Mahabharata· Mahābhārata
9
अध्याय 9 / 18

Shalya Parva

शल्यपर्व

3315 श्लोकभाग 11/16 · श्लोक 43.1–44.110WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ162 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९

श्लोक 43.1

[ज] सरस्वत्याः परभावॊ ऽयम उक्तस ते दविजसात्तम कुमारस्याभिषेकं तु बरह्मन वयाख्यातुम अर्हसि

[ja] sarasvatyāḥ parabhāvò 'yama uktasa te davijasāttama kumārasyābhiṣekaṃ tu barahmana vayākhyātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

गये और सारी प्रजा पूर्ववत् प्रसन्न रहने लगी प्रभासं च यथा तीर्थ तीर्थानां प्रवरं महत्

English

one another." Thinking after the manner of Shakuni, all the Kauravas then proceeded to that place where the Madras were. Duryodhana also, thus addressed (by his maternal uncle) proceeded, encompassed by a large force, against the foe, uttering leonine shouts and causing the Earth to resound with that noise. "Slay, pierce, seize, strike, cut off!" These were the loud sounds that were heard then, O Bharata, among those troops. Meanwhile the Pandavas, beholding in that battle the followers of the Madra king assailing them unitedly, proceeded against them, arraying themselves in the form called Madhyama. Fighting hand to hand, O monarch, for a short while those heroic warriors, the followers of the Madra king, were seen to perish. Then, whilst we were proceeding, the Pandavas, united together and endued with great activity, completed the slaughter of the Madrakas, and, filled with delight, uttered joyous shouts. Then headless forms were seen to arise all around. Large meteors seemed to fall down from the sun's disc. The Earth became covered with cars and broken yokes and axles and slain car-warriors and lifeless steeds. Steeds fleet as the wind, still attached to yokes of cars (but without drivers to guide them) were seen to drag car-warriors, O monarch, hither and thither on the field of battle. Some horses were seen to drag cars with broken wheels, while some ran on all sides, bearing after them portions of broken cars. Here and there also were seen steeds that were hampered in their motions by their traces. Car-warriors, while falling down from their cars, were seen to drop down like denizens of heaven on the exhaustion of their merits. When the brave followers of the Madra king were slain, the mighty car-warriors of the Parthas, those great smiters, beholding a body of horse advancing towards them, rushed towards it with speed from desire of victory. Causing their arrows to whiz loudly and making diverse other kinds of noise mingled with the blare of their conchs, those effectual smiters possessed of sureness of aim, shaking their bows, uttered leonine roars. Beholding then that large force of the Madra king exterminated and seeing also their heroic king slain in battle, the entire army of Duryodhana once more turned away from the field. Struck, O monarch, by those firm bowmen, the Pandavas, the Kuru army fled away on all sides, inspired with fear.'

अध्याय ९

श्लोक 43.2

यस्मिन काले च देशे च यथा च वदतां वर यैश चाभिषिक्तॊ भगवान विधिना येन च परभुः

yasmina kāle ca deśe ca yathā ca vadatāṃ vara yaiśa cābhiṣiktò bhagavāna vidhinā yena ca parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां तु तपसा प्रीतो नियमेन दमेन च

English

"At what time and in what place, best of speakers, and by whom the revered lord was consecrated, and by what rite,

अध्याय ९

श्लोक 43.3

सकन्दॊ यथा च दैत्यानाम अकरॊत कदनं महत तथा मे सर्वम आचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

sakandò yathā ca daityānāma akaròta kadanaṃ mahata tathā me sarvama ācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

सोम: कथं तु पातव्य इहस्थेन मया भवेत् ददर्श वीरुध॑ तत्र लम्बमानां यदृच्छया

English

and how Skanda made great slaughter of the Daityas—tell me all that, for my curiosity is very great."

अध्याय ९

श्लोक 43.4

[वै] कुरुवंशस्य सदृशम इदं कौतूहलं तव हर्षाम उत्पादयत्य एतद वचॊ मे जनमेजय

[vai] kuruvaṃśasya sadṛśama idaṃ kautūhalaṃ tava harṣāma utpādayatya etada vacò me janamejaya

हिन्दी अर्थ

तत्र चोर्मिमती राजन्नुत्पपात सरस्वती

English

[Vaishampayana said:] "This curiosity of yours, Janamejaya, is worthy of the Kuru line; it gives me joy.

अध्याय ९

श्लोक 43.5

हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य जनाधिप अभिषेकं कुमारस्य परभावं च महात्मनः

hanta te kathayiṣyāmi śṛṇvānasya janādhipa abhiṣekaṃ kumārasya parabhāvaṃ ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

छायाश्व विपुला दृष्टवा देवगन्धर्वरक्षसाम् विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वास्तपसान्विता:

English

Well, I shall tell you, lord of men, as you listen, the consecration of the Kumara and the power of the great soul.

अध्याय ९

श्लोक 43.6

तेजॊ माहेश्वरं सकन्नम अग्नौ परपतितं पुरा तत सर्वभक्षॊ भगवान नाशकद दग्धुम अक्षयम

tejò māheśvaraṃ sakannama agnau parapatitaṃ purā tata sarvabhakṣò bhagavāna nāśakada dagdhuma akṣayama

हिन्दी अर्थ

उत्पाता दारुणाश्वैव शुभाश्न जनमेजय तस्य नाम्ना च तत् तीर्थ गर्गस्रोत इति स्मृतम्

English

The splendour of Maheshvara, fallen, once dropped into the fire; the revered Fire, devourer of all, could not burn that imperishable thing.

अध्याय ९

श्लोक 43.7

तेनासीदति तेजस्वी दीप्तिमान हव्यहावनः न चैव धारयाम आस गर्भं तेजॊमयं तदा

tenāsīdati tejasvī dīptimāna havyahāvanaḥ na caiva dhārayāma āsa garbhaṃ tejòmayaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

सदा महाभाग गर्गमुनिकी उपासना (सेवा) की थी

English

Troubled by it, the radiant, blazing bearer of oblations could not bear the embryo made of that splendour.

अध्याय ९

श्लोक 43.8

सा गङ्गाम अभिसांगम्य नियॊगाद बरह्मणः परभुः गर्भम आहितवान दिव्यं भास्करॊपम तेजसम

sā gaṅgāma abhisāṃgamya niyògāda barahmaṇaḥ parabhuḥ garbhama āhitavāna divyaṃ bhāskaròpama tejasama

हिन्दी अर्थ

विधिवद्धि धन दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम् श्वेतपर्वतसंकाशमृषिसंघैर्निषेवितम्

English

Going to the Ganga at Brahma's command, the lord placed there the divine embryo, with splendour like the sun's.

अध्याय ९

श्लोक 43.9

अथ गङ्गापि तं गर्भम असहन्ती विधारणे उत्ससर्ज गिरौ रम्ये हिमवत्य अमरार्चिते

atha gaṅgāpi taṃ garbhama asahantī vidhāraṇe utsasarja girau ramye himavatya amarārcite

हिन्दी अर्थ

यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाक्षामितौजस:

English

Then the Ganga too, unable to bear that embryo, cast it on the lovely Himalaya, honoured by the immortals.

अध्याय ९

श्लोक 43.10

स तत्र ववृधे लॊकान आवृत्य जवलनात्मजः ददृशुर जवलनाकारं तं गर्भम अथ कृत्तिकाः

sa tatra vavṛdhe lòkāna āvṛtya javalanātmajaḥ dadṛśura javalanākāraṃ taṃ garbhama atha kṛttikāḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थोमें श्रेष्ठ माना गया, वह सारा प्रसंग मैंने तुमसे कह सुनाया

English

There the son of Fire grew, covering the worlds; and the Krittikas saw that embryo, fire-like.

अध्याय ९

श्लोक 43.11

शरस्तम्बे महात्मानम अनलात्मजम ईश्वरम ममायम इति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्यॊ ऽभिचक्रमुः

śarastambe mahātmānama analātmajama īśvarama mamāyama iti tāḥ sarvāḥ putrārthinyò 'bhicakramuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभां हि परमां लेभे तस्मिन्नुन्मज्ज्य चन्द्रमा: लगाकर चन्द्रमाने उत्कृष्ट प्रभा प्राप्त की थी

English

In a thicket of reeds, the great-souled lord, son of Fire—'He is mine!' all those wishing for a son approached.

अध्याय ९

श्लोक 43.12

तासां विदित्वा भावं तं मातॄणां भगवान परभुः परस्नुतानां पयः षड्भिर वदनैर अपिबत तदा

tāsāṃ viditvā bhāvaṃ taṃ mātṝṇāṃ bhagavāna parabhuḥ parasnutānāṃ payaḥ ṣaḍbhira vadanaira apibata tadā

हिन्दी अर्थ

चमसोद्धेद इत्येवं यं जना: कथयन्त्युत

English

Knowing the feeling of those mothers, the revered lord then drank with his six mouths the milk flowing from them.

अध्याय ९

श्लोक 43.13

तं परभावं समालक्ष्य तस्य बालस्य कृत्तिकाः परं विस्मयम आपन्ना देव्यॊ दिव्यवपुर धराः

taṃ parabhāvaṃ samālakṣya tasya bālasya kṛttikāḥ paraṃ vismayama āpannā devyò divyavapura dharāḥ

हिन्दी अर्थ

जानन्ति सिद्धा राजेन्द्र नष्टामपि सरस्वतीम् त्रितस्य च महाराज जगामाथ हलायुध:

English

Seeing that power of the child, the Krittikas, goddesses of divine form, were seized by great wonder.

अध्याय ९

श्लोक 43.14

यत्रॊत्सृष्टः स भगवान गङ्गया गिरिमूर्धनि स शैलः काञ्चनः सर्वः संबभौ कुरुसत्तम

yatròtsṛṣṭaḥ sa bhagavāna gaṅgayā girimūrdhani sa śailaḥ kāñcanaḥ sarvaḥ saṃbabhau kurusattama

हिन्दी अर्थ

यशस्वी त्रितमुनिके उदपान तीर्थमें गये, जो सरस्वती नदीके जलमें स्थित है

English

The mountain where the revered one was cast by the Ganga on the summit became wholly golden, best of the Kurus.

अध्याय ९

श्लोक 43.15

वर्धता चैव गर्भेण पृथिवी तेन रञ्जिता अतश च सर्वे संवृत्ता गिरयः काञ्चनाकराः

vardhatā caiva garbheṇa pṛthivī tena rañjitā ataśa ca sarve saṃvṛttā girayaḥ kāñcanākarāḥ

हिन्दी अर्थ

उपस्पृश्य च तत्रैव प्रह्ृष्टो मुसलायुध: कूपे च वसता तेन सोम: पीतो महात्मना

English

By the growing embryo the earth was coloured, and so all mountains became mines of gold.

अध्याय ९

श्लोक 43.16

कुमारश च महावीर्यः कार्त्तिकेय इति समृतः गाङ्गेयः पूर्वम अभवन महायॊगबलान्वितः

kumāraśa ca mahāvīryaḥ kārttikeya iti samṛtaḥ gāṅgeyaḥ pūrvama abhavana mahāyògabalānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तौ वै शशापाथ त्रितो ब्राह्म॒णसत्तम:

English

The mighty youth is remembered as Karttikeya, and earlier as Gangeya, endowed with great yogic power.

अध्याय ९

श्लोक 43.17

स देवस तपसा चैव वीर्येण च समन्वितः ववृधे ऽतीव राजेन्द्र चन्द्रवत परियदर्शनः

sa devasa tapasā caiva vīryeṇa ca samanvitaḥ vavṛdhe 'tīva rājendra candravata pariyadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

दोनोंको शाप दे दिया था पतित: कि च संत्यक्तो भ्रातृभ्यां द्विजसत्तम

English

That god, endowed with austerity and valour, grew exceedingly, O king of kings, lovely to look at like the moon.

अध्याय ९

श्लोक 43.18

स तस्मिन काञ्चने दिव्ये शरस्तम्बे शरिया वृतः सतूयमानस तदा शेते गन्धर्वैर मुनिभिस तथा

sa tasmina kāñcane divye śarastambe śariyā vṛtaḥ satūyamānasa tadā śete gandharvaira munibhisa tathā

हिन्दी अर्थ

कथं च याजयामास पपौ सोम॑ च वै कथम्

English

In that divine golden reed thicket, surrounded by splendour, he then lay, praised by Gandharvas and sages.

अध्याय ९

श्लोक 43.19

तथैनम अन्वनृत्यन्त देवकन्याः सहस्रशः दिव्यवादित्र नृत्तज्ञाः सतुवन्त्यश चारुदर्शनाः

tathainama anvanṛtyanta devakanyāḥ sahasraśaḥ divyavāditra nṛttajñāḥ satuvantyaśa cārudarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

आसन पूर्वयुगे राजन् मुनयो भ्रातरस्त्रय: सर्वे प्रजापतिसमा: प्रजावन्तस्तथैव च

English

Thousands of divine maidens danced about him, skilled in divine music and dance, praising him, lovely to behold.

