Narada Purana· Nārada Purāṇa
78
अध्याय 78 / 167

Book 1 - Adhyaya 79

358 श्लोकभाग 2/2 · श्लोक 216–358WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ143 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७८

श्लोक 216

श्लथन्नीवेरधो देव्या वस्त्रवेष्टादधोगतः ।किमिदं देवि चेत्युक्त्वा नीवीबन्धं चकार ह

ślathannīveradho devyā vastraveṣṭādadhogataḥ / kimidaṃ devi cetyuktvā nīvībandhaṃ cakāra ha

हिन्दी अर्थ

आदिका पूजन, नाना प्रकारकी दीक्षाओंकी विधि, सर्वदेवप्रतिष्ठा, ब्रह्माण्डका वर्णन, गड्भादि तीर्थोका माहात्म्य, द्वीप और वर्षका वर्णन, ऊपर और नीचेके लोकोंकी रचना, ज्योतिश्र॒क्रका निरूपण,

English

Her waist-cord slipping, and her garment-wrap sliding down, "What is this, Goddess?" he said, and tied the waist-knot.

अध्याय ७८

श्लोक 217

नासाभूषणमेतत्ते सत्यमेव वदामि ते ।ततः प्राह शिवा शंभुं स्मित्वा पर्वतनन्दिनी

nāsābhūṣaṇametatte satyameva vadāmi te / tataḥ prāha śivā śaṃbhuṃ smitvā parvatanandinī

हिन्दी अर्थ

ज्योति:-शास्त्र, युद्धजयार्णव, षट्कर्म, मन्त्र, यन्त्र, औषधसमूह, कुब्जिका आदिकी पूजा, छः: प्रकारकी न्यासविधि, कोटिहोमविधि, मन्वन्तरनिरूपण, ब्रह्मचर्यादे आश्रमोंके धर्म,

English

"This is your nose-ornament, I tell you truly." Then Shiva, daughter of the mountain, smiled and said to Shambhu:

अध्याय ७८

श्लोक 218

अहो त्वन्मन्दिरे शंभो सर्ववस्तु समृद्धिमत् ।पूर्वमेव मया सर्वं ज्ञातप्रायमभूत्किल

aho tvanmandire śaṃbho sarvavastu samṛddhimat / pūrvameva mayā sarvaṃ jñātaprāyamabhūtkila

हिन्दी अर्थ

श्राद्धस्‍ल्पविधि, . ग्रहयज्ञ, श्रौतस्मार्तकर्म, प्रायश्वित्तवर्णन, तिथि-ब्रत आदिका वर्णन, वार- ब्रतका कथन, नक्षत्रत्रतकी विधिका प्रतिपादन, मासिक ब्रतका निर्देश, उत्तम दीपदानविधि,

English

"Ah, Shambhu, in your house everything is abundant; I had known it all before.

अध्याय ७८

श्लोक 219

सर्वद्रविणसंपत्तिर्भूषणैखगम्यते ।शिरो विभूषितं देव ब्रह्मशीर्षस्य मालया

sarvadraviṇasaṃpattirbhūṣaṇaikhagamyate / śiro vibhūṣitaṃ deva brahmaśīrṣasya mālayā

हिन्दी अर्थ

नवव्यूहपूजन, नरक-निरूपण, ब्रतों और दानोंकी विधिका प्रतिपादन, नाडीचक्रका संक्षिप्त वर्णन, संध्याकी उत्तम विधि, गायत्रीके अर्थका निर्देश, लिड्डस्तोत्र, राज्याभिषेकके मन्त्रका प्रतिपादन,

English

All wealth and property is known by ornaments: your head is adorned by Brahma's head-garland,

अध्याय ७८

श्लोक 220

नरकस्य तथा माला वक्षस्थलविभूणम् ।शेषश्च वासुकिश्चैव सविषौ तव कङ्कणौ

narakasya tathā mālā vakṣasthalavibhūṇam / śeṣaśca vāsukiścaiva saviṣau tava kaṅkaṇau

हिन्दी अर्थ

राजाओंके धार्मिक कृत्य, स्वप्रसम्बन्धी विचारका अध्याय (या प्रसज्गञ), शकुन आदिका निरूपण,

English

and your chest by the garland of Naraka's (skulls); Shesha and Vasuki, poisonous, are your bracelets;

अध्याय ७८

श्लोक 221

दिश्ॐऽबरं जटाः केशा भसित चाङ्गरागकम् ।महोक्षो वाहनं गोत्रं कुलं चाज्ञातमेव च

diśoṃ'baraṃ jaṭāḥ keśā bhasita cāṅgarāgakam / mahokṣo vāhanaṃ gotraṃ kulaṃ cājñātameva ca

हिन्दी अर्थ

मण्डल आदिका निर्देश, रल्नदीक्षाविधि, रामोक्त नीतिका वर्णन, रतल्रोंके लक्षण, अभरनुर्विद्या, व्यवहारदर्शन, देवासुरसंग्रामकी कथा, आयुर्वेद- निरूपण, गज आदिकी चिकित्सा, उनके रोगोंकी

English

the quarters are your garment, matted locks your hair, ash your body-paste; the great bull your vehicle; your lineage and family unknown;

अध्याय ७८

श्लोक 222

ज्ञायेते पितरौ नैव विरूपाक्षं तथा वपुः ।एवं वदन्तीं गिरिजां विष्णुः प्राहातिकोपनः

jñāyete pitarau naiva virūpākṣaṃ tathā vapuḥ / evaṃ vadantīṃ girijāṃ viṣṇuḥ prāhātikopanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकारकी पूजा-पद्धति, विविध प्रकारकी शान्ति, उन्दःशास्त्र, साहित्य, एकाक्षर आदि कोष, सिद्ध शब्दानुशासन (व्याकरण), स्वर्गादि वर्गोंसे युक्त कोश, प्रलयका लक्षण, शारीरक (वेदान्त)-का

English

your parents not known; your body ill-formed-eyed." As she spoke so, Vishnu, very angry, said to Parvati:

अध्याय ७८

श्लोक 223

किमर्थं निन्दसेदेवि देवदेवं जगत्पतिम् ।दुष्प्राणा न प्रिया भद्रे तव नूनमसंयमात्

kimarthaṃ nindasedevi devadevaṃ jagatpatim / duṣprāṇā na priyā bhadre tava nūnamasaṃyamāt

हिन्दी अर्थ

निरूपण, नरक-वर्णन, योगशास्त्र, ब्रह्मज्ञान तथा पुराणश्रवणका फल--इन विषयोंका प्रतिपादन हुआ है। ब्रह्मन्! यही अग्निपुराण कहा गया है। जो अग्निपुराणको लिखकर सुवर्णमय कमल और

English

"Why do you revile the God of gods, the Lord of the world? Your wretched life, O good one, is surely not dear for want of restraint.

अध्याय ७८

श्लोक 224

यत्रेशनिन्दनं भद्रे तत्र नो मरणव्रतम् ।इत्युक्त्वाथ नखाभ्यां हि हरिश्छेत्तुं शिरो गतः

yatreśanindanaṃ bhadre tatra no maraṇavratam / ityuktvātha nakhābhyāṃ hi hariśchettuṃ śiro gataḥ

हिन्दी अर्थ

तिलमयी धेनुके साथ मार्गशीर्षकी पूर्णिमाके दिन पौराणिक ब्राह्मणको विधिपूर्वक दान देता है, वह स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है। इस प्रकार तुम्हे अग्निपुराणकी अनुक्रमणिका बतायी गयी है, जो

English

Where Isha is reviled, O good one, there for us is the vow of death." Saying so, Hari went with his nails to cut off her head.

अध्याय ७८

श्लोक 225

महेशस्तत्करं गृह्य प्राह मा साहसं कृथाः ।पार्वतीवचनं सर्वं प्रियं मम न चाप्रियम्

maheśastatkaraṃ gṛhya prāha mā sāhasaṃ kṛthāḥ / pārvatīvacanaṃ sarvaṃ priyaṃ mama na cāpriyam

हिन्दी अर्थ

इसे पढ़ने और सुननेवाले मनुष्योंको इहलोक और परलोकमें भी मोक्ष देनेवाली है।

English

Maheshvara, seizing his hand, said: "Do not be rash. All of Parvati's speech is dear to me, not displeasing.

अध्याय ७८

श्लोक 226

ममाप्रियं हृषीकेश कर्तुं यत्किञ्चिदिष्यते ।ओमित्युक्त्वाथ भगवांस्तूष्णींभूतो ऽभवद्ध्वरिः

mamāpriyaṃ hṛṣīkeśa kartuṃ yatkiñcidiṣyate / omityuktvātha bhagavāṃstūṣṇīṃbhūto 'bhavaddhvariḥ

हिन्दी अर्थ

भविष्यपुराणका परिचय तथा उसके पाठ, श्रवण एवं दानका माहात्म्य

English

Whatever you wish to do displeasing to me, Hrishikesha..." Saying "Om", the Lord Hari became silent.

अध्याय ७८

श्लोक 227

हनुमानथ देवाय व्यज्ञापयदिदं वचः ।अर्थयामि विनिष्कामं मम पूजाव्रतं तथा

hanumānatha devāya vyajñāpayadidaṃ vacaḥ / arthayāmi viniṣkāmaṃ mama pūjāvrataṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं---अब में तुम्हें सब प्रकारकी सिद्धि प्रदान करनेवाले भविष्यपुराणका वर्णन करता हूँ, जो सब लोगोंके अभीष्ट मनोरथको सिद्ध करनेवाला है; जिसमें मैं ब्रह्मा सम्पूर्ण

English

Then Hanuman made this petition to the God: "I ask for my vow of worship, free of desire,

अध्याय ७८

श्लोक 228

पूजार्थमप्यहं गच्छे मामनुज्ञातुमर्हसि ।तच्छ्रत्वा शङ्करो देवः स्मित्वा प्राह वपीश्वरम्

pūjārthamapyahaṃ gacche māmanujñātumarhasi / tacchratvā śaṅkaro devaḥ smitvā prāha vapīśvaram

हिन्दी अर्थ

सृष्टिके लिये स्वयम्भू मनु उत्पन्न हुए। उन्होंने मुझे प्रणाम करके सर्वार्थसाधक धर्मके विषयमें प्रश्न किया। तब मैंने प्रसन्न होकर उन्हें धर्मसंहिताका उपदेश किया। परम बुद्धिमान् व्यास जब पुराणोंका

English

and I would go for worship; you should permit me." Hearing that, the god Shankara smiled and said to the Lord of monkeys:

अध्याय ७८

श्लोक 229

कस्य पूजा क्व वा पूजा किं पुष्पं किं दलं वद ।को गुरुः कश्च मन्त्रस्ते कीदृशं पूजन तथा

kasya pūjā kva vā pūjā kiṃ puṣpaṃ kiṃ dalaṃ vada / ko guruḥ kaśca mantraste kīdṛśaṃ pūjana tathā

हिन्दी अर्थ

विस्तार करने लगे तो उन्होंने उस धर्मसंहिताके पाँच विभाग किये। उनमें नाना प्रकारकी आश्चर्यजनक कथाओंसे युक्त अघोरकल्पका वृत्तान्त है। उस पुराणमें पहला पर्व “ब्रह्मपर्व” के नामसे प्रसिद्ध

English

"Whose worship? Where is the worship? What flower, what leaf? Say: who is the teacher, what is your mantra, what is the worship like?"

अध्याय ७८

श्लोक 230

एवं वदति देवैशे हनुमान्नीतिसंयुतः ।वेपमानसमस्ताङ्ग स्तोतुमेवं प्रचक्रमे

evaṃ vadati devaiśe hanumānnītisaṃyutaḥ / vepamānasamastāṅga stotumevaṃ pracakrame

हिन्दी अर्थ

है। इसीमें ग्रन्थका उपक्रम है। सूत-शौनक-संवादमें पुराणविषयक प्रश्न है। इसमें अधिकतर सूर्यदेवका ही चरित्र है। अन्य सब उपाख्यान भी इसमें आये हैं। इसमें सृष्टि आदिके लक्षण बताये गये हैं।

English

When Ishvara spoke so, Hanuman, skilled in conduct, trembling in all limbs, began to praise him thus:

अध्याय ७८

श्लोक 231

नमो देवाय महते शङ्करायामितात्मने ।योरिने योगधात्रे च योगिनां गुरवे नमः

namo devāya mahate śaṅkarāyāmitātmane / yorine yogadhātre ca yogināṃ gurave namaḥ

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोंका तो यह सर्वस्वरूप है। इसमें पुस्तक,

English

"Homage to the great god Shankara of immeasurable self; to the source of yoga, the giver of yoga, the teacher of yogis, homage.

अध्याय ७८

श्लोक 232

योगगम्याय देवाय ज्ञानिनां पतये नमः ।वेदानां पतये तुभ्यं देवानां पतये नमः

yogagamyāya devāya jñānināṃ pataye namaḥ / vedānāṃ pataye tubhyaṃ devānāṃ pataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

लेखक और लेख्यका भी लक्षण दिया गया है। 2

English

To the god reached by yoga, the lord of the knowers; to the lord of the Vedas, the lord of the gods, homage to you.

अध्याय ७८

श्लोक 233

ध्यानाय ध्यानगम्याय ध्यातॄणां गुरवे नमः ।अष्टमूर्ते नमस्तुभ्यं पशूनां पतये नमः

dhyānāya dhyānagamyāya dhyātṝṇāṃ gurave namaḥ / aṣṭamūrte namastubhyaṃ paśūnāṃ pataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

इसमें सब प्रकारकी कथाएं हैं। बुद्धिमान् व्यासजीने इस पर्वका भविष्यकी कथाओंके साथ उल्लेख किया है। भविष्यपुराणकी श्लोक-संख्या चौदह हजार बतायी गयी है। इसमें ब्रह्मा, विष्णु आदि

English

To meditation, to the one reached by meditation, to the teacher of meditators; O eight-formed, homage to you; to the lord of beings (pashupati), homage.

