Matsya Purana· Matsya Purāṇa
96
अध्याय 96 / 176

Adhyaya 96

25 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९६

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ९६ फलत्यागस्य माहात्म्यं यद्भवेच्छृणु नारद यदक्षयं परं लोके सर्वकामफलप्रदम्

matsya-purāṇa 96 phalatyāgasya māhātmyaṃ yadbhavecchṛṇu nārada yadakṣayaṃ paraṃ loke sarvakāmaphalapradam

हिन्दी अर्थ

युगं कृतयुगं चात्र चातुर्होत्रप्रयोजकाः। चतुर्वर्णा: सलीलाश्च बभूवुः स्वर्णकुण्डलाः तद्युगं युगसंकाशं रथशीर्षे प्रतिष्ठितम्। धृतराष्ट्रेण नागेन बद्धं बलवता महत् अन्नदानपुरोगाणि यानि दानानि कानिचित्। तान्यासन् वाजिनां तेषां भूषणानि सहस्त्रशः

English

Nandikedvara said: — 0 Ntirada! also hear the benefits that accrue to the devotee in his next life, by his relinquishing the fruits of this ordi- nance.—!.

अध्याय ९६

श्लोक 2

मार्गशीर्षे शुभे मासि तृतीयायां मुने व्रतम् द्वादश्यामथवाष्टम्यां चतुर्दश्यामथापि वा आरभेच्छुक्लपक्षस्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्

mārgaśīrṣe śubhe māsi tṛtīyāyāṃ mune vratam dvādaśyāmathavāṣṭamyāṃ caturdaśyāmathāpi vā ārabhecchuklapakṣasya kṛtvā brāhmaṇavācanam

हिन्दी अर्थ

पद्मद्वयं तक्षकश्च कर्कोटकधनञ्जयौ। नागा बभूवुरेवैते हयानां वालबन्धनाः ओऑङ्कारप्रभवास्ता वा मन्त्रयज्ञक्रतुक्रियाः। उपद्रवाः प्रतीकाराः पशुबन्धेष्टयस्तथा

English

Sage! the ordinance vvrata) should be commenced on any one of the following days, in the month of Mlrgaiir: the third, the twelfth, the eight or the fourteenth day of the bright fortnight, after invoking the Brfthmatias.—

अध्याय ९६

श्लोक 3

अन्येष्वपि हि मासेषु पुण्येषु मुनिसत्तम सदक्षिणं पायसेन भोजयेच्छक्तितो द्विजान्

anyeṣvapi hi māseṣu puṇyeṣu munisattama sadakṣiṇaṃ pāyasena bhojayecchaktito dvijān

हिन्दी अर्थ

यज्ञोपवाहान्येतानि तस्मिल्लोकरथे शुभे। मणिमुक्ताप्रवालैस्तु भूषितानि सहस्त्रशः प्रतोदोङ्कार एवासीत्तदग्रं च वषट्कृतम्। सिनीवाली कुहू राका तथा चानुमतिः शुभा योक्त्राण्यासंस्तुरङ्काणामपसर्पणविग्रहाः

English

Narada! hi other auspicious months also, the devotee should, to the best of his ability, fee I tlie Brahmanas with rice cooked in milk and mixed with sugar, and then satisfy them witli Daksina.— 3.

अध्याय ९६

श्लोक 4

अष्टादशानां धान्यानाम् अन्यच्च फलमूलकम् वर्जयेदब्दमेकं तु ऋते औषधकारणम् सवृषं काञ्चनं रुद्रं धर्मराजं च कारयेत्

aṣṭādaśānāṃ dhānyānām anyacca phalamūlakam varjayedabdamekaṃ tu ṛte auṣadhakāraṇam savṛṣaṃ kāñcanaṃ rudraṃ dharmarājaṃ ca kārayet

हिन्दी अर्थ

कृष्णान्यथ च पीतानि श्वेतमाञ्जिष्ठकानि च। अवदाताः पताकास्तु बभूवुः पवनेरिताः अजरा ज्याभवच्चापि साम्बिका धनुषो दूढा

English

The prohibited grains of eighteen kinds and fruits and roots should be avoided for a period of one year: hui there is no harm in taking anything in the form (d a medic ine. A g(ddcn image of liva ainl a bull should be made. The image of Dharmaraja should be made similarly. — 4.