अध्याय ९

श्लोक 43.20

अन्वास्ते च नदी देवं गङ्गा वै सरितां वरा दधार पृथिवी चैनं बिभ्रती रूपम उत्तमम

anvāste ca nadī devaṃ gaṅgā vai saritāṃ varā dadhāra pṛthivī cainaṃ bibhratī rūpama uttamama

हिन्दी अर्थ

स तु दीर्घेण कालेन तेषां प्रीतिमवाप्य च राजानस्तस्य ये ह्वासन् याज्या राजन् महात्मन:

English

The river Ganga, best of rivers, attended the god, and the Earth bore him, bearing his supreme form.

अध्याय ९

श्लोक 43.21

जातकर्मादिकास तस्य करियाश चक्रे बृहस्पतिः वेदश चैनं चतुर्मूर्तिर उपतस्थे कृताञ्जलिः

jātakarmādikāsa tasya kariyāśa cakre bṛhaspatiḥ vedaśa cainaṃ caturmūrtira upatasthe kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

स्थान प्राप्त किया! जैसे उनके पिता सम्मानित थे, वैसे ही वे भी हो गये

English

Brihaspati performed the birth-rite and other rites for him, and the Veda in fourfold form attended him with joined palms.

अध्याय ९

श्लोक 43.22

धनुर्वेदश चतुष्पादः शस्त्रग्रामः ससंग्रहः तथैनं समुपातिष्ठात साक्षाद वाणी च केवला

dhanurvedaśa catuṣpādaḥ śastragrāmaḥ sasaṃgrahaḥ tathainaṃ samupātiṣṭhāta sākṣāda vāṇī ca kevalā

हिन्दी अर्थ

कदाचिद्धि ततो राजन् भ्रातरावेकतद्वितौ तयोबुद्धि: समभवत् त्रितं गृह्य परंतप

English

The fourfold science of archery, with the whole array of weapons and their collections, attended him, and Speech herself in person.

अध्याय ९

श्लोक 43.23

स ददर्श महावीर्यं देवदेवम उमापतिम शैलपुत्र्या सहासीनं भूतसंघ शतैर वृतम

sa dadarśa mahāvīryaṃ devadevama umāpatima śailaputryā sahāsīnaṃ bhūtasaṃgha śataira vṛtama

हिन्दी अर्थ

सोम पास्यामहे हृष्टा: प्राप्प यज्ञ महाफलम्

English

He saw the mighty god of gods, lord of Uma, seated with the Mountain's daughter, surrounded by hundreds of hosts of spirits.

अध्याय ९

श्लोक 43.24

निकाया भूतसंघानां परंमाद्भुत दर्शनाः विकृता विकृताकारा विकृताभरण धवजाः

nikāyā bhūtasaṃghānāṃ paraṃmādbhuta darśanāḥ vikṛtā vikṛtākārā vikṛtābharaṇa dhavajāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा ते तु परिक्रम्य याज्यान् सर्वान् पशून् प्रति याज्येन कर्मणा तेन प्रतिगृह्य विधानत:

English

Groups of the hosts of spirits, of exceedingly wondrous aspect, deformed, of deformed shapes, with deformed ornaments and banners,

अध्याय ९

श्लोक 43.25

वयाघ्रसिंहर्क्ष वदना बिडाल मकराननाः वृषदंश मुखाश चान्ये गजॊष्ट्रवदनास तथा

vayāghrasiṃharkṣa vadanā biḍāla makarānanāḥ vṛṣadaṃśa mukhāśa cānye gajòṣṭravadanāsa tathā

हिन्दी अर्थ

त्रितस्तेषां महाराज पुरस्ताद् याति हृष्टवत्

English

with faces of tigers, lions and bears, with cat and crocodile faces, others with faces of the gadfly, elephant and camel,

अध्याय ९

श्लोक 43.26

उलूक वदनाः के चिद गृध्रगॊमायुदर्शनाः करौञ्चपारावत निभैर वदनै राङ्कवैर अपि

ulūka vadanāḥ ke cida gṛdhragòmāyudarśanāḥ karauñcapārāvata nibhaira vadanai rāṅkavaira api

हिन्दी अर्थ

पीछे रहकर पशुओंको हाँकते जाते थे तयोश्विन्ता समभवद् दृष्टवा पशुगणं महत्

English

some owl-faced, with the look of vultures and jackals, with faces like cranes and pigeons, and of antelope-like beasts too;

अध्याय ९

श्लोक 43.27

शवावित शक्यक गॊधानां खरैडक गवां तथा सादृशानि वपूंष्य अन्ये तत्र तत्र वयधारयन

śavāvita śakyaka gòdhānāṃ kharaiḍaka gavāṃ tathā sādṛśāni vapūṃṣya anye tatra tatra vayadhārayana

हिन्दी अर्थ

अथत्रितो वृकं दृष्टवा पथि तिष्ठन्तमग्रत:

English

others there bore bodies like those of the dog, shakuni bird, monitor lizard, wild ass, ram and cow.

अध्याय ९

श्लोक 43.28

के चिच छैलाम्बुद परख्याश चक्रालात गदायुधाः केच चिद अञ्जन पुञ्जाभाः के चिच छवेताचलप्रभाः

ke cica chailāmbuda parakhyāśa cakrālāta gadāyudhāḥ keca cida añjana puñjābhāḥ ke cica chavetācalaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

अगाधे सुमहाघोरे सर्वभूतभयंकरे और लोभसे उन्हें वहीं छोड़कर चल दिये

English

Some were like mountain-clouds, with discus, firebrand and mace for weapons; some were like heaps of collyrium, some bright as white mountains.

अध्याय ९

श्लोक 43.29

सप्त मातृगणाश चैव समाजग्मुर विशां पते साध्या विश्वे ऽथ मरुतॊ वसवः पितरस तथा

sapta mātṛgaṇāśa caiva samājagmura viśāṃ pate sādhyā viśve 'tha marutò vasavaḥ pitarasa tathā

हिन्दी अर्थ

उदपाने तदा राजन् निर्जले पांसुसंवृते

English

The seven bands of Mothers also came, lord of men, with the Sadhyas, Vishvedevas, Maruts, Vasus and the ancestors,

अध्याय ९

श्लोक 43.30

रुद्रादित्यास तथा सिद्धा भुजगां दानवाः खगाः बरह्मा सवयम्भूर भगवान सपुत्रः सह विष्णुना

rudrādityāsa tathā siddhā bhujagāṃ dānavāḥ khagāḥ barahmā savayambhūra bhagavāna saputraḥ saha viṣṇunā

हिन्दी अर्थ

हैवयोगसे वहाँ फैली हुई थी

English

the Rudras, Adityas, Siddhas, serpents, Danavas and birds; Brahma the Self-existent, the revered one, with his son and with Vishnu.

अध्याय ९

श्लोक 43.31

शक्रस तथाभ्ययाद दरष्टुं कुमार वरम अच्युतम नारदप्रमुखाश चापि देवगन्धर्वसत्तमाः

śakrasa tathābhyayāda daraṣṭuṃ kumāra varama acyutama nāradapramukhāśa cāpi devagandharvasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नीन् संकल्पयामास होतूनात्मानमेव च की और होता आदिके स्थानपर अपने-आपको ही प्रतिष्ठित किया

English

Shakra too came to see the Kumara, the best, the unfallen, and Narada and the foremost of divine Gandharvas.

अध्याय ९

श्लोक 43.32

देवर्षयश च सिद्धाश च बृहस्पतिपुरॊगमाः ऋब्भवॊ नाम वरदा देवानाम अपि देवताः ते ऽपि तत्र समाजग्मुर यामा धामाश च सर्वशः

devarṣayaśa ca siddhāśa ca bṛhaspatipurògamāḥ ṛbbhavò nāma varadā devānāma api devatāḥ te 'pi tatra samājagmura yāmā dhāmāśa ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋचो यजूंषि सामानि मनसा चिन्तयन् मुनि:

English

Divine sages and the perfected, led by Brihaspati, and the Ribhus, boon-givers, deities even of the gods; the Yamas and Dhamas also came from all sides.

अध्याय ९

श्लोक 43.33

स तु बालॊ ऽपि भगवान महायॊगबलान्वितः अभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम

sa tu bālò 'pi bhagavāna mahāyògabalānvitaḥ abhyājagāma deveśaṃ śūlahastaṃ pinākinama

हिन्दी अर्थ

स चाविशद्ू दिवं राजन् पुन: शब्दस्त्रितस्य वै की हुई त्रितकी वह वेदध्वनि स्वर्गलोकतक गूँज उठी

English

The revered child, though a child, endowed with great yogic power, approached the lord of gods, the trident-bearing Pinakin.

अध्याय ९

श्लोक 43.34

तम आरजन्तम आलक्ष्य शिवस्यासीन मनॊगतम युगपच छैलपुत्र्याश च गङ्गायाः पावकस्य च

tama ārajantama ālakṣya śivasyāsīna manògatama yugapaca chailaputryāśa ca gaṅgāyāḥ pāvakasya ca

हिन्दी अर्थ

वर्तमाने महायज्ञे त्रितस्य सुमहात्मन:

English

Seeing him approach, the same thought arose at once in Shiva, the Mountain's daughter, the Ganga and Fire.

अध्याय ९

श्लोक 43.35

किं नु पूर्वम अयं बालॊ गौरवाद अभ्युपैष्यति अपि माम इति सर्वेषां तेषाम आसीन मनॊगतम

kiṃ nu pūrvama ayaṃ bālò gauravāda abhyupaiṣyati api māma iti sarveṣāṃ teṣāma āsīna manògatama

हिन्दी अर्थ

ततः सुतुमुलं शब्दं शुश्रावाथ बृहस्पति: तच्छुत्वा वचनं तस्य सहिता: सर्वदेवता:

English

"Will this child come first to me out of respect?"—such was the thought in all of them.

अध्याय ९

श्लोक 43.36

तेषाम एतम अभिप्रायं चतुर्णाम उपलक्ष्य सः युगपद यॊगम आस्थाय ससार्ज विविधास तनूः

teṣāma etama abhiprāyaṃ caturṇāma upalakṣya saḥ yugapada yògama āsthāya sasārja vividhāsa tanūḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा चैनं महात्मानं श्रिया परमया युतम्

English

Perceiving this intent of the four, he, using yoga at once, created various bodies.

अध्याय ९

श्लोक 43.37

ततॊ ऽभवच चतुर्मूर्तिः कषणेन भगवान परभुः सकन्दः शाखॊ विशाखश च नैगमेषश च पृष्ठतः

tatò 'bhavaca caturmūrtiḥ kaṣaṇena bhagavāna parabhuḥ sakandaḥ śākhò viśākhaśa ca naigameṣaśa ca pṛṣṭhataḥ

हिन्दी अर्थ

अथाब्रवीदृषिर्देवान् पश्यध्वं मा दिवौकस: भयानक कूपमें गिरकर अपनी सुध-बुध खो बैठा हूँ

English

Then in a moment the revered lord became fourfold: Skanda, Shakha and Vishakha, and Naigameya behind.

अध्याय ९

श्लोक 43.38

एवं स कृत्वा हय आत्मानं चतुर्धा भगवान परभुः यतॊ रुद्रस ततः सकन्दॊ जगामाद्भुत दर्शनः

evaṃ sa kṛtvā haya ātmānaṃ caturdhā bhagavāna parabhuḥ yatò rudrasa tataḥ sakandò jagāmādbhuta darśanaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्त्रितो महाराज भागांस्तेषां यथाविधि

English

Having made himself fourfold, the revered lord of wondrous aspect, as Skanda, went to Rudra.

अध्याय ९

श्लोक 43.39

विशाखस तु ययौ येन देवी गिरिवरात्मजा शाखॊ ययौ च भगवान वायुमूर्तिर विभावसुम नैगमेषॊ ऽगमद गङ्गां कुमारः पावकप्रभः

viśākhasa tu yayau yena devī girivarātmajā śākhò yayau ca bhagavāna vāyumūrtira vibhāvasuma naigameṣò 'gamada gaṅgāṃ kumāraḥ pāvakaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो यथाविधि प्राप्तान् भागान् प्राप्प दिवौकस: सतु वत्रे वरं देवांस्त्रातुमहथ मामित:

English

Vishakha went to where the Mountain's daughter was; the revered Shakha, in the form of Wind, went to Fire; and Naigameya, the Kumara bright as fire, went to the Ganga.

अध्याय ९

श्लोक 43.40

सर्वे भास्वरदेहास ते चत्वारः समरूपिणः तान समभ्ययुर अव्यग्रास तद अद्भुतम इवाभवत

sarve bhāsvaradehāsa te catvāraḥ samarūpiṇaḥ tāna samabhyayura avyagrāsa tada adbhutama ivābhavata

हिन्दी अर्थ

तथेति चोकक्‍्त्वा विबुधा जग्मू राजन् यथागता: क्रुद्धस्तु स समासाद्य तावृषी भ्रातरौ तदा

English

All four, of shining bodies and equal forms, came to them undisturbed, and it was as though a wonder.