अध्याय ७८

श्लोक 234

अंबकाय त्रिनेत्राय सोमसूर्याग्निचक्षुषे ।सुभृङ्गराजधत्तूरद्रोणपुष्पप्रियस्य ते

aṃbakāya trinetrāya somasūryāgnicakṣuṣe / subhṛṅgarājadhattūradroṇapuṣpapriyasya te

हिन्दी अर्थ

सब देवताओंकी समताका प्रतिपादन किया गया है। ब्रह्म सर्वत्र सम है। गुणोंके तारतम्यसे उसमें विषमता प्रतीत होती है। ऐसा श्रुतिका कथन है। जो विद्वान् ईर्ष्या-द्वेष छोड़कर सुवर्ण, वस्त्र, माला,

English

To the three-eyed, whose eyes are moon, sun and fire; to you who love the bhringaraja, thorn-apple and drona flowers,

अध्याय ७८

श्लोक 235

बृहतीपूग पुन्नागचपकादिप्रियाय च ।नमस्ते ऽस्तु नमस्ते ऽस्तु भूय एव नमोनमः

bṛhatīpūga punnāgacapakādipriyāya ca / namaste 'stu namaste 'stu bhūya eva namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

सब प्रकारके संस्कारोंका भी लक्षण बताया गया अमन

English

who love brihati, areca, punnaga, champaka and the like: homage to you, homage, again and again homage."

अध्याय ७८

श्लोक 236

शिवो हरिमथ प्राह मा भैषीर्वद मे ऽखिलम् ।ततस्त्यक्त्वा भयं प्राह हनुमान् वाक्यकोविदः

śivo harimatha prāha mā bhaiṣīrvada me 'khilam / tatastyaktvā bhayaṃ prāha hanumān vākyakovidaḥ

हिन्दी अर्थ

है। पक्षकी आदि सात तिथियोंके सात कल्प कहे

English

Shiva and Hari said: "Do not fear; tell me everything." Then Hanuman, free of fear, skilled in speech, said:

अध्याय ७८

श्लोक 237

शिवलिङ्गार्चनं कार्यं भस्मोद्ध्वूलितदेहिना ।दिवा संपादितैस्तैयैः पुष्पाद्यैरपि तादृशैः

śivaliṅgārcanaṃ kāryaṃ bhasmoddhvūlitadehinā / divā saṃpāditaistaiyaiḥ puṣpādyairapi tādṛśaiḥ

हिन्दी अर्थ

गये हैं। अष्टमी आदि तिथियोंके शेष आठ कल्प 'वैष्णवपर्व' में बताये गये हैं। 'शैवपर्व ' में ब्रह्मपर्वसे भिन्न कथाएं हैं। 'सौरपर्व' में अन्तिम कथाओंका सम्बन्ध देखा जाता है। तत्पश्चात् 'प्रतिसर्ग पर्व”

English

"The worship of the Shiva-linga is to be done by one whose body is dusted with ash, with the flowers and other materials gathered by day.

अध्याय ७८

श्लोक 238

देव विज्ञापयिष्यामि शिवपूजविधिं शुभम् ।सायङ्काले तु संप्राप्ते अशिरःस्नानमाचरेत्

deva vijñāpayiṣyāmi śivapūjavidhiṃ śubham / sāyaṅkāle tu saṃprāpte aśiraḥsnānamācaret

हिन्दी अर्थ

है, जिसमें पुराणके उपसंहारका वर्णन है। यह नाना प्रकारके उपाख्यानोंसे युक्त पाँचवाँ पर्व है। इन पाँच पर्वोर्मेंस पहलेमें मुझ ब्रह्माकी महिमा अधिक है। दूसरे और तीसरे पवॉमें धर्म, काम

English

Lord, I shall tell the auspicious rule of worshipping Shiva. When evening comes, one should bathe without wetting the head.

अध्याय ७८

श्लोक 239

क्षालितं वसनं शुष्कं धृत्वाचम्य त्रिरन्यधीः ।अथ भस्म समादाय आग्नेयं स्नानमाचरेत्

kṣālitaṃ vasanaṃ śuṣkaṃ dhṛtvācamya triranyadhīḥ / atha bhasma samādāya āgneyaṃ snānamācaret

हिन्दी अर्थ

और मोक्ष विषयको लेकर क्रमश: भगवान् विष्णु तथा शिवकी महिमाका वर्णन है। चौथे पर्वमें सूर्यदेवबकी महिमाका प्रतिपादन किया गया है।

English

Wearing washed dry clothes, sipping water three times with focused mind, then taking ash he should perform the fire-bath,

अध्याय ७८

श्लोक 240

प्रणवेन समामन्त्र्य अष्टवारमथांपि वा ।पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण नाम्ना वा येन केनचित्

praṇavena samāmantrya aṣṭavāramathāṃpi vā / pañcākṣareṇa mantreṇa nāmnā vā yena kenacit

हिन्दी अर्थ

भोज्य आदि नेवेद्योंसे विधिपूर्वक वाचक और पुस्तककी पूजा करता है और भविष्यपुराणकी पुस्तकको लिखकर गुड़धेनुके साथ पौषकी पूर्णिमाको उसका दान करता है तथा जो जितेन्द्रिय, निराहार

English

consecrating it with Om eight times, or with the five-syllable mantra, or with any name.

अध्याय ७८

श्लोक 241

सप्ताभिमन्त्रितं भस्म दर्भपाणिः समाहरेत् ।ईशानः सर्वविद्यानामुक्त्वा शिरसिपातयेत्

saptābhimantritaṃ bhasma darbhapāṇiḥ samāharet / īśānaḥ sarvavidyānāmuktvā śirasipātayet

हिन्दी अर्थ

अथवा एक समय हविष्यभोजी एवं एकाग्रचित्त होकर इस पुराणका पाठ और श्रवण करता है, वह भयंकर पातकोंसे मुक्त होकर ब्रह्मलोकमें चला जाता है। जो भविष्यपुराणकी इस

English

Holding kusha, he should take ash consecrated seven times. Saying "Ishanah sarvavidyanam", he should apply it to the head;

अध्याय ७८

श्लोक 242

तत्पुरुषाय विद्महे मुखे भस्म प्रसेचयेत् ।अघोरेभ्यो ऽथ घोरेभ्यो भस्म वक्षसि निक्षिपेत्

tatpuruṣāya vidmahe mukhe bhasma prasecayet / aghorebhyo 'tha ghorebhyo bhasma vakṣasi nikṣipet

हिन्दी अर्थ

अनुक्रमणिकाका पाठ अथवा श्रवण करता है,

English

with "Tatpurushaya vidmahe" he should apply ash to the face; with "Aghorebhyo 'tha ghorebhyah" he should put ash on the chest;

अध्याय ७८

श्लोक 243

वामदेवय नमः इति गुह्यस्थाने विनिक्षिपेत् ।सद्योजातं प्रपद्यामि निक्षिपेदथ पादयोः

vāmadevaya namaḥ iti guhyasthāne vinikṣipet / sadyojātaṃ prapadyāmi nikṣipedatha pādayoḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तिम या पाँचवाँ पर्व प्रतिसर्ग नामसे प्रसिद्ध है। वह भी भोग एवं मोक्ष प्रात्त कर लेता है।

English

with "Vamadevaya namah" on the secret place; with "Sadyojatam prapadyami" he should apply it on the feet;

अध्याय ७८

श्लोक 244

उद्ध्वूलयेत्समस्ताङ्गं प्रणवेन विचक्षणाः ।त्रैवर्णिकानामुदितऋ स्नानादिविधिरुत्तमः

uddhvūlayetsamastāṅgaṃ praṇavena vicakṣaṇāḥ / traivarṇikānāmuditaṛ snānādividhiruttamaḥ

हिन्दी अर्थ

बह्मवैवर्तपुराणका परिचय तथा उसके पाठ, श्रवण एवं दान आदिकी महिमा

English

the wise should dust the whole body with Om. This is the best rule of bathing and so on told for the three twice-born classes.

अध्याय ७८

श्लोक 245

शूद्रादीनां प्रवक्ष्यामि यदुक्तं गुरुणा तथो ।शिवेति पदमुञ्चार्य भस्म संमन्त्रयेत्सुधीः

śūdrādīnāṃ pravakṣyāmi yaduktaṃ guruṇā tatho / śiveti padamuñcārya bhasma saṃmantrayetsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

अह्याजी कहते हैं--वत्स! सुनो, अब मैं तुम्हें दसवें पुराण ब्रह्मवैवर्तका परिचय देता हूँ, जो वेदमार्गका साक्षात्कार करानेवाला है। जहाँ देवर्षि नारदको उनके प्रार्थना करनेपर भगवान्

English

For Shudras and others I shall tell what the teacher said: having uttered the word "Shiva", the wise one should consecrate the ash.

अध्याय ७८

श्लोक 246

सप्त वारमथादाय शिवायेति शिरस्यथ ।शङ्कराय मुखे प्रोक्तं सर्वज्ञाय हृदि क्षिपेत्

sapta vāramathādāya śivāyeti śirasyatha / śaṅkarāya mukhe proktaṃ sarvajñāya hṛdi kṣipet

हिन्दी अर्थ

सावर्णिने सम्पूर्ण पुराणोक्त विषयका उपदेश किया था। यह पुराण अलौकिक एवं धर्म, अर्थ, काम और मोक्षका सारभूत है। इसके पाठ और श्रवणसे भगवान् विष्णु और शिवमें प्रीति होती

English

Taking it seven times, "Shivaya" on the head; "Shankaraya" on the face; "Sarvajnaya" he should put on the heart;

अध्याय ७८

श्लोक 247

स्थाणवे नम इत्युक्त्वा मुखे चापि स्वयंभुवे ।उच्चार्य पादयोः क्षिप्त्वा भस्म शुद्ध्वमतः परम्

sthāṇave nama ityuktvā mukhe cāpi svayaṃbhuve / uccārya pādayoḥ kṣiptvā bhasma śuddhvamataḥ param

हिन्दी अर्थ

है। उन दोनोंमें अभेद-सिद्धिके लिये इस उत्तम ब्रह्मवैवर्तपुराणका उपदेश किया गया है। मैंने रथन्तर कल्पका जो वृत्तान्त बताया था, उसीको वेदवेत्ता व्यासने संक्षित करके शतकोटिपुराणमें

English

saying "Sthanave namah" on the mouth, "Svayambhuve" he should put on the feet; after that, the ash is pure.

अध्याय ७८

श्लोक 248

नमः शिवायेत्युच्चार्य सर्वाङ्गोद्ध्वूलनं स्मृतम् ।प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य दर्भपाणिः समाहितः

namaḥ śivāyetyuccārya sarvāṅgoddhvūlanaṃ smṛtam / prakṣālya hastāvācamya darbhapāṇiḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

कहा है। व्यासजीने ब्रह्मवैवर्तपुराणके चार भाग किये हैं, जिनके नाम हैं--' ब्रह्मखण्ड', 'प्रकृतिखण्ड'

English

By saying "Namah Shivaya", the dusting of the whole body is remembered. Having washed his hands and sipped water, holding kusha, attentive —

अध्याय ७८

श्लोक 249

दर्भाभावे सुवर्णं स्यात्तदभावे गवालुकाः ।तदभावे तु दूर्वाः स्युस्तदभावे तु राजतम्

darbhābhāve suvarṇaṃ syāttadabhāve gavālukāḥ / tadabhāve tu dūrvāḥ syustadabhāve tu rājatam

हिन्दी अर्थ

खण्डोंसे युक्त यह पुराण अठारह हजार श्लोकोंका बताया गया है। उसमें सूत और महर्षियोंके संवादमें पुराणका उपक्रम है। उसमें पहला प्रकरण सृष्टिवर्णका है। फिर नारदके और मेरे

English

in absence of kusha, gold; in absence of that, sand; in absence of that, durva; in absence of that, silver.

अध्याय ७८

श्लोक 250

संध्योपास्तिं जपं देव्याः कृत्वा देवगृहं व्रजेत् ।देववेदीमथो वापि कल्पितं स्थण्डिलं तु वा

saṃdhyopāstiṃ japaṃ devyāḥ kṛtvā devagṛhaṃ vrajet / devavedīmatho vāpi kalpitaṃ sthaṇḍilaṃ tu vā

हिन्दी अर्थ

महान् विवादका वर्णन है, जिसमें दोनोंका पराभव हुआ था। मरीचे! फिर नारदका शिवलोकगमन और भगवान् शिवसे नारदमुनिको ज्ञानकी प्राप्तिका कथन है। तदनन्तर शिवजीके

English

Having done the twilight worship and chanted the Goddess's mantra, he should go to the god's house; or to the god's platform, or a prepared sacrificial ground,

अध्याय ७८

श्लोक 251

मृण्मयं कल्पितं शुद्धूं पद्मादिरचनायुतम् ।चातुर्वर्णकरं गैश्च श्वेतेनैकेन वा पुनः

mṛṇmayaṃ kalpitaṃ śuddhūṃ padmādiracanāyutam / cāturvarṇakaraṃ gaiśca śvetenaikena vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

कहनेसे ज्ञानलाभके लिये सावर्णिके सिद्धसेवित आश्रममें, जो परम पुण्यमय तथा त्रिलोकीको आश्चर्यमें डालनेवाला था, नारदजीके जानेकी बात कही गयी है। यह ' ब्रह्मखण्ड' है, जो श्रवण

English

of clay prepared pure, with lotus and other designs, made by the four colours' powders or by white alone,

अध्याय ७८

श्लोक 252

विचित्राणि च पद्मानि स्वस्तिकादि तथैव च ।उत्पलादिगदाशङ्खत्रिशूलडमरूंस्तथा

vicitrāṇi ca padmāni svastikādi tathaiva ca / utpalādigadāśaṅkhatriśūlaḍamarūṃstathā

हिन्दी अर्थ

करनेपर सब पापोंका नाश कर देता है। तदनन्तर नारद-सावर्णि-स्ंवादका वर्णन है। इसमें श्रीकृष्णका माहात्म्य तथा नाना प्रकारके आख्यान और कथाएँ हैं प्रकृतिकी अंशभूत कलाओंके माहात्म्य

