Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
44
अध्याय 44 / 45

Adhyāya 44

28 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ28 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४४

श्लोक 1

॥ चतुर्थं ब्राह्मणम् मन्त्र १ [VI.iv.1] एषां वै भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो ऽपामोषधय ओषधीनां पुष्पाणि पुष्पाणां फलानि फलानां पुरुषः पुरुषस्य रेतः

|| chaturthaM brAhmaNam mantra 1 ##[VI.iv.1]## eShAM vai bhUtAnAM pR^ithivI rasaH pR^ithivyA Apo .apAmoShadhaya oShadhInAM puShpANi puShpANAM phalAni phalAnAM puruShaH puruShasya retaH

हिन्दी अर्थ

एतमु हैव सत्यकामो जाबालोऽन्तेवासिभ्य उक्त्वो- वाचापि य एन : शुष्के स्थाणो निषिन्चेजायेरञ्शाखाः १३३२ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ६ उस इस मन्थका सत्यकाम जाबालने अपने क्शिष्योंको उपदेश करके कहा था, "यदि कोई इसे सूखे टरं ठपर डाल देगा तो उसमें शाखार्णँ उत्पन्न हो जायेगी मौर पत्ते निकल आयेगे ।' उस इस मन्थका जो पत्र या शिष्य कामो जाबालोऽन्तेवा्षिभ्य उ- क्तवोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणो मन्थगुद।लकात्‌ प्रभृत्येकेशाचायं-

English

The earth is the essence of all these things, water is the essence of the earth, plants of water, flowers of plants, fruits of flowers, man of fruits, seed of man.

अध्याय ४४

श्लोक 2

मन्त्र २ [VI.iv.2] स ह प्रजापतिरीक्षांचक्रे हन्तास्मै प्रतिष्ठां कल्पयानीति स स्त्रियँ ससृजे ।ताँ सृष्ट्वाऽध उपास्त तस्मात्स्त्रियमध उपासीत स एतं प्राञ्चं ग्रावाणमात्मन एव समुदपारयत् तेनैनामभ्यसृजत्

mantra 2 ##[VI.iv.2]## sa ha prajApatirIkShA.nchakre hantAsmai pratiShThAM kalpayAnIti sa striya{\m+} sasR^ije | tA{\m+} sR^iShTvA.adha upAsta tasmAtstriyamadha upAsIta sa etaM prA~nchaM grAvANamAtmana eva samudapArayat tenainAmabhyasR^ijat

हिन्दी अर्थ

यह्‌ सन्थकमम चतुरीदुम्बर (चार ओदुम्बर काष्ठके पदार्थोवाला ) है। इसमें ओौदुम्बरकाष्ठ ( गूल रकी लकड़ी ) का स्‌,व, ओदुम्बरकाष्ठका चमस ओौदुम्बरकाष्ठका इध्म ओर ओदुम्बरकाष्ठकौ दो उपमन्थनी होती ह । चतुरौदुम्बरो मवतीति “चतुरौदुम्बरो भवति" इस वाक्थ- की व्याख्या श्नुतिने स्वयं कीदहे। व्याख्यातम्‌ । दश ॒प्राम्याण दश म्राम्य धान्य होते है । हम पहले

English

And Pragâpati thought, let me make an abode for him, and he created a woman (Satarûpâ). Tâm srishtvâdha upâsta, tasmât striyam adha upâsîta. Sa etam prâñkam grâvânam âtmana eva samudapârayat, tenainâm abhyasrigat.

अध्याय ४४

श्लोक 3

मन्त्र ३ [VI.iv.3] तस्या वेदिरुपस्थो लोमानि बर्हिश् चर्माधिषवणे समिद्धो मध्यतस्तौ मुष्कौ ।स यावान्ह वै वाजपेयेन यजमानस्य लोको भवति तावानस्य लोको भवति य एवं विद्वानधोपहासं चरत्य् आसाँ स्त्रीणाँ सुकृतं वृङ्क्ते ऽथ य इदमविद्वानधोपहासं चरत्य् आऽस्य स्त्रियः सुकृतं वृञ्जते

mantra 3 ##[VI.iv.3]## tasyA vedirupastho lomAni barhish charmAdhiShavaNe samiddho madhyatastau muShkau | sa yAvAnha vai vAjapeyena yajamAnasya loko bhavati tAvAnasya loko bhavati ya evaM vidvAnadhopahAsaM charaty AsA{\m+} strINA{\m+} sukR^itaM vR^i~Nkte .atha ya idamavidvAnadhopahAsaM charaty A.asya striyaH sukR^itaM vR^i~njate

हिन्दी अर्थ

दश्च तो अवदय ग्रहण करने चाहिये । है-त्रीहि, यव, तिल, माष, अणु, ्रियङ्ु, अणु" शब्दके वाच्य अशु सन्तानोत्पत्ति-विज्ञान भ्रथवा पृत्रसन्थ कर्म युक्ति बतानेके ल्यि 'ुत्रमन्थः जिस प्रकार जन्म लेनेवाला, जिस इन भरतोंका रस पृथिवी हे, पृथिवीका रस जल है, जलका रस- ओषधियाँ है, ओषधि्योका रस पुष्प ह, पुष्पका रस फल हे, फलोंका रष ( आधार ) पुख्ष है तथा पुरुषका रस ( सार ) शुक्त है

English

Tasyâ vedir upastho, lomâni barhis, karmâdhishavane, samiddho madhyatas, tau mushkau. Sa yâvân ha vai vâgapeyena yagamânasya loko bhavati tâvân asya loko bhavati ya evam vidvân adhopahâsam karaty a sa strînam sukritam vriṅkte 'tha ya idam avidvân adhopahâsam karaty âsya striyah sukritam vriñgate.

