Narada Purana· Nārada Purāṇa
79
अध्याय 79 / 167

Book 1 - Adhyaya 80

297 श्लोकभाग 1/2 · श्लोक 1–192WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ192 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७९

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे हनुमच्चरित्रं नाम एकोनाशीतितमो ऽध्यायः सूत उवाच श्रुत्वा तु नारदो विप्राः कुमारवचनं मुनिः ।यत्पप्रच्छ पुनस्तच्च युष्मभ्यं प्रवदाम्यहम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne tṛtīyapāde hanumaccaritraṃ nāma ekonāśītitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca śrutvā tu nārado viprāḥ kumāravacanaṃ muniḥ / yatpapraccha punastacca yuṣmabhyaṃ pravadāmyaham

हिन्दी अर्थ

करभेशतीर्थ, लडुकेश आदि तीर्थ, मार्कण्डेश्वरतीर्थ, यज्ञवापीतीर्थ, सोमेश्वरतीर्थ, नरकान्तकतीर्थ, केदारेश्वर, रामेश्वर, सौभागेश्वर तथा नरादित्यतीर्थ, केशवादित्य, शक्तिभेदतीर्थ, स्वर्णसारमुखतीर्थ, ३»कारेश्वर आदि

English

O brahmin, on hearing the words of Kumara (Sanat- kumara) I shall tell you what Narada, the sage, had asked me before.

अध्याय ७९

श्लोक 2

कार्तवीर्यस्य कवचं तथा हनुमतो ऽपि च ।चरितं च महत्पुण्यं श्रुत्वा भूयो ऽब्रवीद्वचः

kārtavīryasya kavacaṃ tathā hanumato 'pi ca / caritaṃ ca mahatpuṇyaṃ śrutvā bhūyo 'bravīdvacaḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थ, अन्धकासुरके द्वारा स्तुति-कीर्तन, कालवनमें शिवलिड्रोंकी संख्या तथा स्वर्णश्रड़ेश्वरतीर्थका वर्णन है। फिर कुशस्थली, अवन्ती एवं उज्जयिनीपुरीके पद्मावती, कुमुद्दती, अमरावती,

English

Hearing the Kavaca of Karttavirya and Hanuman as well as the holy story of Hanomin, he spekt these words again.

अध्याय ७९

श्लोक 3

नारद उवाच साधु साधु मुनिश्रेष्ठ त्वयातिकरुणात्मना ।श्रावितं चरितं पुण्यं शिवस्य च हनूमतः

nārada uvāca sādhu sādhu muniśreṣṭha tvayātikaruṇātmanā / śrāvitaṃ caritaṃ puṇyaṃ śivasya ca hanūmataḥ

हिन्दी अर्थ

विशाला तथा प्रतिकल्प--इन नामोंका उल्लेख है। इनका उच्चारण ज्वरकी शान्ति करनेवाला है। तत्पश्चात् शिप्रामें स्नान आदिका फल, नागोंद्वारा की हुई भगवान् शिवकी स्तुति, हिरण्याक्षवधकी

English

O excellent sage, well done, well done. The holy story of Siva and Haoumin has been recounted by you who are hjly compassionate.

अध्याय ७९

श्लोक 4

तन्त्रस्यांस्य क्रमप्राप्तं कथनीयं च यत्त्वया ।तत्प्रब्रूहि महाभाग किं पृष्ट्वान्यद्विदांवर

tantrasyāṃsya kramaprāptaṃ kathanīyaṃ ca yattvayā / tatprabrūhi mahābhāga kiṃ pṛṣṭvānyadvidāṃvara

हिन्दी अर्थ

कथा, सुन्दरकुण्डकतीर्थ, नीलगड़ा, पुष्करतीर्थ,

English

O highly blessed one, expatiate on what should be mentioned by you, the turn of which has just arrived. O most excellent of the knowers of truth why should somethimg else be asked?

अध्याय ७९

श्लोक 5

सनत्कुमार उवाच अथ वक्ष्ये कृष्णमन्त्रान्भुक्तिमुक्तिफलप्रदान् ।ब्रह्माद्या यान्समाराध्य सृष्ट्यादिकरणे क्षमाः

sanatkumāra uvāca atha vakṣye kṛṣṇamantrānbhuktimuktiphalapradān / brahmādyā yānsamārādhya sṛṣṭyādikaraṇe kṣamāḥ

हिन्दी अर्थ

गोमतीतीर्थ, वामनकुण्ड, विष्णुसहस््ननाम, वीरेश्वर सरोवर, कालभैरवतीर्थ, नागपञ्चममीकी महिमा,

English

I shall recount the mantras of Kra. They are the bestowers of worldly enjoyment and liberation. Brahma and others became capable of (he function of creation etc.

अध्याय ७९

श्लोक 6

कामः कृष्णपदं ङतं गोविन्दं च तथाविधम् ।गोपीजनपदं पश्चाद्वल्लभायाग्निसुंदरी

kāmaḥ kṛṣṇapadaṃ ṅataṃ govindaṃ ca tathāvidham / gopījanapadaṃ paścādvallabhāyāgnisuṃdarī

हिन्दी अर्थ

नृसिंहजयन्ती, कुटुम्बेश्वरयात्रा, देवसाधककीर्तन, कर्कराज नामक तीर्थ, विष्नेशादितीर्थ और सुरोहनतीर्थका वर्णन किया गया है। रुद्रकुण्ड आदिमें अनेक तीर्थोका निरूपण किया गया है।

English

One shall fix the sage on the head, the metre on the face, the deity on the heart, the bIJa in the private parts and the iakti in the feet. In this way the excellent aspirant shall fix them.

अध्याय ७९

श्लोक 7

अष्टादशार्णो मन्त्रो ऽयं दुर्गाधिष्ठातृदैवतः ।नारदो ऽस्य मुनिश्छन्दो गायत्री देवता पुनः

aṣṭādaśārṇo mantro 'yaṃ durgādhiṣṭhātṛdaivataḥ / nārado 'sya muniśchando gāyatrī devatā punaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर आठ तीर्थोंकी पुण्यमयी यात्राका वर्णन है। इसके बाद नर्मदानदीका माहात्म्य बतलाया गया है, जिसमें धर्मपुत्र युधिष्ठिरके वैराग्य तथा मार्कण्डेयजीके साथ उनके समागमका वर्णन है।

English

After fixing the flve angas by means of the letten of the mantra grouped into four, four four, and two letters, he shall perform the tattvanyasa (the fixation of categories).

अध्याय ७९

श्लोक 8

श्रीकृष्णः परमात्मा च कामो बीजं प्रकीर्तितम् ।स्वाहा शक्तिर्नियोगस्तु चतुर्वर्गप्रसिद्धये

śrīkṛṣṇaḥ paramātmā ca kāmo bījaṃ prakīrtitam / svāhā śaktirniyogastu caturvargaprasiddhaye

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर पहलेके प्रलयकालीन अनुभवका वर्णन, अमृत-कीर्तन, कल्प-कल्पमें नर्मदाके पृथक्-पृथक् नामोंका वर्णन, नर्मदाजीका आर्षस्तोत्र,

English

The letters beginning with a and endit with ka are to be fixed with paraya etc and atmane along with hpt (oama) This is to be done with the categories beginning with Jiva and ending with math

अध्याय ७९

श्लोक 9

ऋषिं शिरसि वक्त्रे तु छन्दश्च हृदि देवताम् ।गुह्ये बीजं पदोः शक्तिं न्यसेत्साधकसत्तमः

ṛṣiṃ śirasi vaktre tu chandaśca hṛdi devatām / guhye bījaṃ padoḥ śaktiṃ nyasetsādhakasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

कामरतीर्थ, भाण्डीरतीर्थ, रोहिणीभवतीर्थ, चक्रतीर्थ, धौतपापतीर्थ, आड्रिरसतीर्थ, कोटितीर्थ, अन्योन्यतीर्थ, अज्जरतीर्थ, त्रिलोचनतीर्थ, इन्द्रेशतीर्थ, कम्बुकेशतीर्थ, सोमेशतीर्थ, कोहलेशतीर्थ, नर्मदातीर्थ, अर्कतीर्थ,

English

He shall fix the soul and the vital breath in his limbs, the three beginning with mati (intellect) in the heart.

अध्याय ७९

श्लोक 10

युगेवदाब्धि निगमैर्द्वाभ्यां वर्णैर्मनूद्भवैः ।पञ्चाङ्गानि प्रविन्यस्य तत्त्वन्यासं समाचरेत्

yugevadābdhi nigamairdvābhyāṃ varṇairmanūdbhavaiḥ / pañcāṅgāni pravinyasya tattvanyāsaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

आग्नेयतीर्थ, उत्तम भार्गवेश्वरतीर्थ, ब्राह्मतीर्थ, हैवतीर्थ,

English

Om im pariya pritioana etc. la this way the twenty

अध्याय ७९

श्लोक 11

हृदन्तिमादिकान्तार्णमपराद्यानि चात्मने ।मत्यन्तानि च तत्वानि जीवाद्यानि न्यसेत्क्रमात्

hṛdantimādikāntārṇamaparādyāni cātmane / matyantāni ca tatvāni jīvādyāni nyasetkramāt

हिन्दी अर्थ

नादेशतीर्थ, कोयेशतीर्थ, रुक्मिणीसम्भवतीर्थ,

English

Then he shall overspread the mulamantra thrice over the body from head to foot. Then overspreading the entire body with once he shall perform the mantra-nyasa.

अध्याय ७९

श्लोक 12

जीवं प्राणं मतिमहॄङ्कारं मनस्तथैव च ।शब्दं स्पर्शं रूपरसौ गन्धं श्रोत्रं त्वचं तथा

jīvaṃ prāṇaṃ matimahṝṅkāraṃ manastathaiva ca / śabdaṃ sparśaṃ rūparasau gandhaṃ śrotraṃ tvacaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

कालरात्रिकी कथा, महादेवजीकी स्तुति, पृथक् शुक्ल आदि तीर्थ, हुड्लारस्वामितीर्थ, सज्भमेश्वरतीर्थ,

English

By practising it, the repeater of the mantras shall attain the nearness of Krsa. He shall the mantra encased with tara (om) and other vyahriis (Bhuh,Bhuva! etc).

अध्याय ७९

श्लोक 13

नेत्रं च रसनाङ्घ्राणं वाचं पाणिं पदेन्द्रियम् ।पायुं शिश्नमथाकाशं वायुं वह्निं जलं महीम्

netraṃ ca rasanāṅghrāṇaṃ vācaṃ pāṇiṃ padendriyam / pāyuṃ śiśnamathākāśaṃ vāyuṃ vahniṃ jalaṃ mahīm

हिन्दी अर्थ

कल्पकी अद्भुत कथा, विशल्याकी कथा, जालेश्वरकी कथा, गौरीब्रतका वर्णन, त्रिपुरदाहकी कथा, देहपातविधि, कावेरीसड्रम, दारुतीर्थ, ब्रह्मावर्त,

English

In due order he shall fix the matrkas encased by the mulamantra. The intelligent devotee shall then fix the tre (mantra) and the mktrka syllables in their respective locations.

अध्याय ७९

श्लोक 14

जीवं प्राणं च सर्वागे मत्यादित्रितयं हृदि ।मूर्द्धास्यहृद्गुह्य पादेष्वथ शब्दादिकान्न्यसेत्

jīvaṃ prāṇaṃ ca sarvāge matyāditritayaṃ hṛdi / mūrddhāsyahṛdguhya pādeṣvatha śabdādikānnyaset

हिन्दी अर्थ

दारुकतीर्थ, देवतीर्थ, नर्मदेशतीर्थ, कपिलातीर्थ, करझकतीर्थ, कुग्डलेशतीर्थ, पिप्पलादतीर्थ, विमलेश्वरतीर्थ, शूलभेदनतीर्थ, शचीहरणकी कथा, अभ्रकका वध, शूलभेदोद्धवतीर्थ, पृथक्ू-पृथक्

English

Kiricnantra runs thus:

अध्याय ७९

श्लोक 15

कर्णादिस्वस्वस्थानेषु श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि च ।तथा वागादीन्द्रियाणि स्वस्वस्थानषु विन्यसेत्

karṇādisvasvasthāneṣu śrotrādīnīndriyāṇi ca / tathā vāgādīndriyāṇi svasvasthānaṣu vinyaset

हिन्दी अर्थ

दानधर्म, दीर्घपपाकी कथा, ऋष्यश्रुद्गका उपाख्यान, चित्रसेनकी पुण्यमयी कथा, काशिराजका मोक्ष, देवशिलाकी कथा, शबरीतीर्थ, पवित्र व्याधोपाख्यान, पुष्करिणीतीर्थ, अर्कतीर्थ, आदित्येश्वरतीर्थ, शक्रतीर्थ,

English

Then, he shall perform the rite of digbandhana (arresting the quarten) by means of the mantra of Sudarana. (While doing this) he shall meditate upon the Lord, the bestower of all desires, in his heart.

अध्याय ७९

श्लोक 16

मूद्धस्यहृद्गुह्यपादेष्वाकाशादीन्न्यसेत्ततः ।हृत्पुण्डरीकमर्केन्दुह्निबिंबान्यनुक्रमात्

mūddhasyahṛdguhyapādeṣvākāśādīnnyasettataḥ / hṛtpuṇḍarīkamarkenduhnibiṃbānyanukramāt

हिन्दी अर्थ

करोटिकतीर्थ, कुमारेश्वरतीर्थ, अगस्त्येश्वरतीर्थ, आनन्देश्वरतीर्थ, मातृतीर्थ, लोकेश्वर, धनदेश्वर, मड्गभलेश्वर तथा कामजतीर्थ, नागेश्वरतीर्थ, गोपारतीर्थ, गौतमतीर्थ,.. शद्बुचूडतीर्थ, . नारदेश्वरतीर्थ,

English

He shall then call to mind a pink lotus on the jewelled floor. The lotus has eight petals and then, he shall meditate on Mukunda seated in the centre of it.

अध्याय ७९

श्लोक 17

द्विषठ्यष्टदशकलाव्याप्तानि च तथा मतः ।भूताष्टां गाक्षिपदगैर्वर्णैः प्रग्विन्न्यसेद्धृदि

dviṣaṭhyaṣṭadaśakalāvyāptāni ca tathā mataḥ / bhūtāṣṭāṃ gākṣipadagairvarṇaiḥ pragvinnyaseddhṛdi

हिन्दी अर्थ

नन्दिकेश्वरतीर्थ, वरणेश्वरतीर्थ, द्िस्कन्दादितीर्थ,

English

His limbs are illuminated by the Kaustubha jewel. His chest has the scar called Snvatsa. He is well bedecked. He is surrounded by the herds of cows. He is worshipped by the lotus* eyed ladies of Vraja.

अध्याय ७९

श्लोक 18

अथाकाशादिस्थलेषु वासुदेवादिकांस्ततः ।वासुदेवः संकर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

athākāśādisthaleṣu vāsudevādikāṃstataḥ / vāsudevaḥ saṃkarṣaṇaḥ pradyumnaścāniruddhakaḥ

हिन्दी अर्थ

पिड्नलेश्वर, ऋणमोक्षेश्वर, कपिलेश्वर, पूतिकेश्वर, जलेशय, चण्डार्क, यमतीर्थ, काल्होडीश्वर, नन्दिकेश्वर, नारायणेश्वर, कोटीश्वर, व्यासतीर्थ, प्रभासतीर्थ नागेश्वरतीर्थ, संकर्षणतीर्थ, प्रश्नयेश्वरतीर्थ, पुण्यमय

English

The intelligent devotee shall mentally conceive Mukunda as accompanied by the groups of cowherds and he is playing on the flute. After meditating thus, the learned one shall at first perform the repetition of the mantra for twenty thousand times.

अध्याय ७९

श्लोक 19

नारायणश्च क्रमशः परमेष्ठ्यादिभिर्युताः ।परमेष्ठिपुमाञ्च्छौ चविश्वनिवृत्तिसर्वकाः

nārāyaṇaśca kramaśaḥ parameṣṭhyādibhiryutāḥ / parameṣṭhipumāñcchau caviśvanivṛttisarvakāḥ

हिन्दी अर्थ

एरण्डी-सड्भमतीर्थ, सुवर्णशिलतीर्थ, करजञ्ञतीर्थ

English

To the extent of a tenth of it, he shall with great con* centration perform homa with red lotuses. Afterwards, for the purpose of realising the full efficacy of the mantra, he shall repeat it with concentration for five hundred thousand times,

अध्याय ७९

श्लोक 20

श्वेतानिलाग्न्यंबुभूमिवर्णैः प्राग्वत्प्रविन्यसेत् ।स्वबीजाद्यं कोपतत्वं नृसिंहं व्यापकेन च

śvetānilāgnyaṃbubhūmivarṇaiḥ prāgvatpravinyaset / svabījādyaṃ kopatatvaṃ nṛsiṃhaṃ vyāpakena ca

हिन्दी अर्थ

नहुषेश्वरतीर्थ, मोक्षणतीर्थ,. पञ्चगोपदतीर्थ,

English

He shall offer hayamara (oleander) flowers on the chest and on the head. Thereafter, he shall duly offer two lotuses on the head.

अध्याय ७९

श्लोक 21

प्राग्वद्विन्यस्य सर्वागे तत्त्वन्यासो ऽयमीरितः ।मकाराद्या आद्यवर्णाः सर्वे स्युश्चन्द्रभूषिताः

prāgvadvinyasya sarvāge tattvanyāso 'yamīritaḥ / makārādyā ādyavarṇāḥ sarve syuścandrabhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

अक्रूरतीर्थ, कामोदतीर्थ, शूलारोपतीर्थ, माण्डव्यतीर्थ, गोपकेश्वरतीर्थ, कपिलेश्वरतीर्थ, पिड्जललेश्वरतीर्थ,

English

Two tulasi leaves, two lotuses and Aivari (oleander) flowers and then he shall offer flowers over all the limbs.

अध्याय ७९

श्लोक 22

वासुदेवादिका ज्ञेया ङेंताः साधकसत्तमैः ।प्राणायामं ततः कृत्वा पूरकुम्भकरेचकैः

vāsudevādikā jñeyā ṅeṃtāḥ sādhakasattamaiḥ / prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā pūrakumbhakarecakaiḥ

हिन्दी अर्थ

भुगुकच्छतीर्थ, पापनाशक केदारेशतीर्थ, कलकलेश

English

Regarding the oflering of dowen, tnUst leaves etc. it is mentioned in the Gauiamfya iantra that the pair oT tiiUst leaves soaked in two kinds of sandal paste, one white and the other red, should be offered at the ket of the deity, and two oleander flowers should be offered, simtlariy, flni to the right foot with white sandal paste and second to the lefl foot with red sandal paste. The lottihould be offered on the head. See Tantratdra of iQamasJgUs,

अध्याय ७९

श्लोक 23

चतुर्भिः षड्भर्द्वाभ्यां च मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् ।केचिदाहुरिहाचार्याः प्राणायामोत्तरं पुनः

caturbhiḥ ṣaḍbhardvābhyāṃ ca mūlamantreṇa mantravit / kecidāhurihācāryāḥ prāṇāyāmottaraṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

चित्रहैवकतीर्थ, . शिखीश्वरतीर्थ, . कोटितीर्थ,

English

He shall worship on the right band side the pure, unchanging caitanya (consciousness) named Vasudeva. Simi* larly, on the left hand side he shall worship Rukmii who is red and endowed with the attribute of rajas and is eternal one.

अध्याय ७९

श्लोक 24

पीठन्यासं विधायाथ न्यासानन्यान्समाचरेत् ।दशतत्त्वादि विन्यस्य वक्ष्यमाणविधानतः

pīṭhanyāsaṃ vidhāyātha nyāsānanyānsamācaret / daśatattvādi vinyasya vakṣyamāṇavidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

कपालेशतीर्थ, श्रृड्रैरण्डीतीर्थ, कोटितीर्थ और लोटलेशतीर्थ आदिका वर्णन है। इसके बाद फलस्तुति कही गयी है। तदनन्तर कृमिजज्भलमाहात्म्यके प्रसड़में रोहिताश्वकी कथा,

English

They are Mandara, Santanaka, Pkrijata, Kalpadruina and Haricandana.

