Kailasa Samhita

६।१८ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १८.० ॥

6.18 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १८.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम्॥ १८.०-३ ॥

shrIshivamahApurANam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.१८. अष्टादशोऽध्यायः ।संन्यासपद्धतौ शिष्यकरणविधिः ।शौनक उवाच ।श्रुत्वा वेदान्तसारं तद्रहस्यं परमाद्भुतम् ।किं पृष्टवान् वामदेवो महेश्वरसुतं तदा॥ १८.१ ॥

OM namaH shivAya || ShaShThI kailAsasaMhitA 6\.18\. aShTAdasho.adhyAyaH | sa.nnyAsapaddhatau shiShyakaraNavidhiH | shaunaka uvAcha | shrutvA vedAntasAraM tadrahasyaM paramAdbhutam | kiM pR^iShTavAn vAmadevo maheshvarasutaM tadA

धन्यो योगी वामदेवः शिवज्ञानरतः सदा ।यत्सम्बन्धात्कथोत्पन्ना दिव्या परमपावनी॥ १८.२ ॥

dhanyo yogI vAmadevaH shivaj~nAnarataH sadA | yatsambandhAtkathotpannA divyA paramapAvanI

इति श्रुत्वा मुनीनां तद्वचनं प्रेमगर्भितम् ।सूतः प्राह प्रसन्नस्तान् शिवासक्तमना बुधः॥ १८.३ ॥

iti shrutvA munInAM tadvachanaM premagarbhitam | sUtaH prAha prasannastAn shivAsaktamanA budhaH

सूत उवाच ।धन्या यूयं महादेवभक्ता लोकोपकारकाः ।शृणुध्वं मुनयः सर्वे संवादं च तयोः पुनः॥ १८.४ ॥

sUta uvAcha | dhanyA yUyaM mahAdevabhaktA lokopakArakAH | shR^iNudhvaM munayaH sarve saMvAdaM cha tayoH punaH

श्रुत्वा महेशतनयवचनं द्वैतनाशकम् ।अद्वैतज्ञानजनकं सन्तुष्टोऽभून्महान्मुनिः॥ १८.५ ॥

shrutvA maheshatanayavachanaM dvaitanAshakam | advaitaj~nAnajanakaM santuShTo.abhUnmahAnmuniH

नत्वा स्तुत्वा च विविधं कार्तिकेयं शिवात्मजम् ।पुनः पप्रच्छ तत्त्वं हि विनयेन महामुनिः॥ १८.६ ॥

natvA stutvA cha vividhaM kArtikeyaM shivAtmajam | punaH paprachCha tattvaM hi vinayena mahAmuniH

इति श्रुत्वा कार्तिकेयो वामदेववचः स्मरन् ।शिवं शिवां च मनसा व्याचष्टुमुपचक्रमे॥ १८.६.१८.१० ॥

iti shrutvA kArtikeyo vAmadevavachaH smaran | shivaM shivAM cha manasA vyAchaShTumupachakrame

आधारशक्तिमारभ्य यजनोक्तविधानतः ।पञ्चावरणमार्गेण देवमावाह्य पूजयेत्॥ १८.६.१८.३० ॥

AdhArashaktimArabhya yajanoktavidhAnataH | pa~nchAvaraNamArgeNa devamAvAhya pUjayet

तदङ्गेषु समालिप्य तद्भस्म विधिना गुरुः ।आसने सम्प्रवेश्याथ कल्पिते स्थापयेत्सुखम्॥ १८.६.१८.४० ॥

tada~NgeShu samAlipya tadbhasma vidhinA guruH | Asane sampraveshyAtha kalpite sthApayetsukham

वामदेव उवाच ।भगवन्सर्वतत्त्वज्ञ षण्मुखामृतवारिधे ।गुरुत्वं कथमेतेषां यतीनां भावितात्मनाम्॥ १८.७ ॥

vAmadeva uvAcha | bhagavansarvatattvaj~na ShaNmukhAmR^itavAridhe | gurutvaM kathameteShAM yatInAM bhAvitAtmanAm

जीवानां भोगमोक्षादिसिद्धिः सिध्यति यद्वशात् ।पारम्पर्यं विना नैषामुपदेशाधिकारिता॥ १८.८ ॥

jIvAnAM bhogamokShAdisiddhiH sidhyati yadvashAt | pAramparyaM vinA naiShAmupadeshAdhikAritA

एवं च क्षौरकर्माङ्गं स्नानं च कथमीदृशम् ।इति विज्ञापय स्वामिन् संशयं छेत्तुमर्हसि॥ १८.९ ॥

evaM cha kShaurakarmA~NgaM snAnaM cha kathamIdR^isham | iti vij~nApaya svAmin saMshayaM Chettumarhasi

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच ।योगपट्टं प्रवक्ष्यामि गुरुत्वं येन जायते ।तव स्नेहाद्वामदेव महद्गोप्यं विमुक्तिदम्॥ १८.११ ॥

shrIsubrahmaNya uvAcha | yogapaTTaM pravakShyAmi gurutvaM yena jAyate | tava snehAdvAmadeva mahadgopyaM vimuktidam

वैशाखे श्रावणे मासि तथाश्वयुजि कार्तिके ।मार्गशीर्षे च माघे वा शुक्लपक्षे शुभे दिने॥ १८.१२ ॥

vaishAkhe shrAvaNe mAsi tathAshvayuji kArtike | mArgashIrShe cha mAghe vA shuklapakShe shubhe dine

पञ्चम्यां पौर्णमास्यां वा कृतप्राभातिकक्रियः ।लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा स्नात्वा नियतमानसः॥ १८.१३ ॥

pa~nchamyAM paurNamAsyAM vA kR^itaprAbhAtikakriyaH | labdhAnuj~nastu guruNA snAtvA niyatamAnasaH

पर्यङ्कशौचं कृत्वा तद्वाससाङ्गं प्रमृज्य च ।द्विगुणं दोरमाबध्य वाससी परिधाय च॥ १८.१४ ॥

parya~NkashauchaM kR^itvA tadvAsasA~NgaM pramR^ijya cha | dviguNaM doramAbadhya vAsasI paridhAya cha

क्षालिताङ्घ्रिर्द्विराचम्य भस्म सद्यादिमन्त्रतः ।धारयेद्धि समादाय समुद्धूलनमार्गतः॥ १८.१५ ॥

kShAlitA~NghrirdvirAchamya bhasma sadyAdimantrataH | dhArayeddhi samAdAya samuddhUlanamArgataH

गृहीतहस्तो गुरुणा सानुकूलेन वै मुने ।स शिष्यः साञ्जलिः स्वाभ्यां हस्ताभ्यां प्राङ्मुखो यथा॥ १८.१६ ॥

gR^ihItahasto guruNA sAnukUlena vai mune | sa shiShyaH sA~njaliH svAbhyAM hastAbhyAM prA~Nmukho yathA

तथोपवेष्टितस्तिष्ठेन्मण्डपे समलङ्कृते ।गुर्वासनवरे शुद्धे चैलाजिनकुशोत्तरे॥ १८.१७ ॥

tathopaveShTitastiShThenmaNDape samala~NkR^ite | gurvAsanavare shuddhe chailAjinakushottare

अथ देशिक आदाय शङ्खं साधारमस्त्रतः ।विशोध्य तस्य पुरतः स्थापयेत्सानुकूलतः॥ १८.१८ ॥

atha deshika AdAya sha~NkhaM sAdhAramastrataH | vishodhya tasya purataH sthApayetsAnukUlataH

साधारं शङ्खमपि च सम्पूज्य कुसुमादिभिः ।निःक्षिपेदस्त्रवर्मभ्यां शोधितं तत्र सज्जलम्॥ १८.१९ ॥

sAdhAraM sha~Nkhamapi cha sampUjya kusumAdibhiH | niHkShipedastravarmabhyAM shodhitaM tatra sajjalam

आपूर्य पूर्ववत्पूज्य षडङ्गोक्तक्रमेण च ।प्रणवेन पुनस्तद्वै सप्तधैवाभिमन्त्रयेत्॥ १८.२० ॥

ApUrya pUrvavatpUjya ShaDa~NgoktakrameNa cha | praNavena punastadvai saptadhaivAbhimantrayet

अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपौ प्रदर्श्य च ।संरक्ष्यास्त्रेण तं शङ्खं वर्मणाथावगुण्ठयेत्॥ १८.२१ ॥

abhyarchya gandhapuShpAdyairdhUpadIpau pradarshya cha | saMrakShyAstreNa taM sha~NkhaM varmaNAthAvaguNThayet

धेनुशङ्खाख्यमुद्रे च दर्शयेदथ देशिकः ।पुनः स्वपुरतः शङ्खं दक्षिणे देश उत्तमे॥ १८.२२ ॥

dhenusha~NkhAkhyamudre cha darshayedatha deshikaH | punaH svapurataH sha~NkhaM dakShiNe desha uttame

पूज्यार्घ्योक्तविधानेन सुन्दरं मण्डलं शुभम् ।कुर्यात्सम्पूजयेत्तं च सुगन्धकुसुमादिभिः॥ १८.२३ ॥

pUjyArghyoktavidhAnena sundaraM maNDalaM shubham | kuryAtsampUjayettaM cha sugandhakusumAdibhiH

साधारं शोधितं शुद्धं घटं तन्तुपरिष्कृतम् ।धूपितं स्थापितं शुद्धवासितोदप्रपूरितम्॥ १८.२४ ॥

sAdhAraM shodhitaM shuddhaM ghaTaM tantupariShkR^itam | dhUpitaM sthApitaM shuddhavAsitodaprapUritam

पञ्चत्वक्पञ्चपत्रैश्च मृत्तिकाभिश्च पञ्चभिः ।मिलितं च सुगन्धेन लेपयेत्तं मुनीश्वर॥ १८.२५ ॥

pa~nchatvakpa~nchapatraishcha mR^ittikAbhishcha pa~nchabhiH | militaM cha sugandhena lepayettaM munIshvara

वस्त्राम्रदलदूर्वाग्रनारिकेलसुमैस्ततः ।तं घटं वस्तुभिश्चान्यैः सङ्कुर्यात्समलङ्कृतम्॥ १८.२६ ॥

vastrAmradaladUrvAgranArikelasumaistataH | taM ghaTaM vastubhishchAnyaiH sa~NkuryAtsamala~NkR^itam

विन्यसेत्पञ्चरत्नानि घटे तत्र मुनीश्वर ।हिरण्यं चापि तेषां वाभावे भक्त्या प्रविन्यसेत्॥ १८.२७ ॥

vinyasetpa~ncharatnAni ghaTe tatra munIshvara | hiraNyaM chApi teShAM vAbhAve bhaktyA pravinyaset

नीलाख्यरत्नं च तथा रत्ने माणिक्यहेमनी ।प्रवालगोमेदके च पञ्चरत्नमिदं स्मृतम्॥ १८.२८ ॥

nIlAkhyaratnaM cha tathA ratne mANikyahemanI | pravAlagomedake cha pa~ncharatnamidaM smR^itam

नृम्लुस्कमिति सम्प्रोच्य ग्लूमित्यन्तेऽथ देशिकः ।सम्यग्विधानतः प्रीत्या सानुकूलः समर्चयेत्॥ १८.२९ ॥

nR^imluskamiti samprochya glUmityante.atha deshikaH | samyagvidhAnataH prItyA sAnukUlaH samarchayet

निवेद्य पायसान्नं च ताम्बूलादि यथा पुरा ।नामाष्टकार्चनान्तं च कृत्वा तमभिमन्त्रयेत्॥ १८.३१ ॥

nivedya pAyasAnnaM cha tAmbUlAdi yathA purA | nAmAShTakArchanAntaM cha kR^itvA tamabhimantrayet

