्मो ऽयं वृषरूपेण नन्दी नाम गणाधिपः धर्मान्माहेश्वरान् वक्ष्यत् यतःप्रभृति नारद

dharmo 'yaṃ vṛṣarūpeṇa nandī nāma gaṇādhipaḥ dharmānmāheśvarān vakṣyat yataḥprabhṛti nārada

हिन्दी अर्थ

त्रिपुरवासी हैत्योंका अत्याचार, देवताओंका ब्रह्माकी शरणमें जाना और ब्रह्मासहित शिवजीके पास जाकर उनकी स्तुति करना लोकेषूत्साद्यमानेषु तपोधनवनेषु च त्रैलोक्ये भयसम्मूढे तमोऽन्धत्वमुपागते

English

Lord Matsya sail: — Having said.so, that Lord of the God of gods, vanishod then and tlicve. Xarada also, being anxious to hear, asked Nandikeivaia thu<: - O Nandi keiivara, thou hast been ordered by iva, therefore, t(dl me tlie dhetvaril vrata. — 4.

अध्याय ९५

श्लोक 4

इत्युक्त्वा देवदेवेशस् तत्रैवान्तरधीयत नारदो ऽपि हि शुश्रूषुर् अपृच्छन्नन्दिकेश्वरम् आदिष्टस्त्वं शिवेनेह वद माहेश्वरं व्रतम्

ityuktvā devadeveśas tatraivāntaradhīyata nārado 'pi hi śuśrūṣur apṛcchannandikeśvaram ādiṣṭastvaṃ śiveneha vada māheśvaraṃ vratam

हिन्दी अर्थ

भीताः शरणमाजम्मुर्ब्रह्माणं प्रपितामहम् ते तं स्वर्णोत्पलासीनं ब्रह्माणं समुपागताः। नेमुरूचुश्च सहिताः पञ्चास्यं चतुराननम्

English

Nandikesvara saiti: — Hour with jittontion, O Bnlhmana! I shall tell you the Mihojlvaia vr ila. It is well-known in all the three worlds by the name of fjiva (JhatJirdasii.— o.

अध्याय ९५

श्लोक 5

शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् वक्ष्ये माहेश्वरं व्रतम् त्रिषु लोकेषु विख्याता नाम्ना शिवचतुर्दशी

śṛṇuṣvāvahito brahman vakṣye māheśvaraṃ vratam triṣu lokeṣu vikhyātā nāmnā śivacaturdaśī

हिन्दी अर्थ

देववेश्मप्रभङ्गाश्च आश्रमभ्रंशनानि च। दानवैर्लोभमोहान्धैः क्रियन्ते च भ्रमन्ति च सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! त्रिपुरनिवासी दानवोंका शील तो भ्रष्ट ही हो गया था, उनमें दुष्टता भी कूट- कूरकर भर गयी थी। उन दुरात्माओंने लोकों एवं तपोवनोंका विनाश करना आरम्भ किया। वे आकाशमें जाकर सिंहनाद करते, जिसे सुनकर सारे जीव-जन्तु भयभीत हो जाते थे। इस प्रकार जब सारी त्रिलोकी भयके कारण किंकर्तव्यविमूढ़ हो गयी और सर्वत्र अन्धकार- सा छा गया, तब भयसे डरे हुए आदित्य, वसु, साध्य,

English

In the montli nf M/irgajlira, on tiic Lhirloenth day of the bright fort- night, the devotee slmuld take his meals once a!id pray to iva with this SaAkalpa mantra, ''Ofm-d of all the Deities! I take refuge in Thee. To-morrow, the Chaturdasji day, I shall observe a complete fast, without eating anything, and worship Siva. I shall also giveaway a bull, made of gold, and then take my meals the next day. ' — d-7.

अध्याय ९५

श्लोक 6

मार्गशीर्षत्रयोदश्यां सितायामेकभोजनः प्रार्थयेद्देवदेवेशं त्वामहं शरणं गतः

mārgaśīrṣatrayodaśyāṃ sitāyāmekabhojanaḥ prārthayeddevadeveśaṃ tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

पितृ-गण और मरुद्रण-ये सभी संगठित होकर प्रपितामह ब्रह्माकी शरणमें पहुँचे। वहाँ पञ्चमुख ब्रह्मा स्वर्णमय कमलासनपर आसीन थे। ये देवगण उनके निकट जाकर उन्हें नमस्कार कर (दानवोंके अत्याचारका) वर्णन करने लगे--' निष्पाप पितामह! त्रिपुरनिवासी दानव आपके ही वरदानसे सुरक्षित होकर हमलोगोंको सेवकोंकी तरह कष्ट दे रहे हैं, अतः आप उन्हें मना कीजिये। पितामह! जैसे बादलोंके उमड़नेपर हंस और सिंहकी

English

Having inad(! this Safikalpa, the devotee should go to bed and then rise early on the next morning and worship rfiva along with His Consort (UiTUiJ, with white lotus llowors, sandal, etc.— 8.