अध्याय ९

श्लोक 43.41

हाहाकारॊ महान आसीद देवदानवरक्षसाम तद दृष्ट्वा महद आश्चर्यम अद्भुतं लॊमहर्षणम

hāhākārò mahāna āsīda devadānavarakṣasāma tada dṛṣṭvā mahada āścaryama adbhutaṃ lòmaharṣaṇama

हिन्दी अर्थ

भवितारौ मया शप्तौ पापेनानेन कर्मणा

English

A great cry of "Alas!" arose from gods, Danavas and Rakshasas, seeing that great, wondrous, hair-raising marvel.

अध्याय ९

श्लोक 43.42

ततॊ रुद्रश च देवी च पावकश च पितामहम गङ्गया सहिताः सर्वे परणिपेतुर जगत्पतिम

tatò rudraśa ca devī ca pāvakaśa ca pitāmahama gaṅgayā sahitāḥ sarve paraṇipetura jagatpatima

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तेन तदा तेन क्षणादेव विशाम्पते तत्राप्यमितविक्रान्त: स्पृष्टवा तोयं हलायुध:

English

Then Rudra, the Goddess and Fire, with the Ganga, all bowed to the Grandsire, lord of the world.

अध्याय ९

श्लोक 43.43

परणिपत्य ततस ते तु विधिवद राजपुंगव इदम ऊचुर वचॊ राजन कार्त्तिकेय परियेप्सया

paraṇipatya tatasa te tu vidhivada rājapuṃgava idama ūcura vacò rājana kārttikeya pariyepsayā

हिन्दी अर्थ

उदपानं च तं॑ वीक्ष्य प्रशस्थ च पुन: पुन:

English

Having bowed duly, best of kings, they said these words, O king, wishing to please Karttikeya:

अध्याय ९

श्लोक 43.44

अस्य बालस्य भगवन्न आधिपत्यं यथेप्सितम अस्मिन परियार्थं देवेश सादृशं दातुम अर्हसि

asya bālasya bhagavanna ādhipatyaṃ yathepsitama asmina pariyārthaṃ deveśa sādṛśaṃ dātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

शूद्राभीरान् प्रति द्वेषाद यत्र नष्टा सरस्वती तत्राप्युपस्पृश्य बल: सरस्वत्यां महाबल:ः

English

"Revered one, grant this child sovereignty as he wishes; for his pleasure, lord of gods, you ought to give what is fitting."

अध्याय ९

श्लोक 43.45

ततः स भगवान धीमान सर्वलॊकपितामहः मनसा चिन्तयाम आस किम अयं लभताम इति

tataḥ sa bhagavāna dhīmāna sarvalòkapitāmahaḥ manasā cintayāma āsa kima ayaṃ labhatāma iti

हिन्दी अर्थ

तत्र देवा: सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर

English

Then the revered, wise Grandsire of all the worlds considered in his mind, "What should this one receive?"

अध्याय ९

श्लोक 43.46

ऐश्वर्याणि हि सर्वाणि देवगन्धर्वरक्षसाम भूतयक्षविहंगानां पन्नगानां च सर्वशः

aiśvaryāṇi hi sarvāṇi devagandharvarakṣasāma bhūtayakṣavihaṃgānāṃ pannagānāṃ ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणा: विचरण करती दिखायी देती हैं

English

All the lordships of the gods, Gandharvas and Rakshasas, of spirits, Yakshas, birds and serpents, in every way,

अध्याय ९

श्लोक 43.47

पूर्वम एवादिदेशासौ निकायेषु महात्मनाम समर्थं च तम ऐश्वर्ये महामतिर अमन्यत

pūrvama evādideśāsau nikāyeṣu mahātmanāma samarthaṃ ca tama aiśvarye mahāmatira amanyata

हिन्दी अर्थ

तत्र मोदन्ति देवाश्ष पितरक्षु सवीरुध:

English

he had earlier assigned among the hosts of the great-souled; and the greatly wise one thought him capable of lordship.

अध्याय ९

श्लोक 43.48

ततॊ मुहूर्तं स धयात्वा देवानां शरेयसि सथितः सेनापत्यं ददौ तस्मै सर्वभूतेषु भारत

tatò muhūrtaṃ sa dhayātvā devānāṃ śareyasi sathitaḥ senāpatyaṃ dadau tasmai sarvabhūteṣu bhārata

हिन्दी अर्थ

एवं दिव्य पुष्पोंकी वर्षा बारंबार होती रहती है इसलिये वह स्थान सुभूमिक नामसे विख्यात है

English

Then, after reflecting a moment, established in the welfare of the gods, he gave him generalship over all beings, Bharata.

अध्याय ९

श्लोक 43.49

सर्वदेव निकायानां ये राजानः परिश्रुताः तान सर्वान वयादिदेशास्मै सर्वभूतपितामहः

sarvadeva nikāyānāṃ ye rājānaḥ pariśrutāḥ tāna sarvāna vayādideśāsmai sarvabhūtapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्राय माधव:

English

Of all the hosts of the gods, whichever kings were renowned, the Grandsire of all beings assigned them all to him.

अध्याय ९

श्लोक 43.50

ततः कुमारम आदाय देवा बरह्मपुरॊगमाः अभिषेकार्थम आजग्मुः शैलेन्द्रं सहितास ततः

tataḥ kumārama ādāya devā barahmapurògamāḥ abhiṣekārthama ājagmuḥ śailendraṃ sahitāsa tataḥ

हिन्दी अर्थ

आयोजन करते रहते हैं

English

Then taking the Kumara, the gods led by Brahma came together to the lord of mountains for the consecration,

अध्याय ९

श्लोक 43.51

पुण्यां हैमवतीं देवीं सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम समन्तपञ्चके या वै तरिषु लॊकेषु विश्रुता

puṇyāṃ haimavatīṃ devīṃ saricchreṣṭhāṃ sarasvatīma samantapañcake yā vai tariṣu lòkeṣu viśrutā

हिन्दी अर्थ

भोजयित्वा द्विजान् कामै: संतर्प्प च महाधनै: तस्माद् गन्धर्वतीर्थाच्च महाबाहुररिंदम:

English

to the holy Sarasvati, the Himalaya's goddess, best of rivers, renowned in the three worlds at Samantapanchaka.

अध्याय ९

श्लोक 43.52

तत्र तीरे सरस्वत्याः पुण्ये सर्वगुणान्विते निषेदुर देवगन्धर्वाः सर्वे संपूर्णमानसाः

tatra tīre sarasvatyāḥ puṇye sarvaguṇānvite niṣedura devagandharvāḥ sarve saṃpūrṇamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना

English

There on the holy bank of the Sarasvati, endowed with all excellences, gods and Gandharvas sat, all with satisfied minds.

अध्याय ९

श्लोक 44.1

[वै] ततॊ ऽभिषेका संभारान सर्वान संभृत्य शास्त्रतः बृहस्पतिः समिद्धे ऽगनौ जुहावाज्यं यथाविधि

[vai] tatò 'bhiṣekā saṃbhārāna sarvāna saṃbhṛtya śāstrataḥ bṛhaspatiḥ samiddhe 'ganau juhāvājyaṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

ते सर्वे ह्शनं त्यकत्वा फलं तस्य वनस्पते: प्राप्तैश्न नियमैस्तैस्तैविचरन्त: पृथक् पृथक्

English

"Sanjaya said, 'Upon the fall of that great king and mighty car-warrior, that invincible hero (Shalya) in battle, thy troops as also thy sons almost all turned away from the fight. Indeed, upon the slaughter of that hero by the illustrious Yudhishthira, thy troops were like ship-wrecked merchants on the vast deep without a raft to cross it. After the fall of the Madra king, O monarch, thy troops, struck with fear and mangled with arrows, were like masterless men desirous of a protector or a herd of deer afflicted by a lion. Like bulls deprived of their horns or elephants whose tusks have been broken, thy troops, defeated by Ajatasatru, fled away at midday. After the fall of Shalya, O king, none amongst thy troops set his heart on either rallying the army or displaying his prowess. That fear, O king, and that grief, which had been ours upon the fall of Bhishma, of Drona, and of the Suta's son, O Bharata, now became ours once more, O monarch. Despairing of success upon the fall of the mighty car-warrior Shalya, the Kuru army, with its heroes slain and exceedingly confused, began to be cut down with keen shafts. Upon the slaughter of the Madra king, O monarch, thy warriors all fled away in fear. Some on horse-back, some on elephants, some on cars, great car-warriors with great speed, and foot-soldiers also fled away in fear. 2,000 elephants, looking like hills, and accomplished in smiting fled away, after Shalya' s fall, urged on with hooks and toes. Indeed, O chief of the Bharatas, thy soldiers fled on all sides. Afflicted with arrows, they were seen to run, breathing hard. Beholding them defeated and broken and flying away in dejection, the Pancalas and the Pandavas, inspired with desire of victory, pursued then hotly. The whiz of arrows and other noises, the loud leonine roars, and the blare of conchs of heroic warriors, became tremendous. Beholding the Kaurava host agitated with fear and flying away, the Pancalas and the Pandavas addressed one another, saying, "Today king Yudhishthira, firm in truth, hath vanquished his enemies. Today Duryodhana hath been divested of his splendour and kingly prosperity. Today, hearing of his sons' death, let Dhritarashtra, that king of men, stupefied and prostrate on the Earth, feel the most poignant anguish. Let him know today that the son of Kunti is possessed of great might among all bowmen. Today that sinful and wicked-hearted king will censure his own self. Let him recollect today the time and beneficial words of Vidura. Let him from this day wait upon the Parthas as their slave. Let that king today experience the grief that had been felt by the sons of Pandu. Let that king know today the greatness of Krishna. Let him hear today the terrible twang of Arjuna's bow in battle, as also the strength of all his weapons, and the might of his arms in fight. Today he will know the awful might of the high-souled Bhima when Duryodhana will be slain in battle even as the Asura Vali was slain by Indra. Save Bhima of mighty strength, there is none else in this world that can achieve that which was achieved by Bhima himself at the slaughter of Dushasana. Hearing of the slaughter of the ruler of the Madras who was incapable of defeat by the very gods, that king will know the prowess of the eldest son of Pandu. After the slaughter of the heroic son of Subala and all the Gandharas he will know the strength, in battle, of the two sons of Madri by Pandu. Why will not victory be theirs that have Dhananjaya for their warrior, as also Satyaki, and Bhimasena, and Dhrishtadyumna the son of Prishata, and the five sons of Draupadi, and the two sons of Madri, and the mighty bowman Shikhandi, and king Yudhishthira? Why will not victory be theirs that have for their protector Krishna, otherwise called

अध्याय ९

श्लोक 44.2

ततॊ हिमवता दत्ते मणिप्रवर शॊभिते दीव्य रत्नाचिते दिव्ये निषण्णः परमासने

tatò himavatā datte maṇipravara śòbhite dīvya ratnācite divye niṣaṇṇaḥ paramāsane

हिन्दी अर्थ

दर्शयामास राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती अभीष्ट-सिद्धिके लिये उन्हें प्रत्यक्ष दर्शन दिया

English

Then, on the divine, supreme seat given by the Himalaya, adorned with the best of gems and set with divine jewels, he sat.