अध्याय ९६

श्लोक 5

कूष्माण्डं मातुलिङ्गं च वार्ताकं पनसं तथा आम्रातकं कपित्थानि कलिङ्गमथ वालुकम्

kūṣmāṇḍaṃ mātuliṅgaṃ ca vārtākaṃ panasaṃ tathā āmrātakaṃ kapitthāni kaliṅgamatha vālukam

हिन्दी अर्थ

कालो हि भगवान् रुद्रस्तं च संवत्सरं विदुः । तस्मादुमा कालरात्रिर्धनुषो ज्याजराभवत् स इषुर्विष्णुसोमाग्नित्रिहैवतमयोऽभवत् सबसे उग्र स्वभाववाली सुरसा, देवशुनी, सरमा, कद्रू विनता, शुचि, तृषा, बुभुक्षा तथा सबका शमन करनेवाली मृत्यु, ब्रह्महत्या, गोहत्या, बालहत्या और प्रजाभय-ये सभी उस समय गदा और शक्तिका रूप धारण कर उस

English

The followingsixteen i;lnd-» •>[ fruits should bo imule in gold, accord- ing to the means of the devotee, r/? • —[Hmipkins, (jitrmis, egg-phinis, bread-fruits, mangoes, liog-plums, woodapples, Itidra grains, cucumbers, cocoamits, the holy figs, the juiiibes, the lemons, ilu' plantains, saffron, and pomegranates.— -j-tl.

अध्याय ९६

श्लोक 6

श्रीफलाश्वत्थबदरं जम्बीरं कदलीफलम् काश्मरं दाडिमं शक्त्या कालधौतानि षोडश

śrīphalāśvatthabadaraṃ jambīraṃ kadalīphalam kāśmaraṃ dāḍimaṃ śaktyā kāladhautāni ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

देवरथमें उपस्थित हुई। कृतयुगका जूआ बनाया गया। चातुर्होत्र यज्ञके प्रयोजक लीलासहित चारों वर्ण स्वर्णमय कुण्डल हुए। उस युग-सदूश जूएको रथके शीर्षस्थानपर रखा गया और उसे बलवान् धृतराष्ट्र नागद्वारा कसकर ये चारों वेद चार घोड़े हुए। अन्नदान आदि जितने प्रमुख दान हैं, वे सभी उन घोड़ोंके हजारों प्रकारके आभूषण बने। पद्मद्वय, तक्षक, कर्कोटक, धनञ्जय-ये नाग उन घोड़ोंके बाल बाँधनेके लिये रस्सी हुए। ओंकारसे उत्पन्न

English

The following should be made of silver, airording to the means of the devotee, iu5:— Muti a kind of root ' egetabl'", Kniblica officinalis rose apple, tamarind, Kaiaunda. Kanlvdaberry, cartlamom, eottoji, bamboo, Kutaja, iarnl, Udumbara. coeoanut, grape.s, two kinds of egg-plants. -7-8.

अध्याय ९६

श्लोक 7

मूलकामलकं जम्बूतिन्तिडीकरमर्दकम् कङ्कोलैलाकतुण्डीरकरीरकुटजं शमी

mūlakāmalakaṃ jambūtintiḍīkaramardakam kaṅkolailākatuṇḍīrakarīrakuṭajaṃ śamī

हिन्दी अर्थ

होनेवाली मन्त्र, यज्ञ और क्रतुरूप क्रियाएँ, उपद्रव, उनकी शान्तिके लिये प्रायश्चित्त, पशुबन्ध आदि इष्टियाँ, यज्ञोपवीत आदि संस्कार-ये सभी उस सुन्दर लोकरथमें शोभा- वृद्धिके लिये मणि, मुक्ता और मूँगेके रूपमें उपस्थित हुए। ओंकारका चाबुक बना और वषट्कार उसका अग्रभाग हुआ सिनीवाली (चतुर्दशीय अमा), कुहू (अमावास्याकी अधिष्ठात्री देवी), राका (शुद्ध पूर्णिमा तिथि) तथा शुभदायिनी अनुमति (प्रतिपदयुक्ता पूर्णिमा )--ये सभी घोड़ोंको रथमें जोतनेके लिये रस्सियाँ और बागडोर बनीं। उसमें काले, पीले, श्वेत और लाल रंगकी निर्मल पताकाएँ लगी थीं, जो वायुके वेगसे फहरा रही थीं। छहों ऋतुओंसहित संवत्सरका धनुष बनाया गया। अम्बिकादेवी उस धनुषकी

English

The fruits of the following "iliMuld be made of copper, according to the means of the devotee Palms, Agasti gramliflora, Kayaphala, (laipbharl, esculent root, the red esculent root, a bulbous root, svarnakhhiri, cucumber, chitravalti, Salrnali, mango, iicjnoritx*. kidney-bean, fig tree, patola (a species of cucumber). - -0-11.