अध्याय ९५

श्लोक 7

चतुर्दश्यां निराहारः सम्यगभ्यर्च्य शंकरम् सुवर्णवृषभं दत्त्वा भोक्ष्यामि च परे ऽहनि

caturdaśyāṃ nirāhāraḥ samyagabhyarcya śaṃkaram suvarṇavṛṣabhaṃ dattvā bhokṣyāmi ca pare 'hani

हिन्दी अर्थ

दहाड़से मृग भयभीत होकर भागने लगते हैं, उसी प्रकार दानवोंके भयसे हमलोग इधर-उधर लुक-छिप रहे हैं। पापरहित ब्रह्मन्! यहाँतक कि दानवोंद्वारा खदेड़े जानेके कारण हमलोगोंको अपने पुत्रों तथा पल्नियोंके नामतक भूल गये हैं। लोभ एवं मोहसे अंधे हुए दानवगण देवताओंके निवासस्थानोंको तोड़ते- फोडते तथा ऋषियोंके आश्रमोंको विध्वस्त करते हुए यदि न त्रायसे लोकं दानवैर्विद्रुतं द्रुतम्। धर्षेणानेन निर्देवं निर्मनुष्याश्रमं जगत्

English

(l) Tho feot shouM ho worshipped, after recitiug *.Siviya namah.' (2)

अध्याय ९५

श्लोक 8

एवं नियमकृत्सुप्त्वा प्रातरुत्थाय मानवः कृतस्नानजपःपश्चाद् उमया सह शंकरम् पूजयेत्कमलैः शुभ्रैर् गन्धमाल्यानुलेपनैः

evaṃ niyamakṛtsuptvā prātarutthāya mānavaḥ kṛtasnānajapaḥpaścād umayā saha śaṃkaram pūjayetkamalaiḥ śubhrair gandhamālyānulepanaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्याह त्रिदशान् सेन्द्रानिन्दुतुल्याननः प्रभुः एकेघुपातमोक्षेण हन्तव्यं नेषुवृष्टिभिः

English

the head, after rocitini; Sarv&tmaue n.iinah. (S) tho eyes, after reciting

अध्याय ९५

श्लोक 9

पादौ नमः शिवायेति शिरः सर्वात्मने नमः त्रिनेत्रायेति नेत्राणि ललाटं हरये नमः

pādau namaḥ śivāyeti śiraḥ sarvātmane namaḥ trinetrāyeti netrāṇi lalāṭaṃ haraye namaḥ

हिन्दी अर्थ

एकं मुक्त्वा महादेवं महेशानं प्रजापतिम् याचामः सहिता देवं त्रिपुरं स हनिष्यति कृतः पुराणां विष्कम्भो योजनानां शतं शतम्।

English

WtPlW : ' Triiiotnij'a naoiah.' (4; tho forehead, after reciting * Uaraye namafci.'

अध्याय ९५

श्लोक 10

मुखमिन्दुमुखायेति श्रीकण्ठायेति कंधराम् सद्योजाताय कर्णौ तु वामदेवाय वै भुजौ

mukhamindumukhāyeti śrīkaṇṭhāyeti kaṃdharām sadyojātāya karṇau tu vāmadevāya vai bhujau

हिन्दी अर्थ

ततो देवैश्च सम्प्रोक्तो यास्याम इति दुःखितैः । पितामहश्च तैः सार्ध भवसंसदमागतः अग्निवर्णमजं देवमग्निकुण्डनिभेक्षणम्। अग्न्यादित्यसहस्त्राभमग्िवर्णविभूषितम्

English

(5) the mouth, after reciting ' Indumukhfiya naraah,' (6) the throat after reciting

अध्याय ९५

श्लोक 11

अघोरहृदयायेति हृदयं चाभिपूजयेत् स्तनौ तत्पुरुषायेति तथेशानाय चोदरम्

aghorahṛdayāyeti hṛdayaṃ cābhipūjayet stanau tatpuruṣāyeti tatheśānāya codaram

हिन्दी अर्थ

आगम्य तमजं देवमथ तं नीललोहितम् घूम रहे हैं। यदि आप शीघ्र ही दानवोंद्वारा विध्वंस किये जाते हुए लोककी रक्षा नहीं करेंगे तो सारा जगत् देवता, मनुष्य और आश्रमसे रहित हो जायगा' जब देवताओंने पद्मयोनि ब्रह्मासे इस प्रकार निवेदन किया, तब चन्द्रमाके समान गौरवर्ण मुखवाले सामर्थ्यशाली ब्रह्मने इन्द्रादि देवताओंसे कहा--' बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ देवगण! मैंने मयको जो वर दिया था, उसका यह अन्त समय

English

iW»sni TC *srikunthdya nauiali.' (7) llte oars, after reciting 'Sadyojfttiya namah.' (8) tho anus, after reciting • VAmadev&ya namah.' (9) tho heart, after

अध्याय ९५

श्लोक 12

पार्श्वौ चानन्तधर्माय ज्ञानभूताय वै कटिम् ऊरू चानन्तवैराग्यसिंहायेत्यभिपूजयेत्

pārśvau cānantadharmāya jñānabhūtāya vai kaṭim ūrū cānantavairāgyasiṃhāyetyabhipūjayet