अध्याय ७९

श्लोक 25

मूर्तिपञ्जरनामानं पूर्वोक्तं विन्यसेद्बुधः ।सर्वाङ्गे व्यापकं कृत्वा किरीटमनुना सुधीः

mūrtipañjaranāmānaṃ pūrvoktaṃ vinyasedbudhaḥ / sarvāṅge vyāpakaṃ kṛtvā kirīṭamanunā sudhīḥ

हिन्दी अर्थ

धुन्धुमारका उपाख्यान, उसके वधका उपाय, धुन्धु-वध, चित्रवहका उद्धव, उसकी महिमा, चण्डीशका प्रभाव, रतीश्वर, केदारेश्वर, लक्षतीर्थ, विष्णुपदी तीर्थ, मुखारतीर्थ, च्यवनान्धतीर्थ

English

After worshipping them in the middle and in the quarters he shall worship Indra and others outside. After wor* shipping their weapons also one shall worship the eight names of KrsQa.

अध्याय ७९

श्लोक 26

ततस्तारपुटं मन्त्रं व्यापय्य करयोस्त्रिशः ।पञ्चाङ्गुलीषु करयोः पञ्चाङ्गं विन्यसेत्ततः

tatastārapuṭaṃ mantraṃ vyāpayya karayostriśaḥ / pañcāṅgulīṣu karayoḥ pañcāṅgaṃ vinyasettataḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मसरोवर, चक्रतीर्थ, ललितोपाख्यान, बहुगोमुखतीर्थ रुद्रावर्तीर्थ, मार्कण्डेयतीर्थ, पापनाशकतीर्थ श्रवणेशतीर्थ, . शुद्धपटतीर्थ, देवान्धुप्रेततीर्थ

English

The worship has to be performed by the learned men in order to cross the ocean of worldly existence and to attain all cherished desires. One who has achieved success by means of worshipping etc. shall become compMirablc to Vaijravapa (Yama).

अध्याय ७९

श्लोक 27

त्रिशो मूलेन मूर्द्धादिपादान्तं व्यापकं न्यसेत् ।सकृद्व्यापय्य तारेण मन्त्रन्यासं ततश्चरेत्

triśo mūlena mūrddhādipādāntaṃ vyāpakaṃ nyaset / sakṛdvyāpayya tāreṇa mantranyāsaṃ tataścaret

हिन्दी अर्थ

जिह्दोदतीर्थका प्राकट्य, शिवोद्धेदतीर्थ और फल- श्रुति--इन विषयोंका वर्णन है। यह सब ' अवन्ती- खण्ड 'का वर्णन किया गया है, जो श्रोताओंके पापका नाश करनेवाला है।

English

One shall meditate thus and worship Krsna as before. The excellent devotee of Visnu shall offer food offering of baked pie, milk-pudding, cooked rice etc.

अध्याय ७९

श्लोक 28

शिरोललाटे भ्रूमध्ये कर्णयोश्चक्षुषोस्तथा ।घ्राणयोर्वदने कण्ठे हृदि नाभौ तथा पुनः

śirolalāṭe bhrūmadhye karṇayoścakṣuṣostathā / ghrāṇayorvadane kaṇṭhe hṛdi nābhau tathā punaḥ

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर 'नागरखण्ड 'का परिचय दिया जाता है। इसमें लिड्रोत्पत्तिका वर्णन, हरिश्रन्द्रकी शुभ कथा, विश्वामित्रका माहात्म्य, त्रिशंकुका स्वर्गलोकमें गमन, हाटकेश्वर-माहात्म्यके प्रसड्में

English

Afler performing homa for hundred and eight times with milk and cooked rice soaked in ghee he shall offer oblation in the fire and offer ball to the respective directions. Then he shall give water for the icamana rite.

अध्याय ७९

श्लोक 29

कट्यां लिङ्गे जानुनोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् ।हृदन्तान्मन्त्रवर्णांश्च ततो मूर्ध्नि ध्रुवं न्यसेत्

kaṭyāṃ liṅge jānunośca pādayorvinyasetkramāt / hṛdantānmantravarṇāṃśca tato mūrdhni dhruvaṃ nyaset

हिन्दी अर्थ

वृत्रासुरका वध, नागबिल, शद्भुतीर्थ, अचलेश्वरका वर्णन, चमत्कारपुरकी चमत्कारपूर्ण कथा, गयशीर्षतीर्थ, बालशतीर्थ, बालमण्डतीर्थ, मृगतीर्थ, विष्णुपाद, गोकर्ण, युगरूप, समाश्रय तथा सिद्धेश्वरतीर्थ,

English

Regarding the third puja there are alternative timings. Some scholah say that it may be either in the evening or at night.

अध्याय ७९

श्लोक 30

पुनर्नयनयोरास्ये हृदि गुह्ये च पादयोः ।विन्यसेद्धृदयान्तानि मनोः पञ्चपदानि च

punarnayanayorāsye hṛdi guhye ca pādayoḥ / vinyaseddhṛdayāntāni manoḥ pañcapadāni ca

हिन्दी अर्थ

सोमनाथतीर्थ, . दुर्गातीर्थ, आनर्तकेश्वरतीर्थ, जमदगिनिवधकी कथा, परशुरामद्वारा क्षत्रियोंके संहारका कथानक, रामहद, नागपुरतीर्थ, षड्लिज्जञतीर्थ, यज्ञभूतीर्थ, मुण्डीरादितीर्थ, ..त्रिकार्कतीर्थ,

English

The repeater of the mantra shall think of water as milk with candied sugar and perform tarpana rite. Concei¬ ving Puruiottama mentally he shall repeat the mantra hundred and eight times.

अध्याय ७९

श्लोक 31

भूयो मुन्यादिकं न्यस्य पञ्चाङ्गं पूर्ववन्न्यसेत् ।अथ वक्ष्ये महागुह्यं सर्वन्यासोत्तमोत्तमम्

bhūyo munyādikaṃ nyasya pañcāṅgaṃ pūrvavannyaset / atha vakṣye mahāguhyaṃ sarvanyāsottamottamam

हिन्दी अर्थ

बालखिल्यतीर्थ, गरुड़तीर्थ, लक्ष्मीजीका शाप,

English

At midday the intelligent devotee shall perform homa in all rituals or after performing the riles beginning with asana (oiTering of seat) to the ending ofarghya he should eulogise and then bow down.

अध्याय ७९

श्लोक 32

यस्य विज्ञानमात्रेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः ।अणिमाद्यष्टसिद्धीनामीश्वरः स्यान्न संशयः

yasya vijñānamātreṇa jīvanmukto bhavennaraḥ / aṇimādyaṣṭasiddhīnāmīśvaraḥ syānna saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्रितीर्थ, ब्रह्मकुण्ड, गोमुखतीर्थ, लोहयष्टितीर्थ, अजापालेश्वरीदेवी, शनैश्वरतीर्थ, राजवापी, रामेश्वर,

English

He who worships Vudeva thus everyday shall attain all desires and in the end shall reach the ultimate goal.

अध्याय ७९

श्लोक 33

यस्याराधनतो मन्त्री कृष्णसंनिध्यतां व्रजेत् ।ताराद्याभिर्व्याहृतिभिः संपुटं विन्यसेन्मनुम्

yasyārādhanato mantrī kṛṣṇasaṃnidhyatāṃ vrajet / tārādyābhirvyāhṛtibhiḥ saṃpuṭaṃ vinyasenmanum

हिन्दी अर्थ

अड़सठ तीथ्थोंके नाम, दमयन्तीपुत्र त्रिजातकी कथा, रेवती अम्बाकी स्थापना, भक्तिकातीर्थका अआविर्भाव, क्षेमड्डरीदेवी, केदारक्षेत्रका प्रादुर्भाव, शुक्लतीर्थ, मुखारकतीर्थ, सत्यसन्ध्येश्वका आख्यान,

English

A thick cylindrical smooth peg with the length of the span of the thumb and the little finger in height, is fixed on the ground. The players (of Rasa sport) keep their feet pressed against it and hold the hands of one another. They then whirl about. This is called Rasagoflhl (the sport).

अध्याय ७९

श्लोक 34

मन्त्रेण पुटितांश्चापि प्रणवाद्यांस्ततो न्यसेत् ।गायत्र्या पुटुतं मन्त्रं विन्यसेन्मातृकास्थले

mantreṇa puṭitāṃścāpi praṇavādyāṃstato nyaset / gāyatryā puṭutaṃ mantraṃ vinyasenmātṛkāsthale

हिन्दी अर्थ

कर्णोत्पलाकी कथा, अटेश्वरतीर्थ, याज्ञवल्क्यतीर्थ, भौरीगणेशतीर्थ,. वास्तुपदतीर्थका आख्यान,

English

After eulogising, bowing down and praying he shall conclude the remaining portion of worship. One who worships Kr$na thus shall attain prosperity.

अध्याय ७९

श्लोक 35

मन्त्रेण पुटितां तां च गायत्रीं विन्यसेत्क्रमात् ।मातृकापुटितं मूलं विन्यसेत्साधकोत्तमः

mantreṇa puṭitāṃ tāṃ ca gāyatrīṃ vinyasetkramāt / mātṛkāpuṭitaṃ mūlaṃ vinyasetsādhakottamaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मराजकी कथा, मिष्टान्न देवेश्वका आख्यान, लीन गणपतिका आविर्भाव, जावालिचरित, मकरेशकी कथा, कालेधरी और अन्धकका आख्यान,

English

When the mantra will be fruitful by means of worship etc., the devotee shall achieve his desires. The intelligent devotee shall perform worship three times of the day of tyentyeight times.

अध्याय ७९

श्लोक 36

मूलेन पुटितां चैव मातृकां विन्यसेत्क्रमात् ।तृचं न मातृकावर्णान्पूर्वं तत्तत्स्थले सुधीः

mūlena puṭitāṃ caiva mātṛkāṃ vinyasetkramāt / tṛcaṃ na mātṛkāvarṇānpūrvaṃ tattatsthale sudhīḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंकी उत्पत्तिका कथन, भार्गवचरित,

English

He shall propitiate the attending deities (of the lord) by apportioning time unto them, in the morning with curds and jaggery dissolved therein and in the midday with milk.

अध्याय ७९

श्लोक 37

विन्यसेन्न्यासषट्कं च षोढा न्यासो ऽयमीरितः ।अनेन न्यासवर्येण साक्षात्कृष्णसमो भवेत्

vinyasennyāsaṣaṭkaṃ ca ṣoḍhā nyāso 'yamīritaḥ / anena nyāsavaryeṇa sākṣātkṛṣṇasamo bhavet

हिन्दी अर्थ

कंसारीश्वरतीर्थ, पिण्डकतीर्थ, ब्रह्माका यज्ञानुष्ठान, सावित्रीकी कथा, रेबतका आख्यान, भर्तयज्ञका वृत्तान्त, मुख्य ती्थोका निरीक्षण, कुरुक्षेत्र, हाटकेश्वरक्षेत और प्रभासक्षेत्र--इन तीनों क्षेत्रोंका वर्णन, पुष्करारण्य,

English

At the end of the mantras and names used in the accusative case he shall use the word Tarpaymi (I propitiate). Then he shall conclude the remaining portion of the ritual.

अध्याय ७९

श्लोक 38

न्यासेन पुटितं दृष्ट्वा सिद्धगन्धर्वकिन्नराः ।देवा अपि नमन्त्येनं किंपुनर्मानवा भुवि

nyāsena puṭitaṃ dṛṣṭvā siddhagandharvakinnarāḥ / devā api namantyenaṃ kiṃpunarmānavā bhuvi

हिन्दी अर्थ

नैमिषारण्य तथा धर्मारण्य--इन तीन अरण्योंका वर्णन, वाराणसी, द्वारका तथा अवन्ती-इन तीन पुरियोंका वर्णन, व॒न्दावन, खाण्डबवन और अद्देतवन--इन तीन वनोंका उल्लेख, कल्पग्राम,

English

After sprinkling oneself with the sacred waters of the deity he shall drink the same. After the ritualistic dismissal of the deity when he has been propitiated, the devotee shall identify himself with him and repeat the mantra.

अध्याय ७९

श्लोक 39

सुदर्शनस्य मन्त्रेण कुर्याद्दिग्बन्धनं ततः ।देवं ध्यायन्स्वहृदये सर्वाभीष्टप्रदायकम्

sudarśanasya mantreṇa kuryāddigbandhanaṃ tataḥ / devaṃ dhyāyansvahṛdaye sarvābhīṣṭapradāyakam

हिन्दी अर्थ

शालग्राम तथा नन्दिग्राम--इन तीन उत्तम ग्रामोंका

English

Now the materials of worship, for Kamya (occa¬ sional) rites and tarpaa rites arc mentioned. One shall resort to them after adopting one of the methods mentioned.

अध्याय ७९

श्लोक 40

उत्फुल्लकुसुमव्रातनम्रशाखैर्वरद्रुमैः ।सस्मेयमञ्जरीवृन्दवल्लरीवेष्टितैः शुभैः

utphullakusumavrātanamraśākhairvaradrumaiḥ / sasmeyamañjarīvṛndavallarīveṣṭitaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

इन तीन तीर्थोंका निरूपण, श्रीशैल, अर्बुदगिरि तथा रैवतगिरि--इन तीन पर्वतोंका वर्णन, गड्ा, नर्मदा और सरस्वती--इन तीन नदियोंका नाम- उच्चारण, इनमेंसे एक-एकका कीर्तन साढ़े तीन

English

The excellent devotee of Viinu who performs the rite of tarpana (offering of water) for hundred and eight times thus shall get the benefit mentioned before.

अध्याय ७९

श्लोक 41

गलत्परागधूलिभिः सुरभीकृतदिङ्मुखः ।स्मरेच्छिशिरितं वृन्दावनं मन्त्रीसमाहितः

galatparāgadhūlibhiḥ surabhīkṛtadiṅmukhaḥ / smarecchiśiritaṃ vṛndāvanaṃ mantrīsamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

करोड़ तीर्थोका फल देनेवाला है--इत्यादि विषयोंका प्रतिपादन किया गया है। कूपिकातीर्थ, शद्डतीर्थ, चामरतीर्थ और बालमण्डनतीर्थ--इन चारोंका उच्चारण, हाटकेश्वरक्षेत्रका फल देनेवाला है। इन

English

The intelligent devotee shall recollect Kttawho has climbed on the nipa tree after gathering together the garments of the cowherd lasses. He shall perform thousand japas at night. He shall do so for ten days.

अध्याय ७९

श्लोक 42

उन्मीलन्नवकञ्जालिविगलन्मधुसंचयैः ।लुब्धान्तः करणैर्गुञ्जद्द्विरेफपटलैः शुभम्

unmīlannavakañjālivigalanmadhusaṃcayaiḥ / lubdhāntaḥ karaṇairguñjaddvirephapaṭalaiḥ śubham

हिन्दी अर्थ

सब तीर्थोके वर्णनके पश्चात् साम्बादित्यकी महिमा, श्राद्धौकल्पका निरूपण, युधिष्ठिर-भीष्म-संवाद, अन्धक (अन्धकारपूर्ण नरक), जलशायीका माहात्म्य, चातुर्मास्य-त्रत, अशून्यशयनत्रत, मड्डणेशकी महिमा,

English

The aspirant may be able to attract even Urvaii forcibly. Of what avail is much talk?'This mantra makes everyone subservient.

अध्याय ७९

श्लोक 43

मरालपरभृत्कीरकपोतनिकरैर्मुहुः ।मुखरीकृतमानृत्यन्मायूरकुलमञ्जुलम्

marālaparabhṛtkīrakapotanikarairmuhuḥ / mukharīkṛtamānṛtyanmāyūrakulamañjulam

हिन्दी अर्थ

शिवरात्रिका माहात्म्य, तुलापुरुषदान, पृथ्वीदान, बालकेश्वर, कपालमोचनेश्वर, पापपिण्ड, साप्तलिड्र, युगमान आदिका वर्णन, निम्बेश्वर और शाकम्भरीकी कथा, ग्यारह रुद्रोंके प्राकट्यका वर्णन, दानमाहात्म्य

English

I shall, henceforth, reveal a great secret. This is the bestower of salvation unto all people. One shall meditate on the lord, the son of Devaki, in one's own lotus-like heart.

अध्याय ७९

श्लोक 44

कालिन्द्या लोलकल्लोलविप्रुषैर्मन्दवाहिभिः ।उन्निद्रांबुरुहव्रातरजोभिर्धूसरैः शिवैः

kālindyā lolakallolavipruṣairmandavāhibhiḥ / unnidrāṃburuhavrātarajobhirdhūsaraiḥ śivaiḥ

हिन्दी अर्थ

तथा द्वादशादित्यका कीर्तन--इन सब विषयोंका प्रतिपादन किया गया है। इस प्रकार यह 'नागर- खण्ड' कहा गया ।

English

(Verse for meditation) I solute the yellow-robed Mur&rj, whose complexion is as white as the glorious Kunda (jasmine) flower or the moon, whose eyes resemble the lotus, who bears in his lotus-like hands the conch, the discus, the iron club and the lotus, who is refulgent due to the elegant garland of wild lily flowers, who is comprehensible only to the leading sages, who is charming with divine ornaments, who is refulgent due to the garland, who is comprehensible to eminent sages, who is shining with the drops of ear-rings, who has divine unguents and lustre and who dispels all fears.

अध्याय ७९

श्लोक 45

प्रदीपित स्मरैर्गोष्ठसुंदरीमृदुवाससाम् ।विलोलनपरैः संसेवितं वा तैर्निरन्तरम्

pradīpita smarairgoṣṭhasuṃdarīmṛduvāsasām / vilolanaparaiḥ saṃsevitaṃ vā tairnirantaram

हिन्दी अर्थ

अब 'प्रभासखण्ड 'का वर्णन किया जाता है, जिसमें सोमनाथ, विश्वनाथ, महान् पुण्यप्रद अर्कस्थल तथा सिद्धेश्र आदिका आख्यान पृथक्-पृथक् कहा गया है। तत्पश्चात् अग्नितीर्थ, कपदीश्वर

English

After meditating thus on Purusa, the primordial deity, who is manifestly seated in the lotuslike heart, who resembles the thick magnanimous colour of cloud, and who resembles molten gold, he shall repeat the mantra one million two hundred thousand times. One of the two mantras should be placed between the two 'om\ With that he shall perform twelve thousand homas with the twigs from milk-exuding trees as mentioned before alongwith honey, ghee and sugar or milk- pudding.

अध्याय ७९

श्लोक 46

स्मरेत्तदन्ते गीर्वाणभूरुहं सुमनोहरम् ।तदधः स्वर्णवेद्यां च रत्नपीठमनुत्तमम्

smarettadante gīrvāṇabhūruhaṃ sumanoharam / tadadhaḥ svarṇavedyāṃ ca ratnapīṭhamanuttamam

हिन्दी अर्थ

उत्तम गतिदायक केदारेश्वर, भीमेश्वर, भेरवेश्वर, चण्डीश्वर, भास्करेश्वर, चन्द्रेध्वर, मज्जलेशर, बुधेश्वर, बृहस्पती श्वर, शुक्रेथ्वर, शनैश्वरेश्वर, राह्ी धर, केत्वीश्वर आदि शिवविग्रहोंका वर्णन है। तत्पश्चात् सिद्धेध्वर

English

After worshipping in accordance with the injun¬ ctions mentioned in the case of the rite in the evening and alter performing homa in the aforesaid manner, the repeater of the mantras shall concentrate his mind on him alone.

अध्याय ७९

श्लोक 47

रत्नकुट्टिमपीठे ऽस्मिन्नरुणं कमलं स्मरेत् ।अष्टपत्रं च तन्मध्ये मुकुन्दं संस्मरेत्स्थितम्

ratnakuṭṭimapīṭhe 'sminnaruṇaṃ kamalaṃ smaret / aṣṭapatraṃ ca tanmadhye mukundaṃ saṃsmaretsthitam

हिन्दी अर्थ

आदि अन्य पाँच रुद्रोंकी स्थितिका वर्णन किया गया है। वरारोहा, अजापाला, मड्गला, ललितेश्वरी, लक्ष्मीश्वर, बाडवेश्वर, उर्वीश्वर, कामेश्वर, गौरी श्वर, वरुणेश्वर, दुर्वासेथ्वर, गणेश्वर, कुमारेश्वर, चण्डकल्प,

English

He who worps the son of a cowherd cootmuously

अध्याय ७९

श्लोक 48

फुल्लेन्दीवरकान्तं च केकिबर्हावतंसकम् ।पीतांशुकं चन्द्रमुखं सरसीरुहनेत्रकम्

phullendīvarakāntaṃ ca kekibarhāvataṃsakam / pītāṃśukaṃ candramukhaṃ sarasīruhanetrakam

हिन्दी अर्थ

शकुलीश्वर, कोटीश्वर तथा बालरूपधारी ब्रह्मा आदिकी उत्तम कथा है। तत्पश्चात् नरकेश्वर,

English

(One shall draw a diagram) two interlaced triangles (analapuraputa) and write Klim in the pericarp (i.e. inside the eight-petalled lotus), in comers and outside of it alungwith the name of the person (for whose benefit it is intended). The six syllables arc written twice, in the filaments in the gaps of which irlm and hrim are written, then the mantra consists of eighteen syllables. Or in the aUemative the ten letters of the mantra are written separately in the petals of the lotus.