अध्याय ९

श्लोक 44.3

सर्वमङ्गल संभारैर विधिमन्त्रपुरस्कृतम आभिषेचनिकं दरव्यं गृहीत्वा देवता गणाः

sarvamaṅgala saṃbhāraira vidhimantrapuraskṛtama ābhiṣecanikaṃ daravyaṃ gṛhītvā devatā gaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

आहूता बलवद्धिह्िं तत्र तत्र सरस्वती

English

The hosts of gods, taking the materials for the consecration with all auspicious supplies, preceded by rites and mantras,

अध्याय ९

श्लोक 44.4

इन्द्राविष्णू महावीर्यौ सूर्याचन्द्रमसौ तथा धाता चैव विधाता च तथा चैवानिलानलौ

indrāviṣṇū mahāvīryau sūryācandramasau tathā dhātā caiva vidhātā ca tathā caivānilānalau

हिन्दी अर्थ

तत्र चित्रा: कथा हासन वेदं प्रति जनेश्वर ते समागम्य मुनयः सस्मरुर्वे सरस्वतीम्

English

Indra and Vishnu of great might, the Sun and the Moon, Dhata and Vidhata, Wind and Fire,

अध्याय ९

श्लोक 44.5

पूष्णा भगेनार्यम्णा च अंशेन च विवस्वता रुद्रश च सहितॊ धीमान मित्रेण वरुणेन च

pūṣṇā bhagenāryamṇā ca aṃśena ca vivasvatā rudraśa ca sahitò dhīmāna mitreṇa varuṇena ca

हिन्दी अर्थ

सप्तधा प्रविभागं तु कलशस्थं जगाम ह

English

with Pushan, Bhaga, Aryaman, Amsha and Vivasvan, and the wise Rudra with Mitra and Varuna,

अध्याय ९

श्लोक 44.6

रुद्रैर वसुभिर आदित्यैर अश्विभ्यां च वृतः परभुः विश्वे देवैर मरुद्भिश च साध्यैश च पितृभिः सह

rudraira vasubhira ādityaira aśvibhyāṃ ca vṛtaḥ parabhuḥ viśve devaira marudbhiśa ca sādhyaiśa ca pitṛbhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

ततो भस्म क्षताद् राजन् निर्गतं हिमसंनिभम् मेने देवं महादेवमिदं चोवाच विस्मित:

English

the lord was surrounded by Rudras, Vasus, Adityas and the two Ashvins, by the Vishvedevas, Maruts, Sadhyas and ancestors,

अध्याय ९

श्लोक 44.7

गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च यक्षराक्षस पन्नगैः देवर्षिभिर असंख्येयैस तथा बरह्मर्षिभिर वरैः

gandharvaira apsaròbhiśa ca yakṣarākṣasa pannagaiḥ devarṣibhira asaṃkhyeyaisa tathā barahmarṣibhira varaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रययौ त्वरितो रामस्तीर्थहेतोर्महाबल:

English

by Gandharvas and Apsarases, Yakshas, Rakshasas and serpents, by countless divine sages and the best Brahmin-sages,

अध्याय ९

श्लोक 44.8

वैखानसैर वालखिल्यैर वाय्वाहारैर मरीचिपैः भृगुभिश चाङ्गिरॊभिश च यतिभिश च महात्मभिः सर्वैर विद्याधरैः पुण्यैर यॊगसिद्धैस तथा वृतः

vaikhānasaira vālakhilyaira vāyvāhāraira marīcipaiḥ bhṛgubhiśa cāṅgiròbhiśa ca yatibhiśa ca mahātmabhiḥ sarvaira vidyādharaiḥ puṇyaira yògasiddhaisa tathā vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पीत्वा पय: सुविपुलं सिद्धिमायात् तदा मुनि: मुनिभिव्रद्यिणैश्वैव सेवितं सर्वदा विभो

English

by the Vaikhanasas, Valakhilyas, air-eaters and ray-drinkers, by the Bhrigus and Angirases, ascetics and great souls, and by all holy Vidyadharas and yoga-perfected ones.

अध्याय ९

श्लोक 44.9

पितामहः पुलस्त्यश च पुलहश च महातपाः अङ्गिराः कश्यपॊ ऽतरिश च मरीचिर भृगुर एव च

pitāmahaḥ pulastyaśa ca pulahaśa ca mahātapāḥ aṅgirāḥ kaśyapò 'tariśa ca marīcira bhṛgura eva ca

हिन्दी अर्थ

समाप्तिं नागमद् विद्या नापि वेदा विशाम्पते

English

The Grandsire, Pulastya, the great ascetic Pulaha, Angiras, Kashyapa, Atri, Marichi and Bhrigu,

अध्याय ९

श्लोक 44.10

ऋतुर हरः परचेताश च मनुर दक्षस तथैव च ऋतवश च गरहाश चैव जयॊतींषि च विशां पते

ṛtura haraḥ paracetāśa ca manura dakṣasa tathaiva ca ṛtavaśa ca garahāśa caiva jayòtīṃṣi ca viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

एवं ख्यातो नरव्यापत्र लोके5स्मिन् स वनस्पति:

English

Kratu, Hara, Prachetas, Manu and Daksha, and the seasons, planets and luminaries, lord of men,

अध्याय ९

श्लोक 44.11

मूर्तिमत्यश च सरितॊ वेदाश चैव सनातनाः समुद्राश च हरदाश चैव तीर्थानि विविधानि च पृथिवी दयौर दिशश चैव पादपाश च जनाधिप

mūrtimatyaśa ca saritò vedāśa caiva sanātanāḥ samudrāśa ca haradāśa caiva tīrthāni vividhāni ca pṛthivī dayaura diśaśa caiva pādapāśa ca janādhipa

हिन्दी अर्थ

आज ममुर्ऋयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात् तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा

English

embodied rivers and the eternal Vedas, oceans and lakes and various tirthas, the Earth, the Sky, the quarters and the trees, lord of men,

अध्याय ९

श्लोक 44.12

अदितिर देव माता च हरीः शरीः सवाहा सरस्वती उमा शची सिनीवाली तथा चानुमतिः कुहूः राका च धिषणा चैव पत्न्यश चान्या दिवौकसाम

aditira deva mātā ca harīḥ śarīḥ savāhā sarasvatī umā śacī sinīvālī tathā cānumatiḥ kuhūḥ rākā ca dhiṣaṇā caiva patnyaśa cānyā divaukasāma

हिन्दी अर्थ

तीर्थलोभान्नरव्याप्र नद्यास्तीरं समाश्रिता: स्वाध्यायेनातिमहता बभूवु: पूरिता दिश:

English

Aditi, mother of the gods, Hri, Shri, Svaha, Sarasvati, Uma, Shachi, Sinivali, Anumati, Kuhu, Raka and Dhishana, and the other wives of the dwellers in heaven,

अध्याय ९

श्लोक 44.13

हिमवांश चैव विन्ध्यश च मेरुश चानेक शृङ्गवान ऐरावतः सानुचरः कलाः काष्टास तथैव च मासार्ध मासा ऋतवस तथा रात्र्यहनी नृप

himavāṃśa caiva vindhyaśa ca meruśa cāneka śṛṅgavāna airāvataḥ sānucaraḥ kalāḥ kāṣṭāsa tathaiva ca māsārdha māsā ṛtavasa tathā rātryahanī nṛpa

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायके शब्दसे सम्पूर्ण दिशाएँ गूँज उठी थीं

English

the Himalaya and the Vindhya, Meru with his many peaks, Airavata with his followers, the kalas and kashthas (divisions of time), the half-months, months and seasons, nights and days, O king,

अध्याय ९

श्लोक 44.14

उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठॊ नागराजश च वामनः अरुणॊ गरुडश चैव वृक्षाश चौषधिभिः सह

uccaiḥśravā hayaśreṣṭhò nāgarājaśa ca vāmanaḥ aruṇò garuḍaśa caiva vṛkṣāśa cauṣadhibhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

अशोभत सरिच्छेष्ठा दीप्यमानै: समन्तत: सरस्वतीकी बड़ी शोभा हो रही थी

English

Uchchaihshravas, best of horses, Vamana the king of serpents, Aruna and Garuda, and the trees with the herbs,

अध्याय ९

श्लोक 44.15

धर्मश च भगवान देवः समाजग्मुर हि संगताः कालॊ यमश च मृत्युश च यमस्यानुचराश च ये

dharmaśa ca bhagavāna devaḥ samājagmura hi saṃgatāḥ kālò yamaśa ca mṛtyuśa ca yamasyānucarāśa ca ye

हिन्दी अर्थ

दन्तोलूखलिन श्चान्ये प्रसंख्यानास्तथा परे

English

and the revered god Dharma—all came together, with Time, Yama, Death and Yama's attendants.

अध्याय ९

श्लोक 44.16

बहुलत्वाच च नॊक्ता ये विविधा देवता गणाः ते कुमाराभिषेकार्थं समाजग्मुस ततस ततः

bahulatvāca ca nòktā ye vividhā devatā gaṇāḥ te kumārābhiṣekārthaṃ samājagmusa tatasa tataḥ

हिन्दी अर्थ

नानानियमयुक्ताश्न तथा स्थण्डिलशायिन: शोभयन्त: सरिच्छेष्ठां गड्रामिव दिवौकस:

English

And the various hosts of gods not named for their multitude came from here and there for the Kumara's consecration.

अध्याय ९

श्लोक 44.17

जगृहुस ते तदा राजन सर्व एव दिवौकसः आभिषेचनिकं भाण्डं मङ्गलानि च सर्वशः

jagṛhusa te tadā rājana sarva eva divaukasaḥ ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

तेडवकाशं न ददृशु: सरस्वत्या महाव्रता:

English

Then, O king, all those dwellers in heaven took the vessel for the consecration and all auspicious things.

अध्याय ९

श्लोक 44.18

दिव्यसंभार संयुक्तैः कलशैः काञ्चनैर नृप सरस्वतीभिः पुण्याभिर दिव्यतॊयभिर एव तु

divyasaṃbhāra saṃyuktaiḥ kalaśaiḥ kāñcanaira nṛpa sarasvatībhiḥ puṇyābhira divyatòyabhira eva tu

हिन्दी अर्थ

सरस्वतीके तटपर अपने रहनेके लिये स्थान नहीं देखा जुह॒वुश्चाग्निहोत्रांश्व चक्रुश्न विविधा: क्रिया:

English

With golden pitchers furnished with divine materials, O king, and with the holy waters of the Sarasvatis, divine waters,

अध्याय ९

श्लोक 44.19

अभ्यषिञ्चन कुमारं वै संप्रहृष्टा दिवौकसः सेनापतिं महात्मानम असुराणां भयावहम

abhyaṣiñcana kumāraṃ vai saṃprahṛṣṭā divaukasaḥ senāpatiṃ mahātmānama asurāṇāṃ bhayāvahama

हिन्दी अर्थ

दीं और नाना प्रकारके कर्मोंका अनुष्ठान किया

English

the delighted dwellers in heaven consecrated the Kumara as general, the great soul, a terror to the asuras.

अध्याय ९

श्लोक 44.20

पुरा यथा महाराज वरुणं वै जलेश्वरम तथाभ्यषिञ्चद भगवान बरह्मा लॊकपितामहः कश्यपश च महातेजा ये चान्ये नानुकीर्तिताः

purā yathā mahārāja varuṇaṃ vai jaleśvarama tathābhyaṣiñcada bhagavāna barahmā lòkapitāmahaḥ kaśyapaśa ca mahātejā ye cānye nānukīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज्जनमेजय

English

As in former times, great king, the revered Brahma, Grandsire of the worlds, consecrated Varuna as lord of the waters, so too did Kashyapa of great splendour and others not mentioned.

अध्याय ९

श्लोक 44.21

तस्मै बरह्मा ददौ परीतॊ बलिनॊ वातरंहसः कामवीर्यधरान सिद्धान महापारिषदान परभुः

tasmai barahmā dadau parītò balinò vātaraṃhasaḥ kāmavīryadharāna siddhāna mahāpāriṣadāna parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

क्योंकि उन पुण्यतपस्बी ऋषियोंपर उनके हृदयमें करुणाका संचार हो आया था भूय: प्रतीच्यभिमुखी प्रसुसत्राव सरिद्वरा

English

To him Brahma, pleased, gave mighty attendants, swift as the wind, perfected ones who bear power at will, great retainers.

अध्याय ९

श्लोक 44.22

नन्दिषेणं लॊहिताक्षं घण्डा कर्णं च संमतम चतुर्थम अस्यानुचरं खयातं कुमुदमालिनम

nandiṣeṇaṃ lòhitākṣaṃ ghaṇḍā karṇaṃ ca saṃmatama caturthama asyānucaraṃ khayātaṃ kumudamālinama

हिन्दी अर्थ

इत्यद्भुतं महच्चक्रे तदा राजन् महानदी

English

Nandishena, Lohitaksha, Ghantakarna, and the fourth, his renowned attendant Kumudamalin.

अध्याय ९

श्लोक 44.23

ततः सथाणुं महावेगं महापारिषडं करतुम माया शतधरं कामं कामवीर्यबलान्वितम ददौ सकन्दाय राजेन्द्र सुरारिविनिबर्हणम

tataḥ sathāṇuṃ mahāvegaṃ mahāpāriṣaḍaṃ karatuma māyā śatadharaṃ kāmaṃ kāmavīryabalānvitama dadau sakandāya rājendra surārivinibarhaṇama

हिन्दी अर्थ

कुरुश्रेष्ठ कुरुक्षेत्रे कुरुष्व महतीं क्रियाम् बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मन:

English

Then Sthanu (Shiva), O king of kings, gave to Skanda, destroyer of the foes of the gods, a swift great retainer, Kratu, holder of hundreds of illusions, Kama, endowed with strength and power at will.

अध्याय ९

श्लोक 44.24

स हि देवासुरे युद्धे दैत्यानां भीमकर्मणाम जघान दॊर्भ्यां संक्रुद्धः परयुतानि चतुर्दश

sa hi devāsure yuddhe daityānāṃ bhīmakarmaṇāma jaghāna dòrbhyāṃ saṃkruddhaḥ parayutāni caturdaśa

हिन्दी अर्थ

बदरेड्गुदकाश्मर्यप्लक्षाश्व॒त्थविभीतकै:

English

In the war of gods and asuras, enraged, he slew with his arms fourteen myriads of the Daityas of dreadful deeds.