हिन्दी अर्थ

आ पहुँचा है, जिसे मैंने पहले ही उन लोगोंसे कह दिया था। श्रेष्ठ देवताओ! उनका निवासस्थान वह त्रिपुर तो एक ही बाणके प्रहारसे नष्ट हो जानेवाला है। उसपर बाण-वृष्टिको आवश्यकता नहीं है, किंतु श्रेष्ठ देवगण! मैं यहाँ तुमलोगोंमेंसे किसीको भी ऐसा नहीं देख रहा हूँ, जो एक ही बाणके आघातसे दानवोंसहित त्रिपुरको नष्ट कर सके। देवाधिदेव प्रजापति शङ्करके अतिरिक्त अन्य कोई अल्प पराक्रमी वीर एक ही बाणसे त्रिपुरका

English

reciting W ' Aghorahridayaya namah.' (10 1 the breasts, after reciting

अध्याय ९५

श्लोक 13

अनन्तैश्वर्यनाथाय जानुनी चार्चयेद्बुधः प्रधानाय नमो जङ्घे गुल्फौ व्योमात्मने नमः

anantaiśvaryanāthāya jānunī cārcayedbudhaḥ pradhānāya namo jaṅghe gulphau vyomātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

विनाश नहीं कर सकता। इसलिये यदि तुमलोग तथा अन्यान्य देवगण भी एक साथ होकर दक्ष-यज्ञके विध्वंसक भगवान् शङ्करके पास चलकर उनसे याचना करें तो वे त्रिपुरका विनाश कर देंगे। इन पुरोंका विष्कम्भ सौ-सौ योजनोंका बना हुआ है, अत: पुष्य नक्षत्रके योगमें जब ये तीनों एक साथ सम्मिलित होंगे, उसी क्षण भगवान् शङ्कर एक ही बाणके आघातसे इसका विध्वंस कर सकते हैं।' यह सुनकर दुःखित देवताओंने कहा कि “हमलोग चलेंगे।' तब ब्रह्मा उन्हें साथ लेकर शङ्करजीकी सभामें आये। वहाँ उन्होंने देखा कि भूत एवं भविष्यके स्वामी तथा गिरिपर शयन करनेवाले त्रिशूलपाणि शङ्कर पार्वतीदेवी तथा महात्मा नन्दीके साथ विराजमान हैं । उन

English

WMJWW »ni; 'Tatpuni.sAya namah.' (ll) the stomach, after reciting 4WHU| 'IsBnftya (12) the ribs, after reciting * Auantadharinfiya iiauiah.* (18) the waist, after reciting nn: • JfiAnabhutfiya namah/ (U) the thighs, after reciting

अध्याय ९५

श्लोक 14

व्योमकेशात्मरूपाय केशान्पृष्ठं च पूजयेत् नमः पुष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै पार्वतीं चापि पूजयेत्

vyomakeśātmarūpāya keśānpṛṣṭhaṃ ca pūjayet namaḥ puṣṭyai namastuṣṭyai pārvatīṃ cāpi pūjayet

हिन्दी अर्थ

अजन्मा महादेवके शरीरका वर्ण अग्निके समान उद्दीप् था। उनके नेत्र अग्निकुण्डके सदृश लाल थे। उनके शरीरसे सहस्रों अग्नियों और सूर्योके समान प्रभा छिटक रही थी। वे अग्निके-से रंगवाली विभूतिसे विभूषित थे। उनके ललाटपर बालचन्द्र शोभा पा रहा था और मुख (पूर्णिमाके) चन्द्रमासे भी अधिक सुन्दर दीख रहा था। तब देवगण उन अजन्मा नीललोहित महादेवके

English

* Ananta Vairigyasiiihdya namah/ (15 the knees should bo worshipped, after reciting H; 'AiKUitaiavaryan&thfiya namah/ (16) the legs, after reciting vmm «

अध्याय ९५

श्लोक 15

ततस्तु वृषभं हैमम् उदकुम्भसमन्वितम् शुक्लमाल्याम्बरधरं पञ्चरत्नसमन्वितम् भक्ष्यैर्नानाविधैर्युक्तं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

tatastu vṛṣabhaṃ haimam udakumbhasamanvitam śuklamālyāmbaradharaṃ pañcaratnasamanvitam bhakṣyairnānāvidhairyuktaṃ brāhmaṇāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

शम्भुकी इस प्रकार स्तुति करने लगे- महादेवाय भीमाय त्र्यम्बकाय च शान्तये। नीलग्रीवाय भीमाय वेधसे वेधसा स्तुते।

English

' PradhAndya namalb* (17) tho ankles, after reciting * Vyom&tmane nama. (18) the hair, after reciting W: * VyomakesAtmarApiya namah.' (18) the

अध्याय ९५

श्लोक 16

प्रीयतां देवदेवो ऽत्र सद्योजातः पिनाकधृक् ततो विप्रान्समाहूय तर्पयेद्भक्तितः शुभान् पृषदाज्यं च संप्राश्य स्वपेद्भूमावुदङ्मुखः

prīyatāṃ devadevo 'tra sadyojātaḥ pinākadhṛk tato viprānsamāhūya tarpayedbhaktitaḥ śubhān pṛṣadājyaṃ ca saṃprāśya svapedbhūmāvudaṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