अध्याय ७९

श्लोक 49

कौस्तुभोद्भासिताङ्गं च श्रीवत्सांकं सुभूषितम् ।व्रजस्त्रीनेत्रकमलाभ्यर्चितं गोगणावृतम्

kaustubhodbhāsitāṅgaṃ ca śrīvatsāṃkaṃ subhūṣitam / vrajastrīnetrakamalābhyarcitaṃ gogaṇāvṛtam

हिन्दी अर्थ

कोटिमेधकी श्रेष्ठ कथा है। दुर्वासादित्य, घटस्थान, हिरण्यासड्रम, नागरादित्य, श्रीकृष्ण, संकर्षण, समुद्र, कुमारी, क्षेत्रपाल, ब्रह्मेध्वर, पिड्जलासड्रमेश्वर,

English

Thus the Gopala yantra which bestows all riches has been recounted. With a gold needle it is written on a tablet made of gold and made into a roll. It is written with yellow pigment obtained from cows.

अध्याय ७९

श्लोक 50

गोपवृन्दयुतं वंशीं वादयन्तं स्मरेत्सुधीः ।एवं ध्यात्वा जपेदादावयुतद्वितयं बुधः

gopavṛndayutaṃ vaṃśīṃ vādayantaṃ smaretsudhīḥ / evaṃ dhyātvā japedādāvayutadvitayaṃ budhaḥ

हिन्दी अर्थ

सोमपान, पर्णादित्य और न्यट्टुमतीकी भी अद्भुत कथाका उल्लेख है। तदनन्तर बाराहस्वामीका

English

Smara (Klim), Cakri (k) attached with trivikrama (r) then snaya and ends with hft (namab) (the combination gives the mantra—klim KnrMtya naroah). The *mantra consisting of six syllables' is the bestower of all siddhis.

अध्याय ७९

श्लोक 51

जुहुयादरुणांभोजैस्तद्दशांशं समाहितः ।जपेत्पश्चान्मन्त्रसिद्ध्यै भूतलक्षं समाहितः

juhuyādaruṇāṃbhojaistaddaśāṃśaṃ samāhitaḥ / japetpaścānmantrasiddhyai bhūtalakṣaṃ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

और गड्डेशकी कथा है। फिर चमसोद्धेदेश्वर, विदुरेश्वर, त्रिलोकेश्वर, मड्डूणेश्वर, त्रैपुरेश्वर तथा षण्डतीर्थजी कथा है। फिर सूर्यप्राची, त्रीक्षण और उमानाथकी कथा है। पृथिव्युद्धार, शुलस्थल,

English

Ugrab (ha), Samti (I), indu (,) adorned with vahai (ra) gives the mayabija (hrlm), similarly, Govinda (sa) adorned with vahni and candra is said to be the Sriblja (Srim).

अध्याय ७९

श्लोक 52

अरुणैः कमलैहुत्वा सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् ।पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः

aruṇaiḥ kamalaihutvā sarvasiddhīśvaro bhavet / pūrvokte vaiṣṇave pīṭhe mūrtiṃ saṃkalpya mūlataḥ

हिन्दी अर्थ

च्यवनादित्य और च्यवनेश्वरका वृत्तान्त है। उसके

English

The six syllabled mantra of ATr/tia runs thus: Klim The

अध्याय ७९

श्लोक 53

तस्यामावाह्य चाभ्यर्चेद्गोपीजनमनोहरम् ।मुखे वेणुं समभ्यर्च्य वनमालां च कौस्तुभम्

tasyāmāvāhya cābhyarcedgopījanamanoharam / mukhe veṇuṃ samabhyarcya vanamālāṃ ca kaustubham

हिन्दी अर्थ

ऋषितोयाकी पुण्यमयी कथा एवं श्रगालेश्वरका माहात्म्यकीर्तन है। फिर नारदादित्यकी कथा, नारायणके स्वरूपका निरूपण, तप्तकुण्डकी महिमा तथा मूलचण्डीश्वरका वर्णन है। चतुर्मुख गणेश

English

The atcellent devotee of Vifpu after perform-

अध्याय ७९

श्लोक 54

श्रीवत्सं च हृदि प्रार्च्य ततः पुष्पाञ्जलिं क्षिपेत् ।ततः श्वेतां च तुलसीं शुक्लचन्दनपङ्किलाम्

śrīvatsaṃ ca hṛdi prārcya tataḥ puṣpāñjaliṃ kṣipet / tataḥ śvetāṃ ca tulasīṃ śuklacandanapaṅkilām

हिन्दी अर्थ

और कलम्बेश्वरकी कथा, गोपालस्वामी, बकुलस्वामी और मरुदृणकी भी कथा है। तत्पश्चात् क्षेमादित्य, उन्नतविषध्नेश, तलस्वामी, कालमेध, रुक्मिणी, दुर्वासिश्वर, भद्रेश्वर, शद्धावर्त, मोक्षतीर्थ, गोष्पदतीर्थ,

English

He who causes this diagram to be inscribed in a tablet of gold or some other metal, has it consecrated and wears it, is worshipped even by the gods.

अध्याय ७९

श्लोक 55

रक्तां च तुलसीं रक्तञ्चदनाक्तां क्रसात्सुधीः ।अर्पयेद्दक्षिणे जद्वयमश्वारियुग्मकम्

raktāṃ ca tulasīṃ raktañcadanāktāṃ krasātsudhīḥ / arpayeddakṣiṇe jadvayamaśvāriyugmakam

हिन्दी अर्थ

अच्युतगृह, जालेश्वर, 3कारेश्वर, चण्डीश्वर,

English

The m ulitrruintra runs ihuj i /iamah Kdmadtvaya sarvojaruipriyfya

अध्याय ७९

श्लोक 56

हयमारद्वयेनैव हृदि मूर्ध्नि तथा पुनः ।पद्मद्वयं च विधिवत्ततः शीर्षे समर्पयेत्

hayamāradvayenaiva hṛdi mūrdhni tathā punaḥ / padmadvayaṃ ca vidhivattataḥ śīrṣe samarpayet

हिन्दी अर्थ

कथा है। कपिलेश्रर और जरदृव शिवकी भी विचित्र कथाका उल्लेख है। नलेश्वर, कर्कोटकेश्वर, हाटकेश्वर, नारदेश्वर, यन्त्रभूषा, दुर्गकूट और गणेशकी कथाका भी उल्लेख है। सुपर्णभैरवी

English

The Kdmoidyart runt thus: Kdmadnfya viimah FufpMfdya dkimahii Utnna*nagal}

अध्याय ७९

श्लोक 57

तुलसीद्वयमंभोजद्वयमश्वारियुग्मकम् ।ततः सर्वाणि पुष्पाणि सर्वाङ्गेषु समर्पयेत्

tulasīdvayamaṃbhojadvayamaśvāriyugmakam / tataḥ sarvāṇi puṣpāṇi sarvāṅgeṣu samarpayet

हिन्दी अर्थ

और एलाभैरवी तथा भल्लतीर्थकी भी महिमा है। तत्पश्चात् कर्दमालतीर्थ और गुप्त सोमनाथका वर्णन है। इसके बाद बहुस्वर्णेध्वर, श्रज्जेश्वर, कोटीश्वर, मार्कण्डेश्वर, कोटीश तथा दामोदरगृहकी

English

Then makii an offerings of divine nature he shall eulogise and bow down to Kesava and thereafter, ritualisticaily, dismiss him alongwithhis attending deities in his heart.

अध्याय ७९

श्लोक 58

दक्षिणे वासुदेवाख्यं स्वच्छं चैतन्यमव्ययम् ।वामे च रुक्मिणीं तदून्नित्यां रक्तां रजोगुणाम्

dakṣiṇe vāsudevākhyaṃ svacchaṃ caitanyamavyayam / vāme ca rukmiṇīṃ tadūnnityāṃ raktāṃ rajoguṇām

हिन्दी अर्थ

माहात्म्य-कथा है। तदनन्तर स्वर्णरेखा, त्रह्मकुण्ड,

English

After offerii one's own self to him and worshipping one's own self, the intelligent devotee shall identify himself with

अध्याय ७९

श्लोक 59

एवं संपूज्य गोपालं कुर्यादावरणार्चनम् ।यजेद्दामसुदामौ च वसुदामं च किङ्किणीम्

evaṃ saṃpūjya gopālaṃ kuryādāvaraṇārcanam / yajeddāmasudāmau ca vasudāmaṃ ca kiṅkiṇīm

हिन्दी अर्थ

वस्त्रापथक्षेत्रमें कहे गये हैं। तत्पश्चात् दुर्गाभल्‍लेश,

English

The seven coveruigs i.e. deities who encircle the principal one are seven in number. Theyaie called Jncrdtux. They are here (1} ScaAge, (2) Vasufwt, ScfHkarfaa Pramna and Aturwidha, (3) SAiUu Sr{, Sarasoati, Rati (4) RukmiS etc. (5) Sixteen thousand beloved ladies of the lord, (6) The treasures (a*) and (7) Bight I Mapila s,

अध्याय ७९

श्लोक 60

पूर्वाद्याशासु दामाद्या ङेंनमोन्तध्रुवादिकाः ।अग्निनैरृतिवाय्वीशकोणेषु हृदयादिकान्

pūrvādyāśāsu dāmādyā ṅeṃnamontadhruvādikāḥ / agninairṛtivāyvīśakoṇeṣu hṛdayādikān

हिन्दी अर्थ

वसिष्टाश्रम, भद्रकर्ण, त्रिनेत्र, केदार, तीर्थागमन, कोटीश्वर, रूपतीर्थ और दृषीकेश--ये अद्भुत माहात्म्यकथाएँ हैं। इसके बाद सिद्धेश्वर, शुक्रे वर, मणिकर्णीश्वर, पज्चतीर्थ, यमतीर्थ और वाराहीतीर्थ

English

With great concentration one shall perform a hundred thousand homa with red lotuses smeared with tnmadhu. When compared with his glory and prosperity the lordship of Indra certainly becomes insignificant as a small blade of grass.

अध्याय ७९

श्लोक 61

दिक्ष्वस्त्राणि समभ्यर्च्य पत्रेषु महिषीर्यजेत् ।रुक्मिणी सत्यभामा च नाग्नजित्यभिधा पुनः

dikṣvastrāṇi samabhyarcya patreṣu mahiṣīryajet / rukmiṇī satyabhāmā ca nāgnajityabhidhā punaḥ

हिन्दी अर्थ

आदिके माहात्म्यका वर्णन है। फिर चन्द्रप्रभास, पिण्डोदक, श्रीमाता, शुक्लतीर्थ, कात्यायनीदेवी,

English

Smrti (g) associated with sadya (o), lohita (p) with aki (I), janavallabha (beloved of the people), Vayu (ya), agnipriya (svaha). This is said to be the ten-syllabled mantra.

अध्याय ७९

श्लोक 62

सुविन्दा मित्रविन्दा च लक्ष्मणा चर्क्षजा ततः ।सुशीला च लसद्रम्यचित्रितांबरभूषणा

suvindā mitravindā ca lakṣmaṇā carkṣajā tataḥ / suśīlā ca lasadramyacitritāṃbarabhūṣaṇā

हिन्दी अर्थ

कपिलाग्रितीर्थ तथा रक्तानुबन्ध आदि माहात्म्यकथाका उल्लेख है। तदनन्तर गणेशतीर्थ, पार्थेश्वरतीर्थ और उज्ज्वलतीर्थकी यात्रामें चण्डीस्थान, नागोद्धव, शिवकुण्ड, महेशतीर्थ तथा कामेश्वरका माहात्म्यवर्णन

English

The mantra runs thui: sMd.

अध्याय ७९

श्लोक 63

ततो यजेद्दलाग्रेषु वसुदेवञ्च देवकीम् ।नन्दगोपं यशोदां च बलभद्रं सुभद्रिकाम्

tato yajeddalāgreṣu vasudevañca devakīm / nandagopaṃ yaśodāṃ ca balabhadraṃ subhadrikām

हिन्दी अर्थ

और मार्कण्डेयजीकी उत्पत्तिकथा है। फिर उद्दालकेश और सिद्धेशके समीपवर्ती तीर्थोंकी पृथक्-पृथक् कथाएँ हैं। इसके बाद श्रीदेवमाताकी उत्पत्ति, व्यास और गौतमतीर्थकी कथा, कुलसन्तारतीर्थका

English

There are five cakras: a cakra, vi cakra then su cakra« trailokyaraknacakra and the asurantakacakra (the cakra that destroys demons).

अध्याय ७९

श्लोक 64

गोपानूगोपीश्च गोविन्दविलीनमतिलोचनान् ।ज्ञानमुद्राभयकरौ पितरौ पीतपाण्डुरौ

gopānūgopīśca govindavilīnamatilocanān / jñānamudrābhayakarau pitarau pītapāṇḍurau

हिन्दी अर्थ

माहात्म्य तथा रामतीर्थ एवं कोटितीर्थकी महिमा है। चन्द्रोद्धेदतीर्थ, ईशानतीर्थ और त्रह्मस्थानकी उत्पत्तिका अद्भुत माहात्म्य तथा त्रिपुष्कर, रुद्रहद और गुहेश्वरकी शुभ कथा है। तत्पथ्चात् अविमुक्तकी

English

The procedure of the njdsa rite |s to be performed in the following way: At first the devotee should fix the mon/ra prefixed atnd suffixed with m

अध्याय ७९

श्लोक 65

दिव्यमाल्यांबरालेपभूषणे मातरौ पुनः ।धारयन्त्यौ चरुं चैव पायसीं पूर्णपात्रिकाम्

divyamālyāṃbarālepabhūṣaṇe mātarau punaḥ / dhārayantyau caruṃ caiva pāyasīṃ pūrṇapātrikām

हिन्दी अर्थ

महिमा, उमामहेश्वरका माहात्म्य, महौजाका प्रभाव और जम्बूतीर्थका महत्त्व कहा गया है। गद्भाधर और मिश्रककी कथा एवं फलस्तुतिका भी ब्र्णन

English

The text dificn from the Gaaiamfpa Tantra which defines Sthiti at 4takppd adguapend odmd kamikdntd stkiiift. le. it begins with the thumb of the rigHthand and ends with the little finger of the left.

अध्याय ७९

श्लोक 66

अरुणश्यामले हारमणिकुं डलमण्डिते ।बलः शङ्खेन्दुधवलो मुशलं लाङ्गलं दधत्

aruṇaśyāmale hāramaṇikuṃ ḍalamaṇḍite / balaḥ śaṅkhendudhavalo muśalaṃ lāṅgalaṃ dadhat

हिन्दी अर्थ

आशापुरनिवासी विज्लेश और कलाकुण्डकी अद्भुत है। तदनन्तर द्वारकामादात्म्यके प्रसज़में चन्द्रशर्माकी

English

He shall fix the ten categories according to Samhara and SrHi (ascending and descending orders). The syllables of the mantra shall end with nama and join with paraya to the character of the tattva.*

अध्याय ७९

श्लोक 67

हालालोलो नीलवासा हलवानेककुण्डलः ।कला या श्यामला भद्रा सुभद्रा भद्रभूषणा

hālālolo nīlavāsā halavānekakuṇḍalaḥ / kalā yā śyāmalā bhadrā subhadrā bhadrabhūṣaṇā

हिन्दी अर्थ

कथा है। जागरण और पूजन आदिका आख्यान, एकादशीब्रतकी महिमा, महाद्वादशीका आख्यान, प्रह्दाद और ऋषियोंका समागम, दुर्वासाका उपाख्यान, यात्राकी प्रारम्भिक विधि, गोमतीकी उत्पत्तिकथा,

English

The nyasa named Vibhuti PaAjara shall be performed for attaining the desired object. If the mantra is repeated ten times it is conducive to the nearness ofKrsna.

अध्याय ७९

श्लोक 68

वराभययुता पीतवसना रूढयौवना ।वेणुवीणाहेमयष्टिशङ्खशृङ्गादिपाणयः

varābhayayutā pītavasanā rūḍhayauvanā / veṇuvīṇāhemayaṣṭiśaṅkhaśṛṅgādipāṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

उसमें स्नान आदिका फल, चक्रतीर्थका माहात्म्य, गोमतीसागर-सड़म, सनकादि कुण्डका आख्यान, नृगतीर्थकी कथा, गोप्रचारकी पुण्यमयी कथा, गोपियोंका द्वारकामें आगमन, गोपीसरोवरका आख्यान,

English

Thb njtdsa to be performed in the different locations of the limba with the syllables or the mulamantra ten times. The first syllable of the jnantra is fixed in the ddhdra and the last syllable ends in Srmt, This is the first fixation. The second bins with the head (verse 236) and ends in Kafdla and so on.

अध्याय ७९

श्लोक 69

गोपा गोप्यश्च विविधप्राभृतान्नकरांबुजाः ।मन्दारदींश्च तद्बाह्ये पूजयेत्कल्पपादपान्

gopā gopyaśca vividhaprābhṛtānnakarāṃbujāḥ / mandāradīṃśca tadbāhye pūjayetkalpapādapān

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मतीर्थ आदिका कीर्तन, पाँच नदियोंके आगमनकी कथा, अनेक प्रकारके उपाख्यान, शिवलिड्र, गदातीर्थ और श्रीकृष्णपूजन आदिका वर्णन है। त्रिविध-मूर्तिका वर्णन, दुर्वासा और श्रीकृष्ण-

English

He shall then performs nyisa of Murti Paftjara mentioned before. He shalh then, fix the excellent nyasa of daanga and pafiewga (the ten-limbed and five-limb) in their proper sequence.

अध्याय ७९

श्लोक 70

मन्दारश्च तथा संतानको वै पारिजातकः ।कल्पद्रुमस्ततः पश्चाद्ध्वरिचन्दनसंज्ञकः

mandāraśca tathā saṃtānako vai pārijātakaḥ / kalpadrumastataḥ paścāddhvaricandanasaṃjñakaḥ

हिन्दी अर्थ

संवाद, कुश हैत्यके वधकी कथा, विशेष, पूजनका फल, गोमती और द्वारकामें तीर्थोंके आगमनका वर्णन, श्रीकृष्णमन्दिरका दर्शन, द्वारवतीमें अभिषेक, वहाँ तीर्थोके निवासकी कथा और

English

The excellent devotee of Vi?nu shall fix on the heart, on the head, on the tuft, in every limb, in the quarten, on the sides, in the hips, on the back and on the head. (This is ten*limbed one).

अध्याय ७९

श्लोक 71

मध्ये दिक्षु समभ्यर्च्य बहिः शक्रादिकान्यजेत् ।तदस्त्राणि च संपूज्य यजेत्कृष्णाष्टकेन च

madhye dikṣu samabhyarcya bahiḥ śakrādikānyajet / tadastrāṇi ca saṃpūjya yajetkṛṣṇāṣṭakena ca

हिन्दी अर्थ

द्वारकाके पुण्यका वर्णन है। ब्राह्मणो! इस प्रकार

English

He shall again perform the nyasa of five limbs by means of the cakras as before with full care. The other sets of nyisas mentioned tmder the eighteen syllabled mantra shall also be perfonned.

अध्याय ७९

श्लोक 72

कृष्णं च वासुदेवं च देवकीनन्दनं तथा ।नारायणं यदुश्रेष्ठं वार्ष्णेयं धर्मपालकम्

kṛṣṇaṃ ca vāsudevaṃ ca devakīnandanaṃ tathā / nārāyaṇaṃ yaduśreṣṭhaṃ vārṣṇeyaṃ dharmapālakam

हिन्दी अर्थ

गया है। जो इसे लिखकर सुवर्णमय त्रिशूलके साथ माघकी पूर्णिमाके दिन सत्कारपूर्वक ब्राह्मणको

English

The intelligent devotee shall make a pervasive nyasa with the kirl(a mantra. The excellent aspirant shall show the gestures of Veiu and Vilva mudras etc. He shall then arrest the quarters with the Sudarsana. ('Om Sudarian&ya Astraya Phat').

