Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
45
अध्याय 45 / 45

Adhyāya 45

4 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ4 श्लोक

अध्याय ४५

श्लोक 1

॥ पञ्चमं ब्राह्मणम् मन्त्र १ [VI.v.1] अथ वँशः ।पौतिमाषीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात् कात्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्राद् गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद् भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्र औपस्वस्तीपुत्राद् औपस्वस्तीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात् कात्यायनीपुत्रः कौशिकीपुत्रात् कौशिकीपुत्र आलम्बीपुत्राच्च वैयाघ्रपदीपुत्राच्च वैयाघ्रपदीपुत्रः काण्वीपुत्राच्च कापीपुत्राच्च कापीपुत्रः

|| pa~nchamaM brAhmaNam mantra 1 ##[VI.v.1]## atha va{\m+}shaH | pautimAShIputraH kAtyAyanIputrAt kAtyAyanIputro gautamIputrAd gautamIputro bhAradvAjIputrAd bhAradvAjIputraH pArAsharIputrAt pArAsharIputra aupasvastIputrAd aupasvastIputraH pArAsharIputrAt pArAsharIputraH kAtyAyanIputrAt kAtyAyanIputraH kaushikIputrAt kaushikIputra AlambIputrAchcha vaiyAghrapadIputrAchcha vaiyAghrapadIputraH kANvIputrAchcha kApIputrAchcha kApIputraH

हिन्दी अर्थ

यास्मान्‌ बीरवतोऽकरदिति । तं वा एतमाहूरतिपितां बताभूरतिपितामहो बताभूः परमां बत काष्ठां घरापच्छ्विया यशसा बह्मदच॑सेन य ॒दुवंविदो व्राह्मण. इसके बाद 'इलासि" इत्यादि अभिमन्तित करे। तं वा एतमाहुः इस वाक्यद्रारा यहु बताया अथ वशः । पोतिमाषीपुत्रः काव्यायनीपुत्रात्‌ काट्यायनौ तनो गौतमी पुत्राद्‌ गौतमीपुत्रो भारदाजी- रीपुत्रः क्ायायनीपुत्रात्‌ कास्थायनीपुत्रः कोरिकी-

English

Now follows the line of pupils (vaṃśa). Pautimāṣīputra from Kātyāyanīputra.

अध्याय ४५

श्लोक 2

मन्त्र २ [VI.v.2] आत्रेयीपुत्राद् आत्रेयीपुत्रो गौतमीपुत्राद् गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद् भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्रो वात्सीपुत्राद् वात्सीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्रो वार्कारुणीपुत्राद् वार्कारुणीपुत्रो वार्कारुणीपुत्राद् वार्कारुणीपुत्र आर्तभागीपुत्राद् आर्तभागीपुत्रः शौङ्गीपुत्राच् चौङ्गीपुत्रः साङ्कृतीपुत्रात् साङ्कृतीपुत्र आलम्बायनीपुत्राद् आलम्बायनीपुत्र आलम्बीपुत्राद् आलम्बीपुत्रो जायन्तीपुत्राज् जायन्तीपुत्रो माण्डूकायनीपुत्रान् माण्डूकायनीपुत्रो माण्डूकीपुत्रान् माण्डूकीपुत्रः शाण्डिलीपुत्राच् छाण्डिलीपुत्रो राथीतरीपुत्राद् राथीतरीपुत्रो भालुकीपुत्राद् भालुकीपुत्रः क्रौञ्चिकीपुत्राभ्यां क्रौञ्चिकीपुत्रौ वैदभृतीपुत्राद् वैदभृतीपुत्रः कार्शकेयीपुत्रात् कार्शकेयीपुत्रः प्राचीनयोगीपुत्रात् प्राचीनयोगीपुत्रः साञ्जीवीपुत्रात् साञ्जीवीपुत्रः प्राश्नीपुत्रादासुरिवासिनः प्राश्नीपुत्र आसुरायणाद् आसुरायण आसुरेर् आसुरिः

mantra 2 ##[VI.v.2]## AtreyIputrAd AtreyIputro gautamIputrAd gautamIputro bhAradvAjIputrAd bhAradvAjIputraH pArAsharIputrAt pArAsharIputro vAtsIputrAd vAtsIputraH pArAsharIputrAt pArAsharIputro vArkAruNIputrAd vArkAruNIputro vArkAruNIputrAd vArkAruNIputra ArtabhAgIputrAd ArtabhAgIputraH shau~NgIputrAch chau~NgIputraH sA~NkR^itIputrAt sA~NkR^itIputra AlambAyanIputrAd AlambAyanIputra AlambIputrAd AlambIputro jAyantIputrAj jAyantIputro mANDUkAyanIputrAn mANDUkAyanIputro mANDUkIputrAn mANDUkIputraH shANDilIputrAch ChANDilIputro rAthItarIputrAd rAthItarIputro bhAlukIputrAd bhAlukIputraH krau~nchikIputrAbhyA.n krau~nchikIputrau vaidabhR^itIputrAd vaidabhR^itIputraH kArshakeyIputrAt kArshakeyIputraH prAchInayogIputrAt prAchInayogIputraH sA~njIvIputrAt sA~njIvIputraH prAshnIputrAdAsurivAsinaH prAshnIputra AsurAyaNAd AsurAyaNa Asurer AsuriH