कुमारशत्रुनिघ्नाय कुमारजनकाय च उरगाय त्रिनेत्राय हिरण्यवसुरेतसे।

English

bMk, ttbw Molting Jff 'Putyal n»ui»b*' («*) 5» 'Tntyoyi

अध्याय ९५

श्लोक 17

पञ्चदश्यां च सम्पूज्य विप्रान्भुञ्जीत वाग्यतः तद्वत्कृष्णचतुर्दश्याम् एतत्सर्वं समाचरेत्

pañcadaśyāṃ ca sampūjya viprānbhuñjīta vāgyataḥ tadvatkṛṣṇacaturdaśyām etatsarvaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

अचिन्त्यायाम्बिकाभर्त्रे सर्वदेवस्तुताय च वृषध्वजाय मुण्डाय जटिने ब्रह्मचारिणे। तप्यमानाय सलिले ब्रह्मण्यायाजिताय च

English

Then the devotee should give to the Br&liuianas. a golden bull, along with a pitcher, full of water, white garment.s, Par diuratna, various kinds of eatables, — 14. Really good Bnihinanas should be invited and well-fed, after which curd mixed with clarified butter, saved from the sacrificial offerings, should be taken by the devotee, whosliould sleep on the ground, with bis head towards the north. On the full moon-day, he should feed the Brkbmanas end then take his own meals in silence. Similarly, he should do on the fourteenth day of the dark fortnight.*— 15-10.

अध्याय ९५

श्लोक 18

चतुर्दशीषु सर्वासु कुर्यात्पूर्ववदर्चनम् ये तु मासे विशेषाः स्युस् तान्निबोध क्रमादिह

caturdaśīṣu sarvāsu kuryātpūrvavadarcanam ye tu māse viśeṣāḥ syus tānnibodha kramādiha

हिन्दी अर्थ

अभिगम्याय काम्याय स्तुत्यायार्च्याय सर्वदा। देबताओंने कहा-- भगवन्! आप भव-सृष्टिके उत्पादक और पालक, शर्व प्रलयकालमें सबके संहारक, रुद्र-समस्त प्राणियोंके प्राणस्वरूप, वरद--वरप्रदाता, पशुपति समस्त जीवोंके स्वामी, उग्र--बहुत ऊँचे,

English

The worship should be performed in the same way all the four- teenth days of each fortnight of every month. Now the especial mantras to be recited in each month will he explained. — 17.

अध्याय ९५

श्लोक 19

मार्गशीर्षादिमासेषु क्रमादेतदुदीरयेत् शंकराय नमस्ते ऽस्तु नमस्ते करवीरक

mārgaśīrṣādimāseṣu kramādetadudīrayet śaṃkarāya namaste 'stu namaste karavīraka

हिन्दी अर्थ

एकादश रुद्रोमेंसे एक और कपर्दी -जटाजूटधारी हैं, आपको नमस्कार है । आप महादेव--देवताओंके भी पूज्य, भीम-- भयंकर, त्र्यम्बक --त्रिनेत्रधारी, एकादश रुद्रोंमें भयके विनाशक और अन्धकघाती-अन्धकासुरके वधकर्ताको प्रणाम है । नीलग्रीब--ग्रीवामें नील चिह्न धारण करनेवाले, भीम भयदायक, वेधा: -- ब्रह्मस्वरूप, वेधसा स्तुतः--ब्रह्माजीके द्वारा स्तुत, कुमारशत्रुनिघ्न-कुमार कार्तिकेयके शत्रुओंको मारनेवाले, कुमारजनक-- स्वामी कार्तिकके पिता, विलोहित--लाल रंगवाले, धूम्र धूम्रवर्ण, बर--जगतूको ढकनेवाले, क्रथन--प्रलयकारी,

English

Commencing with the month of Margiulira, tin* mantras hereafter mentioned ahouhl be pronounced one by one: — (1) Sankaniya namal.i, (2) Karaviraknya naniah, 1Vyainvak;iya iiamah, (4; Maliesvaniya iiainah, (5) MahAdevuya nauiah, (ti-.Sthanavt* nainati, 7 ra.4npataye luiruah, i8) NAthaya nainah, Sarnbhave ininial.i, iPn Nuuinste Paranninunda, (ll) Nftmali Somardhadh;iriiy'. Blnniaya natnali. I am at Thy Mercy. These immos.should bo reoOeil ono by one, #'ach niorjlli, IVoni M;irgajfira. The devotee should as iVasana, ' I) uriii(\ (.••/vv-dung, (3i milk, (4) cunls, io.ciarified butter, -b. wat('r nnxctl with ku«<i-grass, (7) panchagavya, (8: w<joda['pIo vbacb, caiuphur, agarii, (11) barley, (12) black-sesamian, on the Chaturdasi of each month. -- 18-22. .Vote.— The mantras to ix- rrciicd in tsvolvo inuiilhs. wiili AgratiAyaiia, are

अध्याय ९५

श्लोक 20

त्र्यम्बकाय नमस्ते ऽस्तु महेश्वरमतः परम् नमस्ते ऽस्तु महादेव स्थाणवे च ततः परम्

tryambakāya namaste 'stu maheśvaramataḥ param namaste 'stu mahādeva sthāṇave ca tataḥ param

हिन्दी अर्थ

दिव्यशायी-दिव्य समाधिमें लीन रहनेवाले, उरग आदि धनके उद्म-स्थान,अचिन्त्य- अतर्क्य, अम्बिकाभर्ता-पार्वतीपति, सर्वदेवस्तुत- सम्पूर्ण देवोंद्वारा स्तुत, वृषध्वज--बैल-चिहसे युक्त ध्वजावाले, मुण्ड-मुण्डधारी, जटी-जटाधारी, ब्रह्मचारी