अध्याय ७९

श्लोक 73

असुराक्रान्तभूभारहारिणं पूजयेत्ततः ।एभिरावरणैः पूजा कर्तव्यासुखैरिणः

asurākrāntabhūbhārahāriṇaṃ pūjayettataḥ / ebhirāvaraṇaiḥ pūjā kartavyāsukhairiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वोत्तम कथाओंसे युक्त शिवमाहात्म्य-प्रतिपादक दान देता है, वह सदा भगवान् शिवके लोकमें स्कन्दपुराणमें यह सातवाँ प्रभासखण्ड बताया आनन्दका भागी होता है।

English

The thumb of the left hand will be kept straight upward and is tied with the thumb of the other hand. With the fingers of the right and the left hand the tips are pressed tightly and then placing it on the lotus of heart he should utter (Kamabija) KUm. This is called Vilvamudra by the leading sages. It is to be kept as secret. It 15 a mudra that causes happiness unto all.

अध्याय ७९

श्लोक 74

संसारसागरोत्थीर्त्यै सर्वकामाप्तये बुधः ।एवं पूजादिभिः सिद्धा भवद्वैश्रवणो यमः

saṃsārasāgarotthīrtyai sarvakāmāptaye budhaḥ / evaṃ pūjādibhiḥ siddhā bhavadvaiśravaṇo yamaḥ

हिन्दी अर्थ

वामनपुराणकी विषय-सूची और उस पुराणके श्रवण, पठन एवं दानका माहात्म्य

English

By the mere knowledge of mudras the sins com¬ mitted by the body, mind and speech arc destroyed.

अध्याय ७९

श्लोक 75

त्रिकालपूजनं चास्य वक्ष्ये सर्वार्थसिद्धिदम् ।श्रीमदुद्यानसंवीतिहेमभूरत्नमण्डपे

trikālapūjanaṃ cāsya vakṣye sarvārthasiddhidam / śrīmadudyānasaṃvītihemabhūratnamaṇḍape

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं--वत्स! सुनो, अब मैं त्रिविक्रमचरित्रसे युक्त वामनपुराणका वर्णन करता हूँ। इसकी श्लोक-संख्या दस हजार है। इसमें कूर्म कल्पके वृत्तान्तका वर्णन है और त्रिवर्णकी

English

Meditation, Japa and the worship during the three units of time are to be performed as mentioned before in regard to this mantra. In all these the same sequence is maintained regarding the ten-syllabled as well as the eighteen-syllabled mantras.

अध्याय ७९

श्लोक 76

लसत्कल्पद्रुमाधस्थरत्नाब्जपीठसंस्थितम् ।सुत्रामरत्नसंकाशं गुडस्निग्धालकं शिशुम्

lasatkalpadrumādhastharatnābjapīṭhasaṃsthitam / sutrāmaratnasaṃkāśaṃ guḍasnigdhālakaṃ śiśum

हिन्दी अर्थ

कथा है। यह पुराण दो भागोंसे युक्त है और वक्ता-श्रोता दोनोंके लिये शुभकारक है। इसमें पहले पुराणके विषयमें प्रश्न है। फिर ब्रह्माजीके शिरश्छेदकी कथा, कपालमोचनका आख्यान और

English

He has nothing to fear from rain storm or thunder¬ bolt. The devotee shall think of the lord who defeated Indra by making his clouds and storm futile and then perform homa.

अध्याय ७९

श्लोक 77

चलत्कनककुण्डलोल्लसितचारुगण्डस्थलं सुघोणधरमद्भुतस्मितमुखांवुतं सुन्दरम् ।स्फुरद्विमलरत्नयुक्कनकसूत्रनद्ध दधत्सुवर्णपरिमण्डितं सुभगपैण्डरीकं नखम्

calatkanakakuṇḍalollasitacārugaṇḍasthalaṃ sughoṇadharamadbhutasmitamukhāṃvutaṃ sundaram / sphuradvimalaratnayukkanakasūtranaddha dadhatsuvarṇaparimaṇḍitaṃ subhagapaiṇḍarīkaṃ nakham

हिन्दी अर्थ

दक्ष-यज्ञ-विध्वंसका वर्णन है। तत्पश्चात् भगवान् हरकी कालरूप संज्ञा, मदनदहन, प्रह्नादनारायणयुद्ध देवासुर-संग्राम, सुकेशी और सूर्यकी कथा काम्यब्रतका वर्णन, श्रीदुर्गाचरित्र, तपतीचरित्र

English

For the suppression of fever tlie devotee shall meditate on the lord and worship him. He shall perform ten thousand homas with pieces of amna twigs each four ahgulas long.

अध्याय ७९

श्लोक 78

समुद्धूसरोरस्थले धेनुधूल्या सुपुष्टाङ्गमष्टापदाकल्पदीप्तम् ।कटीलस्थले चारुजङ्घान्तयुग्मं पिनद्धं क्वणत्किङ्किणीजालदाम्ना

samuddhūsarorasthale dhenudhūlyā supuṣṭāṅgamaṣṭāpadākalpadīptam / kaṭīlasthale cārujaṅghāntayugmaṃ pinaddhaṃ kvaṇatkiṅkiṇījāladāmnā

हिन्दी अर्थ

जन्मकी कथा, तपतीका विवाह, गौरी-उपाख्यान,

English

After meditating on Hari who dispelled ihe distress of Bhisma >vhen he had been pierced by a number of arrows the devotee should repeat mantra and touch the patient with his hands. This is conducive to the suppression of fever.

अध्याय ७९

श्लोक 79

हसन्तं हसद्वन्धुजीवप्रसूनप्रभापाणिपादांबुजोदारकान्त्या ।दधानं करो दक्षिणे पायसान्न सुहैयङ्गवीनं तथा वामहस्ते

hasantaṃ hasadvandhujīvaprasūnaprabhāpāṇipādāṃbujodārakāntyā / dadhānaṃ karo dakṣiṇe pāyasānna suhaiyaṅgavīnaṃ tathā vāmahaste

हिन्दी अर्थ

कौशिकी-उपाख्यान, कुमारचरित, अन्धकवधकी कथा, साध्योपाख्यान, जाबालिचरित, अरजाकी अद्भुत कथा, अन्धकासुर और भगवान् शड्डूरका युद्ध, अन्धकको गणत्वकी प्राप्ति, मरुद्रणोंके जन्मकी

English

In order to make premature death mcede, the devotee shall meditate on the lord handing over to the sage Sandipani, his son and then perform homa ten thousand times with the pieces of anifta twigs as mentioned before.

अध्याय ७९

श्लोक 80

लसद्गोपगोपीगवां वृन्दमध्ये स्थितं वासवाद्यैः सुरैरर्चितान्ध्रिम् ।महाभारभूतामरारातियूथांस्ततः पूतनादीन्निहॄन्तुं प्रवृत्तम्

lasadgopagopīgavāṃ vṛndamadhye sthitaṃ vāsavādyaiḥ surairarcitāndhrim / mahābhārabhūtāmarārātiyūthāṃstataḥ pūtanādīnnihṝntuṃ pravṛttam

हिन्दी अर्थ

कथा, राजा बलिका चरित्र, लक्ष्मी-चरित्र, त्रिविक्रम- चरित्र, प्रह्मदकी तीर्थयात्रा और उसमें अनेक

English

For the purpose of increasing number of sons and grandsons, the devotee shall recall the deity accompanied by Part ha (Arjuna) and present his son to the brahmin whose son had been dead. After meditating on the lord he shall repeat the mantra a hundred thousand times.

अध्याय ७९

श्लोक 81

एवं ध्यात्वार्च्चयेद्देवं पूर्ववत्स्थिरमानसः ।दध्ना गुडेन नैवेद्यं दत्वा दशशतं जपेत्

evaṃ dhyātvārccayeddevaṃ pūrvavatsthiramānasaḥ / dadhnā guḍena naivedyaṃ datvā daśaśataṃ japet

हिन्दी अर्थ

पुरुषकी कथा, श्रीदामाका चरित्र, त्रिविक्रमचरित्रके अन्तमें ब्रह्माजीके द्वारा कहा हुआ उत्तम स्तोत्र तथा प्रह्माद और बलिके संवादमें सुतललोकमें श्रीहरिकी प्रशंशाका उल्लेख है। त्रह्मन्! इस प्रकार

English

The devotee shall perform ten thousand homas with putrajiva fruits soaked in honey juice in the fire kindled by its twigs. He shall attain longlived 5om|

अध्याय ७९

श्लोक 82

मध्यन्दिने यजेदेवं विशिष्यरूपधारिणम् ।नारदाद्यैर्मुनिगणैः सुरवृन्दैश्च पूजितम्

madhyandine yajedevaṃ viśiṣyarūpadhāriṇam / nāradādyairmunigaṇaiḥ suravṛndaiśca pūjitam

हिन्दी अर्थ

मैंने तुम्हें इस पुराणका पूर्वभाग बताया है। अब इस वामनपुराणके उत्तरभागका श्रवण करो। उत्तरभागमें चार संहिताएँ हैं। वे पृथक्ू-पृथक् एक-एक

English

Meditating on Hari stationed in Vrndavana and accompanied by the cowherd lasses the devotee shall perform homa with apamarga twigs. He shall captivate and control the universe.

अध्याय ७९

श्लोक 83

लसद्गोपगोपीगवां वृन्दमध्यस्तितं सांद्रमेघप्रभंसुंन्दराङ्गम् ।शिखण्डिच्छदापीडमब्जायताक्षं लसञ्चिल्लिकं पूर्णचद्राननं च

lasadgopagopīgavāṃ vṛndamadhyastitaṃ sāṃdrameghaprabhaṃsuṃndarāṅgam / śikhaṇḍicchadāpīḍamabjāyatākṣaṃ lasañcillikaṃ pūrṇacadrānanaṃ ca

हिन्दी अर्थ

सहस््र श्लोकोंसे युक्त हैं। उनके नाम इस प्रकार हैं--माहेश्वरी, भागवती, सौरी और गाणेश्वरी। माहेश्वरी संहितामें श्रीकृष्ण तथा उनके भक्तोंका वर्णन है। भागवती संहितामें जगदम्बाके अवतारकी अद्भुत

English

The excellent devotee of Visnu who takes initiation from his preceptor and performs the worship of Krs in accordance with this procedure shall become the master of his eight siddhb.

अध्याय ७९

श्लोक 84

चलत्कुण्डलोल्लासिगण्डस्थलश्रीभरं सुन्दरं मन्दहासं सुनासम् ।सुकार्तस्वराभांबरं दिव्यभूषं क्वणत्किङ्किणीजालमत्तानुलेपम्

calatkuṇḍalollāsigaṇḍasthalaśrībharaṃ sundaraṃ mandahāsaṃ sunāsam / sukārtasvarābhāṃbaraṃ divyabhūṣaṃ kvaṇatkiṅkiṇījālamattānulepam

हिन्दी अर्थ

कथा दी गयी है। 'सौरीसंहिता 'में भगवान् सूर्यकी पाप-नाशक महिमाका वर्णन है। 'गाणेश्वरीसंहिता में भगवान् शिव तथा गणेशजीके चरित्रका वर्णन किया गया है। यह वामन नामका अत्यन्त विचित्र

English

Beautiful, with the grace of cheeks shining with swaying earrings, with a gentle smile and fair nose, clad in fine gold-coloured garments, divine ornaments, anointed with unguents, with tinkling nets of bells —

अध्याय ७९

श्लोक 85

वेणुं धमन्तं स्वकरे दधानं सव्ये दरं यष्टिमुदारवेषम् ।दक्षे तथैवेप्सितदानदक्षं ध्यात्वार्चयेन्नन्दजमिन्दिराप्त्यै

veṇuṃ dhamantaṃ svakare dadhānaṃ savye daraṃ yaṣṭimudāraveṣam / dakṣe tathaivepsitadānadakṣaṃ dhyātvārcayennandajamindirāptyai

हिन्दी अर्थ

पुराण महर्षि पुलस्त्यने महात्मा नारदजीसे कहा है। फिर नारदजीसे महात्मा व्यासको प्राप्त हुआ है और व्यासजीसे उनके शिष्य रोमहर्षणको मिला

English

holding a flute in his hand and blowing it, with a conch in the left, a staff, of noble dress, and the right hand skilled in granting desires: one should worship the son of Nanda, meditating thus, for the attainment of Lakshmi.

अध्याय ७९

श्लोक 86

एवं ध्यात्वार्चयेत्कृष्णं पूर्ववद्वैष्णवोत्तमः ।अपूपपायसान्नाद्यैर्नैवैद्यं परिकल्पयेत्

evaṃ dhyātvārcayetkṛṣṇaṃ pūrvavadvaiṣṇavottamaḥ / apūpapāyasānnādyairnaivaidyaṃ parikalpayet

हिन्दी अर्थ

है। रोमहर्षणजी नैमिषारण्यनिवासी शौनकादि ब्रह्मर्षियोंसे यह पुराण कहेंगे। इस प्रकार यह मड्भलमय वामनपुराण परम्परासे प्राप्त हुआ है। जो इसका पाठ और श्रवण करते हैं, वे भी परम

English

Having so meditated, the best Vaishnava should worship Krishna as before; he should prepare an offering of cakes, milk-rice and other food.

अध्याय ७९

श्लोक 87

हुत्वा चाष्टत्तरशतं पयो ऽनैः सर्पिषाप्लुतैः ।स्वस्वदिक्षु बलिं दद्याद्दिशेदाचमनं ततः

hutvā cāṣṭattaraśataṃ payo 'naiḥ sarpiṣāplutaiḥ / svasvadikṣu baliṃ dadyāddiśedācamanaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

गतिको प्राप्त होते हैं। जो इस पुराणको लिखकर शरत्कालके विषुव योगमें वेदवेत्ता ब्राह्मणको घृतधेनुके साथ इसका दान करता है, वह अपने पितरोंको नरकसे निकालकर स्वर्गमें पहुँचा देता है और

English

Having offered a hundred and eight oblations with milk-rice and ghee, he should give the offering in the respective directions and then give water for sipping.

अध्याय ७९

श्लोक 88

अष्ट्त्तरसहस्रं च प्रजपेन्मन्त्रमुत्तमम् ।अह्नो मध्ये यजेदेवं यः कृष्णं वैष्णवोत्तमः

aṣṭttarasahasraṃ ca prajapenmantramuttamam / ahno madhye yajedevaṃ yaḥ kṛṣṇaṃ vaiṣṇavottamaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयं भी अनेक प्रकारके भोगोंका उपभोग करके देह-त्यागके पश्चात् वह भगवान् विष्णुके परम पदको प्राप्त कर लेता है।

English

The best Vaishnava who worships Krishna at midday should chant the best mantra a thousand and eight times.

अध्याय ७९

श्लोक 89

देवाः सर्वे नमस्यन्ति लोकानां वल्लभो नरः ।मेधायुःश्रीकान्तियुक्तः पुत्रैः पौत्रैश्च वर्द्धते

devāḥ sarve namasyanti lokānāṃ vallabho naraḥ / medhāyuḥśrīkāntiyuktaḥ putraiḥ pautraiśca varddhate

हिन्दी अर्थ

कूर्मपुराणकी संक्षिप्त विषषय-सूची और उसके पाठ, श्रवण तथा दानका माहात्म्य

English

All gods bow to him; he is dear to the world; endowed with intelligence, long life, prosperity and beauty, he grows with sons and grandsons.

अध्याय ७९

श्लोक 90

तृतीयकालपूजायामस्ति कालविकल्पना ।सायाह्ने निशि वेत्यत्र वदन्त्येके विपश्चितः

tṛtīyakālapūjāyāmasti kālavikalpanā / sāyāhne niśi vetyatra vadantyeke vipaścitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मजी कहते हैं--वत्स मरीचे! अब तुम कूर्मपुराणका परिचय सुनो। इसमें लक्ष्मी-कल्पका वृत्तान्त है। इस पुराणमें कूर्मरूपधारी दयामय श्रीहरिने इन्द्रद्ुँ्नके प्रसज्ग्से महर्षियोंकों धर्म,

English

In the third time of worship there is a difference in time: some of the wise say in the evening or at night.

अध्याय ७९

श्लोक 91

दशाक्षरेण चेद्रात्रौ सायाह्ने ऽष्टादशार्णतः ।उभयीमुभयेनैव कुर्यादित्यपरे जगुः

daśākṣareṇa cedrātrau sāyāhne 'ṣṭādaśārṇataḥ / ubhayīmubhayenaiva kuryādityapare jaguḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थ, काम और मोक्षका पृथक्ू-पृथक् माहात्म्य सुनाया है। यह शुभ पुराण चार संहिताओंमें विभक्त है। इसकी श्लोक-संख्या सतरह हजार है। मुने! इसमें अनेक प्रकारकी कथाओंके

English

Others say: with the ten-syllable at night, with the eighteen-syllable in the evening, or he should do both with both.

अध्याय ७९

श्लोक 92

सायाह्ने द्वारवत्यां तु चित्रोद्यानोपशोभिते ।अष्टसाहस्रसंख्यातैर्भवनैरुपमण्डिते

sāyāhne dvāravatyāṃ tu citrodyānopaśobhite / aṣṭasāhasrasaṃkhyātairbhavanairupamaṇḍite

हिन्दी अर्थ

प्रसड़से मनुष्योंको सदृति प्रदान करनेवाले नाना प्रकारके ब्राह्मणधर्म बताये गये हैं। इसके पूर्वभागमें पहले पुराणका उपक्रम है। तत्पश्चात् लक्ष्मी और इन्द्रयुम्रका संवाद, कूर्म और महर्षियोंकी वार्ता,

English

In the evening at Dvaravati, adorned with variegated gardens, set with eight thousand mansions,

अध्याय ७९

श्लोक 93

हंससारससंकीर्णकमलोत्पलशालिभिः ।सरोभिर्नीलांभोभिः परीते भवनोत्तमे

haṃsasārasasaṃkīrṇakamalotpalaśālibhiḥ / sarobhirnīlāṃbhobhiḥ parīte bhavanottame

हिन्दी अर्थ

वर्णाश्रमसम्बन्धी आचारका कथन, जगत्की उत्पत्तिका वर्णन, संक्षेपसे काल-संख्याका निरूपण, प्रलयके अन्तमें भगवान्का स्तवन, संक्षेपसे सृष्टिका वर्णन, शट्जडरजीका चरित्र, पार्वतीसहस्ननाम,

English

in a best mansion surrounded by lakes with dark water, with lotuses, blue lilies, swans and cranes,

अध्याय ७९

श्लोक 94

उद्यत्प्रद्योतनोद्योतद्युतौ श्रीमणिमण्डले ।हेमांभोजासनासीनं कृष्णं त्रैलोक्यमोहनम्

udyatpradyotanodyotadyutau śrīmaṇimaṇḍale / hemāṃbhojāsanāsīnaṃ kṛṣṇaṃ trailokyamohanam

हिन्दी अर्थ

दक्षसृष्टि-कथन, कश्यपके वंशका वर्णन, अत्रिवंशका परिचय, श्रीकृष्णका शुभ चरित्र, मार्कण्डेय- श्रीकृष्ण-संवाद, व्यास-पाण्डव-संवाद, युगधर्मका वर्णन, व्यास-जैमिनिकी कथा, काशी एवं प्रयागका

English

in a circle of glorious jewels with rising bright lustre, seated on a golden lotus seat is Krishna, bewildering the three worlds,

अध्याय ७९

श्लोक 95

मुनिवृन्दैः परिवृतमात्मतत्त्वविनिर्णये ।तेभ्यो मुनिभ्यः स्वं धाम दिशन्तं परमक्षरम्

munivṛndaiḥ parivṛtamātmatattvavinirṇaye / tebhyo munibhyaḥ svaṃ dhāma diśantaṃ paramakṣaram

हिन्दी अर्थ

माहात्म्य, तीनों लोकोंका वर्णन और वैदिक शाखाका निरूपण है। इस पुराणके उत्तरभागमें पहले ईश्वरीय-गीता फिर व्यास-गीता है, जो नाना प्रकारके धर्मोंका उपदेश देनेवाली है। इसके

English

surrounded by hosts of sages for the decision of the truth of the Self, pointing out to those sages his own supreme imperishable abode,

अध्याय ७९

श्लोक 96

उन्निद्रेदीवरश्यामं पद्मपत्रायतेक्षणम् ।स्निग्धं कुन्तलसंभिन्नकिरीटवनमालिनम्

unnidredīvaraśyāmaṃ padmapatrāyatekṣaṇam / snigdhaṃ kuntalasaṃbhinnakirīṭavanamālinam

हिन्दी अर्थ

सिवा नाना प्रकारके तीर्थोंका पृथक्ू-पृथक् माहात्म्य बताया गया है। तदनन्तर प्रतिसर्गका वर्णन है। यह "ब्राह्मीसंहिता' कही गयी है। इसके बाद “भागवतीसंहिता' के विषयोंका

English

dark as a blossoming blue lotus, his eyes long as lotus petals, tender, with curls mixed with his crown and forest-garland,

अध्याय ७९

श्लोक 97

चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ।श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं सुमनोहरम्

cāruprasannavadanaṃ sphuranmakarakuṇḍalam / śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhaṃ sumanoharam

हिन्दी अर्थ

निरूपण है, जिसमें वर्णोकी पृथक् -पृथक् वृत्ति बतायी गयी है। इसके प्रथम पादमें ब्राह्मणोंकी सदाचाररूप स्थिति बतायी गयी है, जो भोग और सुख बढ़ानेवाली है। द्वितीय पादमें क्षत्रियोंकी

English

with a charming gracious face, shining shark-shaped earrings, the Shrivatsa on his chest, shining Kaustubha, most lovely,

अध्याय ७९

श्लोक 98

काश्मीरकपिशोरस्कं पीतकौशेयवाससम् ।हारकेयूरकटककटिसूत्रैरलङ्कृतम्

kāśmīrakapiśoraskaṃ pītakauśeyavāsasam / hārakeyūrakaṭakakaṭisūtrairalaṅkṛtam

हिन्दी अर्थ

वृत्तिका भलीभाँति निरूपण किया गया है, जिसका आश्रय लेकर मनुष्य अपने पापोंका यहां नाश करके स्वर्गलोकमें चला जाता है। तृतीय पादमें वैश्योंकी चार प्रकारकी वृत्ति कही गयी

English

with a breast tawny as saffron, in yellow silk garments, adorned with necklace, armlets, bracelets and girdle,

अध्याय ७९

श्लोक 99

हृतविश्वंभराभूरिभारं मुदितमानसम् ।शङ्खचक्रगदापद्मराजद्भुजचतुष्टयम्

hṛtaviśvaṃbharābhūribhāraṃ muditamānasam / śaṅkhacakragadāpadmarājadbhujacatuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

है, जिसके सम्यक्ू आचरणसे उत्तम गतिकी प्राप्ति होती है। उसी प्रकार इसके चतुर्थ पादमें शुद्रोंकी वृत्ति कही गयी है, जिससे मनुष्योंके कल्याणकोी वृद्धि करनेवाले भगवान् लक्ष्मीपति

English

who has taken away the great burden of the Earth, joyful in mind, with four arms shining with conch, discus, mace and lotus.