English

various lotuses, svastika and so on, lilies, mace, conch, trident and drum,

अध्याय ७८

श्लोक 253

शरोक्तपञ्चप्रासादं शिवलिङ्गमथैव च ।सर्वकामफलं वृक्षं कुलकं कोलकं तथा

śaroktapañcaprāsādaṃ śivaliṅgamathaiva ca / sarvakāmaphalaṃ vṛkṣaṃ kulakaṃ kolakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

और पूजन आदिका विस्तारपूर्वक यथावत् वर्णन किया गया है। यह 'प्रकृतिखण्ड' है, जो श्रवण

English

the five palaces as told, the Shiva-linga, the tree giving all desires, a pot and a bowl,

अध्याय ७८

श्लोक 254

षट्कोणं च त्रिकोणं च नवकोणमथापि वा ।कोणे द्वादशकान्दोलापादुकाव्यजनानि च

ṣaṭkoṇaṃ ca trikoṇaṃ ca navakoṇamathāpi vā / koṇe dvādaśakāndolāpādukāvyajanāni ca

हिन्दी अर्थ

करनेपर ऐश्वर्य प्रदान करता है। तदनन्तर गणेशजन्मके

English

six-cornered, triangle or nine-cornered; in the corner the twelve ... palanquin, sandals and fans,

अध्याय ७८

श्लोक 255

चामरच्छत्त्रयुगलं विष्णुब्रह्मादिकांस्तथा ।चूर्णैविरचयेद्वेद्यां धीमान्देवालये ऽपि वा

cāmaracchattrayugalaṃ viṣṇubrahmādikāṃstathā / cūrṇaiviracayedvedyāṃ dhīmāndevālaye 'pi vā

हिन्दी अर्थ

पुण्यक नामक महाकब्रतके अनुष्ठानकी चर्चा है। तत्पश्चात् कार्तिकव और गणेशजीकी उत्तपत्ति कही गयी है। इसके बाद कार्तवीर्य अर्जुन और जमदग्रिनन्दन परशुरामजीके अद्भुत चरित्रका वर्णन

English

a pair of chowries and umbrellas, Vishnu, Brahma and the rest; the wise man should arrange these with powders on the platform or in the temple.

अध्याय ७८

श्लोक 256

यत्रापि देवपूजा स्यात् तत्रैवं कल्पयेद्बुधः ।स्वहस्तरचितं मुख्यं क्रीतं चैव तु मध्यमम्

yatrāpi devapūjā syāt tatraivaṃ kalpayedbudhaḥ / svahastaracitaṃ mukhyaṃ krītaṃ caiva tu madhyamam

हिन्दी अर्थ

है, फिर गणेश और परशुरामजीमें जो महान् विवाद हुआ था, उसका उल्लेख किया गया है। यह “गणेशखण्ड” है, जो सब विप्लोंका नाश करनेवाला है। तदनन्तर श्रीकृष्णजन्मके विषयमें

English

Wherever the god's worship is done, the wise should arrange it so. That made with one's own hand is best; bought, middling;

अध्याय ७८

श्लोक 257

याचितं तु कनिष्टं स्याद्बलात्कारमथो ऽधमम् ।अर्हेषु यत्त्वनर्हेषु बलात्कारात्तु निष्फलम्

yācitaṃ tu kaniṣṭaṃ syādbalātkāramatho 'dhamam / arheṣu yattvanarheṣu balātkārāttu niṣphalam

हिन्दी अर्थ

प्रश्न और उनके जन्मकी अद्भुत कथा है। फिर गोकुलमें गमन तथा पूतना आदिके वधकी आश्चर्यमयी कथा है। तत्पश्चात् श्रीकृष्णकी बाल्यावस्था और कुमारावस्थाकी विविध लीलाओंका

English

begged is the lowest, by force the worst. What is taken by force from the worthy or unworthy is fruitless.

अध्याय ७८

श्लोक 258

रक्तशालिजपाशाणकलमासितरक्तकैः ।तन्दुलैर्वीहिमात्रोत्थैः कणैश्चैव यथाक्रमम्

raktaśālijapāśāṇakalamāsitaraktakaiḥ / tandulairvīhimātrotthaiḥ kaṇaiścaiva yathākramam

हिन्दी अर्थ

वर्णन है। उसके बाद शरत्पूर्णिमाकी रात्रिमें गोपसुन्दरियोंके साथ श्रीकृष्णकी रासक्रीड़ाका वर्णन है। रहस्यमें श्रीराधाके साथ उनकी क्रीड़ाका बहुत विस्तारके साथ प्रतिपादन किया गया है।

English

With red shali rice, jap... stone-rice, black-gram, red rice, grains of paddy only, in order,

अध्याय ७८

श्लोक 259

उत्तमैर्मध्यमैश्चैव कनिष्ठैरधमैस्तथा ।पद्मादिस्थापनैरेव तत्सम्यग्यागमाचरेत्

uttamairmadhyamaiścaiva kaniṣṭhairadhamaistathā / padmādisthāpanaireva tatsamyagyāgamācaret

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् अक्रूरजीके साथ श्रीकृष्णके मथुरागमनकी कथा है। कंस आदिका वध हो जानेके बाद श्रीकृष्णके द्विजोचित संस्कारका उल्लेख है। फिर काश्य गोत्रोत्पन्न सान्दीपनि मुनिसे उनके विद्याग्रहणकी

English

best, middling, low and lowest, by setting the lotus and others, he should perform the sacrifice rightly.

अध्याय ७८

श्लोक 260

प्रागुत्तरमुखो वापि यदि वा प्राङ्मुखो भवेत् ।आसनं च प्रवक्ष्यामि यथादृष्टं यथा श्रुतम्

prāguttaramukho vāpi yadi vā prāṅmukho bhavet / āsanaṃ ca pravakṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathā śrutam

हिन्दी अर्थ

अद्भुत कथा है। तदनन्तर कालयवनका वध, श्रीकृष्णका द्वारकागमन तथा वहाँ उनके द्वारा की हुई नरकासुर आदिके वधकी अद्भुत लीलाओंका वर्णन है। ब्रह्म! यह 'श्रीकृष्णखण्ड' है, जो

English

Facing east and north or east, I shall tell the seat as seen and as heard:

अध्याय ७८

श्लोक 261

कौशं चार्मं चैलतल्पे दारवं तालपत्रकम् ।कांबलं काञ्चनं चैव राजतं ताम्रमेव च

kauśaṃ cārmaṃ cailatalpe dāravaṃ tālapatrakam / kāṃbalaṃ kāñcanaṃ caiva rājataṃ tāmrameva ca

हिन्दी अर्थ

पढ़ने, सुनने, ध्यान करने, पूजा करने अथवा नमस्कार करनेपर भी मनुष्योंके संसार-दुःखका खण्डन करनेवाला है। व्यासजीके द्वारा कहे हुए इस प्राचीन और अलौकिक ब्रह्मवैवर्तपुराणका

English

of kusha, skin, a cloth bed, wood, palm leaf, wool, gold, silver, copper,

अध्याय ७८

श्लोक 262

गोकरीपार्कजैर्वापि ह्यासनं परिकल्पयेत् ।वैयाघ्रं रौरवं चैव हारिण मार्गमेव च

gokarīpārkajairvāpi hyāsanaṃ parikalpayet / vaiyāghraṃ rauravaṃ caiva hāriṇa mārgameva ca

हिन्दी अर्थ

पाठ अथवा श्रवण करनेवाला मनुष्य ज्ञान- विज्ञानका नाश करनेवाले भयंकर संसार-सागरसे मुक्त हो जाता है। जो इस पुराणकों लिखकर

English

or he should arrange a seat of cow-ear (grass) or arka. Tiger skin, ruru deer, black antelope,

अध्याय ७८

श्लोक 263

चार्मं चतुर्विधं ज्ञेयमथ बन्धुकमेव च ।यथासंभवमेतेषु ह्यासनं परिकल्पयेत्

cārmaṃ caturvidhaṃ jñeyamatha bandhukameva ca / yathāsaṃbhavameteṣu hyāsanaṃ parikalpayet

हिन्दी अर्थ

माघकी पूर्णिमाको प्रत्यक्ष धेनुके साथ इसका विषय-सूचीको पढ़ता अथवा सुनता है, वह भी दान करता है, वह अक्ञानबन्धनसे मुक्त हो। भगवान् श्रीकृष्णकी कृपासे मनोवाज्छित फल पा ब्रह्मलोकको प्राप्त कर लेता है। जो इस लेता है।

English

skin is to be known fourfold, and also bandhuka. As possible he should arrange a seat of these.

अध्याय ७८

श्लोक 264

कृतपद्मासनो वापि स्वस्तिकासन एव च ।दर्भभस्मसमासीनः प्राणानायम्य वाग्यन्तः

kṛtapadmāsano vāpi svastikāsana eva ca / darbhabhasmasamāsīnaḥ prāṇānāyamya vāgyantaḥ

हिन्दी अर्थ

लिड्भपुराणका परिचय तथा उसके पाठ, श्रवण एवं दानका फल

English

Having taken the lotus posture or the svastika posture, seated on kusha and ash, controlling breath and speech,

अध्याय ७८

श्लोक 265

तावत्स देवतारूपो ध्यानं चान्तः समाचरेत् ।शिखान्ते द्वादशाङ्गुल्ये स्थितं सूक्ष्मतनुं शिवम्

tāvatsa devatārūpo dhyānaṃ cāntaḥ samācaret / śikhānte dvādaśāṅgulye sthitaṃ sūkṣmatanuṃ śivam

हिन्दी अर्थ

अरह्याजी कहते हैं--बेटा! सुनो, अब मैं लिड्भपुराणका वर्णन करता हूँ, जो पढ़ने तथा सुननेवालोंको भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाला है। भगवान् शडूूरने अग्निलिड्रमें स्थित होकर

English

by so doing he becomes of the form of the deity and should meditate within: at the top of the tuft, twelve finger-breadths above, the subtle-bodied Shiva,

अध्याय ७८

श्लोक 266

अन्तश्चरन्तं भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखम् ।सर्वाभरणसंयुक्तमिमादिगुणान्वितम्

antaścarantaṃ bhūteṣu guhāyāṃ viśvatomukham / sarvābharaṇasaṃyuktamimādiguṇānvitam

हिन्दी अर्थ

अग्रि-कल्पकी कथाका आश्रय ले धर्म आदिकी सिद्धिके लिये मुझे जिस लिड्भपुराणका उपदेश किया था, उसीको व्यासदेवने दो भागोंमें बॉँटकर कहा है। अनेक प्रकारके उपाख्यानोंसे विचित्र

English

moving within beings, in the cave, facing all directions, adorned with all ornaments, endowed with the qualities beginning with "anima" —

अध्याय ७८

श्लोक 267

ध्यात्वा तं धारयेञ्चित्ते तद्दीप्त्या पूरयेत्तनुम् ।तया दीप्त्या शरीरस्थं पापं नाशमुपागतम्

dhyātvā taṃ dhārayeñcitte taddīptyā pūrayettanum / tayā dīptyā śarīrasthaṃ pāpaṃ nāśamupāgatam

हिन्दी अर्थ

प्रतीत होनेवाला यह लिड्भपुराण ग्यारह हजार श्लोकोंसे युक्त है और भगवान् शिवकी महिमाका सूचक है। यह सब पुराणोंमें श्रेष्ठ तथा त्रिलोकीका सारभूत है। पुराणके आरम्भमें पहले प्रश्न है।

English

having meditated on him, he should hold him in the mind and fill the body with his radiance. By that radiance the sin in the body is destroyed.

अध्याय ७८

श्लोक 268

स्वर्णपादैरसंपर्काद्रक्तं श्वेतं यथा भवेत् ।तद्द्वादशदलावृत्तमष्ट पञ्च त्रिरेव वा

svarṇapādairasaṃparkādraktaṃ śvetaṃ yathā bhavet / taddvādaśadalāvṛttamaṣṭa pañca trireva vā

हिन्दी अर्थ

फिर संक्षेपसे सृष्टिका वर्णन किया गया है। तत्पश्चात् योगाख्यान और कल्पाख्यानका वर्णन है। इसके बाद लिड्ढके प्रादर्भाव और उसकी पूजाकी विधि बतायी गयी है। फिर सनत्कुमार

English

As red turns white without contact with gold feet, that twelve-petalled circle, or eight, or five, or three —

अध्याय ७८

श्लोक 269

परिकल्प्यासनं शुद्धवं तत्र लिङ्गं निधाय च ।गुहास्थितं महेशानं र्लिङ्गेशं चिन्तयेत्था

parikalpyāsanaṃ śuddhavaṃ tatra liṅgaṃ nidhāya ca / guhāsthitaṃ maheśānaṃ rliṅgeśaṃ cintayetthā

हिन्दी अर्थ

और शैल आदिका पवित्र संवाद है। तदनन्तर दाधिचि-चरित्र, युगधर्मनिरूपण, भुवन-कोश- वर्णन तथा सूर्यवंश और चन्द्रवंशका परिचय है। तत्पश्चात् विस्तारपूर्वक सृष्टिवर्णन, त्रिपुरकी

English

having arranged a pure seat and placed the linga there, he should contemplate the great Lord abiding in the cave as the Lord of the linga.