English

giveu below

अध्याय ९५

श्लोक 21

नमः पशुपते नाथ नमस्ते शम्भवे पुनः नमस्ते परमानन्द नमः सोमार्धधारिणे

namaḥ paśupate nātha namaste śambhave punaḥ namaste paramānanda namaḥ somārdhadhāriṇe

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्यसम्पन्न, सलिले तप्यमान-जलमें तपस्या करनेवाले, ब्रह्मण्य-ब्राह्मण-भक्त, अजित- अजेय, विश्वात्मा-विश्वके आत्मस्वरूप, विश्वसृकू्-विश्वके स्रष्टा, विश्वमावृत्य तिष्ठते-संसारमें व्याप्त रहनेवाले, योग्य, काम्य अत्यन्त सुन्दर, स्तुत्य--स्तवन करनेयोग्य, दया करनेवाले और यन्मनोगतं नित्यं दिशते-मनको अभिलाषा पूर्ण करनेवालेको अभिवादन है

English

(1) ainw Hfl; ".Sulut'vMioii to >atukara. I laka refuge in Tbee." This should ho proixiunt-od in tin* in-jiith «)i Martasira (2) WP •'.Salutation i.o Karaviraka. 1 take refuge in

अध्याय ९५

श्लोक 22

नमो भीमाय इत्येवं त्वामहं शरणं गतः गोमूत्रं गोमूयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

namo bhīmāya ityevaṃ tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ gomūtraṃ gomūyaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे त्रिपुरदाहे ब्रह्मादिसर्वदेवकृतमहेश्वरस्तवो नाम द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके त्रिपुरदाह-प्रसङ्गमें ब्रह्मादि-सर्वदेवकृत महेश्वरस्तव नामक एक सौ बत्तीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Thee," This should b«" jirououiu;ed in tin.- inuiilh <jf Pansa.

अध्याय ९५

श्लोक 23

पञ्चगव्यं ततो बिल्वं कर्पूरं चागुरुं यवाः तिलाः कृष्णाश्च विधिवत् प्राशनं क्रमशः स्मृतम् प्रतिमासं चतुर्दश्योर् एकैकं प्राशनं स्मृतम्

pañcagavyaṃ tato bilvaṃ karpūraṃ cāguruṃ yavāḥ tilāḥ kṛṣṇāśca vidhivat prāśanaṃ kramaśaḥ smṛtam pratimāsaṃ caturdaśyor ekaikaṃ prāśanaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

पाशुपत-शैवागमानुसार जीवमात्र पाशबद्ध होनेसे पशु और पाशयुक्त शिव पशुपति कहे गये हैं। त्रिपुर-विध्वंसार्थ शिवजीके विचित्र रथका निर्माण और ब्रह्माद्यैः स्तूयमानस्तु देवैर्देवो महेश्वरः। प्रजापतिमुवाचेदं देवानां क्क भयं महत्

English

(3) w. '• ro rryaiutaUa; in MAglia." 14) 4|)l«W.ra VKPf Malu*»var:i; in PhAlguna."

अध्याय ९५

श्लोक 24

मन्दारमालतीभिश्च तथा धत्तूरकैरपि सिन्दुवारैरशोकैश्च मल्लिकाभिश्च पाटलैः

mandāramālatībhiśca tathā dhattūrakairapi sinduvārairaśokaiśca mallikābhiśca pāṭalaiḥ

हिन्दी अर्थ

भो देवाः स्वागतं वोऽस्तु ब्रूत यद् वो मनोगतम्। तावदेव प्रयच्छामि नास्त्यदेयं मया हि वः युष्माकं नितरां शं वै कर्ताहं विबुधर्षभाः । चरामि महदत्युग्रं यच्यापि परमं तपः

English

(5* WP Wi *171: •• To MaliAdova: in Uliaitra."

अध्याय ९५

श्लोक 25

अर्कपुष्पैः कदम्बैश्च शतपत्त्र्या तथोत्पलैः एकैकेन चतुर्दश्योर् अर्चयेत्पार्वतीपतिम्

arkapuṣpaiḥ kadambaiśca śatapattryā tathotpalaiḥ ekaikena caturdaśyor arcayetpārvatīpatim

हिन्दी अर्थ

एवमुक्तास्तु देवेन प्रेम्णा सब्रह्मकाः सुराः। रुद्रमाहुर्महाभागं भागार्हाः सर्वं एव ते बाधन्तेऽस्मान् महादेव प्रेष्यमस्वामिनं यथा ऐरावताद्यापहता देवतानां महेश्वर १०

English

(C)?!nr iit«t »i7t: •' To Stlifinu; in Vai.-'aLliu." (7) ait«? «w: •* To J';isiip?4ti; in.lyaistha."