अध्याय ९

श्लोक 44.25

तथा देव ददुस तस्मै सेनां नैरृतसांकुलाम देवशत्रुक्षयकरीम अजय्यां विश्वरूपिणीम

tathā deva dadusa tasmai senāṃ nairṛtasāṃkulāma devaśatrukṣayakarīma ajayyāṃ viśvarūpiṇīma

हिन्दी अर्थ

सरस्वतीतीर्थरुहैस्तरुभिविविधैस्तथा अतिमुक्तकषण्डैश्व पारिजातैश्व शोभितम्

English

Likewise the gods gave him an army thronged with Rakshasas, destroying the enemies of the gods, invincible and of every form.

अध्याय ९

श्लोक 44.26

जयशब्दं ततश चक्रुर देवाः सर्वे सवासवाः गन्धर्वयक्षा रक्षांसि मुनयः पितरस तथा

jayaśabdaṃ tataśa cakrura devāḥ sarve savāsavāḥ gandharvayakṣā rakṣāṃsi munayaḥ pitarasa tathā

हिन्दी अर्थ

वाय्वम्बुनफलपणदिर्दन्तोलूखलिकैरपि

English

Then all the gods with Vasava raised the cry of victory, and Gandharvas, Yakshas, Rakshasas, sages and ancestors.

अध्याय ९

श्लोक 44.27

यमः परादाद अनुचरौ यम कालॊपमाव उभौ उन्माथं च परमाथं च महावीर्यौ महाद्युती

yamaḥ parādāda anucarau yama kālòpamāva ubhau unmāthaṃ ca paramāthaṃ ca mahāvīryau mahādyutī

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायघोषसंघुष्ट मृगयूथशताकुलम् सप्तसारस्वतं तीर्थमभाजगाम हलायुध:

English

Yama gave two attendants like Yama and Kala, Unmatha and Pramatha, of great valour and great splendour.

अध्याय ९

श्लोक 44.28

सुभ्राजॊ भास्करश चैव यौ तौ सूर्यानुयायिनौ तौ सूर्यः कार्त्तिकेयाय ददौ परीतः परतापवान

subhrājò bhāskaraśa caiva yau tau sūryānuyāyinau tau sūryaḥ kārttikeyāya dadau parītaḥ paratāpavāna

हिन्दी अर्थ

कथंसिद्ध: स भगवान् कश्चास्य नियमो5भवत्

English

Subhraja and Bhaskara, the two followers of the Sun—these the mighty Sun, pleased, gave to Karttikeya.

अध्याय ९

श्लोक 44.29

कैलासशृङ्गसंकाशौ शवेतमाल्यानुलेपनौ सॊमॊ ऽपय अनुचरौ परादान मणिं सुमणिम एव च

kailāsaśṛṅgasaṃkāśau śavetamālyānulepanau sòmò 'paya anucarau parādāna maṇiṃ sumaṇima eva ca

हिन्दी अर्थ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विधिवद् द्विजसत्तम था? यह सब मैं विधिपूर्वक सुनना चाहता हूँ

English

Like peaks of Kailasa, wearing white garlands and unguents, Soma also gave two attendants, Mani and Sumani.

अध्याय ९

श्लोक 44.30

जवाला जिह्वं तथा जयॊतिर आत्मजाय हुताशनः ददाव अनुचरौ शूरौ परसैन्यप्रमाथिनौ

javālā jihvaṃ tathā jayòtira ātmajāya hutāśanaḥ dadāva anucarau śūrau parasainyapramāthinau

हिन्दी अर्थ

सरस्वती चौघवती सुरेणुर्विमलोदका ओघवती, सुरेणु और विमलोदका

English

Fire gave to his son Jvalajihva and Jyoti, two heroic attendants who crush enemy armies.

अध्याय ९

श्लोक 44.31

परिघं च वटं चैव भीमं च सुमहाबलम दहतिं दहनं चैव परचण्डौ वीर्यसंमतौ अंशॊ ऽपय अनुचरान पञ्च ददौ सकन्दाय धीमते

parighaṃ ca vaṭaṃ caiva bhīmaṃ ca sumahābalama dahatiṃ dahanaṃ caiva paracaṇḍau vīryasaṃmatau aṃśò 'paya anucarāna pañca dadau sakandāya dhīmate

हिन्दी अर्थ

वितते यज्ञवाटे च संसिद्धिषु द्विजातिषु

English

Amsha too gave the wise Skanda five attendants: Parigha, Vata, the exceedingly mighty Bhima, and Dahati and Dahana, both fierce and esteemed for valour.

अध्याय ९

श्लोक 44.32

उत्क्रॊशं पङ्कजं चैव वज्रदण्डधराव उभौ ददाव अनल पुत्राय वासवः परवीरहा तौ हि शत्रून महेन्द्रस्य जघ्नतुः समरे बहून

utkròśaṃ paṅkajaṃ caiva vajradaṇḍadharāva ubhau dadāva anala putrāya vāsavaḥ paravīrahā tau hi śatrūna mahendrasya jaghnatuḥ samare bahūna

हिन्दी अर्थ

देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन् यज्ञविधौ तदा यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना

English

Vasava, slayer of heroes, gave Fire's son Utkrosha and Pankaja, both bearers of thunderbolt-clubs, who slew many of Mahendra's enemies in battle.

अध्याय ९

श्लोक 44.33

चक्रं विक्रमकं चैव संक्रमं च महाबलम सकन्दाय तरीन अनुचरान ददौ विष्णुर महायशाः

cakraṃ vikramakaṃ caiva saṃkramaṃ ca mahābalama sakandāya tarīna anucarāna dadau viṣṇura mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

उपतिष्ठ न्ति राजेन्द्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह

English

Vishnu of great renown gave Skanda three attendants: Chakra, Vikramaka and the mighty Sankramaka.

अध्याय ९

श्लोक 44.34

वर्धनं नन्दनं चैव सर्वविद्या विशारदौ सकन्दाय ददतुः परीताव अश्विनौ भरतर्षभ

vardhanaṃ nandanaṃ caiva sarvavidyā viśāradau sakandāya dadatuḥ parītāva aśvinau bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

पास वहाँ तत्काल उपस्थित हो जाते थे विस्मयं परमं जग्मु: किमु मानुषयोनय:

English

The Ashvins, pleased, gave Skanda Vardhana and Nandana, both skilled in all sciences, bull of the Bharatas.

अध्याय ९

श्लोक 44.35

कुन्दनं कुसुमं चैव कुमुदं च महायशाः डम्बराडम्बरौ चैव ददौ धाता महात्मने

kundanaṃ kusumaṃ caiva kumudaṃ ca mahāyaśāḥ ḍambarāḍambarau caiva dadau dhātā mahātmane

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंकी तो बात ही क्या है?

English

Dhata gave the great soul Kundana, Kusuma, Kumuda, and the renowned Dambara and Adambara.

अध्याय ९

श्लोक 44.36

वक्रानुवक्रौ बलिनौ मेषवक्त्रौ बलॊत्कटौ ददौ तवष्टा महामायौ सकन्दायानुचरौ वरौ

vakrānuvakrau balinau meṣavaktrau balòtkaṭau dadau tavaṣṭā mahāmāyau sakandāyānucarau varau

हिन्दी अर्थ

अब्र॒ुवन्नषयो राजन्नायं यज्ञों महागुण: तच्छुत्वा भगवान् प्रीत: सस्माराथ सरस्वतीम्

English

Tvashta gave the great soul Skanda the excellent attendants Vakra and Anuvakra, mighty, ram-faced, and strong, masters of great illusion.

अध्याय ९

श्लोक 44.37

सुव्रतं सत्यसंधं च ददौ मित्रॊ महात्मने कुमाराय महात्मानौ तपॊ विद्याधरौ परभुः

suvrataṃ satyasaṃdhaṃ ca dadau mitrò mahātmane kumārāya mahātmānau tapò vidyādharau parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञ करते समय उनका आवाहन किया

English

Mitra gave the great soul Kumara the great souls Suvrata and Satyasandha, bearers of austerity and knowledge.

अध्याय ९

श्लोक 44.38

सुदर्शनीयौ वरदौ तरिषु लॊकेषु विश्रुतौ सुप्रभं च महात्मानं शुभकर्माणम एव च कार्त्तिकेयाय संप्रादाद विधाता लॊकविश्रुतौ

sudarśanīyau varadau tariṣu lòkeṣu viśrutau suprabhaṃ ca mahātmānaṃ śubhakarmāṇama eva ca kārttikeyāya saṃprādāda vidhātā lòkaviśrutau

हिन्दी अर्थ

सुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती पितामहार्थ सम्भूता तुष्टयर्थ च मनीषिणाम्

English

Vidhata gave Karttikeya the handsome boon-givers, renowned in the three worlds, the great soul Suprabha and Shubhakarma.

अध्याय ९

श्लोक 44.39

पालितकं कालिकं च महामायाविनाव उभौ पूषा च पार्षदौ परादात कार्त्तिकेयाय भारत

pālitakaṃ kālikaṃ ca mahāmāyāvināva ubhau pūṣā ca pārṣadau parādāta kārttikeyāya bhārata

हिन्दी अर्थ

संतोषके लिये प्रकट हुईं

English

Pushan gave Karttikeya two attendants, Palitaka and Kalika, both great masters of illusion, Bharata.

अध्याय ९

श्लोक 44.40

बलं चातिबलं चैव महावक्त्रौ महाबलौ परददौ कार्त्तिकेयाय वायुर भरतसत्तम

balaṃ cātibalaṃ caiva mahāvaktrau mahābalau paradadau kārttikeyāya vāyura bharatasattama

हिन्दी अर्थ

मिलकर सरस्वती देवीका स्मरण किया

English

Vayu gave Karttikeya Bala and Atibala, of great faces and great strength, best of the Bharatas.

अध्याय ९

श्लोक 44.41

घसं चातिघसं चैव तिमिवक्त्रौ महाबलौ परददौ कार्त्तिकेयाय वरुणः सत्यसंगरः

ghasaṃ cātighasaṃ caiva timivaktrau mahābalau paradadau kārttikeyāya varuṇaḥ satyasaṃgaraḥ

हिन्दी अर्थ

समागतानां राजेन्द्र साहाय्यार्थ महात्मनाम् नैमिषे काउ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्रयाजिनाम्

English

Varuna, true to his pledge, gave Karttikeya Ghasa and Atighasa, of whale-like faces and great strength.

अध्याय ९

श्लोक 44.42

सुवर्च्चसं महात्मानं तथैवाप्य अतिवर्चसाम हिमवान परददौ राजन हुताशनसुताय वै

suvarccasaṃ mahātmānaṃ tathaivāpya ativarcasāma himavāna paradadau rājana hutāśanasutāya vai

हिन्दी अर्थ

गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम्

English

The Himalaya gave, O king, the great souls Suvarchas and Ativarchas to Fire's son.

अध्याय ९

श्लोक 44.43

काञ्चनं च महात्मानं मेघमालिनम एव च ददाव आनुचरौ मेरुर अग्निपुत्राय भारत

kāñcanaṃ ca mahātmānaṃ meghamālinama eva ca dadāva ānucarau merura agniputrāya bhārata

हिन्दी अर्थ

विशालां तु गयस्याहुऋषय: संशितव्रता: ओऔद्वालकेस्तथा यज्ञे यजतस्तस्य भारत

English

Meru gave Fire's son two attendants, the great soul Kanchana and Meghamalin, Bharata.

अध्याय ९

श्लोक 44.44

सथिरं चातिस्थिरं चैव मेरुर एवापरौ ददौ महात्मने ऽगनिपुत्राय महाबलपराक्रमौ

sathiraṃ cātisthiraṃ caiva merura evāparau dadau mahātmane 'ganiputrāya mahābalaparākramau

हिन्दी अर्थ

उत्तरे कोसलाभागे पुण्ये राजन् महात्मना

English

Meru also gave the great-souled son of Fire two others, Sthira and Atisthira, of great strength and valour.

अध्याय ९

श्लोक 44.45

उच्छ्रितं चातिशृङ्गं च महापाषाण यॊधनौ परददाव अग्निपुत्राय विन्ध्यः पारिषदाव उभौ

ucchritaṃ cātiśṛṅgaṃ ca mahāpāṣāṇa yòdhanau paradadāva agniputrāya vindhyaḥ pāriṣadāva ubhau

हिन्दी अर्थ

आजगाम सरिच्छेष्ठा तं देशं मुनिकारणात् मनोरमा; क्योंकि उन्होंने मनके द्वारा उनका चिन्तन किया था

English

The Vindhya gave Fire's son two attendants, Uchchhrita and Atishringa, who fight with great boulders.

अध्याय ९

श्लोक 44.46

संग्रहं विग्रहं चैव समुद्रॊ ऽपि गदाधरौ परददाव अग्निपुत्राय महापारिषदाव उभौ

saṃgrahaṃ vigrahaṃ caiva samudrò 'pi gadādharau paradadāva agniputrāya mahāpāriṣadāva ubhau

हिन्दी अर्थ

कुरोश्व यजमानस्य कुरुक्षेत्र महात्मन:

English

The ocean gave Fire's son two mace-bearing great attendants, Samgraha and Vigraha.