प्रणवाष्टोत्तरशतं ब्रह्मभिः पञ्चभिः क्रमात् ।सद्यादीशान्तमप्यस्त्रं रक्षितं वर्मणा पुनः॥ १८.३२ ॥

praNavAShTottarashataM brahmabhiH pa~nchabhiH kramAt | sadyAdIshAntamapyastraM rakShitaM varmaNA punaH

अवगुण्ठ्य प्रदर्श्याथ धूपदीपौ च भक्तितः ।धेनुयोन्याख्यमुद्रे च सम्यक् तत्र प्रदर्शयेत्॥ १८.३३ ॥

avaguNThya pradarshyAtha dhUpadIpau cha bhaktitaH | dhenuyonyAkhyamudre cha samyak tatra pradarshayet

ततश्च देशिकस्तस्य दर्भैराच्छाद्य मस्तकम् ।मण्डलस्थेशदिग्भागे चतुरस्रं प्रकल्पयेत्॥ १८.३४ ॥

tatashcha deshikastasya darbhairAchChAdya mastakam | maNDalastheshadigbhAge chaturasraM prakalpayet

तदुपर्यासनं रम्यं कल्पयित्वा विधानतः ।तत्र संस्थापयेच्छिष्यं तं शिशुं सानुकूलतः॥ १८.३५ ॥

taduparyAsanaM ramyaM kalpayitvA vidhAnataH | tatra saMsthApayechChiShyaM taM shishuM sAnukUlataH

ततः कुम्भं समुत्थाप्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।अभिषिञ्चेद् गुरुः शिष्यं प्रादक्षिण्येन मस्तके॥ १८.३६ ॥

tataH kumbhaM samutthApya svastivAchanapUrvakam | abhiShi~nched guruH shiShyaM prAdakShiNyena mastake

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य सप्तधा ब्रह्मभिस्ततः ।पञ्चभिश्चाभिषेकान्ते शङ्खोदेनाभिवेष्टयेत्॥ १८.३७ ॥

praNavaM pUrvamuchchArya saptadhA brahmabhistataH | pa~nchabhishchAbhiShekAnte sha~NkhodenAbhiveShTayet

चारुदीपं प्रदर्श्याथ वाससा परिमृज्य च ।नूतनं दोरकौपीनं वाससी परिधापयेत्॥ १८.३८ ॥

chArudIpaM pradarshyAtha vAsasA parimR^ijya cha | nUtanaM dorakaupInaM vAsasI paridhApayet

क्षालिताङ्घ्रिर्द्विराचम्य धृतभस्मगुरुः शिशुम् ।हस्ताभ्यामवलम्ब्याथ हस्तौ मण्डपमध्यतः॥ १८.३९ ॥

kShAlitA~NghrirdvirAchamya dhR^itabhasmaguruH shishum | hastAbhyAmavalambyAtha hastau maNDapamadhyataH

पूर्वाभिमुखमात्मीयतत्त्वज्ञानाभिलाषिणम् ।स्वासनस्थो गुरुर्ब्रूयादमलात्मा भवेति तम्॥ १८.४१ ॥

pUrvAbhimukhamAtmIyatattvaj~nAnAbhilAShiNam | svAsanastho gururbrUyAdamalAtmA bhaveti tam

गुरुश्च परिपूर्णोऽस्मि शिव इत्यचलस्थितिः ।समाधिमाचरेत्सम्यङ् मुहूर्त्तं गूढमानसः॥ १८.४२ ॥

gurushcha paripUrNo.asmi shiva ityachalasthitiH | samAdhimAcharetsamya~N muhUrttaM gUDhamAnasaH

पश्चादुन्मील्य नयने सानुकूलेन चेतसा ।साञ्जलिं संस्थितं शुद्धं पश्येच्छिष्यमनाकुलः॥ १८.४३ ॥

pashchAdunmIlya nayane sAnukUlena chetasA | sA~njaliM saMsthitaM shuddhaM pashyechChiShyamanAkulaH

स्वहस्तं भसितालिप्तं विन्यस्य शिशुमस्तके ।दक्षश्रुतावुपदिशेद्धंसः सोऽहमिति स्फुटम्॥ १८.४४ ॥

svahastaM bhasitAliptaM vinyasya shishumastake | dakShashrutAvupadisheddhaMsaH so.ahamiti sphuTam

तत्राद्यहम्पदस्यार्थः शक्त्यात्मा स शिवः स्वयम् ।स एवाहं शिवोऽस्मीति स्वात्मानं संविभावय॥ १८.४५ ॥

tatrAdyahampadasyArthaH shaktyAtmA sa shivaH svayam | sa evAhaM shivo.asmIti svAtmAnaM saMvibhAvaya

य इत्यणोरर्थतत्त्वमुपदिश्य ततो वदेत् ।अवान्तराणां वाक्यानामर्थतात्पर्यमादरात्॥ १८.४६ ॥

ya ityaNorarthatattvamupadishya tato vadet | avAntarANAM vAkyAnAmarthatAtparyamAdarAt

वाक्यानि वच्मि ते ब्रह्मन्सावधानमतिः शृणु ।तानि धारय चित्ते हि स ब्रूयादिति संस्फुटम्॥ १८.४७ ॥

vAkyAni vachmi te brahmansAvadhAnamatiH shR^iNu | tAni dhAraya chitte hi sa brUyAditi saMsphuTam

६।१९ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १९.० ॥

6.19 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ १९.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम्॥ १९.०-३ ॥

shrIshivamahApurANam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.१९. एकोनविंशोऽध्यायः ।योगपट्टविधिवर्णनम् ।सुब्रह्मण्य उवाच ।(१) प्रज्ञानं ब्रह्म (२) अहं ब्रह्मास्मि (३) तत्त्वमसि (४) अयामात्मा ब्रह्म (५) ईशा वास्यमिदं सर्वं (६) प्राणोऽस्मि (७) प्रज्ञानात्मा (८) यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह (९) अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि (१०) एष न आत्मान्तर्याम्यमृतः (११) स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः (१२) अहमस्मि परं ब्रह्म परापरपरात्परम् (१३) वेदशास्त्रगुरुत्वात्तु स्वयमानन्दलक्षणम् (१४) सर्वभूतस्थितं ब्रह्म तदेवाहं न संशयः (१५) तत्त्वस्य प्राणोऽहमस्मि पृथिव्याः प्राणोऽहमस्मि (१६) अपां च प्राणोऽहमस्मि तेजसश्च प्राणोऽहमस्मि (१७) वायोश्च प्राणोऽहमस्मि आकाशस्य प्राणोऽहमस्मि (१८) त्रिगुणस्य प्राणोऽहमस्मि (१९) सर्वोऽहं सर्वात्मकोऽहं संसारी यद्भूतं यच्च भव्यं यद्वर्तमानं सर्वात्मकत्वादद्वितीयोऽहम् (२०) सर्वं खल्विदं ब्रह्म (२१) सर्वोऽहं विमुक्तोऽहम् (२२) योऽसौ सोऽहं हंसः सोऽहमस्मि॥ १९.०-४ ॥

OM namaH shivAya || ShaShThI kailAsasaMhitA 6\.19\. ekonaviMsho.adhyAyaH | yogapaTTavidhivarNanam | subrahmaNya uvAcha | (1) praj~nAnaM brahma (2) ahaM brahmAsmi (3) tattvamasi (4) ayAmAtmA brahma (5) IshA vAsyamidaM sarvaM (6) prANo.asmi (7) praj~nAnAtmA (8) yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha (9) anyadeva tadviditAdatho aviditAdadhi (10) eSha na AtmAntaryAmyamR^itaH (11) sa yashchAyaM puruShe yashchAsAvAditye sa ekaH (12) ahamasmi paraM brahma parAparaparAtparam (13) vedashAstragurutvAttu svayamAnandalakShaNam (14) sarvabhUtasthitaM brahma tadevAhaM na saMshayaH (15) tattvasya prANo.ahamasmi pR^ithivyAH prANo.ahamasmi (16) apAM cha prANo.ahamasmi tejasashcha prANo.ahamasmi (17) vAyoshcha prANo.ahamasmi AkAshasya prANo.ahamasmi (18) triguNasya prANo.ahamasmi (19) sarvo.ahaM sarvAtmako.ahaM saMsArI yadbhUtaM yachcha bhavyaM yadvartamAnaM sarvAtmakatvAdadvitIyo.aham (20) sarvaM khalvidaM brahma (21) sarvo.ahaM vimukto.aham (22) yo.asau so.ahaM haMsaH so.ahamasmi

अथ महावाक्यानामर्थमाह ॥ प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्यार्थः पूर्वमेव प्रबोधितः ।अहम्पदस्यार्थभूतः शक्त्यात्मा परमेश्वरः॥ १९.१ ॥

atha mahAvAkyAnAmarthamAha || praj~nAnaM brahmavAkyArthaH pUrvameva prabodhitaH | ahampadasyArthabhUtaH shaktyAtmA parameshvaraH

अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः ।हकारो व्योमरूपः स्याच्छक्त्यात्मा सम्प्रकीर्तितः॥ १९.२ ॥

akAraH sarvavarNAgryaH prakAshaH paramaH shivaH | hakAro vyomarUpaH syAchChaktyAtmA samprakIrtitaH

शिवशक्त्योस्तु संयोगादानन्दः सततोदितः ।ब्रह्मेति शिवशक्त्योस्तु सर्वात्मत्वमिति स्फुटम्॥ १९.३ ॥

shivashaktyostu saMyogAdAnandaH satatoditaH | brahmeti shivashaktyostu sarvAtmatvamiti sphuTam

पूर्वमेवोपदिष्टं तत्सोऽहमस्मीति भावयेत् ।तत्त्वमित्यत्र तदिति तच्छब्दार्थः प्रबोधितः॥ १९.४ ॥

pUrvamevopadiShTaM tatso.ahamasmIti bhAvayet | tattvamityatra taditi tachChabdArthaH prabodhitaH

अन्यथा सोऽहमित्यत्र विपरीतार्थभावना ।अहंशब्दस्तु पुरुषस्तदिति स्यान्नपुंसकम् ।एवमन्योऽन्यवैरुध्यादन्वयो न भवेत्तयोः॥ १९.५ ॥

anyathA so.ahamityatra viparItArthabhAvanA | ahaMshabdastu puruShastaditi syAnnapuMsakam | evamanyo.anyavairudhyAdanvayo na bhavettayoH

स्त्रीपुंरूपस्य जगतः कारणं चान्यथा भवेत् ।स तत्त्वमसि इत्येवमुपदेशार्थभावना॥ १९.६ ॥

strIpuMrUpasya jagataH kAraNaM chAnyathA bhavet | sa tattvamasi ityevamupadeshArthabhAvanA

अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादपि ।अस्मिन्वाक्ये फलस्यापि वैपरीत्यविभावना॥ १९.६.१९.१० ॥

anyadeva tadviditAdatho aviditAdapi | asminvAkye phalasyApi vaiparItyavibhAvanA

सर्वोत्कृष्टश्च सर्वात्मा परब्रह्म स ईरितः ।परश्चाथापरश्चेति परात्परमिति त्रिधा॥ १९.६.१९.२० ॥

sarvotkR^iShTashcha sarvAtmA parabrahma sa IritaH | parashchAthAparashcheti parAtparamiti tridhA

पूर्णोऽहं भावरूपत्वान्नित्यमुक्तोऽहमेव हि ।पशवो मत्प्रसादेन मुक्ता मद्भावमाश्रिताः॥ १९.६.१९.३० ॥

pUrNo.ahaM bhAvarUpatvAnnityamukto.ahameva hi | pashavo matprasAdena muktA madbhAvamAshritAH