अध्याय ९६

श्लोक 8

औदुम्बरं नारिकेलं द्राक्षाथ बृहतीद्वयम् रौप्याणि कारयेच्छक्त्या फलानीमानि षोडश

audumbaraṃ nārikelaṃ drākṣātha bṛhatīdvayam raupyāṇi kārayecchaktyā phalānīmāni ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

कभी जीर्ण न होनेवाली सुदृढ़ प्रत्यञ्चा हुई। भगवान् रुद्र कालस्वरूप हैं। उन्हींको संवत्सर कहा जाता है, इसी कारण अम्बिकादेवी कालरात्रिरूपसे उस धनुषकी कभी न करनेवाली प्रत्यञ्चा बनीं। त्रिलोचन भगवान् शङ्कर जिस बाणसे अन्तर्भागसहित त्रिपुरको जलानेवाले थे, वह रेष्ठ बाण विष्णु, सोम, अग्नि-इन तीनों देवताओंके संयुक्त तेजसे निर्मित हुआ था। उस बाणका मुख अग्नि और फाल अन्धकारविनाशक चन्द्रमा थे। चक्रधारी

English

Two pitchers (d water, covoicmI with cdoih, should be placed on grain, and a bed should also be arranged and covered with cloth. — 12.

अध्याय ९६

श्लोक 9

ताम्रं तालफलं कुर्याद् अगस्तिफलमेव च पिण्डारकाश्मर्यफलं तथा सूरणकन्दकम्

tāmraṃ tālaphalaṃ kuryād agastiphalameva ca piṇḍārakāśmaryaphalaṃ tathā sūraṇakandakam

हिन्दी अर्थ

विष्णुका तेज समूचे बाणमें व्याप्त था। इस प्रकार वह बाण तेजका समन्वित रूप था। उस बाणपर नागराज वासुकिने उसके पराक्रमकी वृद्धि एवं तेजकी स्थिरताके लिये अत्यन्त उग्र विष उगल दिया था कृत्वा देवा रथं चापि दिव्यं दिव्यप्रभावतः। इस प्रकार देवगण दिव्य प्रभावसे उस दिव्य रथका

English

On some sacred day, the devotee should give away ufl these things as well as three food plates, the images of IJharinaraja, iiiva, with that of the sacred bull and a cow, to a peaceful Unihinana couple who may have a big family, having first worshipped thein.~-13.

अध्याय ९६

श्लोक 10

रक्तालुकाकन्दकं च कनकाह्वं च चिर्भिटम् चित्रवल्लीफलं तद्वत् कूटशाल्मलिजं फलम्

raktālukākandakaṃ ca kanakāhvaṃ ca cirbhiṭam citravallīphalaṃ tadvat kūṭaśālmalijaṃ phalam

हिन्दी अर्थ

लोकाधिपतिमभ्येत्य इदं वचनमब्रुवन्॥ ४४ निर्माण कर लोकाधिपति शङ्करके निकट जाकर इस इदमापत्परित्राणं देवान् सेन्द्रपुरोगमान्

English

** As the numberless Devas dwell in all kinds of fruits, so let my devotion be to liva, as a consequence of my performing this vrata of relinquishing the fruits of my actions.''- 14.