अध्याय ९५

श्लोक 26

पुनश्च कार्त्तिके मासे प्राप्ते संतर्पयेद्द्विजान् अन्नैर् नानाविधैर् भक्ष्यैर् वस्त्रमाल्यविभूषणैः

punaśca kārttike māse prāpte saṃtarpayeddvijān annair nānāvidhair bhakṣyair vastramālyavibhūṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं- ऋषियो! ब्रह्मा आदि महेश्वरने प्रजापति ब्रह्मासे यह कहा--' अरे! आप

English

(8) W- -To.ViUha; 111 Asaija. ■

अध्याय ९५

श्लोक 27

कृत्वा नीलवृषोत्सर्गं श्रुत्युक्तविधिना नरः उमामहेश्वरं हैमं वृषभं च गवा सह

kṛtvā nīlavṛṣotsargaṃ śrutyuktavidhinā naraḥ umāmaheśvaraṃ haimaṃ vṛṣabhaṃ ca gavā saha

हिन्दी अर्थ

आपलोगोंका स्वागत है। आपलोगोंके मनमें जो अभिलाषा हो, उसे कहिये। मैं उसे अवश्य प्रदान करूँगा; क्योंकि आपलोगोंके लिये मुझे कुछ भी अदेय नहीं है। श्रेष्ठ देवगण! मैं सदा आपलोगोंका कल्याण ही करता रहता हूँ। यहाँतक कि जो महान्, अत्यन्त उग्र एवं घोर तप करता हूँ, वह भी आपलोगोंके लिये ही करता हुँ। जो आपलोगोंसे विद्वेष करते हैं, वे मेरे भी घोर शत्रु हैं। इसलिये जो आपलोगोंको कष्ट देनेवाले हैं, वे कितने ही घोर पराक्रमी क्यों न हों, मुझें उनका अन्त और आपका श्रेयःसम्पादन करना है ।' महादेवजीद्वारा प्रेमपूर्वक इस प्रकार कहे जानेपर ब्रह्मासहित समस्त भाग्यशाली

English

(0> wj SIVV •!?!: •• To •Sainhiiii; in.SrAvana." (10) wt sren *is: '' To Paramananila; in niiadra.'*

अध्याय ९५

श्लोक 28

मुक्ताफलाष्टकयुतं सितनेत्रपटावृताम् सर्वोपस्करसंयुक्तां शय्यां दद्यात् सकुम्भकाम्

muktāphalāṣṭakayutaṃ sitanetrapaṭāvṛtām sarvopaskarasaṃyuktāṃ śayyāṃ dadyāt sakumbhakām

हिन्दी अर्थ

पराक्रमी उन असुरोंने अत्यन्त भीषण तप किया है, जिसके प्रभावसे वे हमें कष्ट दे रहे हैं। इसलिये हमलोग आपकी शरणमें आये हैं। त्रिलोचन! (आप तो जानते ही हैं) दितिका पुत्र मय स्वभावत: कलहप्रिय है। उसने ही पीले रंगके फाटकवाले उस त्रिपुर नामक दुर्गका निर्माण किया है। उस त्रिपुरदुर्गका आश्रय लेकर दानव वरदानके प्रभावसे निर्भय हो गये हैं। महादेव! वे हमलोगोंको इस प्रकार कष्ट दे रहे हैं, मानो अनाथ

English

(U) «nv«RY: **ToSoitiardhadh in Asvina."

अध्याय ९५

श्लोक 29

ताम्रपात्रोपरि पुनः शालितण्डुलसंयुतम् स्थाप्य विप्राय शान्ताय वेदव्रतपराय च

tāmrapātropari punaḥ śālitaṇḍulasaṃyutam sthāpya viprāya śāntāya vedavrataparāya ca

हिन्दी अर्थ

नौकर हों। उन दानवोंने नन्दन आदि जितने उद्यान थे, उन सबको विनष्ट कर दिया तथा रम्भा आदि सभी श्रेष्ठ अप्सराओंका अपहरण कर लिया। महेश्वर! वे इन्द्रके आदि गजेन्द्रोंको भी छीन ले गये। इन्द्रके रथमें जुतनेवाले जो मुख्य अश्व थे, उन्हें भी वे असुर हरण कर ले गये जाताश्च दानवानां ते रथयोग्यास्तुरङ्गमाः॥ ११ और अब वे घोड़े दानवोंके रथमें जोते जाते हैं।

English

(12) ntm wi TOT «ct: " To Uhima; in KArtik u" Tlie worahip of fiva aiiould Ijo conducted I'roui tlic iiiontli of M&rga- dira oil ward, by uHeriug tbc following ilowura, luru by turn, vis.: — (1

अध्याय ९५

श्लोक 30

ज्येष्ठसामविदे देयं नवकव्रतिने क्वचित् गुणज्ञे श्रोत्रिये दद्याद् आचार्ये तत्त्ववेदिनि

jyeṣṭhasāmavide deyaṃ navakavratine kvacit guṇajñe śrotriye dadyād ācārye tattvavedini

हिन्दी अर्थ

तन्नो व्यपहतं हैत्यैः संशयो जीविते पुनः त्रिनेत्र एवमुक्तस्तु देवैः शक्रपुरोगमैः। उवाच देवान् देवेशो वरदो वृषवाहनः

English

M.-iiidSra, (2) jasmine, (3) Dbatfira, (4) Sambh&lfi (Sindulvara), (5i A4oka, (G MallikA, (7) PAtala, (8) Arka flower, (U) Kadainba, (10) lotus (atapatri), fJ 1) Kamalini (Utpala).- 23-24.