अध्याय ४४

श्लोक 4

मन्त्र ४ [VI.iv.4] एतद्ध स्म वै तद्विद्वानुद्दालक आरुणिराहैतद्ध स्म वै तद्विद्वान्नाको मौद्गल्य आहैतद्ध स्म वै तद्विद्वान् कुमारहारित आह एतद् ध स्म वै तद् विद्वान् नाकस् मौद्गल्यस् आह एतद् ध स्म वै तद् विद्वान् कुमारहारितस् आह बहवो मर्या ब्राह्मणायना निरिन्द्रिया विसुकृतोऽस्माल्लोकात्प्रयन्ति विसुकृतस् अस्माद् लोकाद् प्रयन्ति य इदमविद्वाँसोऽधोपहासं चरन्तीति ।बहु वा इदँ सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्कन्दति

mantra 4 ##[VI.iv.4]## etaddha sma vai tadvidvAnuddAlaka AruNirAhaitaddha sma vai tadvidvAnnAko maudgalya Ahaitaddha sma vai tadvidvAn kumArahArita Aha etad dha sma vai tad vidvAn nAkas maudgalyas Aha etad dha sma vai tad vidvAn kumArahAritas Aha bahavo maryA brAhmaNAyanA nirindriyA visukR^ito.asmAllokAtprayanti visukR^itas asmAd lokAd prayanti ya idamavidvA{\m+}so.adhopahAsaM charantIti | bahu vA ida{\m+} suptasya vA jAgrato vA retaH skandati

हिन्दी अर्थ

का रस-पारभूत तत्तव पृथिवी है; क्योंकि (पृथिवी सब भुगका मधु (सार) हे", यह्‌ बात मधु कारस जल है; वर्योकि पृथिवी जलम ओतप्रोत्त है। जलका रस ओषधिर्यां (अन्न) है । जलका कायं

English

Etad dha sma vai tadvidvân Uddâlaka Ârunir âhaitad dha sma vai tadvidvân Nâko Maudgalya âhaitad dha sma vai tadvidvân Kumârahârita âha, bahavo maryâ brâhmanâyanâ nirindriyâ visukrito'smâl lokât prayanti ya idam avidvâmso 'dhopahâsam karantîti. Bahu vâ idam suptasya va gâgrato vâ retah skandati,

अध्याय ४४

श्लोक 5

मन्त्र ५ [VI.iv.5] तदभिमृशेद् अनु वा मन्त्रयेत यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमस्कान्त्सीद् यदोषधीरप्यसरद् यदपः ।इदमहं तद्रेत आददे पुनर्मामैत्विन्द्रियम् पुनस्तेजः पुनर्भगः ।पुनरग्निर्धिष्ण्या यथास्थानं कल्पन्तामित्य् अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यामादायान्तरेण स्तनौ वा भ्रुवौ वा निमृज्यात्

mantra 5 ##[VI.iv.5]## tadabhimR^ished anu vA mantrayeta yanme.adya retaH pR^ithivImaskAntsId yadoShadhIrapyasarad yadapaH | idamahaM tadreta Adade punarmAmaitvindriyam punastejaH punarbhagaH | punaragnirdhiShNyA yathAsthAnaM kalpantAmity anAmikA~NguShThAbhyAmAdAyAntareNa stanau vA bhruvau vA nimR^ijyAt

हिन्दी अर्थ

मेतद्‌ रेतोऽतः का जु खन्वस्य यदि इस प्रकार यह रेतस्‌ वीयं ) सम्पूणं श्रुतोका सारतम सुप्रसिद्ध प्रजापतिने विचार किया कि मै इस वी्यंकी स्थापनाके लिये किसी योग्य प्रतिष्ठा (आधार-मूमि) का निर्माण कर, अतः उन्होने दीकी खृष्टि कौ । उसकी सृष्टि करके उन्होंने उसके अधोभागकी उपासना की सह सट प्रजापतिरीन्ता्करे उस सुप्रसिद्ध छषटिकर्ता प्रना- हां कृता स ज्चियं ससृजे । करके उन्होने स्त्रीकी छष्टि की। उसकी ष्टि करके अधोभागकी

English

Tad abhimrised anu vâ mantrayeta yan me 'dya retah prithivîm askântsîd yad oshadhîr apy asarad yad apah, idam aham tad reta âdade punar mâm aitv indriyam punas tegah punar bhagah, punar agnayo dhishnyâ yathâsthânam kalpantâm, ity anâmikâṅgushthâbhyâm âdâyântarena stanau vâ bhruvau vâ nimriñgyât .

अध्याय ४४

श्लोक 6

निमृज्यात् मन्त्र ६ [VI.iv.6] अथ यद्युदक आत्मानं पश्येत् तदभिमन्त्रयेत मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणँ सुकृतमिति ।श्रीर्ह वा एषा स्त्रीणां यन्मलोद्वासास् तस्मान्मलोद्वाससं यशस्विनीमभिक्रम्योपमन्त्रयेत

nimR^ijyAt mantra 6 ##[VI.iv.6]## atha yadyudaka AtmAnaM pashyet tadabhimantrayeta mayi teja indriyaM yasho draviNa{\m+} sukR^itamiti | shrIrha vA eShA strINAM yanmalodvAsAs tasmAnmalodvAsasaM yashasvinImabhikramyopamantrayeta

हिन्दी अर्थ

१. सष्टि-कारय॑मे इस क्रियाको अत्यन्त कत की जलन्त जव्यकता है। भोगवुद्धिसे न होकर यदि केवल उत्तम संतानोत्पादनके किय यह क्रिया हो तो वह षे्मसम्मत है ओर आवश्यक है । इस क्रियामे प्राणिमात्रकौ स्वाभाविकं प्रवृत्ति है । यह प्रवृत्ति संयमित सम वै तदिद्वन्नाको मोद्रल्य अहितद्ध स्म वै तद्विद्ान्‌ विशो ऽस्माल्लोकात्‌ भरयन्ति य इदमिद्वा सो-

English

If a man see himself in the water , he should recite the following verse: 'May there be in me splendour, strength, glory, wealth, virtue.' She is the best of women whose garments are pure . Therefore let him approach a woman whose garments are pure, and whose fame is pure, and address her.