ततश्चाङ्गानि विन्यस्य सर्वज्ञानीत्यनुक्रमात् ।कल्पयेदुपचारांश्च षोडशासनपूर्वकाम्॥ १९.६.१९.४० ॥

tatashchA~NgAni vinyasya sarvaj~nAnItyanukramAt | kalpayedupachArAMshcha ShoDashAsanapUrvakAm

सम्प्रदायानुगुण्येन नमस्कुर्युस्तथापरे ।शिष्यस्तदा समुत्थाय नमस्कुर्याद् गुरुं तथा ।गुरोरपि गुरुं तस्य शिष्यांश्च स्वगुरोरपि॥ १९.६.१९.५० ॥

sampradAyAnuguNyena namaskuryustathApare | shiShyastadA samutthAya namaskuryAd guruM tathA | gurorapi guruM tasya shiShyAMshcha svagurorapi

अयमात्मेति वाक्ये च पुंरूपं पदयुग्मकम् ।ईशेन रक्षणीयत्वादीशावास्यमिदं जगत्॥ १९.७ ॥

ayamAtmeti vAkye cha puMrUpaM padayugmakam | Ishena rakShaNIyatvAdIshAvAsyamidaM jagat

प्रज्ञानात्मा यदेवेह तदमुत्रेति चिन्तयेत् ।यः स एवेति विद्वद्भिः सिद्धान्तिभिरिहोच्यते॥ १९.८ ॥

praj~nAnAtmA yadeveha tadamutreti chintayet | yaH sa eveti vidvadbhiH siddhAntibhirihochyate

उपरिस्थितवाक्ये च योऽमुत्र स इह स्थितः ।इति पूर्ववदेवार्थः पुरुषो विदुषां मतः॥ १९.९ ॥

uparisthitavAkye cha yo.amutra sa iha sthitaH | iti pUrvavadevArthaH puruSho viduShAM mataH

यथा स्यात्तद्वदेवात्र वक्ष्यामि श्रूयतां मुने ।अयथाविदिताशब्दो पूर्ववद्विदितादिति॥ १९.११ ॥

yathA syAttadvadevAtra vakShyAmi shrUyatAM mune | ayathAviditAshabdo pUrvavadviditAditi

प्रवृत्तः स्यात्तद्विदितात्तथैवाविदितात्परम् ।अन्यदेव हि संसिद्ध्यै न भवेदिति निश्चितम्॥ १९.१२ ॥

pravR^ittaH syAttadviditAttathaivAviditAtparam | anyadeva hi saMsiddhyai na bhavediti nishchitam

एष त आत्मान्तर्यामी योऽमृतश्च शिवः स्वयम् ।यश्चायं पुरुषे शम्भुर्यश्चादित्ये व्यवस्थितः॥ १९.१३ ॥

eSha ta AtmAntaryAmI yo.amR^itashcha shivaH svayam | yashchAyaM puruShe shambhuryashchAditye vyavasthitaH

स चाऽसौ सेति पार्थक्यं नैकं सर्वं स ईरितः ।सोपाधिद्वयमस्यार्थ उपचारात्तथोच्यते॥ १९.१४ ॥

sa chA.asau seti pArthakyaM naikaM sarvaM sa IritaH | sopAdhidvayamasyArtha upachArAttathochyate

तं शम्भुनाथं श्रुतयो वदन्ति हि हिरण्मयम् ।हिरण्यबाहव इति सर्वाङ्गस्योपलक्षलम्॥ १९.१५ ॥

taM shambhunAthaM shrutayo vadanti hi hiraNmayam | hiraNyabAhava iti sarvA~NgasyopalakShalam

अन्यथा तत्पतित्वं तु न भवेदिति यत्नतः ।य एषोऽन्तरिति शम्भुश्छान्दोग्ये श्रूयते शिवः॥ १९.१६ ॥

anyathA tatpatitvaM tu na bhavediti yatnataH | ya eSho.antariti shambhushChAndogye shrUyate shivaH

हिरण्यश्मश्रुवांस्तद्वद्धिरण्यमयकेशवान् ।नखमारभ्य केशान्तं सर्वत्रापि हिरण्मयः॥ १९.१७ ॥

hiraNyashmashruvAMstadvaddhiraNyamayakeshavAn | nakhamArabhya keshAntaM sarvatrApi hiraNmayaH

अहमस्मि परं ब्रह्म परापरपरात्परम् ।इति वाक्यस्य तात्पर्यं वदामि श्रूयतामिदम्॥ १९.१८ ॥

ahamasmi paraM brahma parAparaparAtparam | iti vAkyasya tAtparyaM vadAmi shrUyatAmidam

अहम्पदस्यार्थभूतः शक्त्यात्मा शिव ईरितः ।स एवास्मीति वाक्यार्थ योजना भवति ध्रुवम्॥ १९.१९ ॥

ahampadasyArthabhUtaH shaktyAtmA shiva IritaH | sa evAsmIti vAkyArtha yojanA bhavati dhruvam

रुद्रो ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रोक्ताः श्रुत्यैव नान्यथा ।तेभ्यश्च परमो देवः परशब्देन बोधितः॥ १९.२१ ॥

rudro brahmA cha viShNushcha proktAH shrutyaiva nAnyathA | tebhyashcha paramo devaH parashabdena bodhitaH

वेदशास्त्रगुरूणां च वाक्याभ्यासवशाच्छिशोः ।पूर्णानन्दमयः शम्भुः प्रादुर्भूतो भवेद्धृदि॥ १९.२२ ॥

vedashAstragurUNAM cha vAkyAbhyAsavashAchChishoH | pUrNAnandamayaH shambhuH prAdurbhUto bhaveddhR^idi

सर्वभूतस्थितः शम्भुः स एवाहं न संशयः ।तत्त्वजातस्य सर्वस्य प्राणोऽस्म्यहमहं शिवः॥ १९.२३ ॥

sarvabhUtasthitaH shambhuH sa evAhaM na saMshayaH | tattvajAtasya sarvasya prANo.asmyahamahaM shivaH

इत्युक्त्वा पुनरप्याह शिवस्तत्त्वत्रयस्य च ।प्राणोऽस्मीत्यत्र पृथ्व्यादिगुणान्तग्रहणान्मुने॥ १९.२४ ॥

ityuktvA punarapyAha shivastattvatrayasya cha | prANo.asmItyatra pR^ithvyAdiguNAntagrahaNAnmune

आत्मतत्त्वानि सर्वाणि गृहीतानीति भावय ।पुनश्च सर्वग्रहणं विद्यातत्त्वे शिवात्मनोः॥ १९.२५ ॥

AtmatattvAni sarvANi gR^ihItAnIti bhAvaya | punashcha sarvagrahaNaM vidyAtattve shivAtmanoH

तत्त्वयोश्चास्म्यहं प्राणाः सर्वः सर्वात्मको ह्यहम् ।जीवस्य चान्तर्यामित्वाज्जीवोऽहं तस्य सर्वदा॥ १९.२६ ॥

tattvayoshchAsmyahaM prANAH sarvaH sarvAtmako hyaham | jIvasya chAntaryAmitvAjjIvo.ahaM tasya sarvadA

यद्भूतं यच्च भव्यं यद्भविष्यत्सर्वमेव च ।मन्मयत्वादहं सर्वः सर्वो वै रुद्र इत्यपि॥ १९.२७ ॥

yadbhUtaM yachcha bhavyaM yadbhaviShyatsarvameva cha | manmayatvAdahaM sarvaH sarvo vai rudra ityapi

श्रुतिराह मुने सा हि साक्षाच्छिवमुखोद्गता ।सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात्॥ १९.२८ ॥

shrutirAha mune sA hi sAkShAchChivamukhodgatA | sarvAtmA paramairebhirguNairnityasamanvayAt

स्वस्मात्परात्मविरहादद्वितीयोऽहमेव हि ।सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यार्थः पूर्वमीरितः॥ १९.२९ ॥

svasmAtparAtmavirahAdadvitIyo.ahameva hi | sarvaM khalvidaM brahmeti vAkyArthaH pUrvamIritaH

योऽसौ सर्वात्मकः शम्भुः सोऽहं हंस शिवोऽस्म्यहम् ।इति वै सर्ववाक्यार्थो वामदेव शिवोदितः॥ १९.३१ ॥

yo.asau sarvAtmakaH shambhuH so.ahaM haMsa shivo.asmyaham | iti vai sarvavAkyArtho vAmadeva shivoditaH

इतीशश्रुतिवाक्याभ्वामुपदिष्टार्थमादरात् ।साक्षाच्छिवैक्यदं पुंसां शिशोर्गुरुरुपादिशेत्॥ १९.३२ ॥

itIshashrutivAkyAbhvAmupadiShTArthamAdarAt | sAkShAchChivaikyadaM puMsAM shishorgururupAdishet

आदाय शङ्खं साधारमस्त्रमन्त्रेण भस्मना ।शोध्य तत्पुरतः स्थाप्य चतुरस्रे समर्चिते॥ १९.३३ ॥

AdAya sha~NkhaM sAdhAramastramantreNa bhasmanA | shodhya tatpurataH sthApya chaturasre samarchite

ओमित्यभ्यर्च्य गन्धाद्यैरस्त्रं वस्त्रोपशोभितम् ।वासितं जलमापूर्य सम्पूज्योमिति मन्त्रतः॥ १९.३४ ॥

omityabhyarchya gandhAdyairastraM vastropashobhitam | vAsitaM jalamApUrya sampUjyomiti mantrataH

सप्तधैवाभिमन्त्र्याथ प्रणवेन पुनश्च तम् ।यस्त्वन्तरं किञ्चिदपि कुरुते सोऽतिभीतिभाक्॥ १९.३५ ॥

saptadhaivAbhimantryAtha praNavena punashcha tam | yastvantaraM ki~nchidapi kurute so.atibhItibhAk

इत्याह श्रुतिसत्तत्त्वं दृढात्मा गतभीर्भव ।इत्याभाष्य स्वयं शिष्यं देवं ध्यायन् समर्चयेत्॥ १९.३६ ॥

ityAha shrutisattattvaM dR^iDhAtmA gatabhIrbhava | ityAbhAShya svayaM shiShyaM devaM dhyAyan samarchayet

शिष्यासनं सम्प्रपूज्य षडुत्थापनमार्गतः ।शिवासनं च सङ्कल्प्य शिवमूर्तिं प्रकल्पयेत्॥ १९.३७ ॥

shiShyAsanaM samprapUjya ShaDutthApanamArgataH | shivAsanaM cha sa~Nkalpya shivamUrtiM prakalpayet

पञ्च ब्रह्माणि विन्यस्य शिरः पादावसानकम् ।मुण्डवक्त्रकलाभेदैः प्रणवस्य कला अपि॥ १९.३८ ॥

pa~ncha brahmANi vinyasya shiraH pAdAvasAnakam | muNDavaktrakalAbhedaiH praNavasya kalA api

अष्टत्रिंशन्मन्त्ररूपाः शिष्यदेहेऽथ मस्तके ।समावाह्य शिवं मुद्राः स्थापनीयाः प्रदर्शयेत्॥ १९.३९ ॥

aShTatriMshanmantrarUpAH shiShyadehe.atha mastake | samAvAhya shivaM mudrAH sthApanIyAH pradarshayet

पायसान्नं च नैवेद्यं समर्प्योमग्निजायया ।गण्डूषाचमनार्घ्यादि धूपदीपादिकं क्रमात्॥ १९.४१ ॥

pAyasAnnaM cha naivedyaM samarpyomagnijAyayA | gaNDUShAchamanArghyAdi dhUpadIpAdikaM kramAt