अध्याय ९६

श्लोक 11

आम्रनिष्पावमधुकवटमुद्गपटोलकम् ताम्राणि षोडशैतानि कारयेच्छक्तितो नरः

āmraniṣpāvamadhukavaṭamudgapaṭolakam tāmrāṇi ṣoḍaśaitāni kārayecchaktito naraḥ

हिन्दी अर्थ

तं मेरुशिखराकारं त्रैलोक्यरथमुत्तमम्। प्रशस्य देवान् साध्विति रथं पश्यति शङ्करः उवाच सेन्द्रानमरानमराधिपतिः स्वयम् इत्युक्ता देवदेवेन देवा विद्धा इवेषुभिः। अवापुर्महतीं चिन्तां कथं कार्यमिति ब्रुवन्

English

OH AFTER XOVIL

अध्याय ९६

श्लोक 12

उदकुम्भद्वयं कुर्याद् धान्योपरि सवस्त्रकम् ततश्च कारयेच्छय्यां यथोपरि सुवाससी

udakumbhadvayaṃ kuryād dhānyopari savastrakam tataśca kārayecchayyāṃ yathopari suvāsasī

हिन्दी अर्थ

महादेवस्य देवोऽन्यः को नाम सदूशो भवेत्। मुक्त्वा चक्रायुधं देवं सोऽप्यस्येषु समाश्रितः देवेष्वाह देवदेवो लोकनाथस्य धूर्गतान्। अहं सारथिरित्युक्त्वा जग्राहाश्चांस्ततोऽग्रजः

English

" Siva and DharmarAja aro known to be the great Givers of boons; let Them therefore confer boons on me for giving away these likenesses, together with those appropriate fruits in charity." — 15.

अध्याय ९६

श्लोक 13

भक्ष्यपात्रत्रयोपेतं यमरुद्रवृषान्वितम् धेन्वा सहैव शान्ताय विप्रायाथ कुटुम्बिने सपत्नीकाय सम्पूज्य पुण्ये ऽह्नि विनिवेदयेत्

bhakṣyapātratrayopetaṃ yamarudravṛṣānvitam dhenvā sahaiva śāntāya viprāyātha kuṭumbine sapatnīkāya sampūjya puṇye 'hni vinivedayet

हिन्दी अर्थ

ततो देवैः सगन्धर्वैः सिंहनादो महान् कृतः। प्रतोदहस्तं सम्प्रेक्ष्य ब्रह्माणं सूततां गतम् भगवानपि विश्वेशो रथस्थे वै पितामहे। सदूशः सूत इत्युक्त्वा चारुरोह रथं हरः आरोहति रथं देवे ह्यश्चा हरभरातुराः। जानुभिः पतिता भूमौ रजोग्रासश्च ग्रासितः

English

" As in the devotees of liva are always (to be found) endless fruits, so let me also have fruits endless, in life after life."-- 16.

अध्याय ९६

श्लोक 14

यथा फलेषु सर्वेषु वसन्त्यमरकोटयः तथा सर्वफलत्यागव्रताद्भक्तिः शिवे ऽस्तु मे

yathā phaleṣu sarveṣu vasantyamarakoṭayaḥ tathā sarvaphalatyāgavratādbhaktiḥ śive 'stu me

हिन्दी अर्थ

देवो दृष्टाथ वेदांस्तानभीरुग्रहयान् भयात्। उज्जहार पितृनार्तान् सुपुत्र इव दुःखितान् प्रकार बोले--' दानवरूप शत्रुओंके विजेता भगवन्! हमलोगोंने आपके लिये इस रथकी रचना की है। यह इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताओंकी आपत्तिसे रक्षा करेगा। सुमेरुगिरिके शिखरके समान उस उत्तम त्रैलोक्यरथको देखकर भगवान्

English

"1 do not make any (invidious) distinction between liva, Vi§9u, Sun, Brahma; let the Lord f?iva, the soul of the universe, bless me with eternal happiness." — 17.

अध्याय ९६

श्लोक 15

यथा शिवश्च धर्मश्च सदानन्तफलप्रदौ तद्युक्तफलदानेन तौ स्यातां मे वरप्रदौ

yathā śivaśca dharmaśca sadānantaphalapradau tadyuktaphaladānena tau syātāṃ me varapradau

हिन्दी अर्थ

शङ्करने उसकी प्रशंसा करके देवताओंकी प्रशंसा की और पुनः उस रथका निरीक्षण करने लगे। वे बार-बार रथके प्रत्येक भागको देखते और बार-बार उसकी प्रशंसा करते थे। तत्पश्चात् देवताओंके अधीश्वर स्वयं भगवान् शङ्कुरने इन्द्रसहित देवताओंसे कहा--' देवगण ! आपलोगोंने जिस प्रकार मेरे लिये रथकी सारी सामग्रियोंसे युक्त इस रथका निर्माण किया है, इसीको मर्यादाके अनुकूल शीघ्र ही किसी सारथिका भी विधान कीजिये।' देवाधिदेव शङ्करके ऐसा कहनेपर देवगण ऐसे व्याकुल हो गये, मानो वे बाणॉंसे बींध दिये गये हों। उन्हें बड़ी चिन्ता हुई। वे