हिन्दी अर्थ

ल्क्य उदारकादुद्‌ारकोऽरुणादरुण उपवेशेरपवेश्चिः वाषगणो हरितात्‌ करयपाद्धरितः कश्यपः शिस्पात्‌ कदयपाच्छिल्पः कश्यपः करयपान्नैध वेः कश्यपो वीपुत्रो माण्डुकायनेमाण्डूकायनिर्माणडव्यान्माण्डञ्यः कोत्सात्‌ कोर्सो माहिव्थेमाहिस्थिर्वमकक्चायणाद्‌ तचा राजस्तस्वायनस्तुरात्‌ कावषेयात्‌ तुरः कावषेयः

English

Kâtyâyanîputra from Gotamîputra, 3. Gotamîputra from Bhâradvâgîputra, 4. Bhâradvâgîputra from Pârâsarîputra, 5. Pârâsarîputra from Aupasvatîputra, 6. Aupasvatîputra from Pârâsarîputra, 7. Pârâsarîputra from Kâtyâyanîputra, 8. Kâtyâyanîputra from Kausikîputra, 9. Kausikîputra from Âlambîputra and Vaiyâghrapadîputra, 10. Âlambîputra and Vaiyâghrapadîputra from Kânvîputra, 11. Kânvîputra from Kâpîputra, 12. Kâpîputra

अध्याय ४५

श्लोक 3

मन्त्र ३ [VI.v.3] याज्ञवल्क्याद् याज्ञवल्क्य ऊद्दालकाद् ऊद्दालकोऽरुणाद् अरुण उपवेशेर् उपवेशिः कुश्रेः कुश्रिर्वाजश्रवसो वाजश्रवा जीह्वावतो बाध्योगाज् जीह्वावान्बाध्योगोऽसिताद्वार्षगणाद् असितो वार्षगणो हरितात्कश्यपाद्द् हरितः कश्यपः शिल्पात्कश्यपाच् छिल्पः कश्यपः कश्यपान्नैध्रुवेः कश्यपो नैध्रुविर्वाचो वागम्भिण्याः अम्भिण्यादित्याद् आदित्यानीमानि शुक्लानि यजूँषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाऽऽख्ययन्ते

mantra 3 ##[VI.v.3]## yAj~navalkyAd yAj~navalkya UddAlakAd UddAlako.aruNAd aruNa upavesher upaveshiH kushreH kushrirvAjashravaso vAjashravA jIhvAvato bAdhyogAj jIhvAvAnbAdhyogo.asitAdvArShagaNAd asito vArShagaNo haritAtkashyapAdd haritaH kashyapaH shilpAtkashyapAch ChilpaH kashyapaH kashyapAnnaidhruveH kashyapo naidhruvirvAcho vAgambhiNyAH ambhiNyAdityAd AdityAnImAni shuklAni yajU{\m+}Shi vAjasaneyena yAj~navalkyenA.a.akhyayante

हिन्दी अर्थ

याज्ञवल्वयसे, याज्ञवल्कयने उहालकषे उटालकने अरुणे, अरुणने उपवेशिसे, उपवेशने कुधिसे कुधिने, वाजश्न- वासे, वाजश्रवाने जिह्वावाच्‌ बाध्योगसे, जिह्वावानच्‌ बाध्योगने असित यह्‌ एक ही वंश है । साज्ञीवीपुत्रन माण्डूक्रायनिसे, माण्डूकायनिने माण्ड- वसे माण्डव्ये कौत्ससे, कौतसने माहित्थिसे, माहित्थिनं वामकक्षायणसे वामकक्चायणने शाण्डिल्यसे, शाण्डिल्यने वात्स्यसे, वासस्य कुधिसे, कुश्निनं शयेदानीं समस्तप्रचनवंशः इसके अनन्तर अब सम्त प्रवचनका वंश बतलाया जाता है । खी प्राधान्याद्‌ गुणवान्‌ पुत्रो खीकी प्रधानता होनेसे गुणवाचु पुव

English

from Yâgñavalkya,

अध्याय ४५

श्लोक 4

याज्ञवल्क्येन आख्ययन्ते मन्त्र ४ [VI.v.4] समानमा साञ्जीवीपुत्रात् सञ्जिवीपुत्रो माण्डूकायनेर् माण्डूकायनिर्माण्डव्यान् माण्डव्यः कौत्सात् कौत्सो माहित्थेर् माहित्थिर्वामकक्षायणाद् वामकक्षायणः शाण्डिल्याच् छाण्डिल्यो वात्स्याद् वात्स्यः कुश्रेः कुश्रिर्यज्ञवचसो राजस्तम्बायनाद् यज्ञवचा राजस्तम्बायनस्तुरात्कावषेयात् तुरः कावषेयः प्रजापतेः प्रजापतिर्ब्रह्मणो ब्रह्म स्वयम्भु ।ब्रह्मणे नमः

yAj~navalkyena Akhyayante mantra 4 ##[VI.v.4]## samAnamA sA~njIvIputrAt sa~njivIputro mANDUkAyaner mANDUkAyanirmANDavyAn mANDavyaH kautsAt kautso mAhitther mAhitthirvAmakakShAyaNAd vAmakakShAyaNaH shANDilyAch ChANDilyo vAtsyAd vAtsyaH kushreH kushriryaj~navachaso rAjastambAyanAd yaj~navachA rAjastambAyanasturAtkAvaSheyAt turaH kAvaSheyaH prajApateH prajApatirbrahmaNo brahma svayambhu | brahmaNe namaH

हिन्दी अर्थ

श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ इृहदारण्यकोपनिषद्‌भाष्ये इहदारण्यकोपनिषद्धाभ्यं सम्पण १. अर्थात्‌ इनमें पौरुषेयत्वका दोष नहीं है । नात्कात्तात्ाः तफन्तात्तनजि

English

The same as far as Sâñgîvîputra (No. 36), then

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 45
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.