नामाष्टकेन सम्पूज्य ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।जपेद् ब्रह्मविदाप्नोति भृगुर्वै वारुणिस्ततः॥ १९.४२ ॥

nAmAShTakena sampUjya brAhmaNairvedapAragaiH | japed brahmavidApnoti bhR^igurvai vAruNistataH

यो देवानामुपक्रम्य यः परः स महेश्वरः ।इत्यन्तं तस्य पुरतः कह्लारादिविनिर्मिताम्॥ १९.४३ ॥

yo devAnAmupakramya yaH paraH sa maheshvaraH | ityantaM tasya purataH kahlArAdivinirmitAm

आदाय मालामुत्थाय श्रीविरूपाक्षनिर्मिते ।शास्त्रे पञ्चास्यके रूपे सिद्धिस्कन्धं जपेच्छनैः॥ १९.४४ ॥

AdAya mAlAmutthAya shrIvirUpAkShanirmite | shAstre pa~nchAsyake rUpe siddhiskandhaM japechChanaiH

ख्यातिः पूर्णोऽहमित्यन्तं सानुकूलेन चेतसा ।देशिकस्तस्य शिष्यस्य कण्ठदेशे समर्पयेत्॥ १९.४५ ॥

khyAtiH pUrNo.ahamityantaM sAnukUlena chetasA | deshikastasya shiShyasya kaNThadeshe samarpayet

तिलकं चन्दनेनाथ सर्वाङ्गालेपनं पुनः ।स्वसम्प्रदायानुगुणं कारयेच्च यथाविधि॥ १९.४६ ॥

tilakaM chandanenAtha sarvA~NgAlepanaM punaH | svasampradAyAnuguNaM kArayechcha yathAvidhi

ततश्च देशिकः प्रीत्या नाम श्रीपादसंज्ञितम् ।छत्रं च पादुकां दद्याद् दूर्वाकल्पविकल्पनम्॥ १९.४७ ॥

tatashcha deshikaH prItyA nAma shrIpAdasa.nj~nitam | ChatraM cha pAdukAM dadyAd dUrvAkalpavikalpanam

व्याख्यातृत्वं च कर्मादि गुर्वासनपरिग्रहम् ।अनुगृह्य गुरुस्तस्मै शिष्याय शिवरूपिणे॥ १९.४८ ॥

vyAkhyAtR^itvaM cha karmAdi gurvAsanaparigraham | anugR^ihya gurustasmai shiShyAya shivarUpiNe

शिवोऽहमस्मीति सदा समाधिस्थो भवेति तम् ।सम्प्रोच्याथ स्वयं तस्मै नमस्कारं समाचरेत्॥ १९.४९ ॥

shivo.ahamasmIti sadA samAdhistho bhaveti tam | samprochyAtha svayaM tasmai namaskAraM samAcharet

एवं कृतनमस्कारं शिष्यं दद्याद् गुरुः स्वयम् ।सुशीलं यतवाचं तं विनयावनतं स्थितम्॥ १९.५१ ॥

evaM kR^itanamaskAraM shiShyaM dadyAd guruH svayam | sushIlaM yatavAchaM taM vinayAvanataM sthitam

अद्य प्रभृति लोकानामनुग्रहपरो भव ।परीक्ष्य वत्सरं शिष्यमङ्गीकुरु विधानतः॥ १९.५२ ॥

adya prabhR^iti lokAnAmanugrahaparo bhava | parIkShya vatsaraM shiShyama~NgIkuru vidhAnataH

रागादिदोषान्सन्त्यज्य शिवध्यानपरो भव ।सत्सम्प्रदायसंसिद्धैः सङ्गं कुरु न चेतरैः॥ १९.५३ ॥

rAgAdidoShAnsantyajya shivadhyAnaparo bhava | satsampradAyasaMsiddhaiH sa~NgaM kuru na chetaraiH

अनभ्यर्च्य शिवं जातु मा भुङ्क्ष्वाप्राण सङ्क्षयम् ।गुरुभक्तिं समास्थाय सुखी भव सुखी भव॥ १९.५४ ॥

anabhyarchya shivaM jAtu mA bhu~NkShvAprANa sa~NkShayam | gurubhaktiM samAsthAya sukhI bhava sukhI bhava

इति क्रमाद् गुरुवरो दयालुर्ज्ञानसागरः ।सानुकूलेन चित्तेन समं शिष्यं समाचरेत्॥ १९.५५ ॥

iti kramAd guruvaro dayAlurj~nAnasAgaraH | sAnukUlena chittena samaM shiShyaM samAcharet

तव स्नेहान्मयायं वै वामदेव मुनीश्वर ।योगपट्टप्रकारस्ते प्रोक्तो गुह्यतरोऽपि हि॥ १९.५६ ॥

tava snehAnmayAyaM vai vAmadeva munIshvara | yogapaTTaprakAraste prokto guhyataro.api hi

इत्युक्त्वा षण्मुखस्तस्मै क्षौरस्नानविधिक्रमम् ।वक्तुमारभते प्रीत्या यतीनां कृपया शुभम्॥ १९.५७ ॥

ityuktvA ShaNmukhastasmai kShaurasnAnavidhikramam | vaktumArabhate prItyA yatInAM kR^ipayA shubham

६.२० ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २०.० ॥

6\.20 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २०.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम्॥ २०.०-३ ॥

shrIshivamahApurANam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.२०. विंशोऽध्यायः ।क्षौरस्नानविधिवर्णनम् ।सुब्रह्मण्य उवाच ।क्षौरस्नानविधिं वक्ष्ये वामदेव महामुने ।यस्य सद्यो विधानेन शुद्धिः स्याद्यतिनः परा॥ २०.१ ॥

OM namaH shivAya || ShaShThI kailAsasaMhitA 6\.20\. viMsho.adhyAyaH | kShaurasnAnavidhivarNanam | subrahmaNya uvAcha | kShaurasnAnavidhiM vakShye vAmadeva mahAmune | yasya sadyo vidhAnena shuddhiH syAdyatinaH parA

योगपट्टप्रकारस्य विधिं प्राप्य मुनीश्वर ।स शिष्यः स्याद् व्रती पूर्णः क्षौरकर्मोद्यतो भवेत्॥ २०.२ ॥

yogapaTTaprakArasya vidhiM prApya munIshvara | sa shiShyaH syAd vratI pUrNaH kShaurakarmodyato bhavet

गुरुं नत्वा विशेषेण लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः ।शिरः सङ्क्षाल्य चाचम्य सवासाः क्षौरमाचरेत्॥ २०.३ ॥

guruM natvA visheSheNa labdhAnuj~nastato guroH | shiraH sa~NkShAlya chAchamya savAsAH kShauramAcharet

क्षालयेद्वसनं पश्चान्मृदम्भोभिः क्षुरादिकम् ।तद्धस्तौ च मृदालिप्य क्षालयेति मृदं ददेत्॥ २०.४ ॥

kShAlayedvasanaM pashchAnmR^idambhobhiH kShurAdikam | taddhastau cha mR^idAlipya kShAlayeti mR^idaM dadet

स्थापितं प्रोक्षितं तोयैः शिवं शिवमितीरयन् ।स्वनेत्रे पिहिते चैवानामाङ्गुष्ठाभिमन्त्रिते॥ २०.५ ॥

sthApitaM prokShitaM toyaiH shivaM shivamitIrayan | svanetre pihite chaivAnAmA~NguShThAbhimantrite

अस्त्रेणोन्मील्य सन्दृश्य क्षुरादिक्षौरसाधनम् ।अभिमन्त्र्य द्वादशाथ प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः॥ २०.६ ॥

astreNonmIlya sandR^ishya kShurAdikShaurasAdhanam | abhimantrya dvAdashAtha prokShayedastramantrataH

शुद्धे देशे तु संस्थाप्य मृदं त्रेधा विभज्य च ।एवं पुनस्त्रिधा कृत्वा प्रोक्ष्यास्त्रेणाभिमन्त्रयेत्॥ २०.६.२०.१० ॥

shuddhe deshe tu saMsthApya mR^idaM tredhA vibhajya cha | evaM punastridhA kR^itvA prokShyAstreNAbhimantrayet

समुत्थाय ततोऽसौ वै दण्डमादाय भूतले ।स्वगुरुं मन्त्रदं भक्त्या संस्मरेज्ज्ञाननिष्ठया॥ २०.६.२०.२० ॥

samutthAya tato.asau vai daNDamAdAya bhUtale | svaguruM mantradaM bhaktyA saMsmarejj~nAnaniShThayA

ततोऽसौ दृढचेतस्को यतिः स्ववृषसंस्थितः ।भिक्षार्थं प्रव्रजेच्छुद्धो विप्रवर्गेषु साधुषु॥ २०.६.२०.३० ॥

tato.asau dR^iDhachetasko yatiH svavR^iShasaMsthitaH | bhikShArthaM pravrajechChuddho vipravargeShu sAdhuShu

क्षुरं गृहीत्वा तारेण दक्षभागे निकृन्तयेत् ।केशांश्च कांश्चिदग्रेषु वप्त्वा सर्वं च वापयेत्॥ २०.७ ॥

kShuraM gR^ihItvA tAreNa dakShabhAge nikR^intayet | keshAMshcha kAMshchidagreShu vaptvA sarvaM cha vApayet

पृथिव्यां पर्णमादाय विक्षिपेन्न भुवः स्थले ।श्मश्रूणि हस्तपादस्थनखानि च निकृन्तयेत्॥ २०.८ ॥

pR^ithivyAM parNamAdAya vikShipenna bhuvaH sthale | shmashrUNi hastapAdasthanakhAni cha nikR^intayet

बिल्वाश्वत्थतुलस्यादिस्थाने सङ्गृह्य मृत्तिकाम् ।द्विषड्वारं निमज्याप्सु तीरं गत्वोपविश्य च॥ २०.९ ॥

bilvAshvatthatulasyAdisthAne sa~NgR^ihya mR^ittikAm | dviShaDvAraM nimajyApsu tIraM gatvopavishya cha

तत्रैकां मृदमादाय दापयित्वान्यपाणिना ।करौ द्वादशधालिप्य प्रत्येकं केन क्षालयेत्॥ २०.११ ॥

tatraikAM mR^idamAdAya dApayitvAnyapANinA | karau dvAdashadhAlipya pratyekaM kena kShAlayet

पुनरेकां पादयोश्च मुखे चान्यां करे क्रमात् ।संलिप्याक्षाल्य चाम्भोभिः पुनश्च जलमाविशेत्॥ २०.१२ ॥

punarekAM pAdayoshcha mukhe chAnyAM kare kramAt | saMlipyAkShAlya chAmbhobhiH punashcha jalamAvishet

अन्यां मृदं भागयित्वा शिरसि द्वादश क्रमात् ।आलिप्य मृदमास्यान्तं निमज्य च पुनः पुनः॥ २०.१३ ॥

anyAM mR^idaM bhAgayitvA shirasi dvAdasha kramAt | Alipya mR^idamAsyAntaM nimajya cha punaH punaH

तीरं गत्वा तु गण्डूषान् षोडशाचमनं द्विधा ।प्राणानायम्य च पुनः प्रणवं द्व्यष्टसङ्ख्यया॥ २०.१४ ॥

tIraM gatvA tu gaNDUShAn ShoDashAchamanaM dvidhA | prANAnAyamya cha punaH praNavaM dvyaShTasa~NkhyayA

मृदमन्यां पुनस्त्रेधा विभज्य च तदेकया ।कटिशौचं पादशौचं विधायाचम्य च द्विधा॥ २०.१५ ॥

mR^idamanyAM punastredhA vibhajya cha tadekayA | kaTishauchaM pAdashauchaM vidhAyAchamya cha dvidhA