English

Tho articles (to l)o given away) nhonld he given fo the Brahmana, having first decorated him. The devotee may alsr) give a bedding, with all its requisites, if ho Imd tiie means to do o, otherwise he may only give away the fruits mentioned before. Tlie golden images of jJiva and DharinarAja being given to the Brahmana, with the pitchers of water, he should feed liimself on food devoid of oil, by oKserving the vow of silence, and should also feed tho BrAhmanas, according to his means. — 20.

अध्याय ९६

श्लोक 16

यथा फलान्यनन्तानि शिवभक्तेषु सर्वदा तथानन्तफलावाप्तिर् अस्तु जन्मनि जन्मनि

yathā phalānyanantāni śivabhakteṣu sarvadā tathānantaphalāvāptir astu janmani janmani

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके अतिरिक्त दूसरा कौन देवता महादेवजीके सदृश हो सकता है, किंतु वे तो उनके बाणपर स्थित हो चुके हैं । यह सोचकर जैसे गाड़ीमें जुते हुए बैल पर्वतोंसे टकरा जानेपर हाँफने लगते हैं, वैसे ही सभी देवता लम्बी साँस लेने लगे और कहने लगे कि यह कार्य कैसे सिद्ध होगा ? इतनेमें ही उन देवताओंके बीच देवदेव अग्रज ब्रह्मा बोल उठे--' सारथि मैं होऊँगा' ऐसा कहकर उन्होंने लोकनाथ शङ्करके रथमें जुते हुए घोड़ोंकी बागडोर पकड़ ली। उस

English

This is the way of a devotee of Vihnu, Sun or a Yogi or a Bhagwat to rclinqiiisli the fruits of their actions, as laid down by the BrAhmanas versed in the Vedas.— 21.

अध्याय ९६

श्लोक 17

यथा भेदं न पश्यामि शिवविष्ण्वर्कपद्मजान् तथा ममास्तु विश्वात्मा शंकरः शंकरः सदा

yathā bhedaṃ na paśyāmi śivaviṣṇvarkapadmajān tathā mamāstu viśvātmā śaṃkaraḥ śaṃkaraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

समय ब्रह्माको हाथमें चाबुक लिये हुए सारथिके स्थानपर स्थित देखकर गन्धर्वोसहित देवताओंने महान् सिंहनाद किया। तदनन्तर पितामह ब्रह्माको रथपर स्थित देखकर विश्वेश्वर भगवान् शङ्कर ' उपयुक्त सारथि मिला' ऐसा कहकर रथपर आरूढ़ हुए। भगवान् शंकरके रथपर चढते ही घोड़े उनके भारसे व्याकुल हो गये। वे घुटनोंके बल पृथ्वीपर गिर पड़े और उनके मुखमें धूल भर गयी। इस प्रकार जब शङ्करजीने देखा कि अश्वरूपधारी वेद भयवश भूमिपर गिर पड़े हैं, तब उन्होंने उन्हें उसी प्रकार उठाया, जैसे सुपुत्र आर्त एवं दु:खी पितरोंका उद्धार करता है । तत्पश्चात् रथकी भयंकर घरघराहटके साथ सिंहनाद होने लगा। देवगण समुद्रकी

English

" 0 Sage Narada! this ordinance should be. observed, to the best of their ability, by the womenfolk, too. There is no ordinance like this that can give such everlasting boons in this world, as well as in the next. -22.

अध्याय ९६

श्लोक 18

इति दत्त्वा च तत्सर्वम् अलंकृत्य च भूषणैः शक्तिश्चेच्छयनं दद्यात् सर्वोपस्करसंयुतम्

iti dattvā ca tatsarvam alaṃkṛtya ca bhūṣaṇaiḥ śaktiścecchayanaṃ dadyāt sarvopaskarasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

जयशब्दश्च देवानां सम्बभूवार्णवोपमः ॥ ५७ गर्जनाके समान जय-जयकार करने लगे॥ ४४--५७॥ तदोङ्कारमयं गृह्य प्रतोदं वरदः प्रभुः। स्वयम्भूः प्रययौ वाहाननुमन्त्र्य यथाजवम्

English

Sage! the devotee remains in the region of iva for as many thousand Yiigas as tl)ere arc atoms of gold, silver and copper, in this world, when these latter arc ground to a powder.— 23.