अध्याय ७९

श्लोक 100

एवं ध्यात्वार्चयेन्मन्त्री स्यादङ्गैः प्रथमावृत्तिः ।द्वितीया महिषीभिस्तु तृतीयायां समर्चयेत्

evaṃ dhyātvārcayenmantrī syādaṅgaiḥ prathamāvṛttiḥ / dvitīyā mahiṣībhistu tṛtīyāyāṃ samarcayet

हिन्दी अर्थ

संतुष्ट होते हैं। तदनन्तर भागवतीसंहिताके पाँचवें पादमें संकरजातियोंकी वृत्ति कही गयी है,

English

Having so meditated, the mantra-knower should worship; the first enclosure is the limbs; the second with the queens; in the third he should worship:

अध्याय ७९

श्लोक 101

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् ।विष्वक्सेनं च शैनेयं दिक्ष्वग्रे विनतासुतम्

nāradaṃ parvataṃ jiṣṇuṃ niśaṭhoddhavadārukān / viṣvaksenaṃ ca śaineyaṃ dikṣvagre vinatāsutam

हिन्दी अर्थ

जिसके आचरणसे वह भविष्यमें उत्तम गतिको पा लेता है। मुने! इस प्रकार द्वितीय संहिता पाँच पादोंसे युक्त कही गयी है। इस उत्तरभागमें तीसरी संहिता 'सौरीसंहिता' कहलाती है, जो मनुष्योंका

English

Narada, Parvata, Jishnu, Nishatha, Uddhava, Daruka, Vishvaksena, Shaineya, and in front in the directions the son of Vinata (Garuda),

अध्याय ७९

श्लोक 102

लोकपालैश्च वज्राद्यैः पूजयेद्वैष्णवोत्तमः ।एवं संपूज्य विधिवत्पायसं विनिवेदयेत्

lokapālaiśca vajrādyaiḥ pūjayedvaiṣṇavottamaḥ / evaṃ saṃpūjya vidhivatpāyasaṃ vinivedayet

हिन्दी अर्थ

कार्य सिद्ध करनेवाली है। वह सकामभाववाले मनुष्योंको छः प्रकारसे षटकर्मसिद्धिका बोध कराती है। चौथी “वैष्णवीसंहिता' है, जो मोक्ष देनेवाली कही गयी है। यह चार पदोंवाली

English

and the best Vaishnava should worship the guardians of the world and Vajra and the rest. Having thus worshipped by rule, he should offer milk-rice.

अध्याय ७९

श्लोक 103

तर्पयित्वा खण्डमिश्रदुग्धबुद्ध्या जलैरिह ।जपेदष्टशतं मन्त्री भावयन्पुरुषोत्तमम्

tarpayitvā khaṇḍamiśradugdhabuddhyā jalairiha / japedaṣṭaśataṃ mantrī bhāvayanpuruṣottamam

हिन्दी अर्थ

संहिता द्विजातियोंके लिये ब्रह्मस्वरूप है। वे क्रमश: छ:, चार, दो और पाँच हजार श्लोकोंकी बतायी गयी हैं। यह कूर्मपुराण धर्म, अर्थ, काम और मोक्षरूप फल देनेवाला है, जो पढ़ने और

English

Having satisfied (the Lord) here with water thought of as milk mixed with sugar, the mantra-knower should chant a hundred and eight times, meditating on the Supreme Person.

अध्याय ७९

श्लोक 104

पूजासु होमं सर्वासु कुर्यान्मध्यन्दिने ऽथवा ।आसनादर्घ्यपर्यन्तं कृत्वा स्तुत्वा नमेत्सुधीः

pūjāsu homaṃ sarvāsu kuryānmadhyandine 'thavā / āsanādarghyaparyantaṃ kṛtvā stutvā nametsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

सुननेवाले मनुष्योंको सर्वोत्तम गति प्रदान करता है। जो मनुष्य इस पुराणको लिखकर अयनारम्भके दिन सोनेकी कच्छपमूर्तिक साथ ब्राह्मणको

English

In all worship, the offering should be made at noon or otherwise; from the seat to the arghya, having praised him, the wise one should bow.

अध्याय ७९

श्लोक 105

समर्थात्मानमुद्वास्य स्वीयहृत्सरसीरुहे ।विन्यस्य तन्मयो भूत्वा पुनरात्मानमर्चयेत्

samarthātmānamudvāsya svīyahṛtsarasīruhe / vinyasya tanmayo bhūtvā punarātmānamarcayet

हिन्दी अर्थ

भक्तिपूर्वक इसका दान करता है, वह परम गतिको प्राप्त होता है।

English

Having dismissed the Self, capable, and placed it in his own heart-lotus, becoming one with him, he should again worship the Self.

अध्याय ७९

श्लोक 106

सायाह्ने वासुदेवं यो नित्यमेवं समर्चयेत् ।सर्वान्कामानवाप्यान्ते स याति परमां गतिम्

sāyāhne vāsudevaṃ yo nityamevaṃ samarcayet / sarvānkāmānavāpyānte sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

मत्स्यपुराणकी विषय-सूची तथा इस पुराणके पाठ, श्रवण और दानका माहात्म्य

English

He who worships Vasudeva thus every evening obtains all desires and at the end attains the highest goal.

अध्याय ७९

श्लोक 107

रात्रौ चेन्मदनाक्रान्तचेतसं नन्दनन्दनम् ।यजेद्रासपरिश्रान्तं गोपीमण्डलमध्यगम्

rātrau cenmadanākrāntacetasaṃ nandanandanam / yajedrāsapariśrāntaṃ gopīmaṇḍalamadhyagam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं--द्विजश्रेष्ठ ! अब मैं तुम्हें मत्स्यपुराणका परिचय देता हूँ, जिसमें वेदवेत्ता व्यासजीने इस भूतलपर सात कल्पोंके वृत्तान्तको संक्षिप्त करके कहा है। नृसिंहवर्णन आरम्भ करके

English

At night, if the mind is overcome by love, he should worship Nanda's son, wearied by the Rasa dance, in the middle of the circle of gopis,

अध्याय ७९

श्लोक 108

विकसत्कुन्दकह्लारमल्लिकाकुसुमोद्गतैः ।रजोभिर्धूसरैर्मन्दमारुतैः शिशिरीकृते

vikasatkundakahlāramallikākusumodgataiḥ / rajobhirdhūsarairmandamārutaiḥ śiśirīkṛte

हिन्दी अर्थ

चौदह हजार श्लोकोंका मत्स्यपुराण कहा गया है। मनु और मत्स्यका संवाद, ब्रह्माण्डका वर्णन, ब्रह्मा, देवता और असुरोंकी उत्पत्ति, मरुद्ृणका

English

cooled by gentle winds laden with dust from blooming kunda, kahlara and jasmine flowers,

अध्याय ७९

श्लोक 109

उन्मीलन्नवकैरवालिविगलन्माध्वीकलब्धान्तरं भ्राम्यन्मत्तमिलिन्दगीतललिते सन्मल्लिकोज्जृम्भिते ।पीयूषांशुकरैर्विशालितहरित्प्रान्ते स्मरोद्दीपने कालिन्दीपुलिनाङ्गणे स्मितमुखं वेणुं रणन्तं मुहुः

unmīlannavakairavālivigalanmādhvīkalabdhāntaraṃ bhrāmyanmattamilindagītalalite sanmallikojjṛmbhite / pīyūṣāṃśukarairviśālitaharitprānte smaroddīpane kālindīpulināṅgaṇe smitamukhaṃ veṇuṃ raṇantaṃ muhuḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णन, राजा पृथुके राज्यका वर्णन, सूर्य और बैवस्वत मनुकी उत्पत्ति, बुध-संगमन, पितृवंशका वर्णन, श्राद्धकाल, पितृतीर्थ-प्रचार, सोमकी उत्पत्ति, सोमवंशका कथन, राजा ययातिका चरित्र, कार्तवीर्य

English

(a long verse describing the moonlit night on the bank of the Kalindi, bees humming, with the flute sounding, Mukunda smiling),

अध्याय ७९

श्लोक 110

अन्तस्तोयलसन्नवांबुदघटासंघट्टकारत्विषं चञ्चञ्चिल्लिकमंबुजायतदृशं बिम्बाधरं सुन्दरम् ।मायूरच्छदबद्धमौलिविलसद्धंमिल्लमालं चलं दीप्यत्कुण्डलरत्नरश्मिविलसद्गण्डद्वयोद्बासितम्

antastoyalasannavāṃbudaghaṭāsaṃghaṭṭakāratviṣaṃ cañcañcillikamaṃbujāyatadṛśaṃ bimbādharaṃ sundaram / māyūracchadabaddhamaulivilasaddhaṃmillamālaṃ calaṃ dīpyatkuṇḍalaratnaraśmivilasadgaṇḍadvayodbāsitam

हिन्दी अर्थ

अर्जुनका चरित्र, सृष्टिवंश-वर्णन, भूगुशाप, भगवान् विष्णुका पृथ्वीपर दस बार जन्म (अवतार), पूरुवंशका कीर्तन, हुताशनवंशका वर्णन, पहले क्रियायोग, फिर पुराणकीर्तन, नक्षत्रत्रत, पुरुषब्रत,

English

(describing Krishna: dark as rain-clouds, with eyes long as lotus, lips like bimba fruit, peacock-feather crest, shining earrings),

अध्याय ७९

श्लोक 111

काञ्चीनूपुरहारकङ्कणलसत्केयूरभूषान्वितं गोपीनां द्वितयां तरे सुललितं वन्यप्रसूनस्रजम् ।अन्योन्यं विनिबद्धगोपदयितादोर्वल्लिवीतं लसद्रासक्रीडनलोलुपं मनसिजाक्रान्तं मुकुन्दं भवेत्

kāñcīnūpurahārakaṅkaṇalasatkeyūrabhūṣānvitaṃ gopīnāṃ dvitayāṃ tare sulalitaṃ vanyaprasūnasrajam / anyonyaṃ vinibaddhagopadayitādorvallivītaṃ lasadrāsakrīḍanalolupaṃ manasijākrāntaṃ mukundaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

नामक ब्रत, तड़ागविधिकी महिमा, वृक्षोत्सर्ग,

English

(continuing: adorned with girdle, anklets, necklace, bracelets, armlets, wearing a garland of forest flowers between two gopis, eager for the Rasa play, struck by love) — one should meditate on Mukunda.

अध्याय ७९

श्लोक 112

विविधश्रुतिभिन्नमनोज्ञतरस्वरसप्तकमूर्छनतानगणैः ।भ्रममाणममूभिरुदारमणिस्फुटमण्डनसिंजितचारुतनुम्

vividhaśrutibhinnamanojñatarasvarasaptakamūrchanatānagaṇaiḥ / bhramamāṇamamūbhirudāramaṇisphuṭamaṇḍanasiṃjitacārutanum

हिन्दी अर्थ

रसकल्याणिनीब्रत, आनन्दकरीब्रत, सारस्वतत्रत,

English

(The musical notes of the Rasa dance — seven notes in many ways — and Krishna's lovely body ringing with the ornaments.)

अध्याय ७९

श्लोक 113

इतरेतरबद्धकरप्रमदागणकल्पितरासविहारविधौ ।मणिशङ्कुगमप्यमुना वपुषा बहुधा विहितस्वकदिव्यतनुम्

itaretarabaddhakarapramadāgaṇakalpitarāsavihāravidhau / maṇiśaṅkugamapyamunā vapuṣā bahudhā vihitasvakadivyatanum

हिन्दी अर्थ

दस प्रकारका मेरुप्रदान, ग्रहशान्ति, ग्रहस्वरूपकथा,

English

(In the Rasa play arranged by groups of women with joined hands, Krishna took many forms to be with each of them.)

अध्याय ७९

श्लोक 114

एवं ध्यात्वार्चयेन्मन्त्री स्यादङ्गैः प्रथमावृतिः ।श्रीकामः सस्वराद्यानि कलाब्जैर्वैष्णवोत्तमः

evaṃ dhyātvārcayenmantrī syādaṅgaiḥ prathamāvṛtiḥ / śrīkāmaḥ sasvarādyāni kalābjairvaiṣṇavottamaḥ

हिन्दी अर्थ

विभूतिद्वादशीब्रत, षष्ठीव्रत-माहात्म्य, स्नानविधिका वर्णन, प्रयागका माहात्म्य, द्वीप और लोकोंका वर्णन, अन्तरिक्षमें गमन, श्रुवकी महिमा, देवेश्वरोंके भवन, त्रिपुरका प्रकाशन, श्रेष्ठ पितरोंकी महिमा,

English

Having so meditated, the mantra-knower should worship; the first enclosure is the limbs. One desiring prosperity, the best Vaishnava, with the digits and lotuses with the vowels,

अध्याय ७९

श्लोक 115

यजेत्केशवकीर्त्यादिमिथुनानि च षोडश ।इन्द्राद्यानपि वज्रादीन्पूजयेत्तदनन्तरम्

yajetkeśavakīrtyādimithunāni ca ṣoḍaśa / indrādyānapi vajrādīnpūjayettadanantaram

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तर-निर्णय, चारों युगोंकी उत्पत्ति, युगधर्म- निरूपण, वज्राड़की उत्पत्ति, तारकासुरकी उत्पत्ति, तारकासुरका माहात्म्य, ब्रह्मदेवानुकीर्तन, पार्वतीका

English

should worship sixteen couples such as Keshava-Kirti; then Indra and the rest and Vajra and the rest.

अध्याय ७९

श्लोक 116

पृन्थु सुवृत्तं मसृणं वितस्तिमात्रोन्नतं कौ विनिखन्य शङ्कुम् ।आक्रम्य पद्भ्यामितरेतरैस्तु हस्तैर्भ्रमो ऽयं खलु रासगोष्ठी

pṛnthu suvṛttaṃ masṛṇaṃ vitastimātronnataṃ kau vinikhanya śaṅkum / ākramya padbhyāmitaretaraistu hastairbhramo 'yaṃ khalu rāsagoṣṭhī

हिन्दी अर्थ

गौरी-तपोवन, शिवका गौरीको प्रसन्न करना,

English

(The Rasa gathering: a broad, round, smooth post a span high is planted in the ground; stepping on it with feet and clasping hands with others, this is the Rasa gathering.)

अध्याय ७९

श्लोक 117

सपूज्यैवं च पयसा ससितो पलसर्पिषा ।नैवेद्यमर्चयित्वा तु चषकैर्नृपसंख्यकैः

sapūjyaivaṃ ca payasā sasito palasarpiṣā / naivedyamarcayitvā tu caṣakairnṛpasaṃkhyakaiḥ

हिन्दी अर्थ

पार्वती तथा ऋषियोंका संवाद, पार्वतीविवाह- मड़ल, कुमार कार्तिकियका जन्म, कुमारकी विजय, तारकासुरका भयंकर वध, नृसिंहभगवान्की कथा, ब्रह्माजीकी सृष्टि, अन्धकासुरका वध,

English

Having so worshipped, with milk, sugar, flesh... and ghee, offering with the offering of food and with cups in royal number,

अध्याय ७९

श्लोक 118

सततं पापप्ते (?) मन्त्री मिथुनेष्वर्पयेत्क्रमात् ।विधाय पूर्ववच्छेषं सहस्रं प्रजपेन्मनुम्

satataṃ pāpapte (?) mantrī mithuneṣvarpayetkramāt / vidhāya pūrvavaccheṣaṃ sahasraṃ prajapenmanum

हिन्दी अर्थ

पितृगाथाका कीर्तन, उभयमुखी गौका दान, काले मृगचर्मका दान, सावित्रीकी कथा, राजधर्मका वर्णन, नाना प्रकारके उत्पातोंका कथन, ग्रहणान्त, यात्रानिमित्तक वर्णन, स्वप्रमड्जनलकीर्तन, ब्राह्मण

English

the mantra-knower should offer to each pair in order; having done the rest as before, he should chant a thousand.

अध्याय ७९

श्लोक 119

स्तुत्वा नत्वा च संप्रार्थ्य पूजाशेषं समापयेत् ।एवं यः पूजयेत्कृष्णं स सस्मृद्धेः पदं भवेत्

stutvā natvā ca saṃprārthya pūjāśeṣaṃ samāpayet / evaṃ yaḥ pūjayetkṛṣṇaṃ sa sasmṛddheḥ padaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

और वाराहका माहात्म्य, समुद्र-मन्थन, कालकूटकी शान्ति, देवासुर-संग्राम, वास्तुविद्या, प्रतिमालक्षण, देवमन्दिर-निर्माण, प्रासादलक्षण, मण्डपलक्षण, भविष्य राजाओंका वर्णन, महादानवर्णन तथा

English

Having praised, bowed and prayed, he should complete the remainder of the worship. He who thus worships Krishna would attain the state of prosperity.

अध्याय ७९

श्लोक 120

अणिमाद्यष्टसिद्धीनामीश्वरः स्यान्न संशयः ।भुक्त्वेह विविधान्भोगानन्ते विष्णुपदं व्रजेत्

aṇimādyaṣṭasiddhīnāmīśvaraḥ syānna saṃśayaḥ / bhuktveha vividhānbhogānante viṣṇupadaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

कल्पकीर्तन--इन सब विषयोंका इस पुराणमें वर्णन किया गया है। जो पवित्र, कल्याणकारी तथा आयु और कीर्ति बढ़ानेवाले इस पुराणका पाठ अथवा श्रवण करता है, वह भगवान्

English

He becomes lord of the eight powers beginning with anima, without doubt; having enjoyed various pleasures here, at the end he goes to Vishnu's abode.