अध्याय ९

श्लोक 44.47

उन्मादं पुष्पदन्तं च शङ्कुकर्णं तथैव च परददाव अग्निपुत्राय पार्वती शुभदर्शना

unmādaṃ puṣpadantaṃ ca śaṅkukarṇaṃ tathaiva ca paradadāva agniputrāya pārvatī śubhadarśanā

हिन्दी अर्थ

दक्षेण यजता चापि गड्जाद्वारे सरस्वती एकी भूतास्ततस्तास्तु तस्मिंस्तीर्थे समागता:

English

The fair-looking Parvati gave Fire's son Unmada, Pushpadanta and Shankukarna.

अध्याय ९

श्लोक 44.48

जयं महाजयं चैव नागौ जवलनसूनवे परददौ पुरुषव्याघ्र वासुकिः पन्नगेश्वरः

jayaṃ mahājayaṃ caiva nāgau javalanasūnave paradadau puruṣavyāghra vāsukiḥ pannageśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

शृणु मड़कणकस्यापि कौमारब्रह्मचारिण:

English

Vasuki, lord of serpents, tiger among men, gave Fire's son two serpents, Jaya and Mahajaya.

अध्याय ९

श्लोक 44.49

एवं साख्याश च रुद्राश च वसवः पितरस तथा सागराः सरितश चैव गिरयश च महाबलाः

evaṃ sākhyāśa ca rudrāśa ca vasavaḥ pitarasa tathā sāgarāḥ saritaśa caiva girayaśa ca mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा यदृच्छया तत्र स्त्रियमंभसि भारत सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यमम्भसि

English

Thus the Sadhyas, Rudras, Vasus, ancestors, oceans, rivers and mighty mountains

अध्याय ९

श्लोक 44.50

ददुः सेनागणाध्यक्षाञ शूलपट्टिशधारिणः दिव्यप्रहरणॊपेतान नानावेषविभूषितान

daduḥ senāgaṇādhyakṣāña śūlapaṭṭiśadhāriṇaḥ divyapraharaṇòpetāna nānāveṣavibhūṣitāna

हिन्दी अर्थ

सात भागोंमें विभक्त हो गया वायुवेगो वायुबलो वायुहा वायुमण्डल:

English

gave him leaders of the host, bearing spears and pattishas, furnished with divine weapons and adorned in many guises.

अध्याय ९

श्लोक 44.51

शृणु नामानि चान्येषां ये ऽनये सकन्दस्य सैनिकाः विविधायुधसंपन्नाश चित्राभरण वर्मिणः

śṛṇu nāmāni cānyeṣāṃ ye 'naye sakandasya sainikāḥ vividhāyudhasaṃpannāśa citrābharaṇa varmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

एवमेते समुत्पन्ना मरुतां जनयिष्णव:

English

Hear the names of the others who were Skanda's soldiers, furnished with various weapons and wearing wondrous ornaments and armour.

अध्याय ९

श्लोक 44.52

शङ्कुकर्णॊ निकुम्भश च पद्मः कुमुद एव च अनन्तॊ दवादश भुजस तथा कृष्णॊपकृष्णकौ

śaṅkukarṇò nikumbhaśa ca padmaḥ kumuda eva ca anantò davādaśa bhujasa tathā kṛṣṇòpakṛṣṇakau

हिन्दी अर्थ

महर्षेश्वरितं यादृक् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् इसे तुम भी श्रवण करो। वह अत्यन्त आश्चर्यजनक है

English

Shankukarna, Nikumbha, Padma, Kumuda, Ananta, the twelve-armed one, and Krishna and Upakrishna,

अध्याय ९

श्लोक 44.53

दरॊण शरवाः कपिस्कन्धः काञ्चनाक्षॊ जलं धमः अक्षसंतर्जनॊ राजन कुनदीकस तमॊ ऽभरकृत

daròṇa śaravāḥ kapiskandhaḥ kāñcanākṣò jalaṃ dhamaḥ akṣasaṃtarjanò rājana kunadīkasa tamò 'bharakṛta

हिन्दी अर्थ

क्षत: किल करे राज॑स्तस्य शाकरसो5स्रवत्

English

Dronashravas, Kapiskandha, Kanchanaksha, Jaladhama, Akshasamtarjana, O king, Kunadika, and Tamobhrikrit,

अध्याय ९

श्लोक 44.54

एकाक्षॊ दवादशाक्षश च तथैवैक जटः परभुः सहस्रबाहुर विकटॊ वयाघ्राक्षः कषितिकम्पनः

ekākṣò davādaśākṣaśa ca tathaivaika jaṭaḥ parabhuḥ sahasrabāhura vikaṭò vayāghrākṣaḥ kaṣitikampanaḥ

हिन्दी अर्थ

कुशके अग्रभागसे छिद गया था, उससे रक्तके स्थानपर शाकका रस चूने लगा था ततस्तस्मिन् प्रनृत्ते वै स्थावरं जड़मं च यत्

English

Ekaksha, Dvadashaksha, Ekajata the lord, Sahasrabahu, Vikata, Vyaghraksha and Kshitikampana,

अध्याय ९

श्लोक 44.55

पुण्यनामा सुनामा च सुवक्त्रः परियदर्शनः परिश्रुतः कॊक नदः परिय माल्यानुलेपनः

puṇyanāmā sunāmā ca suvaktraḥ pariyadarśanaḥ pariśrutaḥ kòka nadaḥ pariya mālyānulepanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादिभि: सुरै राजन्नषिभिश्व॒ तपोधनै:

English

Punyanama, Sunama, Suvaktra, Priyadarshana, Parishruta, Kokanada, and Priyamalyanulepana,

अध्याय ९

श्लोक 44.56

अजॊदरॊ गजशिराः सकन्धाक्षः शतलॊचनः जवाला जिह्वः करालश च सितकेशॊ जटी हरिः

ajòdarò gajaśirāḥ sakandhākṣaḥ śatalòcanaḥ javālā jihvaḥ karālaśa ca sitakeśò jaṭī hariḥ

हिन्दी अर्थ

नायं नृत्येद् यथा देव तथा त्वं कर्तुमहसि सुराणां हितकामार्थ महादेवो5भ्यभाषत

English

Ajodara, Gajashiras, Skandhaksha, Shatalochana, Jvalajihva, Karala, Sitakesha, Jati and Hari,

अध्याय ९

श्लोक 44.57

चतुर्दंष्ट्रॊ ऽषट जिह्वश च मेघनादः पृथुश्रवाः विद्युद अक्षॊ धनुर वक्त्रॊ जठरॊ मारुताशनः

caturdaṃṣṭrò 'ṣaṭa jihvaśa ca meghanādaḥ pṛthuśravāḥ vidyuda akṣò dhanura vaktrò jaṭharò mārutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

धारण करके) देवताओंके हितके लिये उनसे इस प्रकार कहा--

English

Chaturdamshtra, Ashtajihva, Meghanada, Prithushravas, Vidyudaksha, Dhanurvaktra, Jathara, Marutashana,

अध्याय ९

श्लोक 44.58

उदराक्षॊ झषाक्षश च वज्रनाभॊ वसु परभः समुद्रवेगॊ राजेन्द्र शैलकम्पी तथैव च

udarākṣò jhaṣākṣaśa ca vajranābhò vasu parabhaḥ samudravegò rājendra śailakampī tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

हर्षस्थानं किमर्थ च तवेदमधिकं मुने त॑ प्रहस्याब्रवीद् देवो मुनिं रागेण मोहितम्

English

Udaraksha, Jhashaksha, Vajranabha, Vasuprabha, Samudravega, O king of kings, and Shailakampi,

अध्याय ९

श्लोक 44.59

पुत्र मेषः परवाहश च तथा नन्दॊपनन्दकौ धूम्रः शवेतः कलिङ्गश च सिद्धार्थॊ वरदस तथा

putra meṣaḥ paravāhaśa ca tathā nandòpanandakau dhūmraḥ śavetaḥ kaliṅgaśa ca siddhārthò varadasa tathā

हिन्दी अर्थ

एवमुकक्‍्त्वा मुनिश्रेष्ठ महादेवेन धीमता

English

Putramesha, Pravaha, Nanda and Upananda, Dhumra, Shveta, Kalinga, Siddhartha and Varada,

अध्याय ९

श्लोक 44.60

परियकश चैव नन्दश च गॊनन्दश च परतापवान आनन्दश च परमॊदश च सवस्तिकॊ धरुवकस तथा

pariyakaśa caiva nandaśa ca gònandaśa ca paratāpavāna ānandaśa ca paramòdaśa ca savastikò dharuvakasa tathā

हिन्दी अर्थ

सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृत्

English

Priyaka, Nanda, the mighty Gonanda, Ananda, Pramoda, Svastika and Dhruvaka,

अध्याय ९

श्लोक 44.61

कषेमवापः सुजातश च सिद्धयात्रश च भारत गॊव्रजः कनकापीडॊ महापारिषदेश्वरः

kaṣemavāpaḥ sujātaśa ca siddhayātraśa ca bhārata gòvrajaḥ kanakāpīḍò mahāpāriṣadeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

त्वामेव सर्व व्रजति पुनरेव युगक्षये त्वयि सर्वे सम दृश्यन्ते भावा ये जगति स्थिता:

English

Kshemavapa, Sujata, Siddhayatra, Bharata, Govraja, Kanakapida, the great lord of retainers,

अध्याय ९

श्लोक 44.62

गायनॊ हसनश चैव बाणः खड्गश च वीर्यवान वैताली चातिताली च तथा कतिक वातिकौ

gāyanò hasanaśa caiva bāṇaḥ khaḍgaśa ca vīryavāna vaitālī cātitālī ca tathā katika vātikau

हिन्दी अर्थ

सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च ह

English

Gayana, Hasana, Bana, the valiant Khadga, Vaitali, Atitali, and Katika and Vatika,

अध्याय ९

श्लोक 44.63

हंसजः पङ्कदिग्धाङ्गः समुद्रॊन्मादनश च ह रणॊत्कटः परहासश च शवेतशीर्षश च नन्दकः

haṃsajaḥ paṅkadigdhāṅgaḥ samudrònmādanaśa ca ha raṇòtkaṭaḥ parahāsaśa ca śavetaśīrṣaśa ca nandakaḥ

हिन्दी अर्थ

देवता यहाँ निर्भय हो आनन्दका अनुभव करते हैं एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषि: प्रणतो5भवत्

English

Hamsaja, Pankadigdhanga, Samudronmadana, Ranotkata, Prahasa, Shvetashirsha and Nandaka,

अध्याय ९

श्लोक 44.64

कालकण्ठः परभासश च तथा कुम्भाण्डकॊ ऽपरः कालकाक्षः सितश चैव भूतलॊन्मथनस तथा

kālakaṇṭhaḥ parabhāsaśa ca tathā kumbhāṇḍakò 'paraḥ kālakākṣaḥ sitaśa caiva bhūtalònmathanasa tathā

हिन्दी अर्थ

ततः प्रसादयामि त्वां तपो मे न क्षरेदिति

English

Kalakantha, Prabhasa, another Kumbhandaka, Kalakaksha, Sita and Bhutalonmathana,

अध्याय ९

श्लोक 44.65

यज्ञवाहः परवाहश च देव याजी च सॊमपः सजालश च महातेजाः करथ कराथौ च भारत

yajñavāhaḥ paravāhaśa ca deva yājī ca sòmapaḥ sajālaśa ca mahātejāḥ karatha karāthau ca bhārata

हिन्दी अर्थ

तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात् सहस्र्धा सप्तसारस्वते चास्मिन् यो मामर्चिष्यते नर:

English

Yajnavaha, Pravaha, Devayaji, Somapa, Sajala of great splendour, and Kratha and Krathau, Bharata,

अध्याय ९

श्लोक 44.66

तुहनश च तुहानश च चित्रदेवश च वीर्यवान मधुरः सुप्रसादश च किरीटी च महाबलः

tuhanaśa ca tuhānaśa ca citradevaśa ca vīryavāna madhuraḥ suprasādaśa ca kirīṭī ca mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

सारस्वतं च ते लोक॑ गमिष्यन्ति न संशय:

English

Tuhana, Tuhana, Chitradeva the valiant, Madhura, Suprasada and the mighty Kiriti,

अध्याय ९

श्लोक 44.67

वसवॊ मधुवर्णश च कलशॊदर एव च धमन्तॊ मन्मथकरः सूचीवक्त्रश च वीर्यवान

vasavò madhuvarṇaśa ca kalaśòdara eva ca dhamantò manmathakaraḥ sūcīvaktraśa ca vīryavāna

हिन्दी अर्थ

स हि पुत्र: सुकन्यायामुत्पन्नो मातरिश्वना वायुदेवताने सुकन्याके गर्भसे उन्हें उत्पन्न किया था

English

Vasava, Madhuvarna, Kalashodara, Dhamanta, Manmathakara and the valiant Suchivaktra,

अध्याय ९

श्लोक 44.68

शवेतवक्त्रः सुवक्त्रश च चारु वक्त्रश च पाण्डुरः दण्डबाहुः सुबाहुश च रजः कॊकिलकस तथा