अध्याय ४४

श्लोक 7

मन्त्र ७ [VI.iv.7] सा चेदस्मै न दद्यात् काममेनामवक्रिणीयात् सा चेदस्मै नैव दद्यात् काममेनां यष्ट्या वा पाणिना वोपहत्यातिक्रामेद् इन्द्रियेण ते यशसा यश आदद इत्य् अयशा एव भवति

mantra 7 ##[VI.iv.7]## sA chedasmai na dadyAt kAmamenAmavakriNIyAt sA chedasmai naiva dadyAt kAmamenAM yaShTyA vA pANinA vopahatyAtikrAmed indriyeNa te yashasA yasha Adada ity ayashA eva bhavati

हिन्दी अर्थ

निश्चय ही इस मेथुनक्मको वाजपेयसम्पन्न जाननेवाले अर्णनन्द उदालक कहते है, इसे उस रूपमे जाननेवाले सुदुगलपुत्र नाक कहते हु तथा इसे उक्त रूपमे जाननेवाले कुमारहारित सनि भी कहते हँ कि स्यथः; तथा नाको मौटरन्यः धर्मिणो मनुष्या ब्रह्मणा अयनं येषां ते ब्राह्मणायना ब्रह्मबन्धो पूथिवीमस्कान्त्सीद्‌ यदोषधीरप्यसरद्‌ यदपः । इदमहं र युनरम्निधिष्ण्या यथास्थानं कस्पन्तामित्यनामिकाङ्य्॒टा-

English

If she do not give in , let him, as he likes, bribe her (with presents). And if she then do not give in, let him, as he likes, beat her with a stick or with his hand, and overcome her , saying: 'With manly strength and glory I take away thy glory,'--and thus she becomes unglorious .

अध्याय ४४

श्लोक 8

मन्त्र ८ [VI.iv.8] सा चेदस्मै दद्याद् इन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामीति यशस्विनावेव भवतः

mantra 8 ##[VI.iv.8]## sA chedasmai dadyAd indriyeNa te yashasA yasha AdadhAmIti yashasvinAveva bhavataH

हिन्दी अर्थ

उस वीयंको हाथसे दूए तथा अभिमन्ित करे स्पशं करते समय इस प्रकार कहे-- आज जो मेरा वीयं स्वलित होकर पृथिवीपर गिरा है, जो पहले कभीः अन्नमे भी गिरा है तथा जो जलम पड़ा है उस इस वौयंको सत्रयेत बालज- उसका स्पशं एवं अनुमन्त्र ५०.८५.५६ (अभिमन्वरण) अर्थात्‌ बार-बार जप = ं करे तब "यन्मे...

English

If she give in, he says: 'With manly strength and glory I give thee glory,'--and thus they both become glorious.

अध्याय ४४

श्लोक 9

मन्त्र ९ [VI.iv.9] स यामिच्छेत् कामयेत मेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखँ सन्धायोपस्थमस्या अभिमृश्य जपेद् अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे ।स त्वमङ्गकषायोऽसि दिग्धविद्धमिव मादय् एमाममूं मयीति

mantra 9 ##[VI.iv.9]## sa yAmichChet kAmayeta meti tasyAmarthaM niShThAya mukhena mukha{\m+} sandhAyopasthamasyA abhimR^ishya japed a~NgAda~NgAtsambhavasi hR^idayAdadhijAyase | sa tvama~NgakaShAyo.asi digdhaviddhamiva mAday emAmamUM mayIti

हिन्दी अर्थ

यदि कमी भूलसे जलम वीयं स्ललित हो जानैपर वहां पनी परद्धाई देख ले, तब उस जलको इस प्रकार अभिमन्त्रित करे देवगण सुभे तेज, इन्द्रिय ( वीयं ), यश, घन ओर सत्कर्मकौ भरतिष्ठा करें!" तत्पश्चात्‌ स्ललित हो जानेपर वहाँ अपने- नमात्मच्ायां पश्येततत्राप्यमिम- को-अपनी छायाको देखे तब ह वि “मयि तेजः” इत्यादि मन्त्रसे जलको सा चेदस्मै न दयात्‌ काममेनामवक्रीणीयात्‌ सा चेदस्मे नैव दयात्‌ काममेनां यष्ट्या वा पाणिना

English

Sa yâm ikkhet kâmayeta meti tasyâm artham nishtâya mukhena mukham sandhâyopastham asyâ abhimrisya gaped aṅgâdaṅgât sambhavasi hridayâd adhi gâyase, sa tvam aṅgakashâyo 'si digdhaviddhâm iva mâdayemâm amûm mayîti .

अध्याय ४४

श्लोक 10

मन्त्र १० [VI.iv.10] अथ यामिच्छेन् न गर्भं दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखँ सन्धायाभिप्राण्यापान्याद् इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदद इत्यरेता एव भवति

mantra 10 ##[VI.iv.10]## atha yAmichChen na garbhaM dadhIteti tasyAmarthaM niShThAya mukhena mukha{\m+} sandhAyAbhiprANyApAnyAd indriyeNa te retasA reta Adada ityaretA eva bhavati

हिन्दी अर्थ

वह पत्नी यदि इस पिको मेथुन न करने दं तो पति उत उसकी -इच्छाके अनुसार वख, आश्रुषण आदि देकर उसके प्रति शताय धट करे । इतने पर भी यदि वहु इसे मथुनका अवसरन दं तो वह्‌ त १३४४ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अष्याय ६ सा चेदस्मै न दयन्मेथुनं कतु उह ( धमं ) पत्नी यदि इस म रण ध पतिको मेथुन न करनेदे तो वह्‌

English

Atha yâm ikkhen na garbham dadhîteti tasyâm artham nishtâya mukhena mukham sandhâyâbhiprânyâpânyâd indriyena te retasâ reta âdada ity aretâ eva bhavati.

अध्याय ४४

श्लोक 11

मन्त्र ११ [VI.iv.11] अथ यामिच्छेद् दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखँ सन्धायापान्याभिप्राण्याद् इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदधामीति गर्भिण्येव भवति

mantra 11 ##[VI.iv.11]## atha yAmichChed dadhIteti tasyAmarthaM niShThAya mukhena mukha{\m+} sandhAyApAnyAbhiprANyAd indriyeNa te retasA reta AdadhAmIti garbhiNyeva bhavati

हिन्दी अर्थ

बह पत्नी यदि उस पतिको मैथुनका अवसर दे तो उत्ते आशीर्वाद देते हए कहै-- भै अपनी योरूप इन्द्ियद्वारा तुभमें यशकी ही स्थापना करता हु ।' तब वे दोनों दम्पति यकञस्वी ही होतेहें सा चेदस्मै द्ादनुगुणेव वह॒ पत्नी यदि इस पतिको यशकौ ही स्थापना करता ह रसा यकश्ञ॒श्रादधामि' इस मन्त्रका पाठ करते हए उसके स यामिच्छेत्‌ कामयेत मेति तस्यामर्थं निष्ठाय दङ्खत्‌ संभवसि हृदयादधिजायसे । स त्वमङ्गकषा-

English

Atha yâm ikkhed garbham dadhîteti tasyâm artham nishtâya mukhena mukham sandhâyâpânyâbhiprânyâd indriyena te retâsa reta âdadhâmîti garbhiny eva bhavati.