प्रणवेनाथ षोडश प्राणानायम्य वाग्यतः ।पुनरन्यां स्वोरुदेशे त्रिधा विन्यस्य चोमिति॥ २०.१६ ॥

praNavenAtha ShoDasha prANAnAyamya vAgyataH | punaranyAM svorudeshe tridhA vinyasya chomiti

प्रोक्ष्याभिमन्त्रयेत्सप्त स्वपाण्योस्तलमेकधा ।त्रिधालिप्याथ सम्पश्येत्सूर्यमूर्तिं च पावनीम्॥ २०.१७ ॥

prokShyAbhimantrayetsapta svapANyostalamekadhA | tridhAlipyAtha sampashyetsUryamUrtiM cha pAvanIm

स्वकक्षयोः समालिप्य व्यत्यस्ताभ्यामथान्यया ।पाणिभ्यां च मृदा शिष्यः सुमतिर्दृढमानसः॥ २०.१८ ॥

svakakShayoH samAlipya vyatyastAbhyAmathAnyayA | pANibhyAM cha mR^idA shiShyaH sumatirdR^iDhamAnasaH

गृहीत्वान्यां मृदं शुद्धां तथासौ गुरुभक्तिमान् ।शिर आरभ्य पादान्तं विलिप्यादित्यदृष्टया॥ २०.१९ ॥

gR^ihItvAnyAM mR^idaM shuddhAM tathAsau gurubhaktimAn | shira Arabhya pAdAntaM vilipyAdityadR^iShTayA

ततः साम्बं महेशानं शङ्करं चन्द्रशेखरम् ।संस्मरेद्भक्तितः शिष्य सर्वैश्वर्यपतिं शिवम्॥ २०.२१ ॥

tataH sAmbaM maheshAnaM sha~NkaraM chandrashekharam | saMsmaredbhaktitaH shiShya sarvaishvaryapatiM shivam

त्रिवारं प्रणमेत्प्रीत्या साष्टाङ्गं च गुरुं शिवम् ।पञ्चाङ्गेनैकवारं च समुत्थाय च वन्दयेत्॥ २०.२२ ॥

trivAraM praNametprItyA sAShTA~NgaM cha guruM shivam | pa~nchA~NgenaikavAraM cha samutthAya cha vandayet

तीर्थं प्रविश्य तन्मध्ये निमज्योन्मज्य तां मृदम् ।स्कन्धे संस्थाप्य पूर्वोक्तप्रकारेण विलेपयेत्॥ २०.२३ ॥

tIrthaM pravishya tanmadhye nimajyonmajya tAM mR^idam | skandhe saMsthApya pUrvoktaprakAreNa vilepayet

तत्रावशिष्टं सङ्गृह्य जलमध्ये प्रविश्य च ।विलोड्य सम्यक् तां तत्र सर्वाङ्गेषु विलिप्य च॥ २०.२४ ॥

tatrAvashiShTaM sa~NgR^ihya jalamadhye pravishya cha | viloDya samyak tAM tatra sarvA~NgeShu vilipya cha

त्रिवारमोमिति प्रोच्य शिवपादाम्बुजं स्मरन् ।संसाराम्बुधिसन्तारं सदा यद्विधितो हि सः॥ २०.२५ ॥

trivAramomiti prochya shivapAdAmbujaM smaran | saMsArAmbudhisantAraM sadA yadvidhito hi saH

अभिषिच्योमिति जलं विरजाभस्मलोलितम् ।अङ्गोपमार्ज्जनं कृत्वा सुस्नायाद्भस्मना ततः॥ २०.२६ ॥

abhiShichyomiti jalaM virajAbhasmalolitam | a~NgopamArjjanaM kR^itvA susnAyAdbhasmanA tataH

त्रिपुण्ड्रं च विधायाथ यथोक्तविधिना शुभम् ।यथोक्ताङ्गेषु सर्वेषु सावधानतया मुने॥ २०.२७ ॥

tripuNDraM cha vidhAyAtha yathoktavidhinA shubham | yathoktA~NgeShu sarveShu sAvadhAnatayA mune

ततः शुद्धमना भूत्वा कुर्यान्मध्यदिनक्रियाः ।महेश्वरं नमस्कृत्य गुरूंस्तीर्थादिकानि च॥ २०.२८ ॥

tataH shuddhamanA bhUtvA kuryAnmadhyadinakriyAH | maheshvaraM namaskR^itya gurUMstIrthAdikAni cha

सम्पूजयेन्महेशानं भक्त्या परमया मुने ।साम्बिकं ज्ञानदातारं पातारं त्रिभवस्य वै॥ २०.२९ ॥

sampUjayenmaheshAnaM bhaktyA paramayA mune | sAmbikaM j~nAnadAtAraM pAtAraM tribhavasya vai

ततस्तत्र च शुद्धात्मा पञ्चधा परिकल्पितम् ।भैक्ष्यं यथोचितं कुर्याद् दूषितान्नं विवर्जयेत्॥ २०.३१ ॥

tatastatra cha shuddhAtmA pa~nchadhA parikalpitam | bhaikShyaM yathochitaM kuryAd dUShitAnnaM vivarjayet

शौचं स्नानं तथा भिक्षां नित्यमेकान्तसेवनम् ।भिक्षौश्चत्वारि कर्माणि पञ्चमं नैव विद्यते॥ २०.३२ ॥

shauchaM snAnaM tathA bhikShAM nityamekAntasevanam | bhikShaushchatvAri karmANi pa~nchamaM naiva vidyate

अलाबुं वेणुपात्रं च दारवं मृण्मयं तथा ।भिक्षोश्चत्वारि पात्राणि पञ्चमं नैव विद्यते॥ २०.३३ ॥

alAbuM veNupAtraM cha dAravaM mR^iNmayaM tathA | bhikShoshchatvAri pAtrANi pa~nchamaM naiva vidyate

ताम्बूलं तैजसं पात्रं रेतस्सेकं सिताम्बरम् ।दिवास्वापो हिनक्तान्नं यतीनां षड्विवर्जिताः॥ २०.३४ ॥

tAmbUlaM taijasaM pAtraM retassekaM sitAmbaram | divAsvApo hinaktAnnaM yatInAM ShaDvivarjitAH

साक्षरा विपरीताश्च राक्षसास्त इति स्मृताः ।तस्माद्वै विपरीतं च कर्म नैवाचरेद् यतिः॥ २०.३५ ॥

sAkSharA viparItAshcha rAkShasAsta iti smR^itAH | tasmAdvai viparItaM cha karma naivAchared yatiH

यतिः प्रयत्नतः कुर्यात्क्षौरस्नानं च शुद्धये ।संस्मरन्मनसा शुद्धं परं ब्रह्म सदाशिवम्॥ २०.३६ ॥

yatiH prayatnataH kuryAtkShaurasnAnaM cha shuddhaye | saMsmaranmanasA shuddhaM paraM brahma sadAshivam

इत्यैव मुनिशार्दूल तव स्नेहान्मयाखिलः ।क्षौरस्नानविधिः प्रोक्तः किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ २०.३७ ॥

ityaiva munishArdUla tava snehAnmayAkhilaH | kShaurasnAnavidhiH proktaH kimbhUyaH shrotumichChasi

६.२१ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २१.० ॥

6\.21 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २१.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ६.२१. एकविंशोऽध्यायः ।यतीनां मरणानन्तरदशाहपर्यन्तकृत्यवर्णनम् ।वामदेव उवाच ।ये मुक्ता यतयस्तेषां दाहकर्म न विद्यते ।मृते शरीरे खननं तद्देहस्य श्रुतं मया॥ २१.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 6\.21\. ekaviMsho.adhyAyaH | yatInAM maraNAnantaradashAhaparyantakR^ityavarNanam | vAmadeva uvAcha | ye muktA yatayasteShAM dAhakarma na vidyate | mR^ite sharIre khananaM taddehasya shrutaM mayA

तत्कर्माचक्ष्व सुप्रीत्या कार्तिकेय गुरो मम ।त्वत्तोऽन्यो न हि संवक्ता त्रिषु लोकेषु विद्यते॥ २१.२ ॥

tatkarmAchakShva suprItyA kArtikeya guro mama | tvatto.anyo na hi saMvaktA triShu lokeShu vidyate

पूर्णाहम्भावमाश्रित्य ये मुक्ता देहपञ्जरात् ।ये तूपासनमार्गेण देहमुक्ताः परं गताः॥ २१.३ ॥

pUrNAhambhAvamAshritya ye muktA dehapa~njarAt | ye tUpAsanamArgeNa dehamuktAH paraM gatAH

तेषां गतिविशेषं च भगवन् शङ्करात्मज ।वक्तुमर्हसि सुप्रीत्या मां विचार्य स्वशिष्यतः॥ २१.४ ॥

teShAM gativisheShaM cha bhagavan sha~NkarAtmaja | vaktumarhasi suprItyA mAM vichArya svashiShyataH

सूत उवाच ।मुनिविज्ञप्तिमाकर्ण्य शक्तिपुत्रः सुरारिहा ।प्राहात्यन्तरहस्यं तद् भृगुणा श्रुतमीश्वरात्॥ २१.५ ॥

sUta uvAcha | munivij~naptimAkarNya shaktiputraH surArihA | prAhAtyantarahasyaM tad bhR^iguNA shrutamIshvarAt

सुब्रह्मण्य उवाच ।इदमेव मुने गुह्यं भृगवे शिवयोगिने ।उक्तं भगवता साक्षात्सर्वज्ञेन पिनाकिना॥ २१.६ ॥

subrahmaNya uvAcha | idameva mune guhyaM bhR^igave shivayogine | uktaM bhagavatA sAkShAtsarvaj~nena pinAkinA

त्रिपदार्थपरिज्ञानं वेदान्तागमवाक्यजम् ।श्रुत्वा गुरोर्मुखाद्योगमभ्यसेत्स यमादिकम्॥ २१.६.२१.१० ॥

tripadArthaparij~nAnaM vedAntAgamavAkyajam | shrutvA gurormukhAdyogamabhyasetsa yamAdikam

निनीय वन्द्यचरणौ देवदेवस्य पृष्ठतः ।तिष्ठन्त्यनुग्रहाकाराः कर्मण्येव प्रयोजिताः॥ २१.६.२१.२० ॥

ninIya vandyacharaNau devadevasya pR^iShThataH | tiShThantyanugrahAkArAH karmaNyeva prayojitAH

अनुगृह्य समाधिं च स्वदास्यस्पन्दरूपिणीः ।रव्यादिकर्म्मसामर्थ्यरूपाः सिद्धीरनर्गलाः॥ २१.६.२१.३० ॥

anugR^ihya samAdhiM cha svadAsyaspandarUpiNIH | ravyAdikarmmasAmarthyarUpAH siddhIranargalAH

ओमित्यन्ते जपन् देवयजनं पूरयेत्ततः ।ततः शान्तिर्भवेत्तस्य दोषस्य हि मुनीश्वर॥ २१.६.२१.४० ॥

omityante japan devayajanaM pUrayettataH | tataH shAntirbhavettasya doShasya hi munIshvara

ततस्ते यतिनः सर्वे तथा प्राच्यामथापि वा ।उदीच्यां पुण्यदेशे तु पुण्यवृक्षसमीपतः॥ २१.६.२१.५० ॥

tataste yatinaH sarve tathA prAchyAmathApi vA | udIchyAM puNyadeshe tu puNyavR^ikShasamIpataH

पञ्चभिर्ब्रह्मभिः स्पृष्ट्वा जपेत् स्थलमनन्यधीः ।यो देवानामुपक्रम्य यः परः स महेश्वरः॥ २१.६.२१.६० ॥

pa~nchabhirbrahmabhiH spR^iShTvA japet sthalamananyadhIH | yo devAnAmupakramya yaH paraH sa maheshvaraH