śavetavaktraḥ suvaktraśa ca cāru vaktraśa ca pāṇḍuraḥ daṇḍabāhuḥ subāhuśa ca rajaḥ kòkilakasa tathā

हिन्दी अर्थ

सारस्वतोपाख्यानेदष्टात्रिंशोडध्याय:

English

Shvetavaktra, Suvaktra, Charuvaktra, Pandura, Dandabahu, Subahu, Raja and Kokilaka,

अध्याय ९

श्लोक 44.69

अचलः कनकाक्षश च बालानाम अयिकः परभुः संचारकः कॊक नदॊ गृध्रवक्त्रश च जम्बुकः

acalaḥ kanakākṣaśa ca bālānāma ayikaḥ parabhuḥ saṃcārakaḥ kòka nadò gṛdhravaktraśa ca jambukaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा मड़्कणके प्रीति शुभां चक्रे हलायुध: प्रीतिका परिचय दिया

English

Achala, Kanakaksha, Balanamayika the lord, Sancharaka, Kokanada, Gridhravaktra and Jambuka,

अध्याय ९

श्लोक 44.70

लॊहाश वक्त्रॊ जठरः कुम्भवक्त्रश च कुण्डकः मद्गुग्रीवश च कृष्णौजा हंसवक्त्रश च चन्द्र भाः

lòhāśa vaktrò jaṭharaḥ kumbhavaktraśa ca kuṇḍakaḥ madgugrīvaśa ca kṛṣṇaujā haṃsavaktraśa ca candra bhāḥ

हिन्दी अर्थ

कपालमोचन नाम यत्र मुक्तो महामुनि: यत्रास्य नीतिरखिला प्रादुर्भूता महात्मन:

English

Lohashvavaktra, Jathara, Kumbhavaktra, Kundaka, Madgugriva, Krishnaoja, Hamsavaktra and Chandrabha,

अध्याय ९

श्लोक 44.71

पाणिकूर्मा च शम्बूकः पञ्चवक्त्रश च शिक्षकः चाष वक्त्रश च जम्बूकः शाकवक्त्रश च कुण्डकः

pāṇikūrmā ca śambūkaḥ pañcavaktraśa ca śikṣakaḥ cāṣa vaktraśa ca jambūkaḥ śākavaktraśa ca kuṇḍakaḥ

हिन्दी अर्थ

तत् प्राप्पय च बलो राजंस्तीर्थप्रवरमुत्तमम्

English

Panikurma, Shambuka, Panchavaktra, Shikshaka, Chashavaktra, Jambuka, Shakavaktra and Kundaka,

अध्याय ९

श्लोक 44.72

यॊगयुक्ता महात्मानः सततं बराह्मण परियाः पैतामहा महात्मानॊ महापारिषदाश च ह यौवनस्थाश च बालाश च वृद्धाश च जनमेजय

yògayuktā mahātmānaḥ satataṃ barāhmaṇa pariyāḥ paitāmahā mahātmānò mahāpāriṣadāśa ca ha yauvanasthāśa ca bālāśa ca vṛddhāśa ca janamejaya

हिन्दी अर्थ

जनस्थाने शिरश्कछिन्नं राक्षसस्य दुरात्मन: महोदरस्य तल्लग्नं जंघायां वै यदृच्छया

English

these great souls, yoked in yoga, ever dear to Brahmanas, great souls of the Grandsire, and great retainers, young, boys and old, Janamejaya,

अध्याय ९

श्लोक 44.73

सहस्रशः पारिषदाः कुमारम उपतस्थिरे वक्त्रैर नानाविधैर ये तु शृणु ताञ जनमेजय

sahasraśaḥ pāriṣadāḥ kumārama upatasthire vaktraira nānāvidhaira ye tu śṛṇu tāña janamejaya

हिन्दी अर्थ

सुगमतापूर्वक आ-जा नहीं सकते थे

English

thousands of retainers attended the Kumara with faces of many kinds; hear of them, Janamejaya.

अध्याय ९

श्लोक 44.74

कूर्मकुक्कुटवक्त्राश च शशॊलूक मुखास तथा खरॊष्ट्रवदनाश चैव वराहवदनास तथा

kūrmakukkuṭavaktrāśa ca śaśòlūka mukhāsa tathā kharòṣṭravadanāśa caiva varāhavadanāsa tathā

हिन्दी अर्थ

स पूतिना विसत्रवता वेदनारतों महामुनि: स गत्वा सरित: सर्वा: समुद्रांश्ष महातपा:

English

Some had tortoise and cock faces, hare and owl faces, ass and camel faces, and boar faces,

अध्याय ९

श्लोक 44.75

मनुष्यमेष वक्त्राश च सृगालवदनास तथा भीमा मकर वक्त्राश च शिशुमार मुखास तथा

manuṣyameṣa vaktrāśa ca sṛgālavadanāsa tathā bhīmā makara vaktrāśa ca śiśumāra mukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

आपलुत्य सर्वतीर्थेषु न च मोक्षमवाप्तवान्

English

human and ram faces, jackal faces, dreadful crocodile faces and dolphin faces,

अध्याय ९

श्लोक 44.76

मार्जारशशवक्त्राश च दीर्घवक्त्राश च भारत नकुलॊलूक वत्राश च शववाक्त्राश च तथापरे

mārjāraśaśavaktrāśa ca dīrghavaktrāśa ca bhārata nakulòlūka vatrāśa ca śavavāktrāśa ca tathāpare

हिन्दी अर्थ

सरस्वत्यास्तीर्थवरं ख्यातमौशनसं तदा स तु गत्वा ततस्तत्र तीर्थमौशनसं द्विज:

English

cat and hare faces, long faces, Bharata, mongoose and owl faces, and others with dog faces,

अध्याय ९

श्लोक 44.77

आखु बभ्रुक वक्त्रश च मयूरवदनास तथा मत्स्यमेषाननाश चान्ये अजावि महिषाननाः

ākhu babhruka vaktraśa ca mayūravadanāsa tathā matsyameṣānanāśa cānye ajāvi mahiṣānanāḥ

हिन्दी अर्थ

तच्छिरश्नरणं मुक्त्वा पपातान्तर्जले तदा

English

rat and mongoose faces, peacock faces, fish and ram faces, others with goat, sheep and buffalo faces,

अध्याय ९

श्लोक 44.78

ऋक्षशार्दूल वक्त्राश च दवीपिसिंहाननास तथा भीमा गजाननाश चैव तथा नक्रमुखाः परे

ṛkṣaśārdūla vaktrāśa ca davīpisiṃhānanāsa tathā bhīmā gajānanāśa caiva tathā nakramukhāḥ pare

हिन्दी अर्थ

कृतकृत्य हो प्रसन्नतापूर्वक अपने आश्रमपर लौट आये कथयामास तत् सर्वमृषीणां भावितात्मनाम्

English

bear and tiger faces, leopard and lion faces, dreadful elephant faces, and others with crocodile faces,

अध्याय ९

श्लोक 44.79

गरुडाननाः खड्गमुखा वृककाकमुखास तथा गॊखरॊष्ट्र मुखाश चान्ये वृषदंश मुखास तथा

garuḍānanāḥ khaḍgamukhā vṛkakākamukhāsa tathā gòkharòṣṭra mukhāśa cānye vṛṣadaṃśa mukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

पवित्रात्मा ऋषियोंसे अपना सारा वृत्तान्त कह सुनाया

English

Garuda faces, rhinoceros faces, wolf and crow faces, others with cow, ass and camel faces, and gadfly faces,

अध्याय ९

श्लोक 44.80

महाजठर पादाङ्गास तारकाक्शाश च भारत पारावत मुखाश चान्ये तथा वृषमुखाः परे

mahājaṭhara pādāṅgāsa tārakākśāśa ca bhārata pārāvata mukhāśa cānye tathā vṛṣamukhāḥ pare

हिन्दी अर्थ

जगाम तत्र राजेन्द्र रुषड्गुस्तनुमत्यजत्

English

with great bellies, feet and limbs, Bharata, star-eyed, others with pigeon faces and others with bull faces,

अध्याय ९

श्लोक 44.81

कॊकिला वदनाश चान्ये शयेनतित्तिरिकाननाः कृकलास मुखाश चैव विरजॊऽमबरधारिणः

kòkilā vadanāśa cānye śayenatittirikānanāḥ kṛkalāsa mukhāśa caiva virajò'mabaradhāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

देहन्यासे कृतमना विचिन्त्य बहुधा तदा रुषड्गुरब्रवीत् तत्र नयध्वं मां पृूधूदूकम्

English

others with cuckoo faces, hawk and partridge faces, lizard faces, clad in spotless garments of the sky,

अध्याय ९

श्लोक 44.82

वयालवक्त्राः शूलमुखाश चण्डवक्त्राः शताननाः आशीविषाश चीरधरा गॊनासावरणास तथा

vayālavaktrāḥ śūlamukhāśa caṇḍavaktrāḥ śatānanāḥ āśīviṣāśa cīradharā gònāsāvaraṇāsa tathā

हिन्दी अर्थ

तं च तीर्थमुपानिन्यु: सरस्वत्यास्तपोधनम्

English

serpent-faced, spear-faced, fierce-faced, hundred-faced, venomous serpents, bark-clad, with cow-nose coverings,

अध्याय ९

श्लोक 44.83

सथूलॊदराः कृशाङ्गाश च सथूलाङ्गश च कृशॊदराः हरस्वग्रीवा महाकर्णा नानाव्यालविभूषिताः

sathūlòdarāḥ kṛśāṅgāśa ca sathūlāṅgaśa ca kṛśòdarāḥ harasvagrīvā mahākarṇā nānāvyālavibhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्यां तीर्थशतोपेतां विप्रसड्घैर्निषेविताम् ज्ञात्वा तीर्थगुणांश्वैव प्राहेदमृषिसत्तम:

English

big-bellied and thin-limbed, big-limbed and thin-bellied, short-necked, big-eared, adorned with many serpents,

अध्याय ९

श्लोक 44.84

गजेन्द्र चर्म वसनास तथा कृष्णाजिनाम्बराः सकन्धे मुखा महाराज तथा हय उदरतॊ मुखाः

gajendra carma vasanāsa tathā kṛṣṇājināmbarāḥ sakandhe mukhā mahārāja tathā haya udaratò mukhāḥ

हिन्दी अर्थ

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्

English

clad in the hide of the best of elephants, and in black antelope skins, with faces on the shoulders, O great king, and faces on the belly,

अध्याय ९

श्लोक 44.85

पृष्ठे मुखा हनुमुखास तथा जङ्घा मुखा अपि पार्श्वाननाश च बहवॊ नानादेशमुखास तथा

pṛṣṭhe mukhā hanumukhāsa tathā jaṅghā mukhā api pārśvānanāśa ca bahavò nānādeśamukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुध: ससर्ज यत्र भगवॉल्लोकॉल्लोकपितामह:

English

faces on the back, jaw-faced, faces on the calves, many with faces on the sides, with faces of various lands,

अध्याय ९

श्लोक 44.86

तथा कीट पतंगानां सदृशास्या गणेश्वराः नानाव्यालमुखाश चान्ये बहु बाहुशिरॊ धराः

tathā kīṭa pataṃgānāṃ sadṛśāsyā gaṇeśvarāḥ nānāvyālamukhāśa cānye bahu bāhuśirò dharāḥ

हिन्दी अर्थ

तपसा महता राजन प्राप्तवानृषिसत्तम:

English

lords of hosts with faces like insects and moths, others with the faces of many serpents, bearing many arms and heads,

अध्याय ९

श्लोक 44.87

नानावृक्षभुजाः केच चित कटि शीर्षास तथापरे भुजंगभॊग वदना नानागुल्मनिवासिनः

nānāvṛkṣabhujāḥ keca cita kaṭi śīrṣāsa tathāpare bhujaṃgabhòga vadanā nānāgulmanivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्राजगाम बलवान बलभद्र: प्रतापवान् एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:

English

some with arms like various trees, others with heads at the waist, with faces like serpent-coils, dwelling in various thickets,

अध्याय ९

श्लोक 44.88

चीरसंवृत गात्राश च तथा फलकवाससः नानावेषधराश चैव चर्म वासस एव च

cīrasaṃvṛta gātrāśa ca tathā phalakavāsasaḥ nānāveṣadharāśa caiva carma vāsasa eva ca

हिन्दी अर्थ

सिन्धुद्वीप: कथं चापि ब्राह्म॒ण्यं लब्धवांस्तदा

English

with bodies wrapped in bark and robed in plank-cloth, wearing various garbs and clad in hides,

अध्याय ९

श्लोक 44.89

उष्णीषिणॊ मुकुटिनः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः किरीटिनः पञ्च शिखास तथा कठिन मूर्धजाः

uṣṇīṣiṇò mukuṭinaḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ kirīṭinaḥ pañca śikhāsa tathā kaṭhina mūrdhajāḥ