अध्याय ७८

श्लोक 270

शोधिते कलशे तोयं शोधितं गन्धवासितम् ।सुगन्धपुष्पं निक्षिप्य प्राणवेनाभिमन्त्रितम्

śodhite kalaśe toyaṃ śodhitaṃ gandhavāsitam / sugandhapuṣpaṃ nikṣipya prāṇavenābhimantritam

हिन्दी अर्थ

कथा, लिडडढप्रतिष्ठा तथा पशुपाश-विमोक्षका प्रसड्ग है। भगवान् शिवके ब्रत, सदाचार-निरूपण, प्रायश्चित्त, अरिष्ट, काशी तथा श्रीशैलका वर्णन है। फिर अन्धकासुरकी कथा, वाराह-चरित्र,

English

In a purified pot, the water purified and perfumed, putting in sweet-smelling flowers, consecrated with Om,

अध्याय ७८

श्लोक 271

प्राणायामश्च प्रणवः शूद्रेषु न विधीयते ।प्राणायामपदे ध्यानं शिवेत्योङ्कारमन्त्रितम्

prāṇāyāmaśca praṇavaḥ śūdreṣu na vidhīyate / prāṇāyāmapade dhyānaṃ śivetyoṅkāramantritam

हिन्दी अर्थ

नृसिंह-चरित्र और जलन्धर-वधकी कथा है।

English

pranayama and Om are not prescribed for Shudras. In place of pranayama, meditation consecrated with "Shiva" and Om.

अध्याय ७८

श्लोक 272

गन्धपुष्पाक्षतादीनि पूजाद्रव्याणि यानि च ।तानि स्थाप्य समीपे तु ततः संकल्प माचरेत्

gandhapuṣpākṣatādīni pūjādravyāṇi yāni ca / tāni sthāpya samīpe tu tataḥ saṃkalpa mācaret

हिन्दी अर्थ

दहन और पार्वतीके पाणिग्रहणकी कथा है। तत्पश्चात् विनायककी कथा, भगवान् शिवके ताण्डव-नृत्य-प्रसड़॒ तथा उपमन्युकी कथा है। ये सब विषय लिड्डपुराणके पूर्वभागमें कहे गये

English

Whatever worship-materials there are — perfume, flowers, rice-grains and the rest — having placed them near, he should then make the resolve:

अध्याय ७८

श्लोक 273

शिवपूजां करिष्यामि शिवतुष्ट्यर्थमेव च ।इति संकल्पयित्वा तु तत आवाहनादिकम्

śivapūjāṃ kariṣyāmi śivatuṣṭyarthameva ca / iti saṃkalpayitvā tu tata āvāhanādikam

हिन्दी अर्थ

हैं। मुने ! इसके बाद विष्णुके माहात्म्यका कथन, अम्बरीषकी कथा तथा सनत्कुमार और नन्दीश्वरका संवाद है। फिर शिव-माहात्म्यके साथ स्रान, याग आदिका वर्णन, सूर्यपूजाकी विधि तथा

English

"I shall do the worship of Shiva for Shiva's satisfaction." Having so resolved, then invocation and the rest,

अध्याय ७८

श्लोक 274

कृत्वा तु स्नानपर्यन्तं ततः स्नानं प्रकल्पयेत् ।नमस्तेत्यादिमन्त्रेण शतरुद्रविधानतः

kṛtvā tu snānaparyantaṃ tataḥ snānaṃ prakalpayet / namastetyādimantreṇa śatarudravidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

मुक्तिदायिनी शिवपूजाका वर्णन है। तदनन्तर अनेक प्रकारके दान कहे गये हैं। फिर श्राद्ध- प्रकरण और प्रतिष्ठातन्त्रका वर्णन है। तत्पश्चात् अधोरकीर्तन, ब्रजेश्वरी महाविद्या, गायत्री-महिमा,

English

up to the bath, he should then perform the bath, with the mantra "Namaste..." according to the Shatarudriya rule.

अध्याय ७८

श्लोक 275

अविच्छिन्ना तु या धारा मुक्तिधारेति कीर्तिता ।तया यः स्नापयेन्मांस जपचुद्रमुखांश्च चा

avicchinnā tu yā dhārā muktidhāreti kīrtitā / tayā yaḥ snāpayenmāṃsa japacudramukhāṃśca cā

हिन्दी अर्थ

ज्यम्बक-माहात्म्य और पुराणश्रवणके फलका वर्णन है। इस प्रकार मैंने तुम्हें व्यासरचित लिज्भपुराणक उत्तरभागका परिचय दिया है। यह भगवान् रुद्रके माहात्म्यका सूचक है। जो

English

The unbroken stream is called the stream of liberation. He who bathes (the linga) with it, with chanting and the Rudra head-portions...

अध्याय ७८

श्लोक 276

एकवारं त्रिवारं च पञ्च सप्त नवापि वा ।एकादश तथा वारमथैकादशधान्वितम्

ekavāraṃ trivāraṃ ca pañca sapta navāpi vā / ekādaśa tathā vāramathaikādaśadhānvitam

हिन्दी अर्थ

इस पुराणको लिखकर फाल्गुनकी पूर्णिमाको तिलधेनुके साथ ब्राह्मणको भक्तिपूर्वक इसका दान करता है। वह जरा-मृत्युरहित शिवसायुज्य प्रात कर लेता है। जो मनुष्य पापनाशक

English

once, three, five, seven or nine times, or eleven, or in eleven ways —

अध्याय ७८

श्लोक 277

मुक्तिस्नानमिदं ज्ञेयं मासं मोक्षप्रदायकम् ।शैवयाविद्यया स्नानं केवलं प्रणवेन वा

muktisnānamidaṃ jñeyaṃ māsaṃ mokṣapradāyakam / śaivayāvidyayā snānaṃ kevalaṃ praṇavena vā

हिन्दी अर्थ

लिड्डपुराणका पाठ या श्रवण करता है, वह इस लोकमें उत्तम भोग भोगकर अन्तमें शिवलोकको चला जाता है। वे दोनों भगवान् शिवके भक्त हैं और गिरिजावल्लभ शिवके प्रसादसे इहलोक

English

this should be known as the bath of liberation, giving liberation in a month. The bath by the Shaiva knowledge or by Om alone,

अध्याय ७८

श्लोक 278

मृण्ययैर्नालिकेरस्य शकलैश्चोर्मिभिस्तथा ।कांस्येन मुक्ताशुक्त्या च पुष्पादिकेसरेण वा

mṛṇyayairnālikerasya śakalaiścormibhistathā / kāṃsyena muktāśuktyā ca puṣpādikesareṇa vā

हिन्दी अर्थ

और परलोकका यथावत् उपभोग करते हैं, इसमें तनिक भी संशय नहीं है।

English

with clay vessels, coconut pieces, and waves, bell-metal, pearl-shell, or flower filaments —

अध्याय ७८

श्लोक 279

स्नापयेद्देवदेवेशं यथासंभवमीरितैः ।शृङ्गस्य च विधिं वक्ष्ये स्नानयोग्यं यथा भवेत्

snāpayeddevadeveśaṃ yathāsaṃbhavamīritaiḥ / śṛṅgasya ca vidhiṃ vakṣye snānayogyaṃ yathā bhavet

हिन्दी अर्थ

वाराहपुराणका लक्षण तथा उसके पाठ, श्रवण एवं दानका माहात्म्य

English

he should bathe the God of gods with the stated as possible. I shall tell the rule of the horn, how it becomes fit for bathing:

अध्याय ७८

श्लोक 280

पूर्वमन्तस्तु संशोध्य बहिरन्तस्तु शोधयेत् ।सुग्रिग्धं लघु कृत्वाथ नाङ्गं छिन्द्यात्कथञ्चन

pūrvamantastu saṃśodhya bahirantastu śodhayet / sugrigdhaṃ laghu kṛtvātha nāṅgaṃ chindyātkathañcana

हिन्दी अर्थ

श्रीज्रह्माजी कहते हैं--वत्स ! सुनो, अब मैं वाराहपुराणका वर्णन करता हूँ। यह दो भागोंसे युक्त है और सनातन भगवान् विष्णुके माहात्म्यका सूचक है। पूर्वकालमें मेरे द्वारा निर्मित जो

English

first cleaning inside, then cleaning the outside, making it very smooth and light; he should never cut its limb.

अध्याय ७८

श्लोक 281

नीचैकदेशविन्यस्तद्वारद्रोण्या सुहृत्तया ।कृशानुयुक्तं स्नानं तु देवाय परिकल्पयेत्

nīcaikadeśavinyastadvāradroṇyā suhṛttayā / kṛśānuyuktaṃ snānaṃ tu devāya parikalpayet

हिन्दी अर्थ

मानव-कल्पका प्रसड्गभ है, उसीको दिद्दानोंमें श्रेष्ठ साक्षात् नारायणस्वरूप वेदव्यासने भूतलपर इस पुराणमें लिपिबद्ध किया है। वाराहपुराणकी श्लोक- संख्या चौबीस हजार है। इसमें सबसे पहले पृथ्वी

English

With a spout set in a low one-place channel, with a friendly arrangement, a bath joined with fire he should prepare for the god.

अध्याय ७८

श्लोक 282

एवं गवयशृङ्गस्य जलपूर्तिरथोच्यते ।द्वारे निषिद्धलोहार्द्धसंधिद्वारासमन्विते

evaṃ gavayaśṛṅgasya jalapūrtirathocyate / dvāre niṣiddhalohārddhasaṃdhidvārāsamanvite

हिन्दी अर्थ

और वाराहभगवान्का शुभ संवाद है। तदनन्तर आदि सत्ययुगके वृत्तान्तमें रैभ्यका चरित्र है। फिर दुर्जयके चरित्र और श्राद्धकल्पका वर्णन है। तत्पश्चात् महातपाका आख्यान, गौरीकी उत्पत्ति,

English

Thus the filling of a gayal's horn with water is told: with a door, with forbidden half-iron, with joint and door joined,

अध्याय ७८

श्लोक 283

योगवक्रं नागदण्डं नागाकारं प्रकल्पंयेत् ।फलस्थाने तु चषकं दण्डेन समरन्ध्रकम्

yogavakraṃ nāgadaṇḍaṃ nāgākāraṃ prakalpaṃyet / phalasthāne tu caṣakaṃ daṇḍena samarandhrakam

हिन्दी अर्थ

विनायक, नागगण, सेनानी (कार्तिकिय), आदित्यगण, देवी, धनद तथा वृषका आख्यान है। उसके बाद सत्यतपाके ब्रतकी कथा दी गयी है। तदनन्तर अगस्त्यगीता तथा रुद्रगीता कही गयी है। महिषासुरके

English

he should arrange a curved snake-staff in snake-form; in the place of the fruit, a cup with a staff having a hole of the same size.

अध्याय ७८

श्लोक 284

तत्रैव पातयेत्तोयं मूर्द्ध्वयन्त्रघटे स्थितम् ।पातयेदथ चान्येन वामेनैव करेण वा

tatraiva pātayettoyaṃ mūrddhvayantraghaṭe sthitam / pātayedatha cānyena vāmenaiva kareṇa vā

हिन्दी अर्थ

विध्वंसमें ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र--तीनोंकी शक्तियोंका माहात्म्य प्रकट किया गया है। तत्पश्चात् पर्वाध्याय, शैतोपाख्यान, गोप्रदानिक इत्यादि सत्ययुगका वृत्तान्त मैंने प्रथण भागमें दिखाया है। फिर भगवद्धर्ममें

English

There he should pour the water, set in a pot with a head-machine; he should pour with another or with the left hand.

अध्याय ७८

श्लोक 285

मुक्तिधारा कृता तेन पवित्र पापनाशनम् ।एवं संस्नाप्य देवेशं पञ्चगव्यैस्तथैव च

muktidhārā kṛtā tena pavitra pāpanāśanam / evaṃ saṃsnāpya deveśaṃ pañcagavyaistathaiva ca

हिन्दी अर्थ

ब्रत और तीर्थोकी कथाएँ हैं। बत्तीस अपराधोंका शारीरिक प्रायश्वित्त बताया गया है। प्रायः सभी तीर्थोंके पृथकू-पृथक् माहात्म्यका वर्णन है। मथुराकी महिमा विशेषरूपसे दी गयी है। उसके

English

By this the stream of liberation is made, holy, destroying sin. Having thus bathed the God with the five cow-products,

अध्याय ७८

श्लोक 286

पञ्चामृतैरथ स्नाप्य मधुरत्रितयेन च ।विभूष्य भूषणैर्देवं पुनः स्नाप्यमहेश्वरम्

pañcāmṛtairatha snāpya madhuratritayena ca / vibhūṣya bhūṣaṇairdevaṃ punaḥ snāpyamaheśvaram

हिन्दी अर्थ

बाद श्राद्ध आदिकी विधि है। तदनन्तर ऋषिपुत्रके प्रसदड्से यमलोकका वर्णन, कर्मविपाक एवं विष्णुब्रका निरूपण है। गोकर्णके पापनाशक माहात्म्यका भी वर्णन किया गया है। इस प्रकार

English

with the five nectars, and with the three sweet things, having adorned the God with ornaments, he should bathe Maheshvara again.

अध्याय ७८

श्लोक 287

शीतोपचारं कृत्वाथ तत आचमनादिकम् ।वस्त्रं तथोपवीतं च गन्धद्रव्यकमेव च

śītopacāraṃ kṛtvātha tata ācamanādikam / vastraṃ tathopavītaṃ ca gandhadravyakameva ca

हिन्दी अर्थ

वाराहपुराणका यह पूर्वभाग कहा गया है। उत्तर

English

Having done the cooling services, then rinsing and so on, cloth, sacred thread and perfume materials,

अध्याय ७८

श्लोक 288

कर्पूरमगरुं चापि पाटीरमथवा भवेत् ।उभयमिश्रितं चापि शिवलिङ्गं प्रपूजयेत् ।कृत्स्नं पीठं गन्धपूर्णं यद्वा विभवसारतः ।तूष्णीमथोपचारं वा कालीयं पुष्पमेव च

karpūramagaruṃ cāpi pāṭīramathavā bhavet / ubhayamiśritaṃ cāpi śivaliṅgaṃ prapūjayet / kṛtsnaṃ pīṭhaṃ gandhapūrṇaṃ yadvā vibhavasārataḥ / tūṣṇīmathopacāraṃ vā kālīyaṃ puṣpameva ca

हिन्दी अर्थ

भागमें पुलस्त्य और पुरुराजके संवादमें विस्तारके साथ सब तीथर्थोंके माहात्म्यका पृथक्-पृथक् वर्णन है। फिर सम्पूर्ण धर्मोकी व्याख्या और पुष्कर नामक पुण्य-पर्वका भी वर्णन है। इस प्रकार मैंने

English

camphor, aloe or patira; he should worship the Shiva-linga with a mixture of both; the whole seat full of perfume, or according to means, silently the services or Kali flowers.