वक्ष्ये तदद्य ते ब्रह्मन्न देयं यस्य कस्यचित् ।देयं शिष्याय शान्ताय शिवभक्तियुताय वै॥ २१.७ ॥

vakShye tadadya te brahmanna deyaM yasya kasyachit | deyaM shiShyAya shAntAya shivabhaktiyutAya vai

समाधिस्थो यतिः कश्चिच्छिवभावेन देहमुक् ।अस्ति चेत्स महाधीरः परिपूर्णः शिवो भवेत्॥ २१.८ ॥

samAdhistho yatiH kashchichChivabhAvena dehamuk | asti chetsa mahAdhIraH paripUrNaH shivo bhavet

अधैर्यचित्तो यः कश्चित्समाधिं न च विन्दति ।तदुपायं प्रवक्ष्यामि सावधानतया शृणु॥ २१.९ ॥

adhairyachitto yaH kashchitsamAdhiM na cha vindati | tadupAyaM pravakShyAmi sAvadhAnatayA shR^iNu

तत्कुर्वन्स यतिः सम्यक् शिवध्यानपरो भवेत् ।नियमेन मुने नित्यं प्रणवासक्तमानसः॥ २१.११ ॥

tatkurvansa yatiH samyak shivadhyAnaparo bhavet | niyamena mune nityaM praNavAsaktamAnasaH

देहदौर्बल्यवशतो यद्यधैर्यधरो यतिः ।अकामश्च शिवं स्मृत्वा स जीर्णां स्वां तनुं त्यजेत्॥ २१.१२ ॥

dehadaurbalyavashato yadyadhairyadharo yatiH | akAmashcha shivaM smR^itvA sa jIrNAM svAM tanuM tyajet

सदाशिवानुग्रहतो नन्दिना प्रेरिता मुने ।आतिवाहिकरूपिण्यो देवताः पञ्च विश्रुताः॥ २१.१३ ॥

sadAshivAnugrahato nandinA preritA mune | AtivAhikarUpiNyo devatAH pa~ncha vishrutAH

अग्न्यहन्ताकृतिः काचिज्ज्योत्तिःपुञ्जवपुष्मती ।अह्नोऽभिमानिनी काचिच्छुक्लपक्षाभिमानिनी॥ २१.१४ ॥

agnyahantAkR^itiH kAchijjyottiHpu~njavapuShmatI | ahno.abhimAninI kAchichChuklapakShAbhimAninI

उत्तरायणरूपा च पञ्चानुग्रहतत्परा ।धूम्रा तमस्विनी रात्रिः कृष्णपक्षाभिमानिनी॥ २१.१५ ॥

uttarAyaNarUpA cha pa~nchAnugrahatatparA | dhUmrA tamasvinI rAtriH kR^iShNapakShAbhimAninI

दक्षिणायनरूपेति विश्रुताः पञ्च देवताः ।तासां वृत्तिं शृणुष्वाद्य वामदेव महामुने॥ २१.१६ ॥

dakShiNAyanarUpeti vishrutAH pa~ncha devatAH | tAsAM vR^ittiM shR^iNuShvAdya vAmadeva mahAmune

ताः पञ्च देवता जीवान् कर्मानुष्ठानतत्परान् ।गृहीत्वा त्रिदिवं यान्ति तत्पुण्यवशतो मुने॥ २१.१७ ॥

tAH pa~ncha devatA jIvAn karmAnuShThAnatatparAn | gR^ihItvA tridivaM yAnti tatpuNyavashato mune

भुक्त्वा भोगान्यथोक्तांश्च ते तत्पुण्यक्षये पुनः ।मानुषं लोकमासाद्य भजते जन्म पूर्ववत्॥ २१.१८ ॥

bhuktvA bhogAnyathoktAMshcha te tatpuNyakShaye punaH | mAnuShaM lokamAsAdya bhajate janma pUrvavat

ताः पुनः पञ्चधा मार्गं विभज्यारभ्य भूतलम् ।अग्न्यादिक्रमतां गृह्य सदाशिवपदं यतिः॥ २१.१९ ॥

tAH punaH pa~nchadhA mArgaM vibhajyArabhya bhUtalam | agnyAdikramatAM gR^ihya sadAshivapadaM yatiH

समागतमभिप्रेक्ष्य देवदेवः सदाशिवः ।विरक्तश्चेन्महामन्त्रतात्पर्यमुपदिश्य च॥ २१.२१ ॥

samAgatamabhiprekShya devadevaH sadAshivaH | viraktashchenmahAmantratAtparyamupadishya cha

स्वसाम्यं च वपुर्दत्ते गाणपत्येभिषिच्य च ।अनुगृह्णाति सर्वेशः शङ्करः सर्वनायकः॥ २१.२२ ॥

svasAmyaM cha vapurdatte gANapatyebhiShichya cha | anugR^ihNAti sarveshaH sha~NkaraH sarvanAyakaH

मृगटङ्कत्रिशूलाग्र्यवरदानविभूषितम् ।त्रिनेत्रं चन्द्रशकलं गङ्गोल्लासिजटाधरम्॥ २१.२३ ॥

mR^igaTa~NkatrishUlAgryavaradAnavibhUShitam | trinetraM chandrashakalaM ga~NgollAsijaTAdharam

अधिष्ठितविमानाग्र्यं सर्वगं सर्वकामदम् ।इति शाखाविरक्तस्य रुद्रकन्यासमावृतम्॥ २१.२४ ॥

adhiShThitavimAnAgryaM sarvagaM sarvakAmadam | iti shAkhAviraktasya rudrakanyAsamAvR^itam

नृत्यगीतमृदङ्गादिवाद्यघोषमनोहरम् ।दिव्याम्बरस्रगालेपभूषणैरपि भूषितम्॥ २१.२५ ॥

nR^ityagItamR^ida~NgAdivAdyaghoShamanoharam | divyAmbarasragAlepabhUShaNairapi bhUShitam

दिव्यामृतघटैः पूर्णं दिव्याम्भःपरिपूरितम् ।सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम्॥ २१.२६ ॥

divyAmR^itaghaTaiH pUrNaM divyAmbhaHparipUritam | sUryakoTipratIkAshaM chandrakoTisushItalam

मनोवेगं सर्वगं च विमानमनुगृह्य च ।भुक्तभोगस्य तस्यापि भोगकौतूहलक्षये॥ २१.२७ ॥

manovegaM sarvagaM cha vimAnamanugR^ihya cha | bhuktabhogasya tasyApi bhogakautUhalakShaye

निपात्य शक्तिं तीव्रतरां प्रकृत्या ह्यतिदुर्गमाम् ।कान्तारं दग्धुकामां तां प्रलयानलसुप्रभाम्॥ २१.२८ ॥

nipAtya shaktiM tIvratarAM prakR^ityA hyatidurgamAm | kAntAraM dagdhukAmAM tAM pralayAnalasuprabhAm

अनुगृह्य महामन्त्रतात्पर्यं परमेश्वरः ।पूर्णोऽहं भावनारूपः शम्भुरस्मीति निश्चलम्॥ २१.२९ ॥

anugR^ihya mahAmantratAtparyaM parameshvaraH | pUrNo.ahaM bhAvanArUpaH shambhurasmIti nishchalam

आयुःक्षये पद्मयोनेः पुनरावृत्तिवर्जिताम् ।मुक्तिं च परमां तस्मै प्रयच्छति जगद्गुरुः॥ २१.३१ ॥

AyuHkShaye padmayoneH punarAvR^ittivarjitAm | muktiM cha paramAM tasmai prayachChati jagadguruH

एतदेव पदं तस्मात्सर्वैश्वर्यं समष्टिमत् ।मुक्तिघण्टापथं चेति वेदान्तानां विनिश्चयः॥ २१.३२ ॥

etadeva padaM tasmAtsarvaishvaryaM samaShTimat | muktighaNTApathaM cheti vedAntAnAM vinishchayaH

मुमूर्षोस्तस्य मन्दस्य यतेः सत्सम्प्रदायिनः ।यतयः सानुकूलत्वात्तिष्ठेयुः परितस्तदा॥ २१.३३ ॥

mumUrShostasya mandasya yateH satsampradAyinaH | yatayaH sAnukUlatvAttiShTheyuH paritastadA

ततः सर्वे च ते तत्र प्रणवादीन्यनुक्रमात् ।उपदिश्य च वाक्यानि तात्पर्यं च समाहिताः॥ २१.३४ ॥

tataH sarve cha te tatra praNavAdInyanukramAt | upadishya cha vAkyAni tAtparyaM cha samAhitAH

वर्णयेयुः स्फुटं प्रीत्या शिवं संस्मारयन्सदा ।निर्गुणं परमज्योतिः प्रणम्य विलयावधि॥ २१.३५ ॥

varNayeyuH sphuTaM prItyA shivaM saMsmArayansadA | nirguNaM paramajyotiH praNamya vilayAvadhi

एतेषां सममेवात्र संस्कारक्रम उच्यते ।असंस्कृतशरीराणां दौर्गत्यं नैव जायते॥ २१.३६ ॥

eteShAM samamevAtra saMskArakrama uchyate | asaMskR^itasharIrANAM daurgatyaM naiva jAyate

संन्यस्य सर्वकर्माणि शिवाश्रयपरा यतः ।देहं दूषयतस्तेषां राज्ञो राष्ट्रं च नश्यति॥ २१.३७ ॥

sa.nnyasya sarvakarmANi shivAshrayaparA yataH | dehaM dUShayatasteShAM rAj~no rAShTraM cha nashyati

तद्ग्रामवासिनस्तेऽपि भवेयुर्भृशदुःखिनः ।तद्दोषपरिहाराय विधानं चैवमुच्यते॥ २१.३८ ॥

tadgrAmavAsinaste.api bhaveyurbhR^ishaduHkhinaH | taddoShaparihArAya vidhAnaM chaivamuchyate

स तु नम इरिण्याय चेत्यारभ्य विनम्रधीः ।नम आमीवत्केभ्यान्तं तत्काले प्रजपेन्मनुम्॥ २१.३९ ॥

sa tu nama iriNyAya chetyArabhya vinamradhIH | nama AmIvatkebhyAntaM tatkAle prajapenmanum

पुत्रादयो यथान्यायं कुर्युः संस्कारमुत्तमम् ।वच्मि तत्कृपया विप्र सावधानतया शृणु॥ २१.४१ ॥

putrAdayo yathAnyAyaM kuryuH saMskAramuttamam | vachmi tatkR^ipayA vipra sAvadhAnatayA shR^iNu

अभ्यर्च्य स्नाप्य शुद्धोदैरभ्यर्च्य कुसुमादिभिः ।श्रीरुद्रचमकाभ्यां च रुद्रसूक्तेन च क्रमात्॥ २१.४२ ॥

abhyarchya snApya shuddhodairabhyarchya kusumAdibhiH | shrIrudrachamakAbhyAM cha rudrasUktena cha kramAt

शङ्खं च पुरतः स्थाप्य तज्जलेनाभिषिच्य च ।पुष्पं निधाय शिरसि प्रणवेन प्रमार्जयेत्॥ २१.४३ ॥

sha~NkhaM cha purataH sthApya tajjalenAbhiShichya cha | puShpaM nidhAya shirasi praNavena pramArjayet

कौपीनादीनि सन्त्यज्य पुनरन्यानि धारयेत् ।भस्मनोद्धूलयेत्तस्य सर्वाङ्गं विधिना ततः॥ २१.४४ ॥

kaupInAdIni santyajya punaranyAni dhArayet | bhasmanoddhUlayettasya sarvA~NgaM vidhinA tataH