अध्याय ४४

श्लोक 12

मन्त्र १२ [VI.iv.12] अथ यस्य जायायै जारः स्यात् तं चेद् द्विष्याद् आमपात्रेऽग्निमुपसमाधाय प्रतिलोमँ शरबर्हिस्तीर्त्वा तस्मिन्नेताः शरभृष्टीः प्रतिलोमाः सर्पिषाऽक्ता जुहुयान् अक्तास् जुहुयात् मम समिद्धेऽहौषीः प्राणापानौ त आददे ऽसाविति ।मम समिद्धेऽहौषीः पुत्रपशूँस्त आददे ऽसाविति ।मम समिद्धेऽहौषीर् इष्टासुकृते त आददे ऽसाविति ।मम समिद्धेऽहौषीर् आशापराकाशौ त आददे ऽसाविति ।स वा एष निरिन्द्रियो विसुकृतोऽस्माल्लोकात्प्रैति प्रैति यमेवंविद्ब्राह्मणः शपति ।तस्मादेवंवित्छ्रोत्रियस्य दारेण नोपहासमिच्छेद् उत ह्येवंवित्परो भवति

mantra 12 ##[VI.iv.12]## atha yasya jAyAyai jAraH syAt taM ched dviShyAd AmapAtre.agnimupasamAdhAya pratiloma{\m+} sharabarhistIrtvA tasminnetAH sharabhR^iShTIH pratilomAH sarpiShA.aktA juhuyAn aktAs juhuyAt mama samiddhe.ahauShIH prANApAnau ta Adade .asAviti | mama samiddhe.ahauShIH putrapashU{\m+}sta Adade .asAviti | mama samiddhe.ahauShIr iShTAsukR^ite ta Adade .asAviti | mama samiddhe.ahauShIr AshAparAkAshau ta Adade .asAviti | sa vA eSha nirindriyo visukR^ito.asmAllokAtpraiti praiti yamevaMvidbrAhmaNaH shapati | tasmAdevaMvitChrotriyasya dAreNa nopahAsamichChed uta hyevaMvitparo bhavati

हिन्दी अर्थ

वह्‌ पुरुष अपनी जिस पत्नीके सम्बन्धमे एसी इच्छा करे कि यह रुमे हृदयसे चाहे, उसको योनि अपनी जननेन्धियको स्थापित करके ओर अपने मुखे उसके मुखको मिलाकर उसके उपस्थभागका स्पशं ५ स्बेदियं मा वह पुरुष अपनी जिस्‌ प्लीके सया स्वरभार्यामिष्डेदियं मां सम्बन्धमे एेसी इच्छा करे कि यह्‌ ९ मद्रि मेरे प्रति कामनायुक्त हो मुभे मन-

English

Now again, if a man's wife has a lover and the husband hates him, let him (according to rule) place fire by an unbaked jar, spread a layer of arrows in inverse order , anoint these three arrow-heads with butter in inverse order, and sacrifice, saying: 'Thou hast sacrificed in my fire, I take away thy up and down breathing, I here .'

अध्याय ४४

श्लोक 13

मन्त्र १३ [VI.iv.13] अथ यस्य जायामार्तवं विन्देत् त्र्यहं कँसे न पिबेदहतवासा नैनां वृषलो न वृषल्युपहन्यात् अपहन्यात् त्रिरात्रान्त आप्लुत्य व्रीहीनवघातयेत्

mantra 13 ##[VI.iv.13]## atha yasya jAyAmArtavaM vindet tryahaM ka{\m+}se na pibedahatavAsA nainAM vR^iShalo na vR^iShalyupahanyAt apahanyAt trirAtrAnta Aplutya vrIhInavaghAtayet

हिन्दी अर्थ

ते रेतसा रेत आदद्‌ इस्यरता एव भवति ॥ १०.॥ १३४६ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्या अपनी जिस पल्नीके विषयमे एेसी इच्छा हो कि वह्‌ गभधारणन करे मथ यामिच्डेन्न गभं दधीत पुरुष अपनी जिस्‌ पत्तीके । विषयमे एषी इच्छा करं कि यहु न धारयेद्‌ गर्भिणी सा मदिति गभं धारण न करे-गभैवती न ुरुषको अपो जिस्‌ पतनीके सम्बन्धमे एेसी इच्छा हो कि यह गभं वारण कर, वह उसकी योनिमे अपनी जननेन्द्रिय स्थापित करके उसके घुलसे मुख मिलाकर पहले अपाननः क्रिया करके पश्चात्‌ अभिप्राणन कम॑

English

Âtreyîputra from Gautamîputra, 14. Gautamîputra from Bhâradvâgîputra, 15. Bhâradvâgîputra from Pârasarîputra, 16. Pârasarîputra from Vâtsîputra, 17. Vâtsîputra from Pârasarîputra, 18 . Pârasarîputra from Vârkârunîputra, 19. Vârkârunîputra from Vârkârunîputra, 20. Vârkârunîputra from Ârtabhagîputra, 21. Ârtabhagîputra from Sauṅgîputra, 22. Sauṅgîputra from Sâṅkritîputra, 23 . Sâṅkritîputra from Âlambâyanîputra, 24. Âlambâyanîputra from Âlambîputra, 25. Âlambîputra from Gayantîputra, 26. Gayantîputra from Mândûkâyanîputra, 27. Mândûkâyanîputra from Mândûkîputra, 28. Mândûkîputra from Sândilîputra, 29. Sândilîputra from Râthîtarîputra, 30 . Râthîtarîputra from Bhâlukîputra,

अध्याय ४४

श्लोक 14

मन्त्र १४ [VI.iv.14] स य इच्छेत् पुत्रो मे शुक्लो जायेत वेदमनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति क्षीरौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् ईश्वरौ जनयितवै

mantra 14 ##[VI.iv.14]## sa ya ichChet putro me shuklo jAyeta vedamanubruvIta sarvamAyuriyAditi kShIraudanaM pAchayitvA sarpiShmantamashnIyAtAm Ishvarau janayitavai