अध्याय ७८

श्लोक 289

श्रीपन्नमरुचित्याज्यं यथाशक्तखिलं यथा ।अनेकद्रव्यधूपं च गुग्गुलं केवलं तथा

śrīpannamarucityājyaṃ yathāśaktakhilaṃ yathā / anekadravyadhūpaṃ ca guggulaṃ kevalaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तुम्हें पापनाशक वाराहपुराणका परिचय दिया है। यह पढ़ने और सुननेवालोंके मनमें भगवद्धक्ति बढ़ानेवाला है। जो मनुष्य इस पुराणको लिखकर और सोनेकी गरुड़-प्रतिमा बनवाकर तिलधेनुके

English

Giving up the unsuitable according to ability, various incense materials or guggulu alone,

अध्याय ७८

श्लोक 290

कपिलाघृतसंयुक्तं सर्वधूपं प्रशस्यते ।धूपं दत्वा यथाशक्ति कपिलाघृतदीपकान्

kapilāghṛtasaṃyuktaṃ sarvadhūpaṃ praśasyate / dhūpaṃ datvā yathāśakti kapilāghṛtadīpakān

हिन्दी अर्थ

साथ चैत्रकी पूर्णिमाके दिन भक्तिपूर्वक ब्राह्मणको

English

all incense mixed with ghee of a tawny cow is praised. Having given incense as able, lamps with tawny cow ghee,

अध्याय ७८

श्लोक 291

अथवा पूजामात्रेण दीपान्दत्वोपहारकम् ।नैवेद्यमुपपन्नं च दत्वा पुष्पसमन्वितम्

athavā pūjāmātreṇa dīpāndatvopahārakam / naivedyamupapannaṃ ca datvā puṣpasamanvitam

हिन्दी अर्थ

दान देता है, वह देवताओं तथा महर्षियोंसे वन्दित होकर भगवान् विष्णुका धाम प्राप्त कर लेता है। जो वाराहपुराणकी इस अनुक्रमणिकाका श्रवण या पाठ करता है, वह भी भगवान्

English

or merely by worship giving lamps and offerings; having given the offering with flowers,

अध्याय ७८

श्लोक 292

मुखशुद्धिं ततः कृत्वा दत्त्वा तांबूलमादरात् ।प्रदक्षिणनमस्कारौ पूजैवं हि समाप्यते

mukhaśuddhiṃ tataḥ kṛtvā dattvā tāṃbūlamādarāt / pradakṣiṇanamaskārau pūjaivaṃ hi samāpyate

हिन्दी अर्थ

विष्णुके चरणोंमें संसार-बन्धनका नाश करनेवाली भक्ति प्राप्त कर लेता है।

English

then making mouth-purification, giving betel respectfully, circumambulation and salutation: thus the worship is completed.

अध्याय ७८

श्लोक 293

गीत्यङ्गपञ्चकं पश्चात्तानि विज्ञापयामि ते ।गीतिर्वाद्यं पुराणं च नृत्यं हासोक्तिरेव च

gītyaṅgapañcakaṃ paścāttāni vijñāpayāmi te / gītirvādyaṃ purāṇaṃ ca nṛtyaṃ hāsoktireva ca

हिन्दी अर्थ

स्कन्दपुराणकी विषयानुक्रमणिका, इस पुराणके पाठ, श्रवण एवं दानका माहात्म्य

English

Then the five items of song and the like — I shall tell you them: song, instrument, Purana, dance, joking speech,

अध्याय ७८

श्लोक 294

नीराजनं च पुष्पाणामञ्जलिश्चाखिलार्पणम् ।क्षमापनं चोद्रसनं प्रोक्तं पञ्चोपचारकम्

nīrājanaṃ ca puṣpāṇāmañjaliścākhilārpaṇam / kṣamāpanaṃ codrasanaṃ proktaṃ pañcopacārakam

हिन्दी अर्थ

श्रीत्रह्माजी कहते हैं--वत्स ! सुनो, अब में स्कन्दपुराणका वर्णन करता हूँ, जिसके पद-पदमें साक्षात् महादेवजी स्थित हैं। मैंने शतकोटि पुराणमें जो शिवकी महिमाका वर्णन किया है,

English

waving of lights, handful of flowers, offering of all, asking forgiveness and the dismissal — these five services are declared.

अध्याय ७८

श्लोक 295

भूषणं च तथा छत्रं चामरव्यजने अपि ।उपवीत च कैकर्यं षोडशानुपचारकान्

bhūṣaṇaṃ ca tathā chatraṃ cāmaravyajane api / upavīta ca kaikaryaṃ ṣoḍaśānupacārakān

हिन्दी अर्थ

उसके सारभूत अर्थका व्यासजीने स्कन्दपुराणमें वर्णन किया है। उसमें सात खण्ड किये गये हैं। सब पापोंका नाश करनेवाला स्कन्दपुराण इक्यासी हजार श्लोकोंसे युक्त है। जो इसका श्रवण अथवा

English

Ornament and umbrella, chowries and fans, sacred thread and service: sixteen services.

अध्याय ७८

श्लोक 296

द्वात्रिंशदुपचारैस्तु यः समाराधयेच्छिवम् ।एकेनाह्ना समस्तानां पातकानां क्षयो भवेत्

dvātriṃśadupacāraistu yaḥ samārādhayecchivam / ekenāhnā samastānāṃ pātakānāṃ kṣayo bhavet

हिन्दी अर्थ

पाठ करता है, वह साक्षात् भगवान् शिव ही है। इसमें स्कन्दके द्वारा उन शैव धर्मोका प्रतिपादन किया गया है, जो तत्पुरुष कल्पमें प्रचलित थे। वे सब प्रकारकी सिद्धि प्रदान करनेवाले हैं।

English

He who worships Shiva with thirty-two services — by one day all his sins are destroyed."

अध्याय ७८

श्लोक 297

एतच्छ्रुत्वा हनुमतो वचनं प्राह शङ्करः ।एवमेतत्कपिश्रेष्ठ युदुक्तं पूजनं मम

etacchrutvā hanumato vacanaṃ prāha śaṅkaraḥ / evametatkapiśreṣṭha yuduktaṃ pūjanaṃ mama

हिन्दी अर्थ

इसके पहले खण्डका नाम 'माहे श्ररखण्ड' है, जो सब पापोंका नाश करनेवाला है। इसमें बारह हजारसे कुछ कम श्लोक हैं। यह परम पवित्र तथा विशाल कथाओंसे परिपूर्ण है। इसमें सैकड़ों

English

Hearing Hanuman's words, Shankara said: "So it is, best of monkeys, as you have said about my worship.

अध्याय ७८

श्लोक 298

सारभूतमहं तुभ्यमुपदेक्ष्यामि सांप्रतम् ।आराधनं यथालिङ्गे विस्तरेण त्वयोदितम्

sārabhūtamahaṃ tubhyamupadekṣyāmi sāṃpratam / ārādhanaṃ yathāliṅge vistareṇa tvayoditam

हिन्दी अर्थ

उत्तम चरित्र हैं तथा यह खण्ड स्कन्दस्वामीके माहात्म्यका सूचक है। माहेथ्वरखण्डके भीतर केदारमाहात्म्यमें पुरणका आरम्भ हुआ है। इसमें पहले दक्षयज्ञकी कथा है। इसके बाद शिवलिड्ड-

English

I shall now teach you the essence: the worship as in the linga has been told by you at length.

अध्याय ७८

श्लोक 299

मत्पादयुगलं प्रार्च्य पूजाफलमवाप्नुहि ।ततः प्राह कपिश्रेष्ठो देवदेवमुमापतिम्

matpādayugalaṃ prārcya pūjāphalamavāpnuhi / tataḥ prāha kapiśreṣṭho devadevamumāpatim

हिन्दी अर्थ

पूजनका फल बताया गया है। इसके बाद समुद्र- मन्‍्थनकी कथा और देवराज इन्द्रके चरित्रका वर्णन है। फिर पार्वतीका उपाख्यान और उनके विवाहका प्रसड्भ है। तत्पश्चात् कुमारस्कन्दकी

English

Having worshipped my feet, obtain the fruit of worship." Then the best of monkeys said to the God of gods, Uma's lord:

अध्याय ७८

श्लोक 300

गुरिणा लिङ्गपूजैव नियता परिकल्पिता ।तां करोमि पुरा देव पश्चात्त्वत्पादपूजनम्

guriṇā liṅgapūjaiva niyatā parikalpitā / tāṃ karomi purā deva paścāttvatpādapūjanam

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति और तारकासुरके साथ उनके युद्धका वर्णन है। फिर पाशुपतका उपाख्यान और चण्डकी कथा है। फिर दूतकी नियुक्तिका कथन और नारदजीके साथ समागमका वृत्तान्त है।

English

"Worship of the linga is fixed by the teacher. I do it first, O God, and afterward worship your feet."

अध्याय ७८

श्लोक 301

इत्युक्त्वेश नमस्कृत्य शिवलिङ्गार्चनाय च ।सरसस्तीरमागत्य कृत्वा सैकतवेदिकाम्

ityuktveśa namaskṛtya śivaliṅgārcanāya ca / sarasastīramāgatya kṛtvā saikatavedikām

हिन्दी अर्थ

उसके बाद कुमार-माहात्म्यके प्रसड़में पदञ्चतीर्थकी कथा है। धर्मवर्मा राजाकी कथा तथा नदियों और समुद्रका वर्णन है। तदनन्तर इन्द्रदुुप्न और नाड़ीजद्डूकी कथा है। फिर महीनदीके प्रादुर्भाव और दमनककी

English

Having said so, bowing to the Lord, for worship of the Shiva-linga he came to the lake shore and made a sandy platform.

अध्याय ७८

श्लोक 302

तालपत्रैर्विरचितमासनं पर्यकल्पयत् ।प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च समाचम्य समाहितः

tālapatrairviracitamāsanaṃ paryakalpayat / prakṣālya pādau hastau ca samācamya samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

वृत्तान्त है। इसके बाद नाना प्रकारके उपाख्यानोंसहित तारकयुद्ध और तारकासुरके वधका वर्णन है। फिर पदञ्नलिड्ग-स्थापनकी कथा आयी है। तदनन्तर द्वीपोंका पुण्यमय वर्णन, ऊपरके लोकोंकी स्थिति,

English

He arranged a seat made of palm leaves. Having washed his feet and hands and sipped water, attentive,

अध्याय ७८

श्लोक 303

भस्मस्नानमथो चक्रे पुनराचम्य वाग्यतः ।देववेद्यामथो चक्रे पद्मं च सुमनोहरम्

bhasmasnānamatho cakre punarācamya vāgyataḥ / devavedyāmatho cakre padmaṃ ca sumanoharam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डकी स्थिति और उसका मान तथा वर्करेशकी कथा है। महाकालका प्रादुर्भाव और उसकी परम अद्भुत कथा है। फिर वासुदेवका माहात्म्य और कोटितीर्थका वर्णन है। तदनन्तर

English

he did the ash-bath, and again sipped water, silent. He made on the god's platform a charming lotus.

अध्याय ७८

श्लोक 304

अनन्तरं तालपत्रे पद्मासनगतः कपिः ।प्राणानायम्य संन्यस्य शुल्कध्यानसमन्वितः

anantaraṃ tālapatre padmāsanagataḥ kapiḥ / prāṇānāyamya saṃnyasya śulkadhyānasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

गुप्तक्षेत्रमें नाना ती्थॉका आख्यान कहा गया है। पाण्डवोंकी पुण्यमयी कथा और बर्बरीककी सहायतासे महाविद्याके साधनका प्रसड्र है। तत्पश्चात् तीर्थयात्राकी समाप्ति है। तदनन्तर

English

Then the monkey, seated on the palm-leaf in the lotus posture, controlling breath, placing, absorbed in pure meditation,

अध्याय ७८

श्लोक 305

प्रणम्य गुरुमीशानं जपन्नासीदतः परम् ।अथ देवार्यनं कर्त्तुं यत्नमास्थितवान्कपिः

praṇamya gurumīśānaṃ japannāsīdataḥ param / atha devāryanaṃ karttuṃ yatnamāsthitavānkapiḥ

हिन्दी अर्थ

अरुणाचलका माहात्म्य तथा सनक और ब्रह्माजीका संवाद है। गौरीकी तपस्याका वर्णन तथा वहाँके भिन्न-भिन्न तीर्थोंका वर्णन है। महिषासुरकी कथा और उसके वधका परम अद्धुत प्रसज़ कहा गया

English

bowed to the teacher, Ishana, and sat chanting. Then the monkey made effort to worship the God.

अध्याय ७८

श्लोक 306

पलाशपत्रपुटकद्वयानीतजलं शुचि ।शिरः कमण्डलुगतं निधायाग्निनिमन्त्रितम्

palāśapatrapuṭakadvayānītajalaṃ śuci / śiraḥ kamaṇḍalugataṃ nidhāyāgninimantritam

हिन्दी अर्थ

है। द्रोणाचल पर्वतपर भगवान् शिवका नित्य निवास बताया गया है। इस प्रकार स्कन्दपुराणमें यह अद्भुत 'माहेश्ररखण्ड' कहा गया है। दूसरा “वैष्णवखण्ड' है। अब उसके

English

Placing on the head in the water-pot the pure water brought in two folds of palasha leaf, consecrated by fire,

अध्याय ७८

श्लोक 307

आवाहनादि कृत्वाथ स्नानपर्यन्तमेव च ।अथ स्नापयितुं देवमादाय करसंपुटे

āvāhanādi kṛtvātha snānaparyantameva ca / atha snāpayituṃ devamādāya karasaṃpuṭe

हिन्दी अर्थ

आख्यानोंका मुझसे श्रवण करो। पहले भूमि- वाराह-संवादका वर्णन है, जिसमें वेड्डूटाचलका पापनाशक माहात्म्य बताया गया है। फिर कमलाकी पवित्र कथा और श्रीनिवासकी स्थितिका वर्णन

English

having done the invocation and so on up to the bath, then taking the god in his cupped hands to bathe him,

अध्याय ७८

श्लोक 308

कृत्वा निरीक्षणं देवपीठं नो दृष्टवान्कपिः ।लिङ्गमात्रं करगतं दृष्ट्वा भीतिसमन्वितः

kṛtvā nirīkṣaṇaṃ devapīṭhaṃ no dṛṣṭavānkapiḥ / liṅgamātraṃ karagataṃ dṛṣṭvā bhītisamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

है। तदनन्तर कुम्हारकी कथा तथा सुवर्णमुखरी नदीके माहात्म्यका वर्णन है। फिर अनेक उपाख्यानोंसे युक्त भरद्वाजकी अद्भुत कथा है। इसके बाद मतज़् और अञ्जनके पापनाशक संवादका वर्णन

English

the monkey looked and did not see the god's seat. Seeing only the linga in his hand, he became afraid.