त्रिपुण्ड्रं च विधानेन तिलकं चन्दनेन च ।विरच्य पुष्पैर्मालाभिरलङ्कुर्यात्कलेवरम्॥ २१.४५ ॥

tripuNDraM cha vidhAnena tilakaM chandanena cha | virachya puShpairmAlAbhirala~NkuryAtkalevaram

उरःकण्ठशिरोबाहुप्रकोष्ठश्रुतिषु क्रमात् ।रुद्राक्षमालाभरणैरलङ्कुर्याच्च मन्त्रतः॥ २१.४६ ॥

uraHkaNThashirobAhuprakoShThashrutiShu kramAt | rudrAkShamAlAbharaNairala~NkuryAchcha mantrataH

सुधूपितं समुत्थाप्य शिक्योपरि निधाय च ।पञ्चब्रह्ममये रम्ये रथे संस्थापयेत्तनुम्॥ २१.४७ ॥

sudhUpitaM samutthApya shikyopari nidhAya cha | pa~nchabrahmamaye ramye rathe saMsthApayettanum

ओमद्यैः पञ्चभिर्ब्रह्ममन्त्रैः सद्यादिभिः क्र्मात् ।सुगन्धकुसुमैर्माल्यैरलङ्कुर्याद्रथं च तम्॥ २१.४८ ॥

omadyaiH pa~nchabhirbrahmamantraiH sadyAdibhiH krmAt | sugandhakusumairmAlyairala~NkuryAdrathaM cha tam

नृत्यवाद्यैर्ब्राह्मणानां वेदघोषैश्च सर्वतः ।ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य गच्छेत्प्रेतं तमुद्वहन्॥ २१.४९ ॥

nR^ityavAdyairbrAhmaNAnAM vedaghoShaishcha sarvataH | grAmaM pradakShiNIkR^itya gachChetpretaM tamudvahan

खनित्वा देवयजनं दण्डमात्रप्रमाणतः ।प्रणवव्याहृतिभ्यां च प्रोक्ष्य चास्तीर्य च क्रमात्॥ २१.५१ ॥

khanitvA devayajanaM daNDamAtrapramANataH | praNavavyAhR^itibhyAM cha prokShya chAstIrya cha kramAt

शमीपत्रैश्च कुसुमैरुत्तराग्रं तदूर्ध्वतः ।आस्तीर्य दर्भांस्तत्पीठं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥ २१.५२ ॥

shamIpatraishcha kusumairuttarAgraM tadUrdhvataH | AstIrya darbhAMstatpIThaM chailAjinakushottaram

प्रणवेन ब्रह्मभिश्च पञ्चगव्येन तां तनुम् ।प्रोक्ष्याभिषिच्य रौद्रेण सूक्तेन प्रणवेन च॥ २१.५३ ॥

praNavena brahmabhishcha pa~nchagavyena tAM tanum | prokShyAbhiShichya raudreNa sUktena praNavena cha

शङ्खतोयेनाभिषिच्य मूर्ध्नि पुष्पं विनिःक्षिपेत् ।तद्गतस्यानुकूलोऽसौ शिवस्मरणतत्परः॥ २१.५४ ॥

sha~NkhatoyenAbhiShichya mUrdhni puShpaM viniHkShipet | tadgatasyAnukUlo.asau shivasmaraNatatparaH

ओमित्यथ समुद्धृत्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।गर्ते योगासने स्थाप्य प्राङ्मुखं स्याद्यथा तथा॥ २१.५५ ॥

omityatha samuddhR^itya svastivAchanapUrvakam | garte yogAsane sthApya prA~NmukhaM syAdyathA tathA

गन्धपुष्पैरलङ्कृत्वा धूपगुग्गुलुना ततः ।विष्णो हव्यमिति प्रोच्य रक्षस्वेति वदन् ददेत्॥ २१.५६ ॥

gandhapuShpairala~NkR^itvA dhUpaguggulunA tataH | viShNo havyamiti prochya rakShasveti vadan dadet

दण्डं दक्षिणहस्ते तु वामे दद्यात्कमण्डलुम् ।प्रजापते न त्वदेतान्यन्योमन्त्रेण सोदकम्॥ २१.५७ ॥

daNDaM dakShiNahaste tu vAme dadyAtkamaNDalum | prajApate na tvadetAnyanyomantreNa sodakam

ब्रह्मजज्ञानं प्रथममिति मन्त्रेण मस्तके ।स्पृशञ्जप्त्वा रुद्रसूक्तं भ्रुवोर्मध्ये स्पृशञ्जपेत्॥ २१.५८ ॥

brahmajaj~nAnaM prathamamiti mantreNa mastake | spR^isha~njaptvA rudrasUktaM bhruvormadhye spR^isha~njapet

मानोमहान्तमित्यादि चतुर्भिर्मस्तकं ततः ।नालिकेरेण निर्भिद्यादवटं पूरयेत्ततः॥ २१.५९ ॥

mAnomahAntamityAdi chaturbhirmastakaM tataH | nAlikereNa nirbhidyAdavaTaM pUrayettataH

इति जप्त्वा महादेवं साम्बं संसारभेषजम् ।सर्वज्ञमपराधीनं सर्वानुग्रहकारकम्॥ २१.६१ ॥

iti japtvA mahAdevaM sAmbaM saMsArabheShajam | sarvaj~namaparAdhInaM sarvAnugrahakArakam

एकारत्निसमुत्सेधमरत्निद्वयविस्तृतम् ।मृदा पीठं प्रकल्प्याथ गोमयेनोपलेपयेत्॥ २१.६२ ॥

ekAratnisamutsedhamaratnidvayavistR^itam | mR^idA pIThaM prakalpyAtha gomayenopalepayet

चतुरस्रं च तन्मध्ये गन्धाक्षतसमन्वितेः ।सुगन्धकुसुमैर्बिल्वैस्तुलस्या च समर्चयेत्॥ २१.६३ ॥

chaturasraM cha tanmadhye gandhAkShatasamanviteH | sugandhakusumairbilvaistulasyA cha samarchayet

प्रणवेन ततो दद्याद् धूपदीपौ पयो हविः ।दत्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्याच्च पञ्चधा॥ २१.६४ ॥

praNavena tato dadyAd dhUpadIpau payo haviH | dattvA pradakShiNIkR^itya namaskuryAchcha pa~nchadhA

प्रणवं द्वादशावृत्त्वा सञ्जप्य प्रणमेत्ततः ।दिग्विदिक्क्रमतो दद्याद् ब्रह्मार्घ्यं प्रणवेन च॥ २१.६५ ॥

praNavaM dvAdashAvR^ittvA sa~njapya praNamettataH | digvidikkramato dadyAd brahmArghyaM praNavena cha

एवं दशाहपर्यन्तं विधिस्ते समुदाहृतः ।यतीनां मुनिवर्याथैकादशाहविधिं शृणु॥ २१.६६ ॥

evaM dashAhaparyantaM vidhiste samudAhR^itaH | yatInAM munivaryAthaikAdashAhavidhiM shR^iNu

६.२२ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २२.० ॥

6\.22 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २२.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम्॥ २२.०-३ ॥

shrIshivamahApurANam

ॐ नमः शिवाय ॥ षष्ठी कैलाससंहिता ६.२२. द्वाविंशोऽध्यायः ।यतीनामेकादशाहकृत्यवर्णनम् ।सुब्रह्मण्य उवाच ।एकादशेऽह्नि सम्प्राप्ते यो विधिः समुदाहृतः ।तं वक्ष्ये मुनिशार्दूल यतीनां स्नेहतस्तव॥ २२.१ ॥

OM namaH shivAya || ShaShThI kailAsasaMhitA 6\.22\. dvAviMsho.adhyAyaH | yatInAmekAdashAhakR^ityavarNanam | subrahmaNya uvAcha | ekAdashe.ahni samprApte yo vidhiH samudAhR^itaH | taM vakShye munishArdUla yatInAM snehatastava

सम्मार्ज्य वेदीमालिप्य कृत्वा पुण्याहवाचनम् ।प्रोक्ष्य पश्चिममारभ्य पूर्वान्तं पञ्च च क्रमात्॥ २२.२ ॥

sammArjya vedImAlipya kR^itvA puNyAhavAchanam | prokShya pashchimamArabhya pUrvAntaM pa~ncha cha kramAt

मण्डलान्युत्तराशास्यः कुर्यात्स्वयमवस्थितः ।प्रादेशमात्रं सङ्कल्प्य चतुरस्रं च मध्यतः॥ २२.३ ॥

maNDalAnyuttarAshAsyaH kuryAtsvayamavasthitaH | prAdeshamAtraM sa~Nkalpya chaturasraM cha madhyataH

बिन्दुत्रिकोणषट्कोणवृत्ताकाराणि च क्रमात् ।शङ्खं च पुरतः स्थाप्य पूजोक्तक्रममार्गतः॥ २२.४ ॥

bindutrikoNaShaTkoNavR^ittAkArANi cha kramAt | sha~NkhaM cha purataH sthApya pUjoktakramamArgataH

प्राणानायम्य सङ्कल्प्य पूजयित्वा सुरेश्वरीः ।देवताः पञ्च पूर्वोक्ता अतिवाहिकरूपिणीः॥ २२.५ ॥

prANAnAyamya sa~Nkalpya pUjayitvA sureshvarIH | devatAH pa~ncha pUrvoktA ativAhikarUpiNIH

सन्त्यज्योत्तरतो दर्भानयश्च संस्पृशेत् ततः ।पश्चिमादि समारभ्य षडुत्थासनमार्गतः॥ २२.६ ॥

santyajyottarato darbhAnayashcha saMspR^ishet tataH | pashchimAdi samArabhya ShaDutthAsanamArgataH

रक्ताङ्गुलीयकच्छायरञ्जिताखिलदिङ्मुखाः ।रक्ताम्बरधराः हस्तपदपङ्कजशोभिताः॥ २२.६.२२.१० ॥

raktA~NgulIyakachChAyara~njitAkhiladi~NmukhAH | raktAmbaradharAH hastapadapa~NkajashobhitAH

धूपं च परमामोदं साज्यवर्तिं च दीपकम् ।सर्वं समर्पयामीति प्रणवं ह्रीमुपक्रमात्॥ २२.६.२२.२० ॥

dhUpaM cha paramAmodaM sAjyavartiM cha dIpakam | sarvaM samarpayAmIti praNavaM hrImupakramAt

कर्ता स्नात्वा धृतप्राण उपवीती समाहितः ।सपवित्रकरस्त्वस्यां पुण्यतिथ्यामिति ब्रुवन्॥ २२.६.२२.३० ॥

kartA snAtvA dhR^itaprANa upavItI samAhitaH | sapavitrakarastvasyAM puNyatithyAmiti bruvan

ततो दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां च यथाविधि ।नारायणबलिं कुर्यात् तस्मिन्नेव स्थले दिने॥ २२.६.२२.४० ॥

tato dattvA brAhmaNebhyo dakShiNAM cha yathAvidhi | nArAyaNabaliM kuryAt tasminneva sthale dine

मण्डलानि च तेष्वन्तः पुष्पाण्याधाय पीठवत् ।ॐ ह्रीमित्युक्त्वाग्निरूपां तामतिवाहिकदेवताम्॥ २२.७ ॥

maNDalAni cha teShvantaH puShpANyAdhAya pIThavat | OM hrImityuktvAgnirUpAM tAmativAhikadevatAm

आवाहयामि नम इत्यन्तं सर्वत्र भावयेत् ।दर्शयेत्स्थापनाद्यास्तु मुद्राः प्रत्येकमादरात्॥ २२.८ ॥

AvAhayAmi nama ityantaM sarvatra bhAvayet | darshayetsthApanAdyAstu mudrAH pratyekamAdarAt