हिन्दी अर्थ

९. परुष अपनी चिष्नेन्दियद्वारया खीकी योनिम जो वायुको प्रविष्ट करता है, उसे अमिप्राणनः कमं कहते है भौर वह जा अपना शिश्नेन्दरियका बाहर र हृए उस वायुको भी बाहर निकाल देता है, उस क्रियाको (अपाननः जिस गृहस्थ विद्वानको पल्नीका किसी जार पुरुषसे सम्बन्ध हौ, वह्‌ वति उस जारसे द्ेषभाव रखकर उसे दण्ड देना चाह तो वहु मिटीके कच्चे बतनमे पञ्चभूसंस्कारपुवेक अग्ति-स्थापन करके विपरीत क्रससे

English

And if a man wishes that a white son should be born to him, and that he should know one Veda, and live to his full age, then, after having prepared boiled rice with milk and butter, they should both eat, being fit to have offspring.

अध्याय ४४

श्लोक 15

मन्त्र १५ [VI.iv.15] अथ य इच्छेत् पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो जायेत द्वौ वेदावनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति दध्योदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् ईश्वरौ जनयितवै

mantra 15 ##[VI.iv.15]## atha ya ichChet putro me kapilaH pi~Ngalo jAyeta dvau vedAvanubruvIta sarvamAyuriyAditi dadhyodanaM pAchayitvA sarpiShmantamashnIyAtAm Ishvarau janayitavai

हिन्दी अर्थ

अथ पनयेस्य जायाये जार अब अभिचार कमं बताते हैँ! जस गृहस्य विद्वानुकौ पत्नीका उपपतिः स्यात्त चद्‌ दविष्यादभि- कोई जार उपपति ह, वह परति अथ यस्य जायामातवं विन्देत्‌ तरयहं क स न जिसकी पन्नीको ऋतुभाव (रजोधमं) प्राप हो, उसकी वह्‌ पत्नी तीन दिनतक कसिके बतंनोमे न खाय ओर चौथे दिन सखानके बाद एेसा वश पहने जो फटा न हो, साफसुथरा हो ¦ इसे कोई शद्रजातीय स्त्रीया

English

And if a man wishes that a reddish son with tawny eyes should be born to him, and that he should know two Vedas, and live to his full age, then, after having prepared boiled rice with coagulated milk and butter, they should both eat, being fit to have offspring.

अध्याय ४४

श्लोक 16

मन्त्र १६ [VI.iv.16] अथ य इच्छेत् पुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन्वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादित्य् उदौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् ईश्वरौ जनयितवै

mantra 16 ##[VI.iv.16]## atha ya ichChet putro me shyAmo lohitAkSho jAyeta trInvedAnanubruvIta sarvamAyuriyAdity udaudanaM pAchayitvA sarpiShmantamashnIyAtAm Ishvarau janayitavai

हिन्दी अर्थ

जो पुरुष चाहता हो कि मेरा पृतं शुक्ल वर्णका हो, एक वेदका अध्ययन करे ओर पूरे सौ वर्षोकी आयुतक जीवित रहे, उस दशा वे दोनों प्ि-पली दूध ओर चावलको पकाकर खीर बना लें ओौर उसमे घी त्र शुक्ल वर्णका उ्वन्न हो, एक ४ णः वेदका अध्ययन करे तथा पूरी अधु पवंभायुरियाद्‌ वषशतं ततारीदनं भर--सौ वर्षोतक जीवित रहे तो

English

And if a man wishes that a dark son should be born to him with red eyes, and that he should know three Vedas, and live to his full age, then, after having prepared boiled rice with water and butter, they should both eat, being fit to have offspring.

अध्याय ४४

श्लोक 17

मन्त्र १७ [VI.iv.17] अथ य इच्छेद् दुहिता मे पण्डिता जायेत सर्वमायुरियादिति तिलौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् ईश्वरौ जनयितवै

mantra 17 ##[VI.iv.17]## atha ya ichChed duhitA me paNDitA jAyeta sarvamAyuriyAditi tilaudanaM pAchayitvA sarpiShmantamashnIyAtAm Ishvarau janayitavai

हिन्दी अर्थ

यिखा सपिष्नन्तमहनीयातामीशवसे जनयितवै ॥ १५ जो चाहे कि मेरा पुत्र कपिल या पिङ्गल वणका हो, दो वेदोका अध्ययन करे ओर पूरे सौ वर्षोतक जीवित रहे तो वह ओर उसको पत्ती दध्योदनं दध्ना चरुं पाच- दध्योदन बनाकर -दहीके साथ चस यदि द्विवेदौ पुलको पानेको इच्छा हो १३५२ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ श्रष्याय ६

English

And if a man wishes that a learned daughter should be born to him, and that she should live to her full age, then, after having prepared boiled rice with sesamum and butter, they should both eat, being fit to have offspring.

अध्याय ४४

श्लोक 18

मन्त्र १८ [VI.iv.18] अथ य इच्छेत् पुत्रो मे पण्डितो विगीतः समितिङ्गमः शुश्रूषितां वाचं भाषिता जायेत शुश्रूषिताम् वाचम् भाषिता जायेत सर्वान्वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति माँसौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् ईश्वरौ जनयितवै ।औक्षेण वाऽऽर्षभेण वा

mantra 18 ##[VI.iv.18]## atha ya ichChet putro me paNDito vigItaH samiti~NgamaH shushrUShitAM vAchaM bhAShitA jAyeta shushrUShitAm vAcham bhAShitA jAyeta sarvAnvedAnanubruvIta sarvamAyuriyAditi mA{\m+}saudanaM pAchayitvA sarpiShmantamashnIyAtAm Ishvarau janayitavai | aukSheNa vA.a.arShabheNa vA

हिन्दी अर्थ

जो चाहे किमेरापृत्र दयाम व्ण, अरुण नयन हा, तीन वेदोका स्वाध्याय करे तथा पूरे सौ वर्षोतक जीवित रहे, वहु ओर उसकी पत्नी केवल जलम चावल पकाकर मात तैयार कर लँ बौर उषम घी मिलाकर जो चाहता हो कि मेरी पुत्री विदुषी हो भौर पूरे सौ वर्षोकी आयुतक जीवित रहे, वह ओर उसकी पत्नी तिल ओर चावलकी खिचरी पक्राकर उसमे घौ मिलाकर खार्यं । इससे वे उक्त योग्यतावाली कन्थाको जन्म

English

And if a man wishes that a learned son should be born to him, famous, a public man, a popular speaker, that he should know all the Vedas, and that he should live to his full age, then, after having prepared boiled rice with meat and butter, they should both eat, being fit to have offspring. The meat should be of a young or of an old bull.