अध्याय ७८

श्लोक 309

इदमाह महायोगी किंवा पापं मया कृतम् ।यदेतत्पीठरहितं शिवलिङ्गं करस्थितम्

idamāha mahāyogī kiṃvā pāpaṃ mayā kṛtam / yadetatpīṭharahitaṃ śivaliṅgaṃ karasthitam

हिन्दी अर्थ

है। फिर उत्कलप्रदेशके पुरुषोत्तमक्षेत्रका माहात्म्य कहा गया है। तत्पश्चात् मार्कण्डेयजीकी कथा, राजा अम्बरीषका वृत्तान्त, इन्द्रयुम्रका आख्यान और विद्यापतिकी शुभ कथाका उल्लेख है। ब्रह्मन्!

English

The great yogi said this: "What sin have I done, that this Shiva-linga in my hand has no seat?

अध्याय ७८

श्लोक 310

ममाद्य मरणं सिद्धं न पीठं चागमिष्यति ।अथ रुद्रं जपिष्यामि तदायति महेश्वरः

mamādya maraṇaṃ siddhaṃ na pīṭhaṃ cāgamiṣyati / atha rudraṃ japiṣyāmi tadāyati maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कथा है। तत्पश्चात् मही-सागर-संगम और कुमारेशका इसके बाद जैमिनि और नारदका आख्यान है,

English

My death today is certain; the seat will not come. Then I shall chant Rudra; then Maheshvara will come."

अध्याय ७८

श्लोक 311

इति निश्चित्य मनसा जजाप शतरुद्रियम् ।यदा तु न समायातो महेशो ऽथ कपीश्वरः

iti niścitya manasā jajāpa śatarudriyam / yadā tu na samāyāto maheśo 'tha kapīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

फिर नीलकण्ठ और नृसिंहका वर्णन है। तदनन्तर अश्वमेध यज्ञकी कथा और राजाका ब्रह्मलोकमें गमन कहा गया है। तत्पश्चात् रथयात्रा-विधि और जप तथा स्रानकी विधि कही गयी है। फिर

English

Deciding so in mind, he chanted the Shatarudriya. When Maheshvara did not come, the Lord of monkeys

अध्याय ७८

श्लोक 312

रुद्रं न्यपातयद्भूमौ वीरभद्रः समागतः ।किमर्थं रुद्यते भद्र रुदिते कारणं वद

rudraṃ nyapātayadbhūmau vīrabhadraḥ samāgataḥ / kimarthaṃ rudyate bhadra rudite kāraṇaṃ vada

हिन्दी अर्थ

दक्षिणामूर्तिका उपाख्यान और गुण्डिचाकी कथा है। रथ-रक्षाकी विधि और भगवान्के शयनोत्सवका वर्णन है। इसके बाद राजा श्रेतका उपाख्यान कहा गया है। फिर पृथु-उत्सवका निरूपण है।

English

cast down Rudra to the earth; Virabhadra came. "Why are you weeping, good one? Tell the cause of the weeping."

अध्याय ७८

श्लोक 313

तच्छ्रुत्वा प्राह हनुमान्वीरभद्रं मनोगतम् ।पीठहीनमिदं लिङ्गं पश्य मे पापसंचयम्

tacchrutvā prāha hanumānvīrabhadraṃ manogatam / pīṭhahīnamidaṃ liṅgaṃ paśya me pāpasaṃcayam

हिन्दी अर्थ

भगवानके दोलोत्सव तथा सांवत्सरिक-ब्रतका वर्णन है। तदनन्तर उद्दालकके नियोगसे भगवान् विष्णुकी निष्काम पूजाका प्रतिपादन किया गया है। फिर मोक्ष-साधन बताकर नाना प्रकारके योगोंका निरूपण

English

Hearing that, Hanuman said to Virabhadra what was in his mind: "Look at this linga without a seat — see my heap of sin."

अध्याय ७८

श्लोक 314

वीरभद्रस्ततः प्राह श्रुत्वा कपिसमीरितम् ।यदि नायाति पीठं ते लिङ्गे मा साहसं कुरु

vīrabhadrastataḥ prāha śrutvā kapisamīritam / yadi nāyāti pīṭhaṃ te liṅge mā sāhasaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

किया गया है। तत्पश्चात् दशावतारकी कथा और स्नान आदिका वर्णन है। इसके बाद बदरिकाश्रम- तीर्थका पापनाशक माहात्म्य बताया गया है। उस प्रसड्धमें अग्नि आदि तीर्थों और गरुड़-शिलाकी

English

Hearing what the monkey said, Virabhadra said: "If the seat does not come to your linga, do not do anything rash.

अध्याय ७८

श्लोक 315

दाहयिष्याम्यहं लोकान्यदि नायाति पीठकम् ।पश्य दर्शय मे लिङ्गं पीठं चात्रागतं न वा

dāhayiṣyāmyahaṃ lokānyadi nāyāti pīṭhakam / paśya darśaya me liṅgaṃ pīṭhaṃ cātrāgataṃ na vā

हिन्दी अर्थ

महिमा है। वहाँ भगवान्के निवासका कारण बताया ग़या है। फिर कपालमोचन-तीर्थ, पञ्चधारा-तीर्थ और मेरुसंस्थानकी कथा है। तदनन्तर कार्तिकमासका माहात्म्य प्रारम्भ होता है। ठसमें मदनालसके

English

If the seat does not come, I shall burn the worlds. See, show me whether the seat has come to the linga here or not."

अध्याय ७८

श्लोक 316

अत दृष्ट्वा वीरभद्रो लिङ्गे पीठमनागतम् ।दग्धुकामो ऽखिलांल्लोकान्वीरभद्रः प्रातापवान्

ata dṛṣṭvā vīrabhadro liṅge pīṭhamanāgatam / dagdhukāmo 'khilāṃllokānvīrabhadraḥ prātāpavān

हिन्दी अर्थ

माहात्म्यका वर्णन है। धूम्रकेशका उपाख्यान और

English

Then, seeing that the seat had not come to the linga, the mighty Virabhadra, wishing to burn all the worlds,

अध्याय ७८

श्लोक 317

अनलं भुवि चिक्षेप क्षणाद्दग्धा मही तदा ।अथ सप्ततलान्दग्ध्वा पुनरूर्द्ध्वमवर्तत

analaṃ bhuvi cikṣepa kṣaṇāddagdhā mahī tadā / atha saptatalāndagdhvā punarūrddhvamavartata

हिन्दी अर्थ

कार्तिकमासमें प्रत्येक दिनके कृत्यका वर्णन है। अन्तमें भीष्मपञ्लकब्रतका प्रतिपादन किया गया है, जो भोग और मोक्ष देनेवाला है। तत्पश्चात् मार्गशीर्षके माहात्म्यमें स्नानकी विधि

English

cast fire on the earth; in a moment the earth was burned. Then, having burned the seven lower worlds, it rose upward.

अध्याय ७८

श्लोक 318

पञ्चोर्द्ध्वलोकानदहज्जनलोकनिवासिनः ।ललाटनेत्रसंभूतं नखेनादाय चानलम्

pañcorddhvalokānadahajjanalokanivāsinaḥ / lalāṭanetrasaṃbhūtaṃ nakhenādāya cānalam

हिन्दी अर्थ

बतायी गयी है। फिर पुण्ड्रादि-कीर्तन और माला- धारणका पुण्य कहा गया है। भगवान्को पद्जामृतसे स्रान करानेका तथा घण्टा बजाने आदिका पुण्य फल बताया गया है। नाना प्रकारके फूलोंसे

English

It burned the five upper worlds up to Janaloka's dwellers. Taking with his nail the fire born of his forehead eye,

अध्याय ७८

श्लोक 319

जंबीरफलसंकाशं कृत्वा करतले विभुः ।तपः सत्यं च संदग्धुमुद्यतो ऽभून्मुनीश्वरः

jaṃbīraphalasaṃkāśaṃ kṛtvā karatale vibhuḥ / tapaḥ satyaṃ ca saṃdagdhumudyato 'bhūnmunīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

भगवत्पूजनका फल और तुलसीदलका माहात्म्य कहा गया है। भगवान्को नैवेद्य लगानेकी महिमा, एकादशीके दिन कीर्तन, अखण्ड एकादशी-ब्रत रहनेका पुण्य और एकादशीकी रातमें जागरण

English

making it like a citron in his palm, the Lord, lord of sages, set about burning Tapas-loka and Satya-loka.

अध्याय ७८

श्लोक 320

ततस्तु मुनयो दृष्ट्वातपोलोकनिवासिनः ।दग्धुकामं वीरभद्रं गौतमाश्रममागताः

tatastu munayo dṛṣṭvātapolokanivāsinaḥ / dagdhukāmaṃ vīrabhadraṃ gautamāśramamāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

करनेका फल बताया गया है। इसके बाद मत्स्योत्सवका विधान और नाममाहात्म्यका कीर्तन है। भगवान्के ध्यान आदिका पुण्य तथा मथुराका माहात्म्य बताया गया है। मथुरातीर्थका उत्तम माहात्म्य

English

Then the sages dwelling in Tapoloka, seeing Virabhadra wishing to burn, came to Gautama's hermitage.

अध्याय ७८

श्लोक 321

न दृष्ट्वा तत्र देवेशं शङ्करं स्वात्मनि स्थितम् ।अस्तुवन्भक्तिसंयुक्ताः स्तोत्रैर्वेदसमुद्भवैः

na dṛṣṭvā tatra deveśaṃ śaṅkaraṃ svātmani sthitam / astuvanbhaktisaṃyuktāḥ stotrairvedasamudbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

अलग कहा गया है और वहाँके बारह वनोंकी महिमाका वर्णन किया गया है। तत्पश्चात् इस पुराणमें श्रीमद्भधागवतके उत्तम माहात्म्यका प्रतिपादन किया गया है। इस प्रसड़॒में वज़नाभ और शाण्डिल्यके

English

Not seeing the Lord Shankara there, abiding in himself, they praised him with devotion with hymns arising from the Veda:

अध्याय ७८

श्लोक 322

ॐ वेदवेद्याय देवाय तस्मै शुद्धप्रभाचिन्त्यरूपाय कस्मै ।ब्रह्माद्यधीशाय सृष्ट्यादिकर्त्रे,विष्णुप्रियायार्तिहॄन्त्रेंऽतकर्त्रे

oṃ vedavedyāya devāya tasmai śuddhaprabhācintyarūpāya kasmai / brahmādyadhīśāya sṛṣṭyādikartre,viṣṇupriyāyārtihṝntreṃ'takartre

हिन्दी अर्थ

संवादका उल्लेख किया गया है, जो ब्रजकी आन्तरिक लीलाओंका प्रकाशक है। तदनन्तर माघमासमें स्नान, दान और जप करनेका माहात्म्य बताया गया है, जो नाना प्रकारके आख्यानोंसे

English

"Om — to the God known by the Veda, of pure splendour and inconceivable form, to him — to the Lord of Brahma and the rest, maker of creation and the rest, dear to Vishnu, remover of affliction, maker of the end —

अध्याय ७८

श्लोक 323

।नमस्ते ऽखिलाधीश्वरायांबराय नमस्ते चरस्थावरव्यापकाय ।नमो वेदगुह्याय भक्तप्रियाय नमः पाकभोक्त्रे मखेशाय तुभ्यम्

/ namaste 'khilādhīśvarāyāṃbarāya namaste carasthāvaravyāpakāya / namo vedaguhyāya bhaktapriyāya namaḥ pākabhoktre makheśāya tubhyam

हिन्दी अर्थ

युक्त है। माघ-माहात्म्यका दस अध्यायोंमें प्रतिपादन किया गया है। तत्पश्चात् वैशाख-माहात्म्यमें शय्यादान आदिका फल कहा गया है। फिर जलदानकी विधि, कामोपाख्यान, शुकदेवचरित, व्याधकी अद्भुत

English

homage to you, Lord of all, whose garment is space; homage to you pervading the moving and unmoving; homage to the secret of the Veda, fond of devotees; homage to you, lord of sacrifice, who enjoys the offering.