अध्याय ९६

श्लोक 19

अशक्तस्तु फलान्येव यथोक्तानि विधानतः तथोदकुम्भसंयुक्तौ शिवधर्मौ च काञ्चनौ

aśaktastu phalānyeva yathoktāni vidhānataḥ tathodakumbhasaṃyuktau śivadharmau ca kāñcanau

हिन्दी अर्थ

ग्रसमाना इवाकाशं मुष्णन्त इव मेदिनीम् व्रजन्ति तेऽश्वा जवनाः क्षयकाल इवानिलाः ध्वजोच्छ्यविनिर्माणे ध्वजयष्ट्रिमनुत्तमाम्। आक्रम्य नन्दीवृषभस्तस्थौ तस्मिञ्छिवेच्छया

English

Thi.s ordinance washes off all tho lifelong sins of the devotee. He never has the pain of losing his son, and he attains the region inhabited by Gods. — 24.

अध्याय ९६

श्लोक 20

विप्राय दत्त्वा भुञ्जीत वाग्यतस्तैलवर्जितम् अन्यान्यपि यथाशक्त्या भोजयेच्छक्तितो द्विजान्

viprāya dattvā bhuñjīta vāgyatastailavarjitam anyānyapi yathāśaktyā bhojayecchaktito dvijān

हिन्दी अर्थ

भार्गवाङ्गिरसौ देवौ दण्डहस्तौ रविप्रभौ। रथचक्रे तु रक्षेते रुद्रस्य प्रियकाङ्किणौ शेषश्च भगवान् नागोऽनन्तोऽनन्तकरोऽरिणाम्। शरहस्तो रथं पाति शयनं ब्रह्मणस्तदा

English

The poor man who liears or reads this, either in some sacred place (place (f a Goil;, or in tlic house of a pious man, goes to the region of iiva whore he gets into the place of Deities and enjoys, after being liberated from all his sins. — 25.

अध्याय ९६

श्लोक 21

एतद्भागवतानां तु सौरवैष्णवयोगिनाम् शुभं सर्वफलत्यागव्रतं वेदविदो विदुः

etadbhāgavatānāṃ tu sauravaiṣṇavayoginām śubhaṃ sarvaphalatyāgavrataṃ vedavido viduḥ

हिन्दी अर्थ

पृष्ठतश्चापि पार्श्वाभ्यां लोकस्य क्षयकृद् यथा मरीचिरत्रिर्भगवानथाङ्गिराः पराशरागस्त्यमुखा महर्षयः रथस्त्रिपुरे सकाञ्चनाचलो व्रजति सपक्ष इवाद्रिरम्बरे

English

Here ends the ninety-sixth ehnpter describing the Vrata of Relinquishment of nil results {of one's actions',

अध्याय ९६

श्लोक 22

नारीभिश्च यथाशक्त्या कर्तव्यं द्विजपुंगव एतस्मान्नापरं किंचिद् इह लोके परत्र च व्रतमस्ति मुनिश्रेष्ठ यदनन्तफलप्रदम्

nārībhiśca yathāśaktyā kartavyaṃ dvijapuṃgava etasmānnāparaṃ kiṃcid iha loke paratra ca vratamasti muniśreṣṭha yadanantaphalapradam

हिन्दी अर्थ

करिगिरिरव्िमेघसंनिभाः प्रमथगणाः परिवार्य देवगुप्तं

English

Here ends the ninety-sixth ehnpter describing the Vrata of Relinquishment of nil results {of one's actions',