अध्याय ९५

श्लोक 31

अव्यङ्गाङ्गाय सौम्याय सदा कल्पाणकारिणे सपत्नीकाय सम्पूज्य वस्त्रमाल्यविभूषणैः

avyaṅgāṅgāya saumyāya sadā kalpāṇakāriṇe sapatnīkāya sampūjya vastramālyavibhūṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

व्यपगच्छतु वो देवा महद् दानवजं भयम्। तदहं त्रिपुरं धक्ष्ये क्रियतां यद् ब्रवीमि तत् दिग्वाससा तथोक्तास्ते सपितामहकाः सुराः। तथेत्युक्त्वा महादेवं चक्रुस्ते रथमुत्तमम् चक्रुश्चन्द्रं च सूर्य च चक्रं काञ्जनराजते। कृष्णपक्षं शुक्लपक्षं पक्षद्वयमपीश्वराः

English

Again, when the month of KArtika arrives, the Brahmanas should be ft.d with various kinds of eatables and offered garments, ornaments and garlands.— (25). Afterwards, the devotee should let loose a black bull, in conjunction witi) the Vedic rites. A golden image of Siva and Parvati sliould be made and given away to a BrAhmana, along with a bull and a cow. A bedstead, with the following things, should also be given away: Eight white pearls, sheets, pillows, and a vase, full of water.— 26-27.

अध्याय ९५

श्लोक 32

गुरौ सति गुरोर्देयं तदभावे द्विजातये न वित्तशाठ्यं कुर्वीत कुर्वन्दोषात्पतत्यधः

gurau sati gurordeyaṃ tadabhāve dvijātaye na vittaśāṭhyaṃ kurvīta kurvandoṣātpatatyadhaḥ

हिन्दी अर्थ

रथनेमिद्र्‍यं चक्कुर्देवा ब्रह्मपुरःसराः। आदिद्वयं पक्षयन्त्रं यन्त्रमेताश्च देवता: शनैश्चरस्तथा चात्र सर्वे ते देवसत्तमाः। वरूथं गगनं चक्रुश्चारुरूपं रथस्य ते

English

The images of liva and Parvat! should be placed in a copper vessel, full of rice, and then located on top of the pitcher of water, after which they should be given away to a Brahmana versed in the Vedas, observing ordinances and having a calm disposition. — 28.

अध्याय ९५

श्लोक 33

अनेन विधिना यस्तु कुर्याच्छिवचतुर्दशीम् सो ऽश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः

anena vidhinā yastu kuryācchivacaturdaśīm so 'śvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

वितस्ता च विपाशा च यमुना गण्डकी तथा सरस्वती देविका च तथा च सरयूरपि। धृतराष्ट्राश्न ये नागास्ते च रशम्यात्मकाः कृता: । वासुकेः कुलजा ये च ये च रैवतवंशजाः

English

It, is liest to give it to one acquainted with Saniaveda: it should never and on no iiccouut bo given to a hypocrite. Only one vereed in the Vedas, knowing the Vedic principles, is fit to receive such an ollering.— 21). A finihmana, free from deformity and of simple habits, should be worshipped, along with his wife, with garments, garlands and ornaments. These things might be given to the preceptor (Guru), if there be one; otherwise, to a really gooil Brahmana, free from all feeling of miserliness; for such a feeling leads one to the lower region. — 30-31.

अध्याय ९५

श्लोक 34

ब्रह्महत्यादिकं किंचिद् यदत्रामुत्र वा कृतम् पितृभिर्भ्रातृभिर्वापि तत्सर्वं नाशमाप्नुयात्

brahmahatyādikaṃ kiṃcid yadatrāmutra vā kṛtam pitṛbhirbhrātṛbhirvāpi tatsarvaṃ nāśamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

(कहाँतक कहें) हमलोगोंके पास जितने रथ, जितने हाथी, जितनी स्त्रियाँ और जो कुछ भी धन था, हमारा वह सब हैत्योंने अपहरण कर लिया है और अब हमलोगोंके जीवनमें भी सन्देह उत्पन्न हो गया हैं' इन्द्र आदि देवताओंद्वारा इस प्रकार कहे जानेपर त्रिनेत्रधारी, वरदायक, वृषवाहन, देवेश्वर शङ्कूरने देवताओंसे कहा--' देवगण! अब आपलोगोंका दानवोंसे उत्पन्न हुआ महान् भय दूर हो जाना चाहिए। मैं उस त्रिपुरको जला

English

One who observes the iva Chatiirdaf ordinance, according to these cites, gets the benefit of a thousand Advamedha sacriiices. — 32.