अध्याय ४४

श्लोक 19

मन्त्र १९ [VI.iv.19] अथाभिप्रातरेव स्थालीपाकावृताऽऽज्यं चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघातं जुहोत्य् अग्नये स्वाहा ऽनुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति हुत्वोद्धृत्य प्राश्नाति ।प्राश्येतरस्याः प्रयच्छति ।प्रक्षाल्य पाणी उदपात्रं पूरयित्वा तेनैनां त्रिरभ्युक्षत्य् उत्तिष्ठातो विश्वावसो ऽन्यामिच्छ प्रपूर्व्याँ सं जायां पत्या सहेति

mantra 19 ##[VI.iv.19]## athAbhiprAtareva sthAlIpAkAvR^itA.a.ajya.n cheShTitvA sthAlIpAkasyopaghAtaM juhoty agnaye svAhA .anumataye svAhA devAya savitre satyaprasavAya svAheti hutvoddhR^itya prAshnAti | prAshyetarasyAH prayachChati | prakShAlya pANI udapAtraM pUrayitvA tenainAM trirabhyukShaty uttiShThAto vishvAvaso .anyAmichCha prapUrvyA{\m+} saM jAyAM patyA saheti

हिन्दी अर्थ

भ गणड (1 है ५ वथोनि ५ विषयमेव वेदेऽनधिकारात्‌ । उसका अधिकार नहीं है । तिलौ (व दनं र दनका अथं है तिल-चावलकी जो चाहताहोकि मेरा पूत्र प्रख्यात पण्डित, विद्वानोकी सभामे निर्भय प्रवेश करनेवाला तथा श्रवणसुखद वाणी बोलनेवाला हो, सम्धुणं वेदोका स्वाध्याय करे ओर पूरे सौ वर्षोतक जीवित रहे, वह्‌ पुरुष ओर विविधं गीतो विगीतः प्रख्यात नाना प्रकारसे जिसकी महत्ता गायी जाय, वह॒ विगीत कहलाता है । विगीत अर्थात्‌ प्रख्यात । सभि-

English

And then toward morning, after having, according to the rule of the Sthâlîpâka (pot-boiling), performed the preparation of the Âgya (clarified butter ), he sacrifices from the Sthâlîpâka bit by bit, saying: 'This is for Agni, Svâhâ! This is for Anumati, Svâhâ! This is for the divine Savitri, the true creator, Svâhâ!' Having sacrificed, he takes out the rest of the rice and eats it, and after having eaten, he gives it to his wife. Then he washes his hands, fills a water-jar, and sprinkles her thrice with it, saying: 'Rise hence, O Visvâvasu , seek another blooming girl, a wife with her husband.'

अध्याय ४४

श्लोक 20

मन्त्र २० [VI.iv.20] अथैनामभिपद्यते ऽमोऽहमस्मि सा त्वँ सा त्वमस्य् अमोऽहँ सामाहमस्मि ऋक्त्वम् द्यौरहम् पृथिवी त्वम् ।तावेहि सँरभावहै सह रेतो दधावहै पुँसे पुत्राय वित्तय इति

mantra 20 ##[VI.iv.20]## athainAmabhipadyate .amo.ahamasmi sA tva{\m+} sA tvamasy amo.aha{\m+} sAmAhamasmi R^iktvam dyauraham pR^ithivI tvam | tAvehi sa{\m+}rabhAvahai saha reto dadhAvahai pu{\m+}se putrAya vittaya iti

हिन्दी अर्थ

ओषधिका पर्याय माना गया है--ऋषम ओषधौ चः । प्रसिद्ध अंग्रेज विद्वान्‌ सर मोनिग्रर विलियम्ने अपने वृहत्‌ संस्कृत-अंग्रेजीकोषमे इसे “सोम' नामक पौधेका ® "ऋषभः नामक ओषधिका जायुर्वेदके अत्यन्त प्राचीन एवं प्रामाणिक तदनन्तर चौथे दिन प्रातःकाल ही संध्या आादिका अनुष्ठान करके पत्नीके कटे हुए चावलोको लेकर स्थालीपाककी विधिसे घीकः संस्कार करके चरु पकाकर उसका भी संस्कार करके स्थालीपाकके अन्तमं

English

Then he embraces her, and says: 'I am Ama (breath), thou art Sâ (speech) . Thou art Sâ (speech), I am Ama (breath). I am the Sâman, thou art the Rik . I am the sky, thou art the earth. Come, let us strive together, that a male child may be begotten .'

अध्याय ४४

श्लोक 21

मन्त्र २१ [VI.iv.21] अथास्या ऊरू विहापयति विजिहीथां द्यावापृथिवी इति ।तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखँ सन्धाय त्रिरेनामनुलोमामनुमार्ष्टि विष्णुर्योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिँशतु आसिञ्चतु प्रजापतिर् धाता गर्भं दधातु ते ।गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि पृथुष्टुके ।गर्भं ते आश्विनौ देवाव् आधत्तां पुष्करस्रजौ

mantra 21 ##[VI.iv.21]## athAsyA UrU vihApayati vijihIthAM dyAvApR^ithivI iti | tasyAmarthaM niShThAya mukhena mukha{\m+} sandhAya trirenAmanulomAmanumArShTi viShNuryoniM kalpayatu tvaShTA rUpANi pi{\m+}shatu Asi~nchatu prajApatir dhAtA garbhaM dadhAtu te | garbhaM dhehi sinIvAli garbhaM dhehi pR^ithuShTuke | garbhaM te Ashvinau devAv AdhattAM puShkarasrajau