अध्याय ७९

श्लोक 121

एवं पूजादिभिः सिद्धे मनौकाम्यानि साधयेत् ।अष्टाविंशतिवारं वा त्रिकालं पूजयेत्सुधीः

evaṃ pūjādibhiḥ siddhe manaukāmyāni sādhayet / aṣṭāviṃśativāraṃ vā trikālaṃ pūjayetsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

लिखकर सुवर्णमय मत्स्य और गौके साथ विषुव योगमें ब्राह्मणको सत्कारपूर्वक दान देता है, वह

English

Thus when the mantra is perfected by worship and the rest, he should accomplish desired aims; or the wise one should worship three times, twenty-eight times,

अध्याय ७९

श्लोक 122

स्वकालविहितान् भूयः परिवारांश्च तर्पयेत् ।प्रातर्द्दध्ना गुडाक्तेन मध्याह्ने पयसा पुनः

svakālavihitān bhūyaḥ parivārāṃśca tarpayet / prātarddadhnā guḍāktena madhyāhne payasā punaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुके धाममें जाता है। जो इस पुराणको परम पदको प्राप्त होता है।

English

and satisfy again the attendants, as laid down for each time: in the morning with curd mixed with jaggery; at noon with milk;

अध्याय ७९

श्लोक 123

नवनीतयुतेनाथ सायाह्ने तर्पयेत्पुनः ।ससितोपलमिश्रेण पयसा वैष्णवोत्तमः

navanītayutenātha sāyāhne tarpayetpunaḥ / sasitopalamiśreṇa payasā vaiṣṇavottamaḥ

हिन्दी अर्थ

गरुडपुराणकी विषय-सूची और पुराणके पाठ, श्रवण और दानकी महिमा

English

and in the evening with butter; the best Vaishnava should again satisfy with milk mixed with sugar candy.

अध्याय ७९

श्लोक 124

तर्पयामिपदं योज्यं मन्त्रान्ते स्वेषु नामसु ।द्वितीयान्तेषु तु पुनः पूजाशेषं समापयेत्

tarpayāmipadaṃ yojyaṃ mantrānte sveṣu nāmasu / dvitīyānteṣu tu punaḥ pūjāśeṣaṃ samāpayet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मजी कहते हैं--मरीचे! सुनो, अब मैं मड़लमय गरुडपुराणका वर्णन करता हूँ। गरुडके पूछनेपर गरुडासन भगवान् विष्णुने उन्हें ताक्ष्य- कल्पकी कथासे युक्त उन्नीस हजार श्लोकोंका

English

"I satisfy" should be added at the end of the mantra to each of the names; at the end of the second he should complete the rest of the worship.

अध्याय ७९

श्लोक 125

अभ्युक्ष्यतत्प्रसादाद्भिरात्मानं प्रपबेदपः ।तत्तृत्पस्तमथोद्वास्य तन्मयः प्रजपेन्मनुम्

abhyukṣyatatprasādādbhirātmānaṃ prapabedapaḥ / tattṛtpastamathodvāsya tanmayaḥ prajapenmanum

हिन्दी अर्थ

गरुडपुराण सुनाया था। इसमें पहले पुराणको आरम्भ करनेके लिये प्रश्न किया गया है। फिर संक्षेपसे सृष्टिका वर्णन है। तत्पश्चात् सूर्य आदिके पूजनकी विधि, दीक्षाविधि, श्राद्ध-पूजा,

English

Having sprinkled himself with the water of that offering, he should drink the water; then having dismissed that satisfied one, absorbed in him, he should chant the mantra.

अध्याय ७९

श्लोक 126

अथ द्रव्याणि काम्येषु प्रोच्यन्ते तर्पणेषु च ।तानि प्रोक्तविधानानामाश्रित्यान्यतमं भजेत्

atha dravyāṇi kāmyeṣu procyante tarpaṇeṣu ca / tāni proktavidhānānāmāśrityānyatamaṃ bhajet

हिन्दी अर्थ

नवव्यूहपूजाकी विधि, वैष्णव-पञ्जर, योगाध्याय, विष्णुसहस्तननामकीर्तन, विष्णुध्यान, सूर्यपूजा,

English

Now the materials for desire-rites and for tarpana are told; relying on the rules told, he should use any one of them.

अध्याय ७९

श्लोक 127

पायसं दाधिकं चाज्यं गौडान्नं कृसरं पयः ।दधीनि कदली मोचा चिञ्चा रजस्वला तथा

pāyasaṃ dādhikaṃ cājyaṃ gauḍānnaṃ kṛsaraṃ payaḥ / dadhīni kadalī mocā ciñcā rajasvalā tathā

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यमोहन श्रीधरपूजा, विष्णु-अर्चा, पञ्मतत्त्वार्चा, चक्रार्चा, देवपूजा, न्यास आदि, संध्योपासन,

English

Milk-rice, curd-preparation, ghee, jaggery-rice, kricara, milk, curds, banana, plantain, tamarind, menstruous (?),

अध्याय ७९

श्लोक 128

अपूपा मोदका लाजाः पृथुका नवनीतकम् ।द्रव्यषोडशकं ह्येतत्कथितं पद्मजादिभिः

apūpā modakā lājāḥ pṛthukā navanītakam / dravyaṣoḍaśakaṃ hyetatkathitaṃ padmajādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वदेवप्रतिष्ठ, पृथक् पूजाविधि, अष्टाड्गरयोग,

English

cakes, sweets, parched grain, flattened rice, butter — these sixteen substances were told by Brahma and the others.

अध्याय ७९

श्लोक 129

लाजान्ते पृथुकं प्राक्च समर्प्य च सितोपलम् ।चतुःसप्ततिवारं यः प्रातरेवं प्रतर्पयेत्

lājānte pṛthukaṃ prākca samarpya ca sitopalam / catuḥsaptativāraṃ yaḥ prātarevaṃ pratarpayet

हिन्दी अर्थ

दानधर्म, प्रायश्चित्तविधि, द्वीपेश्ररों और नरकोंका

English

Having offered flattened rice at the end of parched grain, and sugar candy, he who thus satisfies seventy-four times each morning,

अध्याय ७९

श्लोक 130

ध्यात्वा कृष्णपदं मत्री मण्डलादिष्टमाप्नुयात् ।धारोष्णपक्कपयसा नवनीतं दधीनि च

dhyātvā kṛṣṇapadaṃ matrī maṇḍalādiṣṭamāpnuyāt / dhāroṣṇapakkapayasā navanītaṃ dadhīni ca

हिन्दी अर्थ

नूतनरत्रपरीक्षा, तीर्थ-माहात्म्य, गयाका उत्तम

English

meditating on Krishna's feet, the mantra-knower obtains the desired within the circle. With milk heated from the stream, butter and curds,

अध्याय ७९

श्लोक 131

दौग्धाम्रामाज्यं मत्स्यण्डी क्षौद्रं कीलालमेव च ।पूजयेन्नवभिर्द्रव्यैः प्रत्येकं रविसंख्यया

daugdhāmrāmājyaṃ matsyaṇḍī kṣaudraṃ kīlālameva ca / pūjayennavabhirdravyaiḥ pratyekaṃ ravisaṃkhyayā

हिन्दी अर्थ

वर्णन, पितरोंका उपाख्यान, वर्णधर्म, द्र॒व्यशुद्धि, समर्पण, श्राद्धकर्म, विनायकपूजा, ग्रहयज्ञ, आश्रम,

English

milk-mango, ghee, sugar candy, honey and curd-cake: he should worship with nine substances, each twelve times.

अध्याय ७९

श्लोक 132

एवमष्टोतरशतंसंख्याकं तर्पणं पुनः ।यः कुर्याद्वैष्णवश्रेष्ठः पूर्वोक्तं फलमाप्नुयात्

evamaṣṭotaraśataṃsaṃkhyākaṃ tarpaṇaṃ punaḥ / yaḥ kuryādvaiṣṇavaśreṣṭhaḥ pūrvoktaṃ phalamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

सूर्यवंश, सोमवंश, श्रीहरिकी अवतारकथा, रामायण,

English

Thus the best Vaishnava who again performs the satisfying a hundred and eight times obtains the fruit stated before.

अध्याय ७९

श्लोक 133

किं बहूक्तेन सर्वेष्टदायकं तर्पणं त्विदम् ।ससितोपलधारोष्णदुग्धबुद्ध्या जलेन वै

kiṃ bahūktena sarveṣṭadāyakaṃ tarpaṇaṃ tvidam / sasitopaladhāroṣṇadugdhabuddhyā jalena vai

हिन्दी अर्थ

द्रव्यगुणनिरूपण, रोगनाशक विष्णुकवच, गरुडकवच, त्रैपुर मन्त्र, प्रश्नचूडामणि, अश्वायुर्वेदकीर्तन, ओषधियोंके नामका कीर्तन, व्याकरणका ऊहापोह, उन्दःशास्त्र, सदाचार, स्नानविधि, तर्पण, बलिवैश्वदेव,

English

What need of more? This tarpana gives all desires: with water thought of as milk mixed with sugar and hot from the stream,

अध्याय ७९

श्लोक 134

कृष्णं प्रतपर्यन् ग्रामं व्रजन्प्राप्नोति साधकः ।धनवस्त्राणि भोज्यं च परिवारगणैः सह

kṛṣṇaṃ prataparyan grāmaṃ vrajanprāpnoti sādhakaḥ / dhanavastrāṇi bhojyaṃ ca parivāragaṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

संध्या, पार्वणकर्म, नित्यश्राद्ध, सपिण्डन, धर्मसार, पापोंका प्रायश्षित्त, प्रतिसंक्रम, युगधर्म, कर्मफल, योगशास्त्र, विष्णुभक्ति, श्रीहरिको नमस्कार करनेका

English

the practitioner satisfying Krishna, going to a village, obtains wealth, clothes and food with his retinue.

अध्याय ७९

श्लोक 135

यावत्संतर्पयेन्मन्त्री तावत्संख्यं जपेन्मनुम् ।तर्पणेनैव कार्याणि साधयेदखिलान्यपि

yāvatsaṃtarpayenmantrī tāvatsaṃkhyaṃ japenmanum / tarpaṇenaiva kāryāṇi sādhayedakhilānyapi

हिन्दी अर्थ

फल, विष्णुमहिमा, गुहाष्टकस्तोत्र, विष्ण्वर्चनस्तोत्र, वेदान्त और सांख्यका सिद्धान्त, ब्रह्मज्ञान, आत्मानन्द, गीतासार तथा 'फलवर्णन--ये विषय कहे गये हैं। यह गरुडपुराणका

English

As many times as the mantra-knower satisfies, so many times he should chant the mantra. By tarpana alone he accomplishes all his tasks.

अध्याय ७९

श्लोक 136

काम्यहोममथो वक्ष्ये साधकानां हिताय च ।श्रीपुष्पैर्जुहुयान्मन्त्री श्रियमिच्छन्निनिन्दिताम्

kāmyahomamatho vakṣye sādhakānāṃ hitāya ca / śrīpuṣpairjuhuyānmantrī śriyamicchannininditām

हिन्दी अर्थ

पूर्वखण्ड बताया गया है। इसीके उत्तरखण्डमें सबसे पहले प्रेतकल्पका वर्णन है। मरीचे ! उसमें गरुडके पूछनेपर भगवान् विष्णुने पहले धर्मके महत्त्वको प्रकट किया है,

English

Now I shall tell the desire-offerings for the good of practitioners. The mantra-knower desiring prosperity should offer with flowers of Shri, (to gain) an unblamable wealth;

अध्याय ७९

श्लोक 137

साज्येनान्नेन जुहुयात्घृतान्नस्य समृद्धये ।वन्यपुष्पैर्द्विजान् जातीपुष्पैश्च पृथिवीपतीन्

sājyenānnena juhuyātghṛtānnasya samṛddhaye / vanyapuṣpairdvijān jātīpuṣpaiśca pṛthivīpatīn

हिन्दी अर्थ

जो योगियोंकी उत्तम गतिका कारण है। फिर दान आदिका फल तथा ऑर्ध्वदेहिक कर्म बताया गया है। तत्पश्चात् यमलोकके मार्गका वर्णन किया गया है। इसी प्रसंगमें षोडश श्राद्धके फलको

English

with ghee and food for increase of ghee-rice; with wild flowers Brahmins; with jasmine flowers kings;

अध्याय ७९

श्लोक 138

असितैः कुसुमैर्वैश्यान् शूद्रान्नीलोत्पलैस्तथा ।वशयेल्लवणैः सर्वानंबुजैर्युवतीजनम्

asitaiḥ kusumairvaiśyān śūdrānnīlotpalaistathā / vaśayellavaṇaiḥ sarvānaṃbujairyuvatījanam

हिन्दी अर्थ

सूचित करनेवाले वृत्तान्तका वर्णन है। यमलोकके मार्गससे छूटनेका उपाय और धर्मराजके वैभवका कथन है। इसके बाद प्रेतकी पीड़ाओंका वर्णन, प्रेतचिह-निरूपण, प्रेतचरितवर्णन तथा प्रेतत्वप्रापिके

English

with black flowers Vaishyas; with blue lilies Shudras; with salt all; with lotuses a young woman he should subdue.

अध्याय ७९

श्लोक 139

गोशालासु कृतो होमः पायसेन ससर्पिषा ।गवां शान्तिं करोत्याशु गोपालो गोकुलेश्वरः

gośālāsu kṛto homaḥ pāyasena sasarpiṣā / gavāṃ śāntiṃ karotyāśu gopālo gokuleśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कारणका उल्लेख किया गया है। तदनन्तर प्रेतकृत्यका विचार, सपिण्डीकरणका कथन, प्रेतत्वसे मुक्त होनेका कथन, मोक्षसाधक दान, आवश्यक एवं उत्तम दान, प्रेतको सुख देनेवाले कार्योका ऊहापोह,

English

The offering in cow-sheds with milk-rice and ghee quickly makes peace for cows; the cowherd becomes lord of the cow-herd.

अध्याय ७९

श्लोक 140

शिक्षावेषधरं कृष्णं किङ्किणीजालशोभितम् ।ध्यात्वा प्रतर्पयेन्मन्त्री दुग्धबुद्ध्या शुभैर्जलैः

śikṣāveṣadharaṃ kṛṣṇaṃ kiṅkiṇījālaśobhitam / dhyātvā pratarpayenmantrī dugdhabuddhyā śubhairjalaiḥ

हिन्दी अर्थ

शारीरक निर्देश, यमलोक-वर्णन, प्रेतत्वसे उद्धारका कथन, कर्म करनेके अधिकारीका निर्णय, मृत्युसे पहलेके कर्तव्यका वर्णन, मृत्युसे पीछेके कर्मका निरूपण, मध्यषोडश श्राद्ध, स्वर्गप्राप्ति करानेवाले

English

Meditating on Krishna in the dress of a student, adorned with nets of bells, the mantra-knower should satisfy him with water thought of as milk.

अध्याय ७९

श्लोक 141

धनं धान्यं सुतान्कीर्तिं प्रीतस्तस्मै ददाति सः ।ब्रह्मवृक्षसमिद्भिर्वा कुशैर्वा तिलतन्दुलैः

dhanaṃ dhānyaṃ sutānkīrtiṃ prītastasmai dadāti saḥ / brahmavṛkṣasamidbhirvā kuśairvā tilatandulaiḥ

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यका ऊहापोह, सूतककी दिन-संख्या, नारायणबलि कर्म, वृषोत्सर्गका माहात्म्य, निषिद्ध कर्मका त्याग, दुर्मुत्युके अवसरपर किये जानेवाले कर्मका वर्णन, मनुष्योंके कर्मका फल, विष्णुध्यान

English

Pleased, he gives wealth, grain, sons and fame. With Brahma-tree fuel-sticks, kusha, or sesame and rice,

अध्याय ७९

श्लोक 142

जुहुयादयुतं मन्त्री त्रिमध्वाक्तैर्हुताशने ।वशये द्ब्राह्मणांश्चाथ राजवृक्षसमुद्भवैः

juhuyādayutaṃ mantrī trimadhvāktairhutāśane / vaśaye dbrāhmaṇāṃścātha rājavṛkṣasamudbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

नसिंहस्तोत्र, ज्ञानामृत, और मोक्षके लिये कर्तव्य और अकर्तव्यका विचार, स्वर्गकी प्रासकि लिये विहित कर्मका वर्णन, स्वर्गीय सुखका निरूपण, भूलोकवर्णन, नीचेके

English

the mantra-knower should offer ten thousand soaked in the three sweet things in the fire; he should subdue Brahmins; with royal-tree flowers

अध्याय ७९

श्लोक 143

प्रसूनैः क्षत्रियान्वैश्यान्कुरण्डकुसुमैस्तथा ।पाटलोत्थैश्च कुसुमैर्वशयेदन्तिमान्सुधीः

prasūnaiḥ kṣatriyānvaiśyānkuraṇḍakusumaistathā / pāṭalotthaiśca kusumairvaśayedantimānsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णन, ब्रह्माण्डकी स्थितिका निरूपण, ब्रह्माण्डके अनेक चरित्र, ब्रह्म और जीवका निरूपण, आत्यन्तिक प्रलयका वर्णन तथा फलस्तुतिका निरूपण है। यही गरुड नामक पुराण है, जो

English

Kshatriyas, with kuranda flowers Vaishyas; and with patala flowers the wise one should subdue the last (Shudras).

अध्याय ७९

श्लोक 144

श्वेतपद्मै रक्तपप्दैश्चंपकैः पाटलैः क्रमात् ।हुत्वायुतं त्रिमध्वाक्तैर्वशयेत्तद्वराङ्गनाः

śvetapadmai raktapapdaiścaṃpakaiḥ pāṭalaiḥ kramāt / hutvāyutaṃ trimadhvāktairvaśayettadvarāṅganāḥ

हिन्दी अर्थ

कीर्तन और श्रवण करनेपर वक्ता और श्रोता मनुष्योंक पापका शमन करके उन्हें भोग और मोक्ष देनेवाला है। जो इस पुराणको लिखकर दो सुवर्णमयी हंसप्रतिमाके साथ विषुव योगमें ब्राह्मणको

English

With white lotuses, red lotuses, champaka and patala flowers in order, having offered ten thousand with three sweet things, he subdues the best women.

अध्याय ७९

श्लोक 145

नित्यं हयारिकुसुमौर्निशीथे त्रिमधुप्लुतैः ।वरस्त्रीर्वशयेत्प्राज्ञः सम्यग्धृत्वा दिनाष्टकम्

nityaṃ hayārikusumaurniśīthe trimadhuplutaiḥ / varastrīrvaśayetprājñaḥ samyagdhṛtvā dināṣṭakam

हिन्दी अर्थ

दान देता है, वह स्वर्गलोकमें जाता है।

English

With hayari flowers soaked in three sweet things at midnight daily, the wise one properly offering for eight days would subdue the best women.

अध्याय ७९

श्लोक 146

अयुतत्रितयं रात्रौ सिद्धार्थैस्त्रिमधुप्लुतैः ।प्रत्यहं जुह्वतो मासात्सुरेशो ऽपि वशीभवेत्

ayutatritayaṃ rātrau siddhārthaistrimadhuplutaiḥ / pratyahaṃ juhvato māsātsureśo 'pi vaśībhavet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डपुराणका परिचय, संक्षिप्त विषय-सूची, पुराण-परम्परा, उसके पाठ, श्रवण एवं दानका फल

English

At night, thirty thousand with mustard seeds soaked in the three sweet things; offering daily for a month, even the lord of gods becomes subject.

अध्याय ७९

श्लोक 147

आहृत्य बल्लवीवस्त्राण्यारूढं नीपभूरुहे ।स्मरेत्कृष्णं जपेद्रात्रौ सहस्रं खेन्दूहात्सुधीः

āhṛtya ballavīvastrāṇyārūḍhaṃ nīpabhūruhe / smaretkṛṣṇaṃ japedrātrau sahasraṃ khendūhātsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

बअरह्माजी कहते हैं--वत्स! सुनो, अब मैं दूसरा 'अनुषड्भपाद', तीसरा “उपोदघातपाद' और ब्रह्माण्डपुराणका वर्णन करता हूँ, जो भविष्यकल्पोंकी चौथा 'उपसंहारपाद' है। पहलेके दो पादोंको कथासे युक्त और बारह हजार श्लोकोंसे परिपूर्ण पूर्ठभाग कहा गया है। तृतीय पाद ही मध्यम है। इसके चार पाद हैं। पहला "प्रक्रियापाद' भाग है और चतुर्थ पाद उत्तरभाग माना गया है।

English

Having brought the clothes of milkmaids, and climbing a kadamba tree, he should remember Krishna and chant a thousand at night.

अध्याय ७९

श्लोक 148

हठादाकर्षयेच्छीघ्रमुर्वशीमपि साधकः ।बहुना किमिहोक्तेन मन्त्रो ऽयं सर्ववश्यकृत्

haṭhādākarṣayecchīghramurvaśīmapi sādhakaḥ / bahunā kimihoktena mantro 'yaṃ sarvavaśyakṛt

हिन्दी अर्थ

नैमिषका आख्यान, हिरण्यगर्भकी उत्पत्ति और लोकरचना इत्यादि विषय वर्णित हैं। मानद! यह

English

The practitioner would quickly draw even Urvashi by force. What more need be said? This mantra subdues all.