हिन्दी अर्थ

तन्ममाचक्ष्व भगवन् परं कौतूहलं हि मे वसन् गुरुकुले नित्यं नित्यमध्ययने रत:

English

turbaned, crowned, conch-necked, radiant, diadem-wearing, five-crested, with stiff hair,

अध्याय ९

श्लोक 44.90

तरिशिठा दविशिखाश चैव तथा सप्त शिखाः परे शिखण्डिनॊ मुकुटिनॊ मुण्डाश च जटिलास तथा

tariśiṭhā daviśikhāśa caiva tathā sapta śikhāḥ pare śikhaṇḍinò mukuṭinò muṇḍāśa ca jaṭilāsa tathā

हिन्दी अर्थ

वे सम्पूर्ण वेद ही पढ़ सके ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदाननुत्तमान्

English

three-crested and two-crested, others seven-crested, peacock-crested, crowned, shaven and matted,

अध्याय ९

श्लोक 44.91

चित्रमाल्यधराः केच चित केच चिद रॊमाननास तथा दिव्यमाल्याम्बरधराः सततं परियविग्रहाः

citramālyadharāḥ keca cita keca cida ròmānanāsa tathā divyamālyāmbaradharāḥ satataṃ pariyavigrahāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र तीर्थे वरान् प्रादात् त्रीनेव सुमहातपा:

English

some wearing wondrous garlands, some with hairy faces, wearing divine garlands and garments, ever pleasing in form,

अध्याय ९

श्लोक 44.92

कृष्णा निर्मांस वक्त्राश च दीर्घपृष्टा निरूदराः सथूलपृष्ठा हरस्वपृष्ठाः परलम्बॊदर मेहनाः

kṛṣṇā nirmāṃsa vaktrāśa ca dīrghapṛṣṭā nirūdarāḥ sathūlapṛṣṭhā harasvapṛṣṭhāḥ paralambòdara mehanāḥ

हिन्दी अर्थ

आप्लुतो वाजिमेधस्य फल प्राप्स्यति पुष्कलम् एवं सिद्धः स भगवानार्शिषेण: प्रतापवान्

English

black, with fleshless faces, long-backed, bellyless, thick-backed, short-backed, with hanging bellies and organs,

अध्याय ९

श्लोक 44.93

महाभुजा हरस्वभुजा हरस्वगात्रश च वामनाः कुब्जाश च दीर्घजङ्घाश च हस्तिकर्ण शिरॊधराः

mahābhujā harasvabhujā harasvagātraśa ca vāmanāḥ kubjāśa ca dīrghajaṅghāśa ca hastikarṇa śiròdharāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतापी आर्शिषिण ऋषि उस तीर्थमें सिद्धि प्राप्त कर चुके हैं

English

long-armed, short-armed, short-bodied, dwarfish, hunchbacked, long-shanked, with elephant ears and necks,

अध्याय ९

श्लोक 44.94

हस्तिनासाः कूर्मनासा वृकनासास तथापरे दीर्घौष्ठा दीर्घजिह्वाश च विकराला हय अधॊमुखाः

hastināsāḥ kūrmanāsā vṛkanāsāsa tathāpare dīrghauṣṭhā dīrghajihvāśa ca vikarālā haya adhòmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

देवापिश्न महाराज ब्राह्नाण्यं प्रापतुर्महत् तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमवाप्तवान्

English

elephant-nosed, tortoise-nosed, wolf-nosed, others long-lipped, long-tongued, frightful, with downturned faces,

अध्याय ९

श्लोक 44.95

महादंष्ट्रा हरस्वदंष्ट्राश चतुर्दंष्ट्रास तथापरे वारणेन्द्र निभाश चान्ये भीमा राजन सहस्रशः

mahādaṃṣṭrā harasvadaṃṣṭrāśa caturdaṃṣṭrāsa tathāpare vāraṇendra nibhāśa cānye bhīmā rājana sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

भारी तपस्याके प्रभावसे उन्हें ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति हुई

English

with great tusks, short tusks, four tusks, and others like lordly elephants, dreadful, O king, in their thousands,

अध्याय ९

श्लोक 44.96

सुविभक्तशरीराश च दीप्तिमन्तः सवलंकृताः पिङ्गाक्षाः शङ्कुकर्णाश च वक्रनासाश च भारत

suvibhaktaśarīrāśa ca dīptimantaḥ savalaṃkṛtāḥ piṅgākṣāḥ śaṅkukarṇāśa ca vakranāsāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

तस्य पुत्रो5भवद् राजन विश्वामित्र: प्रतापवान् स पुत्रमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपा:

English

well-proportioned in body, radiant, well adorned, tawny-eyed, spike-eared and crooked-nosed, Bharata,

अध्याय ९

श्लोक 44.97

पृथु दंष्ट्रामहा दंष्ट्राः सथूलौष्ठा हरि मूर्धजाः नाना पादौष्ठ दंष्ट्राश च नाहा हस्तशिरॊ धराः नाना वर्मभिर आच्छन्ना नाना भाषाश च भारत

pṛthu daṃṣṭrāmahā daṃṣṭrāḥ sathūlauṣṭhā hari mūrdhajāḥ nānā pādauṣṭha daṃṣṭrāśa ca nāhā hastaśirò dharāḥ nānā varmabhira ācchannā nānā bhāṣāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान् महाभयात्

English

broad-tusked, great-tusked, thick-lipped, green-haired, with various feet, lips and tusks, with various arms and heads, covered in various armours and speaking various tongues, Bharata,

अध्याय ९

श्लोक 44.98

कुशला देशभाषासु जल्पन्तॊ ऽनयॊन्यम ईश्वराः हृष्टाः परिपतन्ति सम महापारिषदास तथा

kuśalā deśabhāṣāsu jalpantò 'nayònyama īśvarāḥ hṛṣṭāḥ paripatanti sama mahāpāriṣadāsa tathā

हिन्दी अर्थ

विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम करनेवाला होगा (अतः तुम्हें भयभीत नहीं होना चाहिए)”

English

skilled in the languages of regions, speaking to one another, the lords and great retainers rushed about in joy.

अध्याय ९

श्लोक 44.99

दीर्घग्रीवा दीर्घनखा दीर्घपादशिरॊ भुजाः पिङ्गाक्षा नीलकण्ठाश च लम्बकर्णाश च भारत

dīrghagrīvā dīrghanakhā dīrghapādaśirò bhujāḥ piṅgākṣā nīlakaṇṭhāśa ca lambakarṇāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

जगाम त्रिदिवं राजन विश्वामित्रो5भवन्नूप:

English

Long-necked, long-nailed, with long feet, heads and arms, tawny-eyed, blue-throated and long-eared, Bharata,

अध्याय ९

श्लोक 44.100

वृकॊदर निभाश चैव के चिद अञ्जनसंनिभाः शवेताङ्गा लॊहितग्रीवाः पिङ्गाक्षाश च तथापरे कल्माषा बहवॊ राजंश चित्रवर्णाश च भारत

vṛkòdara nibhāśa caiva ke cida añjanasaṃnibhāḥ śavetāṅgā lòhitagrīvāḥ piṅgākṣāśa ca tathāpare kalmāṣā bahavò rājaṃśa citravarṇāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

पूजयित्वा द्विजांश्वैव पूजितश्न तपोधनै: तत्र गत्वा मुनीन् दृष्टवा नानावेषधरान् बल:

English

some like wolf-bellied, some like collyrium, white-limbed, red-necked, tawny-eyed, others dappled, many variegated in colour, O king, Bharata,

अध्याय ९

श्लोक 44.101

चामरापीडक निभाः शवेतलॊहित राजयः नानावर्णाः सवर्णाश च मयूरसदृशप्रभाः

cāmarāpīḍaka nibhāḥ śavetalòhita rājayaḥ nānāvarṇāḥ savarṇāśa ca mayūrasadṛśaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

सरस्वतीके दक्षिण तटपर होकर यात्रा करने लगे

English

like chowries, white and red in streaks, of many colours and of single colours, with lustre like peacocks.

अध्याय ९

श्लोक 44.102

पुनः परहरणान्य एषां कीर्त्यमानानि मे शृणु शेषैः कृतं पारिषदैर आयुधानां परिग्रहम

punaḥ paraharaṇānya eṣāṃ kīrtyamānāni me śṛṇu śeṣaiḥ kṛtaṃ pāriṣadaira āyudhānāṃ parigrahama

हिन्दी अर्थ

गत्वा चैवं महाबाहुर्नातिदूरे महायशा: यत्र पन्नगराजस्य वासुके: संनिवेशनम्

English

Again hear from me the weapons of these as I name them, the weapons taken up by the remaining retainers.

अध्याय ९

श्लोक 44.103

पाशॊद्यत कराः के चिद वयादितास्याः खराननाः पृथ्व अक्षा नीलकण्ठाश च तथा परिघबाहवः

pāśòdyata karāḥ ke cida vayāditāsyāḥ kharānanāḥ pṛthva akṣā nīlakaṇṭhāśa ca tathā parighabāhavaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां हि सहस्राणि तत्र नित्यं चतुर्दश

English

Some had nooses raised in their hands, open-mouthed, ass-faced, broad-eyed, blue-throated, with arms like iron bars,

अध्याय ९

श्लोक 44.104

शतघ्नी चक्रहस्ताश च तथा मुसलपाणयः शूलासिहस्ताश च तथा महाकाया महाबलाः

śataghnī cakrahastāśa ca tathā musalapāṇayaḥ śūlāsihastāśa ca tathā mahākāyā mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपन्नगराजानमभ्यषिज्चन् यथाविधि विधिपूर्वक अभिषिक्त किया था

English

hands holding shataghnis and discuses, and pestles, others with spear and sword in hand, huge-bodied and mighty.

अध्याय ९

श्लोक 44.105

गदा भुशुण्डि हस्ताश च तथा तॊमरपाणयः असि मुद्गरहस्ताश च दण्डहस्ताश च भारत

gadā bhuśuṇḍi hastāśa ca tathā tòmarapāṇayaḥ asi mudgarahastāśa ca daṇḍahastāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

तत्रापि विधिवद् दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान्

English

With maces and bhushundis in hand, others with lances, with swords, clubs and staves in hand, Bharata.

अध्याय ९

श्लोक 44.106

आयुधैर विविधैर घॊरैर महात्मानॊ महाजवाः महाबला महावेगा महापारिषदास तथा

āyudhaira vividhaira ghòraira mahātmānò mahājavāḥ mahābalā mahāvegā mahāpāriṣadāsa tathā

हिन्दी अर्थ

कृत्वोपवासनियमं दत्त्वा दानानि सर्वश: उद्दिष्टमार्ग: प्रययौ यत्र भूय: सरस्वती

English

With various dreadful weapons, great souls, of great speed, great strength and great force, the great retainers.

अध्याय ९

श्लोक 44.107

अभिषेकं कुमारस्य दृष्ट्वा हृष्टा रणप्रियाः घण्टाजालपिनद्धाङ्गा ननृतुस ते महौजसः

abhiṣekaṃ kumārasya dṛṣṭvā hṛṣṭā raṇapriyāḥ ghaṇṭājālapinaddhāṅgā nanṛtusa te mahaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां नैमिषेयाणामवेक्षार्थ महात्मनाम्

English

Seeing the Kumara's consecration, delighted, fond of battle, with their bodies wrapped in nets of bells, those greatly energetic ones danced.

अध्याय ९

श्लोक 44.108

एते चान्ये च बहवॊ महापारिषदा नृप उपतस्थुर महात्मानं कार्त्तिकेयं यशस्विनम

ete cānye ca bahavò mahāpāriṣadā nṛpa upatasthura mahātmānaṃ kārttikeyaṃ yaśasvinama

हिन्दी अर्थ

बभूव विस्मितो राजन् बल: श्वेतानुलेपन: निवृत्ता हेतुना केन कथमेव सरिद्वरा

English

These and many other great retainers, O king, attended the great-souled, renowned Karttikeya.

अध्याय ९

श्लोक 44.109

दिव्याश चाप्य आन्तरिक्षाश च पार्थिवाश चानिलॊपमाः वयादिष्टा दैवतैः शूराः सकन्दस्यानुचराभवन

divyāśa cāpya āntarikṣāśa ca pārthivāśa cānilòpamāḥ vayādiṣṭā daivataiḥ śūrāḥ sakandasyānucarābhavana

हिन्दी अर्थ

उषित्वा च महाभागास्तस्मिन् सत्रे यथाविधि

English

Divine, aerial and earthly heroes like the wind, assigned by the gods, became Skanda's attendants.

अध्याय ९

श्लोक 44.110

तादृशानां सहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च अभिषिक्तं महात्मानं परिवार्यॊपतस्थिरे

tādṛśānāṃ sahasrāṇi parayutānya arbudāni ca abhiṣiktaṃ mahātmānaṃ parivāryòpatasthire

हिन्दी अर्थ

तीर्थ थे, वे सभी नगरोंके समान प्रतीत होने लगे

English

Thousands, myriads and hundreds of millions of such stood surrounding the consecrated great soul.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 9
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.