हिन्दी अर्थ

अथाभिप्रातरेव काजेऽवधात- तदनन्तर भ्रातःकाल ही कृटनेसे निश्तास्तण्डुलानादाय स्थाली- तयार हुए चावलोको लेकर स्थाली- पाङावरता स्थालीपाकविधिनान्यं पाककी विधिसे घीका संस्कार करके तावेहि स रभावहै सह रेतो दधावहे पु से पुत्राय तदनन्तर पति अधनी कामना अनुसार पत्नीको खीर आदि भोजन करानेके पश्चात्‌ शयनकालमे अमोऽहमस्मि इत्यादि मन्त्र पदकर उसका आलिङ्गन करे । उस मन्त्रका भाव इस प्रकार है- "देवि ! मेँ प्राण

English

Athâsyâ ûrû vihâpayati, vigihîthâm dyâvâprithivî iti tasyâm artham nishtâya mukhena mukham sandhâya trir enâm anulomâm anumârshti, Vishnur yonim kalpayatu, Tvashtâ rûpâni pimsatu, âsiñkatu Pragâpatir Dhâtâ garbham dadhatu te. Garbham dhehi Sinîvâli, garbham dhehi prithushtuke, garbham te Asvinau devâv âdhattâm pushkarasragau.

अध्याय ४४

श्लोक 22

मन्त्र २२ [VI.iv.22] हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थतामाश्विनौ तं ते गर्भँ हवामहे दशमे मासि सूतये ।यथाऽग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौरिन्द्रेण गर्भिणी वायुर्दिशां यथा गर्भ एवं गर्भं दधामि ते ऽसाविति

mantra 22 ##[VI.iv.22]## hiraNmayI araNI yAbhyAM nirmanthatAmAshvinau taM te garbha{\m+} havAmahe dashame mAsi sUtaye | yathA.agnigarbhA pR^ithivI yathA dyaurindreNa garbhiNI vAyurdishAM yathA garbha evaM garbhaM dadhAmi te .asAviti

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर इस पत्नीको अभिमन्त्रित, करक जैसी संतानकी इच्छा हो, के । गभं ते अशिनो देवावाधत्तां पुष्करखजो तत्पश्चात्‌ पल्नीकं ऊरुढय ( दोनों जिं ) को एक द्सरेसे विलग करं । उस समय यह्‌ मन्त्र पटना चाहिये- "विजिहीथां चावापृथिवी इसके बाद पत्नीकी योनिमे अपनी जननेन्धिय स्थापित करके उसके महसे

English

Hiranmayî aranî yâbhyâm nirmanthatâm asvinau , tam te garbham havâmahe dasame mâsi sûtave. Yathâgnigarbhâ prithivî, yathâ dyaur indrena garbhinî, vâyur disâm yathâ garbha evam garbham dadhâmî te 'sav iti .

अध्याय ४४

श्लोक 23

मन्त्र २३ [VI.iv.23] सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति यथा वायुः पुष्करिणीँ समिङ्गयति सर्वतः ।एवा ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा ।इन्द्रस्यायं व्रजः कृतः सार्गलः सपरिश्रयः ।तम् ईन्द्र निर्जहि गर्भेण सावराँ सहेति

mantra 23 ##[VI.iv.23]## soShyantImadbhirabhyukShati yathA vAyuH puShkariNI{\m+} sami~Ngayati sarvataH | evA te garbha ejatu sahAvaitu jarAyuNA | indrasyAyaM vrajaH kR^itaH sArgalaH saparishrayaH | tam Indra nirjahi garbheNa sAvarA{\m+} saheti

हिन्दी अर्थ

ह इस मन्से पत्नीके ऊरुढयको एक विजिहीथां चावाघथिवी इत्यनेन। दु्रेसे अलग करं । (तस्यामर्थं तस्यामथेमित्पादिपूवषत्‌ । त्रिरेना। इत्यादि मन्तेमागका अथं पूववत्‌ ह । प्राचीन कालमें ज्योतिम॑यी अरणिर्यां थीं, जिनसे अधिनीकरुमारोनि -मन्थन किया । उस मन्थनसे अमृतरूप गभं प्रकट हुजा । उसी अमृतहूप ग्भेको हम तेरी कुक्षिमे स्थापित करते है । इसलिये कि तु इसे दशवे श्रन्ते नाम गृह्वास्यसाविति असौ" पदके द्वारा यह्‌ सुचित किया गया दह कि अन्तमे पत्नीका

English

Soshyantîm adbhir abhyukshati. Yathâ vâyuh pushkarinîm samiñgayati sarvatah, evâ te garbha egatu sahâvaitu garâyunâ. Indrasyâyam vragah kritah sârgalah saparisrayah , tam indra nirgahi garbhena sâvarâm saheti.

अध्याय ४४

श्लोक 24

मन्त्र २४ [VI.iv.24] जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क आधाय कँसे पृषदाज्यँ सन्नीय पृषदाज्यस्योपघातं जुहोत्य् अस्मिन्सहस्रं पुष्यासम् एधमानः स्वे गृहे ।अस्योपसन्द्यां मा च्छैत्सीत् प्रजया च पशुभिश्च स्वाहा ।मयि प्राणाँस्त्वयि मनसा जुहोमि स्वाहा ।यत् कर्मणाऽत्यरीरिचम् यद्वा न्यूनमिहाकरम् ।अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान् स्विष्टँ सुहुतं करोतु नः स्वाहेति

mantra 24 ##[VI.iv.24]## jAte.agnimupasamAdhAyA~Nka AdhAya ka{\m+}se pR^iShadAjya{\m+} sannIya pR^iShadAjyasyopaghAtaM juhoty asminsahasraM puShyAsam edhamAnaH sve gR^ihe | asyopasandyAM mA chChaitsIt prajayA cha pashubhishcha svAhA | mayi prANA{\m+}stvayi manasA juhomi svAhA | yat karmaNA.atyarIricham yadvA nyUnamihAkaram | agniShTatsviShTakR^idvidvAn sviShTa{\m+} suhutaM karotu naH svAheti

हिन्दी अर्थ

वहावेतु जराय॒णा । इन्द्रस्यायं जः कृतः सागर ्रस्येकको प्क र पत्नीके मस्तकसे वायु पोखरीके नलको सब ओरसे चञ्चल कर देती है, उसी प्रकार तेरा सोष्यन्तीमद्धरभ्ुकतति प्रसव प्रपवकालमे सुखपुथ॑क वनवा काले सुखप्रसबनाथेमनेन पैदा करके लिये थथा वायुः अन्तरेण । यथा वायुः पुष्करिणीं शष्करिणीं समिङ्गयति सवतः । एवा

English

When the child is born, he prepares the fire, places the child on his lap, and having poured prishadâgya, i.e. dadhi (thick milk) mixed with ghrita (clarified butter) into a metal jug, he sacrifices bit by bit of that prishadâgya, saying: 'May I, as I increase in this my house, nourish a thousand! May fortune never fail in his race, with offspring and cattle, Svâhâ!'