अध्याय ७८

श्लोक 324

नमस्ते शिवायादिदेवाय कुर्मो नमो व्यालयज्ञोपवीतप्रधर्त्ने ।नमस्ते सुराबिन्दुवर्षापनाय त्रयीमूर्तये कालकालाय नाथ

namaste śivāyādidevāya kurmo namo vyālayajñopavītapradhartne / namaste surābinduvarṣāpanāya trayīmūrtaye kālakālāya nātha

हिन्दी अर्थ

कथा और अक्षयतृतीया आदिके पुण्यका विशेषरूपसे वर्णन है। इसके बाद अयोध्या-माहात्म्य प्रारम्भ करके उसमें चक्रतीर्थ, ब्रह्मतीर्थ, ऋणमोचनतीर्थ, पापमोचनतीर्थ, सहस्रधारातीर्थ, स्वर्गद्वारतीर्थ,

English

Homage to you, Shiva, the first God; homage, with the Tortoise; to the bearer of the serpent sacred thread; homage to the one who rains drops of ambrosia, the form of the three Vedas, the Time of Time, O Lord —

अध्याय ७८

श्लोक 325

धरित्रीमरुद्व्योमतोयेन्दुवह्निप्रभामण्डलात्माष्टधामूर्ति धर्त्रे ।शिवायाशिवघ्नाय वीराय भूयात्सदा नः प्रसन्नो जगन्नाथकेज्यः

dharitrīmarudvyomatoyenduvahniprabhāmaṇḍalātmāṣṭadhāmūrti dhartre / śivāyāśivaghnāya vīrāya bhūyātsadā naḥ prasanno jagannāthakejyaḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रहरितीर्थ, धर्महरितीर्थ, स्वर्णवृष्टितीर्थकी कथा और तिलोदा-सरयू-संगमका वर्णन है। तदनन्तर

English

to the bearer of the eightfold form made of earth, wind, space, water, moon, fire, the circle of radiance; to Shiva, destroyer of the inauspicious, the hero: may the Lord of the world always be gracious to us.

अध्याय ७८

श्लोक 326

कलानाथभालाय आत्मा महात्मा मनो ह्यग्रयानो निरूप्यो न वाग्भिः ।जगज्जाड्यविध्वंसनोभुक्तिमुक्तिप्रदः स्तात्प्रसन्नः सदा शुद्ध कीर्तिः

kalānāthabhālāya ātmā mahātmā mano hyagrayāno nirūpyo na vāgbhiḥ / jagajjāḍyavidhvaṃsanobhuktimuktipradaḥ stātprasannaḥ sadā śuddha kīrtiḥ

हिन्दी अर्थ

आदि पाँच तीर्थोंकी महिमाका प्रतिपादन किया गया है। तत्पश्चात् घोषार्क आदि तेरह तीर्थोंका वर्णन है। फिर गयाकूपके सर्वपापनाशक माहात्म्यका कथन है। तदनन्तर माण्डव्याश्रम आदि, अजित

English

To the moon-browed one; the Self, the great Self, the mind's foremost vehicle, not to be described by words; destroyer of the world's dullness, giver of enjoyment and liberation, may he be gracious always, of pure fame.

अध्याय ७८

श्लोक 327

यतः संप्रसूतं जगज्जातमीशात्स्थितं येन रक्षावता भावितं च ।लयं यास्यते यत्र वाचां विदूरे स वै नः प्रसन्नो ऽस्तु कालत्रयात्मा

yataḥ saṃprasūtaṃ jagajjātamīśātsthitaṃ yena rakṣāvatā bhāvitaṃ ca / layaṃ yāsyate yatra vācāṃ vidūre sa vai naḥ prasanno 'stu kālatrayātmā

हिन्दी अर्थ

आदि तथा मानस आदि तीर्थोका वर्णन किया गया है। इस प्रकार यह दूसरा “वैष्णवखण्ड'

English

From whom the world was born, by whom it stands protected, in whom it will dissolve, far beyond speech: may he, the Self of the three times, be gracious to us.

अध्याय ७८

श्लोक 328

यदार्दि च मध्यं तथान्तं न के ऽपि विजानन्ति विज्ञा अपि स्वानुमानाः ।स वै सर्वमूर्तिः सदा नो विभूत्येप्रसन्नो ऽस्तु किं ज्ञापयामो ऽत्र कृत्यम्

yadārdi ca madhyaṃ tathāntaṃ na ke 'pi vijānanti vijñā api svānumānāḥ / sa vai sarvamūrtiḥ sadā no vibhūtyeprasanno 'stu kiṃ jñāpayāmo 'tra kṛtyam

हिन्दी अर्थ

मरीचे ! इसके बाद परम पुण्यदायक ' ब्रह्म- खण्ड' का वर्णन सुनो, जिसमें पहले सेतुमाहात्म्य प्रारम्भ करके वहाँके स्नान और दर्शनका फल बताया गया है। फिर गालवकी तपस्या तथा

English

Whose beginning, middle and end none know, not even the wise by their inferences: may he, the universal form, always be gracious to us for our prosperity — what can we tell him here to do?"

अध्याय ७८

श्लोक 329

एतां स्तुतिमथाकर्ण्य भगनेत्रप्रदः शिवः ।विष्णुमाह मुनीनेतानानयस्व मदन्तिकम्

etāṃ stutimathākarṇya bhaganetrapradaḥ śivaḥ / viṣṇumāha munīnetānānayasva madantikam

हिन्दी अर्थ

राक्षसकी कथा है। तत्पश्चात् देवीपत्तनमें चक्रतीर्थ आदिकी महिमा, वेतालतीर्थका माहात्म्य और पापनाश आदिका वर्णन है। मड्गल आदि तीर्थोंका माहात्म्य, ब्रह्मकुण्ड आदिका वर्णन, हनुमत्कुण्डकी

English

Hearing this hymn, Shiva, giver of Bhaga's eyes, said to Vishnu: "Bring these sages to me."

अध्याय ७८

श्लोक 330

अथ विष्णुः समागत्य तपोलोकनिवासिनः ।मुनीन्सांत्वय्य विश्वेशं दर्शयामास शङ्करम्

atha viṣṇuḥ samāgatya tapolokanivāsinaḥ / munīnsāṃtvayya viśveśaṃ darśayāmāsa śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

महिमा तथा अगस्त्यतीर्थक फलका कथन है। रामतीर्थ आदिका वर्णन, लक्ष्मीतीर्थका निरूपण, शद्बु आदि तीर्थोकी महिमा तथा साध्यामृत आदि तीथ््थोंके प्रभावका वर्णन है। इसके बाद

English

Then Vishnu came, comforted the sages dwelling in Tapoloka, and showed them Shankara, Lord of the universe.

अध्याय ७८

श्लोक 331

तानाह शङ्करो वाक्यं किमर्थं यूयमागताः ।तपोलोकाद्भूमिलोकं मुनयो मुक्तकिल्बिषाः

tānāha śaṅkaro vākyaṃ kimarthaṃ yūyamāgatāḥ / tapolokādbhūmilokaṃ munayo muktakilbiṣāḥ

हिन्दी अर्थ

धनुषकोटि आदिका माहात्म्य, क्षीरकुण्ड आदिको महिमा तथा गायत्री आदि तीर्थोंके माहात्म्यका वर्णन है। फिर रामेश्वरकी महिमा, तत्त्वज्ञानका उपदेश तथा सेतु-यात्रा-विधिका वर्णन है, जो

English

Shankara said to them: "For what reason have you come from Tapoloka to the world of earth, sages free of stain?"

अध्याय ७८

श्लोक 332

तच्छ्रुत्वा शूलिनो वाक्यं प्रोचुस्ते मुनिसत्तमाः ।देव द्वादशलोकानां दृश्यन्ते भस्मराशयः

tacchrutvā śūlino vākyaṃ procuste munisattamāḥ / deva dvādaśalokānāṃ dṛśyante bhasmarāśayaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंको मोक्ष देनेवाला है। तत्पश्चात् धर्मारण्यका उत्तम माहात्म्य बताया गया है, जिसमें भगवान् शिवने स्कन्दको तत्त्वका उपदेश किया है। फिर धर्मारण्यका प्रादुर्भाव, उसके पुण्यका वर्णन,

English

Hearing the trident-bearer's words, the best of sages said: "O God, the twelve worlds are seen as heaps of ash.

अध्याय ७८

श्लोक 333

स्थितमेकं वनमिदं पश्य तल्लोकसंक्षयम् ।तच्छ्रुत्वा गिरिशः प्राह तान्मुनीनूर्द्धरेतसः

sthitamekaṃ vanamidaṃ paśya tallokasaṃkṣayam / tacchrutvā giriśaḥ prāha tānmunīnūrddharetasaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मसिद्धिका उपाख्यान तथा ऋषिवंशका निरूपण है। तदनन्तर वहाँ अप्सरा-सम्बन्धी मुख्य तीरथोंका माहात्म्य कहा गया है। इसके बाद वर्णाश्रम- धर्मके तत्त्वका निरूपण किया गया है। तदनन्तर

English

Only this forest stands; see the destruction of those worlds." Hearing that, Girisha said to those sages of upward-flowing seed:

अध्याय ७८

श्लोक 334

भूर्लोकस्य तु संदाहे पातालानां तथैव च ।सन्देहो नास्ति मुनयः स्थितानां नो रहःस्थले

bhūrlokasya tu saṃdāhe pātālānāṃ tathaiva ca / sandeho nāsti munayaḥ sthitānāṃ no rahaḥsthale

हिन्दी अर्थ

देवस्थान-विभाग और बकुलादित्यकी शुभ कथाका वर्णन है। वहाँ छत्रानन्दा, शान्ता,.- श्रीमाता;

English

"In the burning of the earth-world and of the nether worlds, sages, there is no doubt; but for us who stand in the secret place,

अध्याय ७८

श्लोक 335

ऊर्द्धपञ्चकलोकानां दाहे संदेह एव नः ।कथमङ्गारवृष्टिश्च कथं नो वा महाध्वनिः

ūrddhapañcakalokānāṃ dāhe saṃdeha eva naḥ / kathamaṅgāravṛṣṭiśca kathaṃ no vā mahādhvaniḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित बतायी गयी हैं। इसके बाद वहाँ इसन्द्रेश्वर आदिकी महिमा तथा द्वारका आदिका निरूपण है। लोहासुरकी कथा, गद्ज़ाकूपका वर्णन, श्रीरामचन्द्रजीका चरित्र तथा सत्यमन्दिरका वर्णन

English

there is doubt about the burning of the five upper worlds. How is there a rain of embers? How is there not a great noise?"

अध्याय ७८

श्लोक 336

तदाकर्ण्य विभोर्वाक्यं शङ्करस्य मुनीश्वराः ।प्रोचुः प्राञ्जलयो देवं ब्रह्मादिसुरसंगतम्

tadākarṇya vibhorvākyaṃ śaṅkarasya munīśvarāḥ / procuḥ prāñjalayo devaṃ brahmādisurasaṃgatam

हिन्दी अर्थ

है। फिर जीर्णोद्धारकफी महिमाका कथन, आसन- दान, जातिभेद-वर्णन तथा स्मृति-धर्मका निरूपण है। तत्पश्चात् अनेक उपाख्यानोंसे युक्त वैष्णव- धर्मोका वर्णन है। तदनन्तर पुण्यमय चातुर्मास्थका

English

Hearing the Lord Shankara's words, the lords of sages, with folded hands, said to the God, accompanied by Brahma and the gods:

अध्याय ७८

श्लोक 337

भीतिरस्माकमधुना वर्तते वीरभद्रतः ।स एवाङ्गार वृष्टिं च पिपासुरपिबद्विभोः

bhītirasmākamadhunā vartate vīrabhadrataḥ / sa evāṅgāra vṛṣṭiṃ ca pipāsurapibadvibhoḥ

हिन्दी अर्थ

माहात्म्य प्रारम्भ करके उसमें पालन करने योग्य सब धर्मोका निरूपण किया गया है। फिर दानकी प्रशंसा, ब्रतकी महिमा, तपस्या और पूजाका माहात्म्य तथा सच्छूद्रका कथन है।

English

"Fear is on us now from Virabhadra. He himself, thirsty, drank the rain of embers of the Lord."

अध्याय ७८

श्लोक 338

देवो ऽथ वीरमाहूय किं वीरेत्यब्रवीद्वचः ।वीरो ऽप्याह कपेर्लिङ्गे पीठाभावादिदं कृतम्

devo 'tha vīramāhūya kiṃ vīretyabravīdvacaḥ / vīro 'pyāha kaperliṅge pīṭhābhāvādidaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर प्रकृतियोंके भेदका वर्णन, शालग्रामके तत्त्वका निरूपण, तारकासुरके वधका उपाय, गरुड़-पूजनकी महिमा, विष्णुका शाप, वृक्षभावकी प्राप्ति, पार्वतीका अनुनय, भगवान् शिवका ताण्डवनृत्य,

English

Then the God summoned the hero and said, "Why, hero?" The hero said: "This was done because the monkey's linga had no seat."

अध्याय ७८

श्लोक 339

तच्छ्रुत्वाह शिवो देवो मुनींस्तान्भयविह्वलान् ।कपेश्चित्तं परिज्ञातुं मया कृतमिदं द्विजाः

tacchrutvāha śivo devo munīṃstānbhayavihvalān / kapeścittaṃ parijñātuṃ mayā kṛtamidaṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

राम-नामकी महिमाका निरूपण, शिव-लिड्भपतनकी कथा, पैजवन शूद्रकी कथा, पार्वतीजीका जन्म और चरित्र, तारकासुरका अद्भुत वध, प्रणवके ऐश्वर्यका कथन, तारकासुरके चरित्रका पुनर्वर्णन,

English

Hearing that, Shiva said to the sages overcome with fear: "This was done by me, O Brahmins, to know the monkey's mind.