ह्रांह्रीमित्यादिना कुर्यादासामङ्गानि च क्रमात् ।पाशाङ्कुशाभयाभीष्टपाणिचन्द्रोपलप्रभाः॥ २२.९ ॥

hrAMhrImityAdinA kuryAdAsAma~NgAni cha kramAt | pAshA~NkushAbhayAbhIShTapANichandropalaprabhAH

त्रिनेत्रोल्लासिवदनपूर्णचन्द्रमनोहराः ।माणिक्यमुकुटोद्भासिचन्द्रलेखावतंसिताः॥ २२.११ ॥

trinetrollAsivadanapUrNachandramanoharAH | mANikyamukuTodbhAsichandralekhAvataMsitAH

कुण्डलामृष्टगण्डाश्च पीनोन्नतपयोधराः ।हारकेयूरकटककाञ्चीदाममनोहराः॥ २२.१२ ॥

kuNDalAmR^iShTagaNDAshcha pInonnatapayodharAH | hArakeyUrakaTakakA~nchIdAmamanoharAH

तनुमध्याः पृथुश्रोण्यो रक्तदिव्याम्बरावृताः ।माणिक्यमयमञ्जीरसिञ्जत्पदसरोरुहाः ।पादाङ्गुलीयकश्रोणीर्मञ्जुलातिमनोहराः॥ २२.१३ ॥

tanumadhyAH pR^ithushroNyo raktadivyAmbarAvR^itAH | mANikyamayama~njIrasi~njatpadasaroruhAH | pAdA~NgulIyakashroNIrma~njulAtimanoharAH

अनुग्रहेण मूर्तेन शिववत् किं नु साध्यते ।तस्माच्छक्त्यात्ममूर्तेन सर्वं साध्यं महेशवत्॥ २२.१४ ॥

anugraheNa mUrtena shivavat kiM nu sAdhyate | tasmAchChaktyAtmamUrtena sarvaM sAdhyaM maheshavat

सर्वानुग्रहकर्त्रैव स्वीकृताः पञ्चमूर्तयः ।सर्वकार्यकरा दिव्याः परानुग्रहतत्पराः॥ २२.१५ ॥

sarvAnugrahakartraiva svIkR^itAH pa~nchamUrtayaH | sarvakAryakarA divyAH parAnugrahatatparAH

एवं ध्यात्वा तु ताः सर्वा अनुग्रहपराः शिवाः ।पादयोः पाद्यमेतासां दद्याच्छङ्खोदबिन्दुभिः॥ २२.१६ ॥

evaM dhyAtvA tu tAH sarvA anugrahaparAH shivAH | pAdayoH pAdyametAsAM dadyAchCha~NkhodabindubhiH

हस्तेष्वाचमनीयं च मौलिष्वर्घ्यं प्रदापयेत् ।शङ्खोदबिन्दुभिस्तासां स्नानकर्म च भावयेत्॥ २२.१७ ॥

hasteShvAchamanIyaM cha mauliShvarghyaM pradApayet | sha~NkhodabindubhistAsAM snAnakarma cha bhAvayet

रक्ताम्बराणि दिव्यानि सोत्तरीयाणि दापयेत् ।मुकुटादीन्यनर्घ्याणि दद्यादाभरणानि च॥ २२.१८ ॥

raktAmbarANi divyAni sottarIyANi dApayet | mukuTAdInyanarghyANi dadyAdAbharaNAni cha

सुवासितं च श्रीखण्डमक्षतांश्चातिशोभनान् ।सुरभीणि मनोज्ञानि कुसुमानि च दापयेत्॥ २२.१९ ॥

suvAsitaM cha shrIkhaNDamakShatAMshchAtishobhanAn | surabhINi manoj~nAni kusumAni cha dApayet

नमोऽन्तं च ततो दद्यात्पायसं मधुनाप्लुतम् ।साज्यशर्करयापूपकदलीगुडपूरितम्॥ २२.२१ ॥

namo.antaM cha tato dadyAtpAyasaM madhunAplutam | sAjyasharkarayApUpakadalIguDapUritam

प्रत्येकं कदलीपत्रे भरितं च सुवासितम् ।भूर्भुवः स्वरिति प्रोच्य प्रोक्ष्णादीनि कारयेत्॥ २२.२२ ॥

pratyekaM kadalIpatre bharitaM cha suvAsitam | bhUrbhuvaH svariti prochya prokShNAdIni kArayet

ॐ ह्रीमिति समुच्चार्य नैवेद्यं वह्निजायया ।पानीयं नम इत्युक्त्वा परं प्रेम्णा समर्पयेत्॥ २२.२३ ॥

OM hrImiti samuchchArya naivedyaM vahnijAyayA | pAnIyaM nama ityuktvA paraM premNA samarpayet

तत उद्वासयेत् प्रीत्या पूर्वतो मुनिसत्तम ।स्थलं विशोध्य गण्डूषाचमनार्घ्याणि दापयेत्॥ २२.२४ ॥

tata udvAsayet prItyA pUrvato munisattama | sthalaM vishodhya gaNDUShAchamanArghyANi dApayet

ताम्बूलं धूपदीपौ च प्रदक्षिणनमस्कृती ।विधाय प्रार्थयेदेताः शिरस्यञ्जलिमादधत्॥ २२.२५ ॥

tAmbUlaM dhUpadIpau cha pradakShiNanamaskR^itI | vidhAya prArthayedetAH shirasya~njalimAdadhat

श्रीमातरः सुप्रसन्ना यतिं शिवपदैषिणम् ।रक्षणीयं प्रब्रुवन्तु परमेशपदाब्जयोः॥ २२.२६ ॥

shrImAtaraH suprasannA yatiM shivapadaiShiNam | rakShaNIyaM prabruvantu parameshapadAbjayoH

इति सम्प्रार्थ्य ताः सर्वा विसृज्य च यथागतम् ।तासां प्रसादमुद्धृत्य कन्यकाभ्यः प्रदापयेत्॥ २२.२७ ॥

iti samprArthya tAH sarvA visR^ijya cha yathAgatam | tAsAM prasAdamuddhR^itya kanyakAbhyaH pradApayet

गोभ्यो वा जलमध्ये वा निक्षिपेन्नान्यथा क्वचित् ।अत्रैव पार्वणं कुर्यान्नैकोद्दिष्टं यतेः क्वचित्॥ २२.२८ ॥

gobhyo vA jalamadhye vA nikShipennAnyathA kvachit | atraiva pArvaNaM kuryAnnaikoddiShTaM yateH kvachit

अत्रायं पार्वणश्राद्धे नियमः प्रोच्यते मया ।तं शृणुष्व मुनिश्रेष्ठ येन श्रेयो भवेत्ततः॥ २२.२९ ॥

atrAyaM pArvaNashrAddhe niyamaH prochyate mayA | taM shR^iNuShva munishreShTha yena shreyo bhavettataH

करिष्ये पार्वणं श्राद्धमिति सङ्कल्प्य चोत्तरे ।दद्याद्दर्भानुत्तमांश्च ह्यासनार्थं जलं स्पृशेत्॥ २२.३१ ॥

kariShye pArvaNaM shrAddhamiti sa~Nkalpya chottare | dadyAddarbhAnuttamAMshcha hyAsanArthaM jalaM spR^ishet

तत्रोपवेशयेद्भक्त्या साभ्यङ्गं कृतमज्जनान् ।आहूय चतुरो विप्रान् शिवभक्तान्दृढव्रतान्॥ २२.३२ ॥

tatropaveshayedbhaktyA sAbhya~NgaM kR^itamajjanAn | AhUya chaturo viprAn shivabhaktAndR^iDhavratAn

विश्वेदेवार्थं भवता प्रसादः क्रियतामिति ।आत्मने भवता पश्चादन्तरात्मन इत्यपि॥ २२.३३ ॥

vishvedevArthaM bhavatA prasAdaH kriyatAmiti | Atmane bhavatA pashchAdantarAtmana ityapi

परमात्मन इत्येवं प्रोच्य प्रार्थ्य च तान्यतिः ।श्रद्धया वरणं तेषां कुर्याद्याथार्थ्यमादरात्॥ २२.३४ ॥

paramAtmana ityevaM prochya prArthya cha tAnyatiH | shraddhayA varaNaM teShAM kuryAdyAthArthyamAdarAt

पादौ प्रक्षाल्य तेषां तु प्राङ्मुखानुपवेश्य च ।गन्धादिभिरलङ्कृत्य भोजयेच्च शिवाग्रतः॥ २२.३५ ॥

pAdau prakShAlya teShAM tu prA~NmukhAnupaveshya cha | gandhAdibhirala~NkR^itya bhojayechcha shivAgrataH

गोमयेनोपलिप्यात्र दर्भान्प्रागग्रकल्पितान् ।आस्तीर्य संयतप्राणः पिण्डानां च प्रदानकम्॥ २२.३६ ॥

gomayenopalipyAtra darbhAnprAgagrakalpitAn | AstIrya saMyataprANaH piNDAnAM cha pradAnakam

करिष्य इति सङ्कल्प्य मण्डलत्रयमर्च्य च ।आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मनमप्यतः॥ २२.३७ ॥

kariShya iti sa~Nkalpya maNDalatrayamarchya cha | AtmAnamantarAtmAnaM paramAtmanamapyataH

चतुर्थ्यन्तं वदन् पश्चादिमं पिण्डमितीरयन् ।ददामीति च सम्प्रोच्य दद्यात्पिण्डान् स्वभक्तितः॥ २२.३८ ॥

chaturthyantaM vadan pashchAdimaM piNDamitIrayan | dadAmIti cha samprochya dadyAtpiNDAn svabhaktitaH

कुशोदकं ततो दद्याद्यथाविधि विधानतः ।तत उत्थाय वै कुर्यात् प्रदक्षिणनमस्कृती॥ २२.३९ ॥

kushodakaM tato dadyAdyathAvidhi vidhAnataH | tata utthAya vai kuryAt pradakShiNanamaskR^itI

रक्षार्थमेव सर्वत्र विष्णोः पूजाविधिः स्मृतः ।कुर्याद्विष्णोर्महापूजां पायसान्नं निवेदयेत्॥ २२.४१ ॥

rakShArthameva sarvatra viShNoH pUjAvidhiH smR^itaH | kuryAdviShNormahApUjAM pAyasAnnaM nivedayet

द्वादशाथ समाहूय ब्राह्मणान्वेदपारगान् ।केशवादिभिरभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः॥ २२.४२ ॥

dvAdashAtha samAhUya brAhmaNAnvedapAragAn | keshavAdibhirabhyarchya gandhapuShpAkShatAdibhiH

उपानच्छत्रवस्त्रादि दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि ।सन्तोषयेन्महाभक्त्या विविधैर्वचनैः शुभैः॥ २२.४३ ॥

upAnachChatravastrAdi dattvA tebhyo yathAvidhi | santoShayenmahAbhaktyA vividhairvachanaiH shubhaiH

आस्तीर्य दर्भान्पूर्वाग्रान्भूः स्वाहा च भुवः भुवः ।प्रणवादि प्रोच्य भूमौ पायसान्नं बलिं हरेत्॥ २२.४४ ॥

AstIrya darbhAnpUrvAgrAnbhUH svAhA cha bhuvaH bhuvaH | praNavAdi prochya bhUmau pAyasAnnaM baliM haret

एकादशाहसुविधिर्मया प्रोक्तो मुनीश्वर ।द्वादशाहविधिं वक्ष्ये शृणुष्वादरतो द्विज॥ २२.४५ ॥

ekAdashAhasuvidhirmayA prokto munIshvara | dvAdashAhavidhiM vakShye shR^iNuShvAdarato dvija