अध्याय ९५

श्लोक 35

दीर्घायुरारोग्यकुलान्नवृद्धिर् अत्राक्षयामुत्र चतुर्भुजत्वम् गणाधिपत्यं दिवि कल्पकोटिशतान्युषित्वा पदमेति शम्भोः

dīrghāyurārogyakulānnavṛddhir atrākṣayāmutra caturbhujatvam gaṇādhipatyaṃ divi kalpakoṭiśatānyuṣitvā padameti śambhoḥ

हिन्दी अर्थ

डालूँगा, किंतु मैं जो कह रहा हूँ, वैसा उपाय कीजिये। यदि आपलोग मेरे द्वारा दानवोंसहित उस त्रिपुरको जला देनेकी इच्छा रखते हैं तो मेरे लिये समस्त साधनोंसे सम्पन्न एक रथ सुसज्जित कीजिये । अब देर मत कीजिये ।' दिग्वासा शङ्करजीद्वारा इस प्रकार कहे जानेपर ब्रह्मासहित उन देवताओंने महादेवजीसे 'बहुत अच्छा' कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार कर ली। फिर तो वे एक उत्तम रथका निर्माण करनेमें लग गये। उन्होंने पृथ्वीको रथ, रुद्रके दो पार्श्वचरोंको, दोनों कूबर मेरुको रथका शिर:- स्थान और मन्दरको धुरा बनाया। सूर्य और चन्द्रमा रथके सोने-चाँदीके दोनों पहिये बनाये गये। ब्रह्मा आदि ऐश्वर्यशाली देवोंने शुक्लपक्ष और कृष्णपक्ष-दोनोंसे

English

And the sius of killing a Brahmana and also against the parents, committed in this or in the previous life, are destroyed in a moment. — 33. 'I'he devotee gets long life, health, domestic prosperity, and promo- tion in his husbandry, lie then eventually goes near the Lord of four hands, whose chief attendant he becomes; and then after, passing crores of kalpas in the heaven, he becomes unified with liva. — 34.

अध्याय ९५

श्लोक 36

न बृहस्पतिरप्यनन्तमस्याः फलमिन्दो न पितामहो ऽपि वक्तुम् न च सिद्धगणो ऽप्यलं न चाहं यदि जिह्वायुतकोटयो ऽपि वक्त्रे

na bṛhaspatirapyanantamasyāḥ phalamindo na pitāmaho 'pi vaktum na ca siddhagaṇo 'pyalaṃ na cāhaṃ yadi jihvāyutakoṭayo 'pi vaktre

हिन्दी अर्थ

रथकी दोनों नेमियाँ बनायीं। देवताओंने कम्बल और अश्वतर नामक नागोंसे परिवेष्टित कर दोनों बगलके पक्ष- ये--सभी देवश्रेष्ठ उसपर विराजित हुए। उन देवताओंने गगन-मण्डलको रथका सौन्दर्यशाली वरूथ बनाया। सर्पोके नेत्रोंसे उसका त्रिवेणु बनाया गया, जो सुवर्ण-सा चमक रहा था। वह मणि, मुक्ता और इन्द्रनील मणिके समान आठ

English

Even the sage fifihaspati, the Deras, like the mighty Indra, and BrahuiA, can.not adequately describe the glories of this ordinance. Even I cannot do so with a crore of tongues.— 35.

अध्याय ९५

श्लोक 37

भवत्यमरवल्लभः पठति यः स्मरेद्वा सदा शृणोत्यपि विमत्सरः सकलपापनिर्मोचनीम् इमां शिवचतुर्दशीममरकामिनीकोटयः स्तुवन्ति तमनिन्दितं किमु समाचरेद्यः सदा

bhavatyamaravallabhaḥ paṭhati yaḥ smaredvā sadā śṛṇotyapi vimatsaraḥ sakalapāpanirmocanīm imāṃ śivacaturdaśīmamarakāminīkoṭayaḥ stuvanti tamaninditaṃ kimu samācaredyaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

प्रधान देवताओंसे घिरा था विपाशा, यमुना, गण्डकी, सरस्वती, देविका तथा सरयू इन सभी श्रेष्ठ नदियोंको उस रथमें वेणुस्थानपर नियुक्त किया गया। धृतराष्ट्रे वंशमें उत्पन्न होनेवाले जो नाग थे, वे बाँधनेके लिये रस्सी बने हुए थे। जो वासुकि और रैवतके वंशमें उत्पन्न होनेवाले नाग थे, वे सभी दर्पसे पूर्ण और शीघ्रगामी होनेके कारण नाना प्रकारके सुन्दर

English

One wlio roads, hears or thinks about this ordinance becomes liber- ated from all his sins. The Divine Consorts also venerate it; therefore, a devotee should always observe it, free from all feelings of despise: — 36. The woman who observes this ordinance with the permission of her husband, son or the preceptor also attains bliss by the glory of liva.— . Here ends the ninety-fifth chapter describing the Chaturdasi Vrata.

अध्याय ९५

श्लोक 38

या वाथ नारी कुरुते ऽतिभक्त्या भर्तारमापृच्छ्य सुतान्गुरून्वा सापि प्रसादात्परमेश्वरस्य परं पदं याति पिनाकपाणेः

yā vātha nārī kurute 'tibhaktyā bhartāramāpṛcchya sutāngurūnvā sāpi prasādātparameśvarasya paraṃ padaṃ yāti pinākapāṇeḥ

हिन्दी अर्थ

अवतस्थुः शरा भूत्वा नानाजातिशुभाननाः॥ २६ मुखवाले बाण बनकर धनुषके तरकसोंमें अवस्थित हुए। ब्रह्मवध्या च गोवध्या बालवध्या प्रजाभयाः। गदा भूत्वा शक्तयश्च तदा देवरथेऽभ्ययुः

English

THE UAT8YA PUBAEAM.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 95
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.