अध्याय ७८

श्लोक 340

मा भैष्ट भवतां सौख्यं सदा संपादयाम्यहम् ।इत्युक्त्वा तु यथापूर्वं देवदेवः कृपानिधिः

mā bhaiṣṭa bhavatāṃ saukhyaṃ sadā saṃpādayāmyaham / ityuktvā tu yathāpūrvaṃ devadevaḥ kṛpānidhiḥ

हिन्दी अर्थ

दक्ष-यज्ञकी समाप्ति, द्वादशाक्षरमन्त्रका निरूपण, ज्ञानयोगका वर्णन, द्वादश सूर्योकी महिमा तथा चातुर्मास्य-माहात्म्यके श्रवण आदिके पुण्यका वर्णन किया गया है, जो मनुष्योंकि लिये कल्याणदायक

English

Do not fear; I shall always bring about your happiness." Having said so, the God of gods, treasury of mercy, as before,

अध्याय ७८

श्लोक 341

दग्धानप्यखिलांल्लोकान्पूर्वतः शोभनान्विभुः ।कल्पयामास विश्वात्मा वीरभद्रमथाब्रवीत्

dagdhānapyakhilāṃllokānpūrvataḥ śobhanānvibhuḥ / kalpayāmāsa viśvātmā vīrabhadramathābravīt

हिन्दी अर्थ

है। तदनन्तर ब्राह्मोत्तर भागमें भगवान् शिवकी अद्भुत महिमा, पदश्चाक्षर-मन्त्रके माहात्म्य तथा गोकर्णकी महिमाका वर्णन है। तत्पश्चात् शिवरात्रिकी महिमा, प्रदोषब्रतका वर्णन तथा सोमवार-ब्रतकी

English

made all the worlds, even those burned, more beautiful than before, the Lord, Soul of the universe; and said to Virabhadra:

अध्याय ७८

श्लोक 342

साधु वत्स यतो भद्रं भक्तानामीहसे सदा ।ततस्ते विपुला कीर्तिर्लोके स्थास्यति शाश्वती

sādhu vatsa yato bhadraṃ bhaktānāmīhase sadā / tataste vipulā kīrtirloke sthāsyati śāśvatī

हिन्दी अर्थ

महिमा एवं सीमन्तिनीकी कथा है। फिर भद्रायुकी उत्पत्तिका वर्णन, सदाचार-निरूपण, शिवकवचका उपदेश, भद्रायुके विवाहका वर्णन, भद्रायुकी महिमा, भस्म-माहात्म्य-वर्णन, शबरका उपाख्यान,

English

"Well done, child, since you always seek the good of devotees; so you will have vast and lasting fame in the world."

अध्याय ७८

श्लोक 343

इत्युक्त्वालिङ्ग्य शिरसि समाघ्राय महेश्वरः ।तांबूलं वीरभद्राय दत्तवान्प्रीतमानसः

ityuktvāliṅgya śirasi samāghrāya maheśvaraḥ / tāṃbūlaṃ vīrabhadrāya dattavānprītamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

उमा-महेश्वर-ब्रतकी महिमा, रुद्राक्षका माहात्व्य

English

Having said so, Maheshvara embraced him, smelled his head, and gave Virabhadra betel with a pleased mind.

अध्याय ७८

श्लोक 344

अथासौ हनुमानीपूजनं कृतवान्यथा ।समाप्तायां तु पूजायां हनुमान्प्रीतमानसः

athāsau hanumānīpūjanaṃ kṛtavānyathā / samāptāyāṃ tu pūjāyāṃ hanumānprītamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

मतज्लिनी और पुण्यदा-ये पाँच द्वेवियाँ सदा परण्यमवी महिमाका वर्णन है। इस प्रकार ग्रह

English

Then Hanuman completed the worship as he should; and when the worship was done, Hanuman, glad in mind,

अध्याय ७८

श्लोक 345

एकं वनचरं तत्र गन्धर्वं सविपञ्चकम् ।ददर्श तमथाभ्याह वीणा मे दीयतामिति

ekaṃ vanacaraṃ tatra gandharvaṃ savipañcakam / dadarśa tamathābhyāha vīṇā me dīyatāmiti

हिन्दी अर्थ

'ब्रह्मखण्ड' बताया गया है। इसके बाद चौथा परम उत्तम 'काशीखण्ड' है, जिसमें विन्ध्यपर्वत और नारदजीके संवादका वर्णन है। फिर सत्यलोकका प्रभाव, अगस्त्यके

English

saw there a forest-roaming Gandharva with a lute. He said to him, "Give me the lute."

अध्याय ७८

श्लोक 346

गन्धर्वो ऽप्याह न मया त्याज्या वीणा प्रिया मम ।ममापीष्टेहं गन्धर्व वीणेत्याह कपीश्वरः

gandharvo 'pyāha na mayā tyājyā vīṇā priyā mama / mamāpīṣṭehaṃ gandharva vīṇetyāha kapīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

आश्रममें देवताओंका आगमन, पतिक्रताचरित्र तथा तीर्थयात्राकी प्रशंसा है। तदनन्तर सप्तपुरीका वर्णन, संयमिनीका निरूपण, शिवशर्माको सूर्य, इन्द्र और अग्निके लोककी प्राप्तिका उल्लेख है।

English

The Gandharva said: "I will not give up the lute; it is dear to me." "It is dear to me too, Gandharva," said the Lord of monkeys, "the lute."

अध्याय ७८

श्लोक 347

यदा न दत्ते गन्धर्वो वल्लकीं कपये प्रियाम् ।तदा मुष्टिप्रहारेण गन्धर्वः पातितः क्षितौ

yadā na datte gandharvo vallakīṃ kapaye priyām / tadā muṣṭiprahāreṇa gandharvaḥ pātitaḥ kṣitau

हिन्दी अर्थ

अग्रनिका प्रादुर्भाव, निर्क्रति तथा वरुणकी उत्पत्ति, गन्धवती, अलकापुरी और ईशानपुरीके उद्धवका वर्णन, चन्द्र, सूर्य, बुध, मड्गल तथा बृहस्पतिके लोक, ब्रह्मलोक, विष्णुलोक, ध्रुवलोक और

English

When the Gandharva did not give the dear lute to the monkey, then with a blow of the fist the Gandharva was felled to the ground.

अध्याय ७८

श्लोक 348

वीणामादाय महतीं स्वरतन्तुसमन्विताम् ।हनुमान्वानरश्रेष्ठो गायन्प्रागाच्छिवान्तिकम्

vīṇāmādāya mahatīṃ svaratantusamanvitām / hanumānvānaraśreṣṭho gāyanprāgācchivāntikam

हिन्दी अर्थ

तपोलोकका वर्णन है। तत्पश्चात् ध्रुवलोककी पुण्यमयी कथा, सत्यलोकका निरीक्षण, स्कन्द- अगस्त्य-संवाद, मणिकर्णिकाकी उत्पत्ति, गड़ाजीका प्राकटय, गड़़ासहस्ननाम, काशीपुरीकी प्रशंसा,

English

Taking the great lute with its tuned strings, Hanuman, best of monkeys, went singing to Shiva's presence.

अध्याय ७८

श्लोक 349

ततो गानेन महता प्रसाद्य जगदीश्वरम् ।बृहतीकुसुमैः शुद्धैर् देवपादावपूजयत्

tato gānena mahatā prasādya jagadīśvaram / bṛhatīkusumaiḥ śuddhair devapādāvapūjayat

हिन्दी अर्थ

भेरवका आविर्भाव, दण्डपाणि तथा ज्ञानवापीका उद्धव, कलावतीकी कथा, सदाचारनिरूपण, ब्रह्मचारीका आख्यान, स्त्रीके लक्षण, कर्तव्याकर्तव्यका निर्देश, अविमुक्तेश्वका वर्णन, गृहस्थ योगीके

English

Then, having pleased the Lord of the world with great singing, he worshipped the God's feet with pure brihati flowers.

अध्याय ७८

श्लोक 350

ततः प्रसन्नो विश्वात्मा मुनीनां सन्निधौ तदा ।दैत्यानां देवतानां च नृपाणां शङ्करो ऽपि च

tataḥ prasanno viśvātmā munīnāṃ sannidhau tadā / daityānāṃ devatānāṃ ca nṛpāṇāṃ śaṅkaro 'pi ca

हिन्दी अर्थ

धर्म, कालज्ञान, दिवोदासकी पुण्यमयी कथा, काशीका वर्णन, भूतलपर मायागणपतिका प्रादुर्भाव, विष्णुमायाका प्रपञ्च, दिवोदासका मोक्ष, पञ्चनदतीर्थकी उत्पत्ति, विन्दुमाधवका प्राकट्य, तदनन्तर काशीका

English

Then Shankara, Soul of the universe, pleased, in the presence of the sages, of the demons, gods and kings,

अध्याय ७८

श्लोक 351

तस्मै वरमथ प्रादात्कल्पान्तं जीवितं पुनः ।समुल्लङ्घने शक्तिं शास्त्रज्ञत्वं बलोन्नतिम्

tasmai varamatha prādātkalpāntaṃ jīvitaṃ punaḥ / samullaṅghane śaktiṃ śāstrajñatvaṃ balonnatim

हिन्दी अर्थ

वैष्णवतीर्थ कहलाना; फिर शूलधारी शडडूरका काशीमें आगमन, जैगीषव्यके साथ संवाद, महेश्वरका ज्येष्ठेधर नाम होना, क्षेत्राख्यान, कन्दुकेश्वर और व्याप्रेश्वरका प्रादुर्भाव, शैलेश्वर, रत्रेश्र तथा

English

gave him the boon of life until the end of the kalpa, the power to leap across, mastery of the scriptures, and increase of strength.

अध्याय ७८

श्लोक 352

एवं दत्तं वरं प्राप्य महेशेन महात्मना ।प्रत्यक्षं मम विप्रेन्द्र हनुमान्हर्षमागगतः

evaṃ dattaṃ varaṃ prāpya maheśena mahātmanā / pratyakṣaṃ mama viprendra hanumānharṣamāgagataḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्तिवासेश्वरका प्राकटय, देवताओंका अधिष्टान, दुर्गासुरका पराक्रम, दुर्गीजीकी विजय, 3“कारेश्वरका वर्णन, पुनः 3“कारका माहात्म्य, त्रिलोचनका प्रादुर्भाव, केदारेश्वरका आख्यान, धर्मेश्वरकी कथा,

English

Thus, O best of Brahmins, Hanuman, having received a boon from the great-souled Maheshvara directly in my sight, was overjoyed.

अध्याय ७८

श्लोक 353

समस्तभूषासु षिताङ्गः स्वदीप्तिर्मदीकृतदेवदीप्तिः ।प्रसन्नमूर्तिस्तरुणः शिवांशः संभावयामास समस्तदेवान्

samastabhūṣāsu ṣitāṅgaḥ svadīptirmadīkṛtadevadīptiḥ / prasannamūrtistaruṇaḥ śivāṃśaḥ saṃbhāvayāmāsa samastadevān

हिन्दी अर्थ

प्राकट्य, वीरेश्वरका आख्यान, गड्ढा- माहात्म्यकीर्तन, विश्वकर्मेश्वरकी महिमा, दक्षयज्ञोद्धव, सतीश और अमृतेश आदिका माहात्म्य, पराशरनन्दन

English

Adorned with all ornaments, with his own splendour outshining the splendour of the gods, of gracious form, youthful, a portion of Shiva, he honoured all the gods.

अध्याय ७८

श्लोक 354

आज्ञप्तो हनुमांस्तत्र मत्सेवायै मुनीश्वरः ।महेशेनाहमप्येनं शशिमौलिमवैमि च

ājñapto hanumāṃstatra matsevāyai munīśvaraḥ / maheśenāhamapyenaṃ śaśimaulimavaimi ca

हिन्दी अर्थ

व्यासजीकी भुजाओंका स्तम्भन, क्षेत्रके तीर्थोंका समुदाय, मुक्तिमण्डपकी कथा, विश्वनाथजीका वैभव, तदनन्तर काशीकी यात्रा और परिक्रमाका वर्णन--ये “काशीखण्ड 'के विषय हैं।

English

"Hanuman was ordered there, the lord of sages, to serve me; and I too know him by Maheshvara, the moon-crested."

अध्याय ७८

श्लोक 355

किं बहूक्तेन विप्रर्षे यादृशो वानरेश्वरः ।बुद्धौ न्याये च वै धैर्ये तादृगन्यो ऽस्ति न क्वचित्

kiṃ bahūktena viprarṣe yādṛśo vānareśvaraḥ / buddhau nyāye ca vai dhairye tādṛganyo 'sti na kvacit

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर पाँचवें 'अवन्तीखण्ड'का वर्णन सुनो। इसमें महाकालवनका आख्दयान, ब्रह्माजीके मस्तकका छेदन, प्रायश्चित्तविधि, अग्निकी उत्पत्ति,

English

What more need be said, O Brahmin sage? As the Lord of monkeys is in intellect, in justice and in firmness, there is no other like him anywhere.

अध्याय ७८

श्लोक 356

इति ते सर्वमाख्यातं चरितं पापनाशनम् ।पठतां शृण्वतां चैव गच्छ विप्र यथासुखम्

iti te sarvamākhyātaṃ caritaṃ pāpanāśanam / paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva gaccha vipra yathāsukham

हिन्दी अर्थ

पातकोंका नाश करनेवाला शिवस्तोत्र, कपालमोचनकी कथा, महाकालवनकी स्थिति, कलकलेश्वरका सर्वपापनाशक तीर्थ, अप्सराकुण्ड, पुण्यदायक

English

Thus the whole account, destroying sin for those who read or hear it, has been told to you; go, O Brahmin, at ease.

अध्याय ७८

श्लोक 357

तच्छ्रुत्वा रामभद्रस्य रघुनाथस्य धीमतः ।वचनं दक्षिणीकृत्य नत्वा चागां यथागतः

tacchrutvā rāmabhadrasya raghunāthasya dhīmataḥ / vacanaṃ dakṣiṇīkṛtya natvā cāgāṃ yathāgataḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थका वर्णन है। तत्पश्चात् स्वर्गद्वार, चतुःसिन्धुतीर्थ, शट्डूरवापिका, शड्भूरादित्य, पापनाशक गन्धवतीतीर्थ,

English

Hearing the words of the wise Ramabhadra, Lord of the Raghus, circumambulating him and bowing, I came back as I had come.

अध्याय ७८

श्लोक 358

एतत्ते ऽभिहितं विप्र चरितं च हनूमतः ।सुखदं मोक्षदं सारं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etatte 'bhihitaṃ vipra caritaṃ ca hanūmataḥ / sukhadaṃ mokṣadaṃ sāraṃ kimanyacchrotumicchasi

हिन्दी अर्थ

महाकाले थ्वरयात्रा, वल्मीकेश्वरतीर्थ, शुक्रे धर और नक्षत्रेश्वरतीर्थका उपाख्यान, कुशस्थलीकी परिक्रमा,

English

Thus this account of Hanuman has been told to you, O Brahmin — giving happiness and liberation, the essence; what else do you wish to hear?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 78
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.