अध्याय ७९

श्लोक 149

रहस्यं परमं चाथ वक्ष्ये मोक्षप्रदं नृणाम् ।ध्यायेत्स्वहृत्सरसिजे देवकीनन्दनं विभुम्

rahasyaṃ paramaṃ cātha vakṣye mokṣapradaṃ nṛṇām / dhyāyetsvahṛtsarasije devakīnandanaṃ vibhum

हिन्दी अर्थ

अब द्वितीय (अनुषड्भ) पादका वर्णन सुनो, इसमें कल्प तथा मन्वन्तरका वर्णन है। तत्पश्चात्

English

Now I shall tell the supreme secret, giving liberation to men: he should meditate in his heart-lotus on the Lord, son of Devaki.

अध्याय ७९

श्लोक 150

श्रीमत्कुन्देन्दुगौरं सरसिजनयनं शङ्खचक्रे गदाब्जे बिभ्राणं हस्तपद्मैर्नवनलिनलसन्मालयादीप्यमानम् ।वन्दे वेद्यं मुनीन्द्रैः कणिकमुनिलसद्दिव्यभूषाभिरामं दिव्याङ्गालेपभासं सकलभयहरं पीतवस्त्रं नुरारिम्

śrīmatkundendugauraṃ sarasijanayanaṃ śaṅkhacakre gadābje bibhrāṇaṃ hastapadmairnavanalinalasanmālayādīpyamānam / vande vedyaṃ munīndraiḥ kaṇikamunilasaddivyabhūṣābhirāmaṃ divyāṅgālepabhāsaṃ sakalabhayaharaṃ pītavastraṃ nurārim

हिन्दी अर्थ

महादेवविभूति, ऋषिसर्ग, अग्रिविजय, कालसद्धाव- वर्णन, प्रियत्रत-वंशका परिचय, पृथ्वीका हैर्घ्य और विस्तार, भारतवर्षका वर्णन, फिर अन्य वर्षोका वर्णन, जम्बू आदि सात द्वीपोंका परिचय,

English

"I bow to Murari, glorious, white as jasmine and the moon, lotus-eyed, bearing conch and discus, mace and lotus in his lotus hands, shining with a garland of fresh lotuses, to be known by the best of sages, charming with divine ornaments, radiant with divine anointing, destroyer of all fear, clad in yellow."

अध्याय ७९

श्लोक 151

एवं ध्यात्वा पुमांसं स्फुटहृदयसरोजासनासीनमाद्यं सांद्रांभोदाच्छबिंबाद्भुतकनकनिभं संजपेदर्कलक्षम् ।मन्वोरेकं द्वितारान्तरितमथः हुनेदर्कसाहस्रमिध्मैः क्षीरिद्रूत्थर्यथोक्तैः समधुघृतसितेनाथवा पायसेन

evaṃ dhyātvā pumāṃsaṃ sphuṭahṛdayasarojāsanāsīnamādyaṃ sāṃdrāṃbhodācchabiṃbādbhutakanakanibhaṃ saṃjapedarkalakṣam / manvorekaṃ dvitārāntaritamathaḥ hunedarkasāhasramidhmaiḥ kṣīridrūttharyathoktaiḥ samadhughṛtasitenāthavā pāyasena

हिन्दी अर्थ

नीचेके लोकों--पातालोंका वर्णन, भूर्भुव:ः आदि ऊपरके लोकोंका वर्णन, ग्रहोंकी गतिका विश्लेषण, आदित्यव्यूहका कथन, देवग्रहानुकीर्तन, भगवान् शिवके नीलकण्ठ नाम पड़नेका कथन, महादेवजीका

English

Having thus meditated on that Primal Person seated on the open heart-lotus seat, golden and wonderful with the colour of a dense cloud, one should chant twelve hundred thousand. One of the two mantras, with Om twice between, he should offer a thousand with fuel of milk-trees as stated, with honey, ghee and sugar, or with milk-rice.

अध्याय ७९

श्लोक 152

एवं लोकेश्वराराध्यं कृष्णं स्वहृदयांबुजे ।ध्यायन्ननुदिनं मन्त्री त्रिसहस्रं जपेन्मनुम्

evaṃ lokeśvarārādhyaṃ kṛṣṇaṃ svahṛdayāṃbuje / dhyāyannanudinaṃ mantrī trisahasraṃ japenmanum

हिन्दी अर्थ

वैभव, अमावास्याका वर्णन, युगतत्त्वनिरूपण, यज्ञप्रवर्तत, अन्तिम दो युगोंका कार्य, युगके अनुसार प्रजाका लक्षण, ऋषिप्रवर-वर्णन, वेदव्यसन- वर्णन, स्वायम्भुव मन्वन्तरका निरूपण, शेषमन्वन्तरका

English

Thus meditating daily in his heart-lotus on Krishna worshipped by the lords of the world, the mantra-knower should chant the mantra three thousand times.

अध्याय ७९

श्लोक 153

सायाह्नोक्तेन विधिना संपूज्य हवनं पुनः ।कृत्वा पूर्वोक्तविधिना मन्त्री तद्गतमानसः

sāyāhnoktena vidhinā saṃpūjya havanaṃ punaḥ / kṛtvā pūrvoktavidhinā mantrī tadgatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

कथन, पृथ्वीदोहन, चाक्षुष और वर्तमान मन्वन्तरके सर्गका वर्णन है। इस प्रकार यह पूर्वभागका द्वितीय पाद कहा गया।

English

Having worshipped by the rule stated for the evening, and again made the offering, by the rule stated before, his mind fixed on him,

अध्याय ७९

श्लोक 154

एवं यो भजते नित्यं विद्वान् गोपालनन्दनम् ।समुत्तीर्य भवांभोधिं स याति परमं पदम्

evaṃ yo bhajate nityaṃ vidvān gopālanandanam / samuttīrya bhavāṃbhodhiṃ sa yāti paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

अब मध्यभागके उपोद्घातपादमें वर्णित विषय कहे जाते हैं। उसमें पहले सप्तर्षियोंका वर्णन, प्रजापतिवंशका निरूपण, उससे देवता आदिकी उत्पत्ति, तदनन्तर विजयकी अभिलाषा और

English

the wise one who thus constantly worships the son of Nanda the cowherd crosses the ocean of samsara and goes to the highest state.

अध्याय ७९

श्लोक 155

मध्ये केणेषु बाह्येष्वनलपुरपुटस्यालिखेत्कर्णिकायां कन्दर्पं साध्ययुक्तं विवरगतषडर्णद्विषः केशरेषु ।शक्तिः श्रीपूर्विकाणिद्विनवलिपिमनोरक्षराणिच्छदानां मध्ये वर्णान्दशान्तो दशलिपिमनुवर्यस्य वैकैकशो ऽब्जम्

madhye keṇeṣu bāhyeṣvanalapurapuṭasyālikhetkarṇikāyāṃ kandarpaṃ sādhyayuktaṃ vivaragataṣaḍarṇadviṣaḥ keśareṣu / śaktiḥ śrīpūrvikāṇidvinavalipimanorakṣarāṇicchadānāṃ madhye varṇāndaśānto daśalipimanuvaryasya vaikaikaśo 'bjam

हिन्दी अर्थ

मरुदृणोंकी उत्पत्तिका कथन है। कश्यपकी संतानोंका वर्णन, ऋषिवंशनिरूपण, पितृकल्पका कथन, श्राद्धकस्‍ल्पका वर्णन, वैवस्वतमनुकी उत्पत्ति, उनकी सृष्टि, मनुपुत्रोंका वंश, गान्धर्वनिरूपण, इक्ष्वाकुवंश-

English

(A yantra described in coded terms: in the middle, in the outer parts, within a fire-city figure, in the pericarp he should write Kandarpa with the object; the six-syllable of the enemy in the filaments; the power Shri and the first; the ten-syllable best mantra, one letter to each petal.)

अध्याय ७९

श्लोक 156

भूसद्मनाभिवृतमस्रगमन्मथेन गोरोचनाविलिखितं तपनीयसूच्या ।पट्टे हिरण्यरचिते गुलिकीकृतं तद्गोपालयन्त्रमखिलार्थदमेतदुक्तम्

bhūsadmanābhivṛtamasragamanmathena gorocanāvilikhitaṃ tapanīyasūcyā / paṭṭe hiraṇyaracite gulikīkṛtaṃ tadgopālayantramakhilārthadametaduktam

हिन्दी अर्थ

वर्णन, महात्मा अत्रिके वंशका कथन, अमावसुके वंशका वर्णन, रजिका अद्भुत चरित्र, ययातिचरित, यदुवंशनिरूपण, कार्तवीर्यचरित, परशुरामचरित, वृष्णिवंशका वर्णन, सगरकी उत्पत्ति, भार्गवका

English

Enclosed by an earth-house, with a garland of Manmatha, written with gorochana by a golden needle on a silk cloth, made into a pellet: this Gopala-yantra is declared to give all desires.

अध्याय ७९

श्लोक 157

संयातसिक्तमभिजप्तमिमं महद्भिर्धार्यं जगत्त्रयवशीकरणैकदक्षम् ।रक्षायशः सुतमहीधनधान्यलक्ष्मीसौभाग्यलिप्सुभिरजस्रमनर्घ्यवीर्यम्

saṃyātasiktamabhijaptamimaṃ mahadbhirdhāryaṃ jagattrayavaśīkaraṇaikadakṣam / rakṣāyaśaḥ sutamahīdhanadhānyalakṣmīsaubhāgyalipsubhirajasramanarghyavīryam

हिन्दी अर्थ

चरित्र, कार्तवीर्यवधसम्बन्धी कथा, सगरका चरित्र,

English

Worn after being sprinkled with water and consecrated by the great, it alone is able to subdue the three worlds; it is of unmeasured power for protection, fame, sons, land, wealth, grain, Lakshmi and good fortune.

अध्याय ७९

श्लोक 158

स्मरस्त्रिविक्रमाक्रान्तश्चाक्रीष्ट्याय हृदित्यसौ ।षडक्षरो ऽयं संप्रोक्तः सर्वसिद्धिकरो मनुः

smarastrivikramākrāntaścākrīṣṭyāya hṛdityasau / ṣaḍakṣaro 'yaṃ saṃproktaḥ sarvasiddhikaro manuḥ

हिन्दी अर्थ

भार्गव (ओर्व)-की कथा, देवासुर-संग्रामकी कथा, कृष्णावतारवर्णन, शुक्राचार्यकृत इन्द्रका पवित्र- स्तोत्र, विष्णुमाहात्म्मकथन, बलिवंश-निरूपण तथा कलियुगमें होनेवाले राजाओंका चरित्र--यह

English

"Smara" (kleem), "Trivikrama", "Akrishtyai" for the heart: this six-syllable is declared the mantra giving all success.

अध्याय ७९

श्लोक 159

क्रोडः शान्तीन्दुवह्न्याढ्यो माया बीज प्रकीर्ततम् ।गोविन्दवह्निचन्द्राढ्यो मनुः श्रीबीजमीरितम्

kroḍaḥ śāntīnduvahnyāḍhyo māyā bīja prakīrtatam / govindavahnicandrāḍhyo manuḥ śrībījamīritam

हिन्दी अर्थ

मध्यमभागका तीसरा उपोद्घातपाद है।

English

"Kroda" with peace, moon and fire — the seed Maya; "Govinda" with fire and moon; the mantra declared the Shri seed.

अध्याय ७९

श्लोक 160

आभ्यामष्टादशक्लिपः स्याद्विंशत्यक्षरो मनुः ।शालग्रामे मणौ यन्त्रे मण्डले प्रतिमासु वा

ābhyāmaṣṭādaśaklipaḥ syādviṃśatyakṣaro manuḥ / śālagrāme maṇau yantre maṇḍale pratimāsu vā

हिन्दी अर्थ

अब उत्तरभागके चौथे उपसंहारपादका वर्णन करता हूँ। इसमें वैवस्वत मन्वन्तरकी कथा विस्तारके साथ ज्यों-की-त्यों दी गयी है। जो कथा पहले ही कह दी गयी है, वह यहाँ संक्षेपसे

English

By these two, an eighteen-syllable mantra and a twenty-syllable mantra arise. In the Shaligrama, a jewel, a yantra, a circle, or in images,

अध्याय ७९

श्लोक 161

नित्यं पूजा हरेः कार्या न तु केवलभूतले ।एवं यो भजन्ते कृष्णं स याति परमां गतिम्

nityaṃ pūjā hareḥ kāryā na tu kevalabhūtale / evaṃ yo bhajante kṛṣṇaṃ sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

बतायी जाती है। भविष्यमें होनेवाले मनुओंका चरित्र भी कहा गया है। तदनन्तर कल्पके प्रलयका निर्देश किया गया है। कालमान बताया गया है। तत्पश्चात् प्राप्त लक्षणोंक अनुसार चौदह

English

the worship of Hari should be daily done and not only on the ground. Those who thus worship Krishna attain the highest goal.

अध्याय ७९

श्लोक 162

विंशार्णस्य मुनिर्ब्रह्मा गायत्री छन्द ईरितम् ।कृष्णश्च देवता कामो बीजं शक्तिर्द्विठो बुधैः

viṃśārṇasya munirbrahmā gāyatrī chanda īritam / kṛṣṇaśca devatā kāmo bījaṃ śaktirdviṭho budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

भुवनोंका वर्णन किया गया है। फिर विपरीत कर्मोके आचरणसे नरकोंकी प्राप्तिका कथन है। मनोमयपुरका आख्यान और प्राकृत प्रलयका प्रतिपादन किया गया है। तदनन्तर शिवधामका

English

The sage of the twenty-syllable is Brahma, metre Gayatri; the deity is Krishna; the seed is Kama; the power is "dvitha".

अध्याय ७९

श्लोक 163

रामाग्निवेदवेदाब्धेर्नेत्रार्णैरङ्गकल्पनम् ।मूलेन व्यापकं कृत्वा मनुना पुटितानथ

rāmāgnivedavedābdhernetrārṇairaṅgakalpanam / mūlena vyāpakaṃ kṛtvā manunā puṭitānatha

हिन्दी अर्थ

वर्णन है और सत्त्व आदि गुणोंके सम्बन्धसे जीवोंकी त्रिविध गतिका निरूपण किया गया है। इसके बाद अन्वय तथा व्यतिरेकदृष्टिसे अनिर्देश्य एवं अतर्क्य परब्रह्म परमात्माके स्वरूपका प्रतिपादन

English

The limbs are conceived with the syllables Rama-Agni-Veda-Veda-sea-eyes. Having made it all-pervading with the root, then with the mantra enclosed,

अध्याय ७९

श्लोक 164

मातृकार्णान्न्यसेत्तत्तत्स्थानेषु सुसमाहितः ।दशतत्त्वानि विन्यस्य मूलेन व्यापकं चरेत्

mātṛkārṇānnyasettattatsthāneṣu susamāhitaḥ / daśatattvāni vinyasya mūlena vyāpakaṃ caret

हिन्दी अर्थ

किया गया है। इस प्रकार यह उत्तर-भागसहित उपसंहारपादका वर्णन किया गया है। मरीचे ! मैंने तुम्हें चार पादवाले ब्रह्माण्डपुराणका परिचय दिया। यह अठारहवाँ पुराण सारसे भी सारतर

English

attentive, he should place the letters of the alphabet in their respective places; having placed the ten principles, he should make it all-pervading with the root.

अध्याय ७९

श्लोक 165

मन्त्रन्यासं ततः कुर्याद्देवताभावसिद्धये ।शीर्षे ललाटे भ्रूमध्ये नेत्रयोः कर्णयोस्तथा

mantranyāsaṃ tataḥ kuryāddevatābhāvasiddhaye / śīrṣe lalāṭe bhrūmadhye netrayoḥ karṇayostathā

हिन्दी अर्थ

वस्तु है। इसकी कहीं भी उपमा नहीं है। मानद ! ब्रह्माण्डपुराण जो चार लाख श्लोकमें कहा गया है, वास्तवमें उसीको भावितात्मा मुनियोंके उपदेशक पराशरनन्दन व्यासमुनिने अठारह भागोंमें विभक्त

English

Then he should do the mantra-placing for success in the deity's state: on head, forehead, between the brows, eyes, ears,

अध्याय ७९

श्लोक 166

नसोर्वक्रे च चिबुके कण्ठे दोर्मूलके हृदि ।उदरे नाभिदेशे च लिङ्गे मूलसरोरुहे

nasorvakre ca cibuke kaṇṭhe dormūlake hṛdi / udare nābhideśe ca liṅge mūlasaroruhe

हिन्दी अर्थ

करके पृथक्ू-पृथक् कहा है। दीनोंपर अनुग्रह करनेवाले धर्मशील मुनियोंने मुझसे सभी पुराण सुनकर उनका सम्पूर्ण लोकोंके लिये प्रकाशन किया है। पूर्वकालमें मैंने वसिष्ठको इस पुराणका

English

nose, face, chin, throat, root of the arms, heart, belly, navel, organ, root-lotus,

अध्याय ७९

श्लोक 167

कट्यां जान्वोर्जङ्घयोश्च गुल्फयोः पादयोः क्रमात् ।न्यसेद्धृदन्तान्मन्त्राणां सृष्टिन्यासो ऽयमीरितः

kaṭyāṃ jānvorjaṅghayośca gulphayoḥ pādayoḥ kramāt / nyaseddhṛdantānmantrāṇāṃ sṛṣṭinyāso 'yamīritaḥ

हिन्दी अर्थ

उपदेश दिया था। वसिष्ठने शक्तिनन्दन पराशरकों और पराशरने जातूकर्ण्यको यह पुराण सुनाया।

English

waist, knees, shanks, ankles, feet, in order — placing the mantras ending in the heart: this is declared the placing of creation.

अध्याय ७९

श्लोक 168

हृदये चोदरे नाभौ लिङ्गे मूलसरोरुहे ।कट्यां जान्वोर्जङ्घयोश्च गुल्फयोः पादयोस्तथा

hṛdaye codare nābhau liṅge mūlasaroruhe / kaṭyāṃ jānvorjaṅghayośca gulphayoḥ pādayostathā

हिन्दी अर्थ

फिर जातृकर्ण्यसे वायुदेवके मुखसे प्रकट हुए इस विस्तारसे सुनना चाहिए। जो श्रेष्ठ मानव इन उत्तम पुराणको पाकर व्यासदेवने इसे प्रमाणभूत अठारह पुराणोंको विधिपूर्वक सुनता अथवा माना और इस लोकमें इसका प्रचार किया । कहता है, वह फिर इस संसारमें जन्म नहीं लेता। वत्स! जो एकाग्रचित्त हो इस पुराणका पाठ एवं मैंने इस समय जो कुछ कहा है, यह पुराणोंका

English

On the heart, belly, navel, organ, root-lotus, waist, knees, shanks, ankles and feet likewise,

अध्याय ७९

श्लोक 169

मूर्ध्नि कपोले भ्रूमध्ये नेत्रयोः कर्णयोर्नसोः ।वदने चिबुके कण्ठे दोर्मूले विन्यसेत्क्रमात्

mūrdhni kapole bhrūmadhye netrayoḥ karṇayornasoḥ / vadane cibuke kaṇṭhe dormūle vinyasetkramāt

हिन्दी अर्थ

श्रवण करता है, वह इस लोकमें सारे पापोंका सूत्ररूप है। पुराणका फल चाहनेवाले पुरुषको नाश करके अनामय लोक (रोग-शोकसे रहित इसका नित्य अनुशीलन करना चाहिए। जो परम धाम)-में जाता है। जो इस पुराणको दाम्भिक, पापाचारी, देवता और गुरुकी निन्‍्दा लिखकर सोनेके सिंहासनपर रखता और वस्त्रसे करनेवाला, साधुमहात्माओंसे द्वेष रखनेवाला और

English

on head, cheeks, between brows, eyes, ears, nose, face, chin, throat and root of arms he should place in order

अध्याय ७९

श्लोक 170

नमोतान्मन्त्रवर्णांश्च स्थितिन्यासो ऽयमीरितः ।पादयोर्गुल्फयोश्चैव जङ्घयोर्जानुनोस्तथा

namotānmantravarṇāṃśca sthitinyāso 'yamīritaḥ / pādayorgulphayoścaiva jaṅghayorjānunostathā

हिन्दी अर्थ

आच्छादित करके ब्राह्मणको दान कर देता है, शठ है, उसे इस पुराणका उपदेश कदापि नहीं वह ब्रह्माजीके लोकमें जाता है। इसमें अन्यथा देना चाहिए। जो शान्त, मनोनिग्रहसे युक्त, विचार नहीं करना चाहिए। मरीचे ! मैंने तुमसे जो सेवापरायण, द्वेषरहित तथा पवित्र हो, उस श्रेष्ठ ये अठारह पुराण संक्षेपसे कहे हैं, उन सबको वैष्णव पुरुषको ही इसका उपदेश देना चाहिए।

English

the mantra letters ending in "namah": this is declared the placing of preservation. On feet, ankles, shanks, knees,

अध्याय ७९

श्लोक 171

कट्यां मूले ध्वजे नाभौ जठरे हृदये पुनः ।दोर्मूले कण्ठदेशे च चिबुके वदने नसोः

kaṭyāṃ mūle dhvaje nābhau jaṭhare hṛdaye punaḥ / dormūle kaṇṭhadeśe ca cibuke vadane nasoḥ

हिन्दी अर्थ

बारह मासोंकी प्रतिपदाके व्रत एवं आवश्यक कृत्योंका वर्णन

English

waist, root, banner, navel, belly, heart again, root of arms, throat, chin, face, nose,

अध्याय ७९

श्लोक 172

कर्णयोर्नेत्रयोश्चैव भ्रूमध्ये निटिले तथा ।मूर्ध्नि न्यसेन्मन्त्रवर्णान्संहाराख्यो ऽयमीरितः

karṇayornetrayoścaiva bhrūmadhye niṭile tathā / mūrdhni nyasenmantravarṇānsaṃhārākhyo 'yamīritaḥ

हिन्दी अर्थ

.... बोले--प्रभो ! मैंने आपके मुखसे प्रतिपदा तिथि पूर्वविद्धा होनेपर ही व्रत आदियें समस्त पुराणोंका सूत्र, जैसा कि परमेष्ठटी ब्रह्माजीने ग्रहण करने योग्य है। उस दिन महाशान्ति करनी महर्षि मरीचिसे कहा था, सुन लिया। महाभाग ! चाहिए। वह समस्त पापोंका नाश, सब प्रकारके अब मुझसे क्रमशः तिथियोंके विषयमें निरूपण उत्पातोंकी शान्ति तथा कलियुगके दुष्कर्मोका

English

ears, eyes, between brows, forehead, head — he should place the mantra letters: this is called the placing of dissolution.