अध्याय ४४

श्लोक 25

मन्त्र २५ [VI.iv.25] अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय वाग्वागिति त्रिर् अथ दधि मधु घृतँ सन्नीयानन्तर्हितेन जातरूपेण प्राशयति ।प्राशयति भूस्ते दधामि भुवस्ते दधामि स्वस्ते दधामि भूर्भुवः स्वः सर्वं त्वयि दधामीति

mantra 25 ##[VI.iv.25]## athAsya dakShiNaM karNamabhinidhAya vAgvAgiti trir atha dadhi madhu ghR^ita{\m+} sannIyAnantarhitena jAtarUpeNa prAshayati | prAshayati bhUste dadhAmi bhuvaste dadhAmi svaste dadhAmi bhUrbhuvaH svaH sarvaM tvayi dadhAmIti

हिन्दी अर्थ

थ्‌ जनावकम- अव जातकरम॑का वणन करते है - जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्ग आधाय कसे एषदाज्य वा न्यूनमिहाकरम्‌ । अ्निष्टत्सिष्टङ्कद्‌ विद्वान्‌ स्विष्ट पुत्र उत्पन्न होनेपर पिता उसे अपनी गोदमें लेकर अग्निकी स्थापना करके कांसकं कटोरेमे दधिमिश्रित घी रखकर उसका थोडा-थोडा-सा अंश लेकर “अस्मिन्‌ सहस्रम्‌” इत्यादि मन्वोदारा अग्निम आहुति दे । मन्त्रार्थं करके पुत्रको गोदे लेकर ओर आधाय पुत्रं कसे पएषदाञ्यं संनीय कासके कटोरपे दधिमिधित घृत रखकर दहीको धीमे मिलाकर

English

Then putting his mouth near the child's right ear, he says thrice, Speech, speech ! After that he pours together thick milk, honey, and clarified butter, and feeds the child with (a ladle of) pure gold , saying: 'I give thee Bhûh, I give thee Bhuvah, I give thee Svah . Bhûr, Bhuvah, Svah, I give thee all .'

अध्याय ४४

श्लोक 26

मन्त्र २६ [VI.iv.26] अथास्य नाम करोति वेदोऽसीति ।तदस्यैतद्गुह्यमेव नाम भवति

mantra 26 ##[VI.iv.26]## athAsya nAma karoti vedo.asIti | tadasyaitadguhyameva nAma bhavati

हिन्दी अर्थ

स्विष्टकृत्‌ होमके अनन्तर पिता शिश्ुके दाहिने कानको अपने मुखके पास ले आकर "वाक्‌ वाक्‌ वाक्‌" इस प्रकार तीन बार कहे । तत्पश्चात्‌ दही, मधु ओर घी एकमं मिलाकर उसे दूसरे धातुओंके मेले रहित ॥ भ्रथास्य दक्तिणं कणंम- तदनन्तर इस बालकके दाहिने . धाय स्वं ˆ मुखं कानको अपने मूखके पासले जाकर "वाक्‌ वाक्‌" यह" तीन बार अपे।

English

Then he gives him his name, saying: 'Thou art Veda;' but this is his secret name .

अध्याय ४४

श्लोक 27

मन्त्र २७ [VI.iv.27] अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर् यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रो येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवे करिति

mantra 27 ##[VI.iv.27]## athainaM mAtre pradAya stanaM prayachChati yaste stanaH shashayo yo mayobhUr yo ratnadhA vasuvidyaH sudatro yena vishvA puShyasi vAryANi sarasvati tamiha dhAtave kariti

हिन्दी अर्थ

अथास्य नाम करोति वेदोऽसीति तदस्य तद्‌ इसके बाद वबालकका नामकरण करे । (तुम वेद हो ।' अतः वेद यह्‌ उस वालकका गृप्त नाम ही होतः है अथाध्य नाभधेयं करीति इसके बाद इस बालकका त „ नामकरण करे तुम वेद हो" अतः द ९ इगु वेद उस बालकका गोपनीय नाम

English

Then he hands the boy to his mother and gives him her breast, saying: 'O Sarasvatî, that breast of thine which is inexhaustible, delightful, abundant, wealthy, generous, by which thou cherishest all blessings, make that to flow here .'

अध्याय ४४

श्लोक 28

मन्त्र २८ [VI.iv.28] अथास्य मातरमभिमन्त्रयते ।इलाऽसि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत् ।सा त्वं वीरवती भव याऽस्मान्वीरवतोऽकरदिति ।तं वा एतमाहुर् अतिपिता बताभूर् अतिपितामहो बताभूः ।परमां बत काष्ठां प्रापयच्छ्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन ब्रह्मवर्चसेन य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायत इति

mantra 28 ##[VI.iv.28]## athAsya mAtaramabhimantrayate | ilA.asi maitrAvaruNI vIre vIramajIjanat | sA tvaM vIravatI bhava yA.asmAnvIravato.akaraditi | taM vA etamAhur atipitA batAbhUr atipitAmaho batAbhUH | paramAM bata kAShThAM prApayachChriyA yashasA brahmavarchasena brahmavarchasena ya evaMvido brAhmaNasya putro jAyata iti

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर इस बालकको माताकी गोदमे देकर “यस्ते स्तनः" इत्यादि तुम्हारा जो स्तन दूधका अक्षयभण्डार तथा पोषणका आधार हे, जो रत्नो - की खान है तथा सम्पूणं धन-राशिका ज्ञाता ओर उदार दानी ह तथा १३६२ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ६ । इए इस शिशुको माताकी गोदे स्तनं प्रयच्छति यस्ते सतन देकर ध्वस्ते स्तनः इत्यादि

English

Then he addresses the mother of the boy: a

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 44
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.