अध्याय ९६

श्लोक 23

सौवर्णरौप्यताम्रेषु यावन्तः परमाणवः भवन्ति चूर्ण्यमानेषु फलेषु मुनिसत्तम तावद्युगसहस्राणि रुद्रलोके महीयते

sauvarṇaraupyatāmreṣu yāvantaḥ paramāṇavaḥ bhavanti cūrṇyamāneṣu phaleṣu munisattama tāvadyugasahasrāṇi rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर सामर्थ्यशाली वरदायक ब्रह्मा ओंकारमय चाबुकको हाथमें लेकर घोड़ोंको पुचकारते हुए पूर्ण वेगसे आगे बढ़े। फिर तो वे घोड़े पृथ्वीको अपने साथ समेरते तथा आकाशको ग्रसते हुएकी तरह बड़े वेगसे दौड़ने लगे। उनके मुखोंसे ऐसे दीर्घ निःश्वास निकल रहे थे, मानो फुफकारते हुए सर्प हों। शङ्करजीकी प्रेरणासे ब्रह्मद्वारा हाँके जाते हुए वे घोड़े प्रलयकालिक वायुको तरह अत्यन्त वेगसे दौड़ रहे थे। शिवजीकी इच्छासे उस रथमें ध्वजको ऊँचा उठानेमें निपुण नन्दी वृषभ उस अनृपम ध्वजयष्टिके ऊपर स्थित हुए सूर्यके समान प्रभावशाली शुक्र और बृहस्पति-ये दोनों देवता हाथमें दण्ड धारण करके रुद्रका प्रिय करनेकी इच्छासे

English

Here ends the ninety-sixth ehnpter describing the Vrata of Relinquishment of nil results {of one's actions',

अध्याय ९६

श्लोक 24

एतत्समस्तकलुषापहरं जनानाम् आजीवनाय मनुजेषु च सर्वदा स्यात् जन्मान्तरेष्वपि न पुत्रवियोगदुःखम् आप्नोति धाम च पुरंदरलोकजुष्टम्

etatsamastakaluṣāpaharaṃ janānām ājīvanāya manujeṣu ca sarvadā syāt janmāntareṣvapi na putraviyogaduḥkham āpnoti dhāma ca puraṃdaralokajuṣṭam

हिन्दी अर्थ

रथके पहियोंकी रक्षा कर रहे थे। उस समय शत्रुओंका समूल विनाश करनेवाले अनन्त भगवान् शेषनाग हाथमें बाण धारण कर रथको तथा ब्रह्माके आसनकी रक्षामें जुटे हुए थे। यमराज तुरंत अपने अत्यन्त भयंकर भैसेपर, कुबेर साँपपर और देवराज इन्द्र ऐरावत हाथीपर चढ़कर आगे बढ़े। वरदायक गुह कार्तिकेय सैकड़ों चन्द्रवाले तथा किंनरकी भाँति कूजते हुए अपने मयूरपर सवार होकर पिताके उस रथकी रक्षा कर रहे थे।

English

Here ends the ninety-sixth ehnpter describing the Vrata of Relinquishment of nil results {of one's actions',

अध्याय ९६

श्लोक 25

यो वा शृणोति पुरुषो ऽल्पधनः पठेद्वा देवालयेषु भवनेषु च धार्मिकाणाम् पापैर्वियुक्तवपुरत्र पुरं मुरारेर् आनन्दकृत्पदमुपैति मुनीन्द्र सो ऽपि

yo vā śṛṇoti puruṣo 'lpadhanaḥ paṭhedvā devālayeṣu bhavaneṣu ca dhārmikāṇām pāpairviyuktavapuratra puraṃ murārer ānandakṛtpadamupaiti munīndra so 'pi

हिन्दी अर्थ

तेजस्वी भगवान् नन्दीश्वर शूल लेकर रथके पीछेसे दोनों पार्श्भागोंकी रक्षा करते थे। उस समय वे ऐसा प्रतीत होते थे, मानो लोकका विनाश कर देना चाहते हों । अग्निके समान कान्तिमान् प्रमथगण, जो अग्निकी लपटोंसे युक्त पर्वत-सदूश दीख रहे थे, शङ्करजीके रथके पीछे चलते हुए ऐसे लगते थे जैसे महासागरमें विचित्र छन्दालंकारोंसे विभूषित उत्कृष्ट वचनोंद्वारा अजन्मा एवं अजेय शङ्करकी स्तुति कर रहे थे। सुमेरुगिरिके सहयोगसे सम्पन्न हुआ वह रथ आकाशमें विचरनेवाले पंखधारी पर्वतकी तरह त्रिपुरकी ओर बढ़ रहा था। हाथी,

English

Here ends the ninety-sixth ehnpter describing the Vrata of Relinquishment of nil results {of one's actions',

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 96
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.