अध्याय ७९

श्लोक 173

पुनः सृष्टिस्थितिन्यासौ विधाय वैष्णवोत्तमः ।मूर्तिपञ्जरनामानं विन्यसेत्पूर्ववत्ततः

punaḥ sṛṣṭisthitinyāsau vidhāya vaiṣṇavottamaḥ / mūrtipañjaranāmānaṃ vinyasetpūrvavattataḥ

हिन्दी अर्थ

कीजिये, जिससे ब्रतका ठीक-ठीक निश्चय हो निवारण करनेवाली होती है। साथ ही वह आयु जाय। जिस मासमें, जिस पुण्य तिथिको जिसने देनेवाली, पुष्टिकारक तथा धन और सौभाग्यको उपासना की है और उसकी पूजा आदिका जो बढ़ानेवाली है। वह परम मड्रलमयी, शान्ति, विधान है, वह सब इस समय बताइये। पवित्र होनेके साथ ही इहलोक और परलोकमें

English

Having done the placing of creation and preservation again, the best Vaishnava should then place the "cage of forms" as before.

अध्याय ७९

श्लोक 174

पुनः षडङ्गं कृत्वाथ ध्यायेत्कृष्णं हृदंबुजे ।द्वारवत्यां सहस्रार्कभास्वरैर्भवनोत्तमैः

punaḥ ṣaḍaṅgaṃ kṛtvātha dhyāyetkṛṣṇaṃ hṛdaṃbuje / dvāravatyāṃ sahasrārkabhāsvarairbhavanottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीसनातनजीने कहा--नारद! सुनो, अब भी सुख देनेवाली है। उस तिथिको पहले

English

Again having done the six limbs, he should meditate on Krishna in the heart-lotus, in Dvaravati, with best mansions shining like a thousand suns,

अध्याय ७९

श्लोक 175

अनल्पैः कल्पवृक्षैश्च परीते मणिमण्डपे ।ज्वलद्रत्न मयस्तंभद्वारतोरणकुड्यके

analpaiḥ kalpavṛkṣaiśca parīte maṇimaṇḍape / jvaladratna mayastaṃbhadvāratoraṇakuḍyake

हिन्दी अर्थ

मैं तुमसे तिथियोंके पृथकु-पृथक् ब्रतका वर्णन अग्निरूपधारी भगवान् ब्रह्माकी पूजा करनी चाहिए, करता हूँ। तिथियोंके जो स्वामी हैं, उन्हींके फिर क्रमश: सब देवताओंकी पृथक्-पृथक् पूजा क्रमसे पृथक्ू-पृथक् ब्रत बताया जाता है, जो करे। इस तरह पूजा और 3»कारपूर्वक नमस्कार सम्पूर्ण सिद्धियोंकी प्राप्ति करानेवाला है। चैत्रमासके करके कुश, जल, तिल और अक्षतके साथ

English

surrounded by many wish-trees, in a jewelled pavilion with blazing jewel pillars, doors, arches and walls,

अध्याय ७९

श्लोक 176

फुल्लप्रफुल्लसञ्चित्रवितानालंबिमौक्तिके ।पद्मरागस्थलीराजद्रत्नसंघैश्च मध्यतः

phullapraphullasañcitravitānālaṃbimauktike / padmarāgasthalīrājadratnasaṃghaiśca madhyataḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्ल पक्षमें प्रथम दिन सूर्योदयकालमें ब्रह्माजीने सुवर्ण और वस्त्रसहित दक्षिणा लेकर वेदवेत्ता सम्पूर्ण जगत्की सृष्टि की थी, इसलिये वर्ष और ब्राह्मणको ब्रतकी पूर्तिके लिये दान करना चाहिए। वसनन्‍्त-ऋतुके आदिमें बलिराज्य-सम्बन्धी तिथि-- इस प्रकार पूजा-विशेषसे “सौरि' नामक व्रत अमावास्थाको जो प्रतिपदा तिथि प्राप्त होती है, सम्पन्न होता है। ब्रह्मन्! यह मनुष्योंको

English

with canopies of pearls hanging in full-blown variegated flowers, in the middle with floors of ruby and heaps of gems,

अध्याय ७९

श्लोक 177

अनारतगलद्रत्नधाराढ्यस्वस्तस्तरोरधः ।रत्नप्रदीपावलिभिः प्रदीपितदिगन्तरे

anāratagaladratnadhārāḍhyasvastastaroradhaḥ / ratnapradīpāvalibhiḥ pradīpitadigantare

हिन्दी अर्थ

ठसीमें सदा विद्वानोंको ब्रत करना चाहिए। आरोग्य' प्रदान करनेवाला है। मुने! उसी दिन १. नामके आदिमें (३०! और अन्तमें 'नमः' जोड़कर बोलना ही ३“कारपूर्वक नमस्कार है; यथा-3 ब्रह्मणे नम:' इत्यादि। अथवा '3» नम: को एक साथ भी बोल सकते हैं; यथा--' ३० नमो ब्रह्मणे' इत्यादि। २. इसी तिथिको विष्णुधर्मोत्तरपुराणमें 'आरोग्यब्रत'का विधान किया गया है और ब्रह्मपुराणमें 'संवत्सरार्म्भ-

English

below trees rich in streams of continuously falling gems, the quarters lit by rows of jewel lamps,

अध्याय ७९

श्लोक 178

उद्यदादित्यसंकाशमणिसिंहासनांबुजे ।समासीनो ऽच्युतो ध्येयो द्रुतहाटकसन्निभः

udyadādityasaṃkāśamaṇisiṃhāsanāṃbuje / samāsīno 'cyuto dhyeyo drutahāṭakasannibhaḥ

हिन्दी अर्थ

। . ' भी बताया गया है तथा इसी साढ़े तीन मासतक यह ब्रत किया जाता है। इसमें तिथिको श्रीकृष्णे अजातशत्रु युधिष्टिरको प्रतिदिन सोमेश्वर भगवान् शिवकी बिल्वपत्रसे 'तिलकब्रत”' करनेका उपदेश दिया है। पूजा की जाती है। कार्तिक शुक्धला चतुर्दशीतक तदनन्तर ज्येष्ठ मासके शुक्ल पक्षकी प्रतिपदाको इस नियमसे पूजा करके उस दिन उपवासपूर्वक

English

seated on a lotus-throne of jewel lions, bright as rising sun, Achyuta is to be meditated on, like molten gold,

अध्याय ७९

श्लोक 179

समानोदितचन्द्रार्कतडित्कोटिसमद्युतिः ।सर्वाङ्गसुंदरः सौम्यः सर्वाभरणभूषितः

samānoditacandrārkataḍitkoṭisamadyutiḥ / sarvāṅgasuṃdaraḥ saumyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्योदयकालमें देवमन्दिरसम्बन्धी वाटिकामें उगे रहे और ब्रतपरायण पुरुष पूर्णिमाके दिन पुनः हुए मनोहर कनेरवृक्षका पूजन करे। कनेरके भगवान् शह्डूरकी पूजा करे। फिर बाँसके पात्रमें वृक्षमें लाल डोरा लपेटकर उसपर गन्ध, चन्दन, सुवर्णसहित पवित्र एवं अधिक वायन, जो धूप आदि चढ़ावे, उगे हुए सप्तधान्यके अड्डुर, देवताकी प्रसन्नताको बढ़ानेवाला हो, लेकर

English

with the radiance of ten million moons and suns risen together with lightning; handsome in all limbs, gentle, adorned with all ornaments,

अध्याय ७९

श्लोक 180

पीतवासाः शङ्खचक्रगदांभोजलसत्करः ।अनाहतोच्छलद्रत्नधारौघकलशं स्पृशन्

pītavāsāḥ śaṅkhacakragadāṃbhojalasatkaraḥ / anāhatocchaladratnadhāraughakalaśaṃ spṛśan

हिन्दी अर्थ

नारंगी और बिजौरा नीबू आदिसे उसकी पूजा संकल्पपूर्वक ब्राह्मणको दान करे। मुनीश्चर! यह करे। फिर अक्षत और जलसे उस वृक्षको दान धनकी वृद्धि करनेवाला है। भाद्रपदके शुक्ल सींचकर निम्नाद्धित मन्त्रसे क्षमा-प्रार्था करे-- पक्षकी प्रतिपदाकों कोई “महत्तमत्रत” एवं कोई करवीरवृषाबवास॒ नमस्ते भानुबल्लभ। 'मौनक्रत' बतलाते हैं। इसमें भगवान् शिवकी

English

clothed in yellow, with a lotus-like hand shining with conch, discus, mace, touching a pot of unceasing streams of shining gems,

अध्याय ७९

श्लोक 181

वामपादांबुजाग्रेण मुष्णता पल्लवच्छविम् ।रुक्मिणीसत्यभामे ऽस्य मूर्ध्नि रत्नौघधारया

vāmapādāṃbujāgreṇa muṣṇatā pallavacchavim / rukmiṇīsatyabhāme 'sya mūrdhni ratnaughadhārayā

हिन्दी अर्थ

मौलिमण्डन दुर्गादिदेवानां सततं प्रिय॥ पूजा की जाती है। उस दिन मौन रहकर नैवेद्य (ना० पूर्व ११०। १०७) तैयार करे। अड़तालीस फल और पूए एकत्र 'करवीर! आप धर्मके निवास-स्थान और करके उनमेंसे सोलह तो ब्राह्मणको दे और भगवान् सूर्यके पुत्र हैं। दुर्गादि देवताओंके मस्तकको सोलह देवताको भोग लगावे एवं शेष सोलह

English

with the toe of his left lotus foot rivalling the colour of a bud; on his head, Rukmini and Satyabhama, at his right and left,

अध्याय ७९

श्लोक 182

सिंचन्त्यौ दक्षवामस्थे स्वदोस्थकलशोत्थया ।नाग्नजिती सुनन्दा च दिशन्त्यौ कलशौ तयोः

siṃcantyau dakṣavāmasthe svadosthakalaśotthayā / nāgnajitī sunandā ca diśantyau kalaśau tayoḥ

हिन्दी अर्थ

विभूषित करनेवाले तथा उनके सहैव प्रिय हैं। अपने उपयोगमें लावे। सुवर्णमयी शिवकी प्रतिमाको आपको नमस्कार है।' विधानवेत्ता पुरुष कलशके ऊपर स्थापित करके तत्पश्चात् 'आ कृष्णेन०” इत्यादि वेदोक्त उसकी पूजा करे। फिर वह सब कुछ एक धेनुके

English

sprinkling with streams of gems from pots in their hands; Nagnajiti and Sunanda giving them pots;

अध्याय ७९

श्लोक 183

ताभ्यां च दक्षवामस्थमित्रविन्दासुलक्ष्मणे ।रत्ननद्याः समुद्धृत्य रत्नपूर्णौं घटौ तयोः

tābhyāṃ ca dakṣavāmasthamitravindāsulakṣmaṇe / ratnanadyāḥ samuddhṛtya ratnapūrṇauṃ ghaṭau tayoḥ

हिन्दी अर्थ

करे। इस प्रकार भक्तिपूर्वक पूजन करके ब्राह्मणोंको महादेवके इस ब्रतका चौदह वर्षोतक पालन दक्षिणा दे और वृक्षकी परिक्रमा करके अपने घर करके नाना प्रकारके भोग भोगनेके पश्चात् देहावसान जाय। श्रावण शुक्ला प्रतिपदाको परम उत्तम होनेपर शिवलोकमें जाता है। “रोटकब्रत॑'' होता है, जो लक्ष्मी और बुद्धिको ब्रह्मन्! आश्विन शुक्ला प्रतिप्रदाको 'अशोक-

English

Mitravinda and Sulakshmana on the right and left, lifting gem-filled jars from the river of gems;

अध्याय ७९

श्लोक 184

जांबवती सुशीला च दिशन्त्यौ दक्षवामके ।बहिः षोडश साहस्रसंख्याकाः परितः प्रियाः

jāṃbavatī suśīlā ca diśantyau dakṣavāmake / bahiḥ ṣoḍaśa sāhasrasaṃkhyākāḥ paritaḥ priyāḥ

हिन्दी अर्थ

देनेवाला है तथा धर्म, अर्थ, काम एवं मोक्षका ब्रत'का पालन करके मनुष्य शोकरहित तथा कारण है। ब्रह्मन्! सोमवारयुक्त श्रावण शुक्ल धन-धान्यसे सम्पन्न हो जाता है। उसमें नियमपूर्वक प्रतिपदा या श्रावणके प्रथम सोमवारसे लेकर रहकर अशोक वृक्षकी पूजा करनी चाहिए।

English

Jambavati and Sushila giving them on the right and left; outside, sixteen thousand beloveds all around,

अध्याय ७९

श्लोक 185

ध्येयाः कनकरत्नौघधारायुक्कलशोज्वलाः ।तद्बहिश्चाष्टनिधायः पूरयन्तो धनैर्धराम्

dhyeyāḥ kanakaratnaughadhārāyukkalaśojvalāḥ / tadbahiścāṣṭanidhāyaḥ pūrayanto dhanairdharām

हिन्दी अर्थ

१. 'विद्यात्रत'की विधि विष्णुधर्मोत्तरमें तथा गरुडपुराणमें भी उपलब्ध होती है।

English

to be meditated on, bright with pots shining with streams of gold and gems; outside them the eight treasures filling the earth with wealth;

अध्याय ७९

श्लोक 186

तद्बहिर्वृष्णयः सर्वे पुरोवच्च स्वरादयः ।एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षपञ्चकं तद्दशांशतः

tadbahirvṛṣṇayaḥ sarve purovacca svarādayaḥ / evaṃ dhyātvā japellakṣapañcakaṃ taddaśāṃśataḥ

हिन्दी अर्थ

२. 'तिलकब्रत' के विषयमें विशेष जानकारी भविष्योत्तरपुराणसे हो सकती है।

English

outside them all the Vrishnis, with the vowels as before. Having so meditated, he should chant five hundred thousand and a tenth part,

अध्याय ७९

श्लोक 187

अरुणैः कमलैर्हुत्वा पीठे पूर्वोदिते यजेत् ।विलिप्य गन्धपङ्केन लिखेदष्टदलांबुजम्

aruṇaiḥ kamalairhutvā pīṭhe pūrvodite yajet / vilipya gandhapaṅkena likhedaṣṭadalāṃbujam

हिन्दी अर्थ

हिरण्ययेन सबिता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन्॥

English

offering with red lotuses, and worship on the seat stated before. Anointing with perfumed paste, he should draw an eight-petalled lotus,

अध्याय ७९

श्लोक 188

कर्णिकायां च षट्कोणं ससाध्यं तत्र मन्मथम् ।शिष्टैस्तु सप्तदशभिरक्षरैर्वेष्टयेत्स्वरम्

karṇikāyāṃ ca ṣaṭkoṇaṃ sasādhyaṃ tatra manmatham / śiṣṭaistu saptadaśabhirakṣarairveṣṭayetsvaram

हिन्दी अर्थ

४. निर्णयग्रन्थोंक अनुसार भविष्योत्तरपुराणमें इसकी विशेष विधि दी गयी है। वहाँ 'करवीरब्रत' के नामसे इसका उल्लेख किया गया है।

English

in the pericarp a hexagon with Manmatha and the object; with the remaining seventeen syllables he should enclose the vowel.

अध्याय ७९

श्लोक 189

प्राग्रक्षो ऽनिलकोणेषु श्रियं शिष्टेषु संविदम् ।षट्सु संधिषु षट्कर्णे केसरेषु त्रिशस्त्रिशः

prāgrakṣo 'nilakoṇeṣu śriyaṃ śiṣṭeṣu saṃvidam / ṣaṭsu saṃdhiṣu ṣaṭkarṇe kesareṣu triśastriśaḥ

हिन्दी अर्थ

५. ब्रतराजमें इस ब्रतका विस्तारपूर्वक वर्णन है।

English

In the corners east, south-west and north-west Shri; in the remaining ones Samvid; in the six junctions and six corners, thrice each on the filaments,

अध्याय ७९

श्लोक 190

विलिखेत्स्मरगायत्रीं मालामन्त्रं दलाष्टके ।षटूषः संलिख्य तद्बाह्ये वेष्टयेन्मातृकाक्षरैः

vilikhetsmaragāyatrīṃ mālāmantraṃ dalāṣṭake / ṣaṭūṣaḥ saṃlikhya tadbāhye veṣṭayenmātṛkākṣaraiḥ

हिन्दी अर्थ

६-७. महत्तम और मौन--इन दोनों व्रतोॉंका विशेष विधान स्कन्दपुराणमें उपलब्ध होता है।

English

he should write the Smara Gayatri; the Mala mantra on the eight petals; having written six "ushas", outside it enclosed by the letters of the alphabet.

अध्याय ७९

श्लोक 191

भूबिंबं च लिखेद्बाह्ये श्रीमायादिग्विदिक्ष्वपि ।भूग्रहं चतुरस्रं स्यादष्टवज्रविभूषितम्

bhūbiṃbaṃ ca likhedbāhye śrīmāyādigvidikṣvapi / bhūgrahaṃ caturasraṃ syādaṣṭavajravibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

बारहवें वर्ष ब्रतके अन्तमें अशोक वक्षकी सुवर्णमयी मूर्ति बनाकर उसे भक्तिपूर्वक गुरुको समर्पित करनेपर मनुष्य शिवलोकमें प्रतिष्ठित होता है। इसी प्रतिपदाको “नवरात्रव्रत”' आरम्भ करे।

English

Outside he should draw the earth-disc, with Shri and Maya in the directions and corners; the earth-square adorned with eight thunderbolts.

अध्याय ७९

श्लोक 192

एतद्यन्त्रं हाटकादिपट्टेष्वालिख्य पूर्ववत् ।संस्कृतं धारयेद्यो वै सोर्ऽच्यते त्रिदशैरपि

etadyantraṃ hāṭakādipaṭṭeṣvālikhya pūrvavat / saṃskṛtaṃ dhārayedyo vai sor'cyate tridaśairapi

हिन्दी अर्थ

पूर्वाहकालमें कलशस्थापनपूर्वक देवीकी पूजा करे। गेहूँ और जौके बीजसे अंकुर आरोपण करके प्रतिदिन अपनी शक्तिके अनुसार उपवास, अयाचित अथवा एकभुक्त करके रहे और पूजा,

English

This yantra, written as before on golden and other plates and consecrated, whoever wears is worshipped even by the gods.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 79
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.