Narada Purana· Nārada Purāṇa
79
अध्याय 79 / 167

Book 1 - Adhyaya 80

297 श्लोकभाग 2/2 · श्लोक 193–297WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ105 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७९

श्लोक 193

स्याद्गायत्री वामदेवपुष्पबाणौ तु ङेंतिमौ ।विद्महेधीमहियुतौ तन्नो ऽनङ्गः प्रचोदयात्

syādgāyatrī vāmadevapuṣpabāṇau tu ṅeṃtimau / vidmahedhīmahiyutau tanno 'naṅgaḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

पाठ, जप आदि करता रहे। ब्रह्मन्! मार्कण्डेयपुराणमें देवीके जो तीन चरित्र कहे गये हैं, उनका भोग और मोक्षकी अभिलाषा रखनेवाला पुरुष नौ

English

The Gayatri: "Kamadevaya vidmahe pushpabanaya dhimahi; Tan no 'nangah prachodayat."

अध्याय ७९

श्लोक 194

जप्या जपादौ गोपालमनूनां जनरञ्जनी ।हृदयं कामदेवाय ङेंतं सर्वजनप्रियम्

japyā japādau gopālamanūnāṃ janarañjanī / hṛdayaṃ kāmadevāya ṅeṃtaṃ sarvajanapriyam

हिन्दी अर्थ

दिनोंतक पाठ करे। नवरात्रमें भोजन, वस्त्र आदिके द्वारा कुमारीपूजन उत्तम माना गया है। ब्रह्मन्! इस प्रकार ब्रतका आचरण करके मनुष्य इस पृथ्वीपर दुर्गाजीकी कृपासे सम्पूर्ण सिद्धियोंका

English

To be chanted at the start of the chanting of the Gopala mantras, pleasing to people: "Kamadevaya" ending with the heart, "Sarvajanapriya".

अध्याय ७९

श्लोक 195

उक्त्वा सर्वजनान्ते तु संमोहनपदं तथा ।ज्वल ज्वल प्रज्वलेति प्रोच्य सर्वजनस्य च

uktvā sarvajanānte tu saṃmohanapadaṃ tathā / jvala jvala prajvaleti procya sarvajanasya ca

हिन्दी अर्थ

कार्तिक शुक्ला प्रतिपदाको नवरात्रमें बताये अनुसार नियमोंका पालन करे। विशेषत: अन्नकूट नामक कर्म भगवान् विष्णुकी प्रसन्नताको बढ़ानेवाला है। उस दिन गोवर्धनपूजनके लिये सब तरहके

English

At the end of "sarvajana" the word "sammohana"; "jvala jvala prajvala" and of all people,

अध्याय ७९

श्लोक 196

हृदयं मम च ब्रूयाद्वशङ्कुरुयुगं शिरः ।प्रोक्तो मदनमन्त्रो ऽष्टचत्वारिंशद्भिरक्षरैः

hṛdayaṃ mama ca brūyādvaśaṅkuruyugaṃ śiraḥ / prokto madanamantro 'ṣṭacatvāriṃśadbhirakṣaraiḥ

हिन्दी अर्थ

पाक और सब गोरसोंका संग्रह करके सबको

English

"hridayam mama" he should say, "vasham kuru kuru" for the head: the Madana mantra is declared of forty-eight syllables.

अध्याय ७९

श्लोक 197

जपादौ स्मरबीजाद्यो जगत्त्रयवशीकरः ।पीठ प्राग्वत्समभ्यर्च्य मूर्ति संकल्प्य मूलतः

japādau smarabījādyo jagattrayavaśīkaraḥ / pīṭha prāgvatsamabhyarcya mūrti saṃkalpya mūlataḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नकूट करना चाहिए। इससे सब मनोरथोंकी सिद्धि होती है। सायंकालमें गौओंसहित श्रीगोवर्धन पर्वतका पूजन करके जो उसकी प्रदक्षिणा करता है, वह भोग और मोक्ष पाता है।

English

At the start of the chant, the Kama seed at its beginning subdues the three worlds. Having worshipped the seat as before and conceived the form with the root,

अध्याय ७९

श्लोक 198

तत्रावाह्याच्युतं भक्त्या सकलीकृत्य पूजयेत् ।आसनादिविभूषान्तं पुनर्न्यासक्रमाद्यजेत्

tatrāvāhyācyutaṃ bhaktyā sakalīkṛtya pūjayet / āsanādivibhūṣāntaṃ punarnyāsakramādyajet

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्ष शुक्ला प्रतिपदाको परम उत्तम धनव्रत'का पालन करना चाहिए। रातमें भगवान् विष्णुका पूजन और होम करके अग्रनिदेवकी सुवर्णमयी प्रतिमाको दो लाल बस्त्रोंसे आच्छादित

English

invoking Achyuta there with devotion, he should worship him in complete form, from the seat to the ornaments, and by the sequence of placing again,

अध्याय ७९

श्लोक 199

सृष्टिं स्थितिं षडङ्गं च किरीटं कुण्डलद्वयम् ।शङ्खं चक्रं गदां पद्मं मालां श्रीवत्सकौस्तुभौ

sṛṣṭiṃ sthitiṃ ṣaḍaṅgaṃ ca kirīṭaṃ kuṇḍaladvayam / śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ padmaṃ mālāṃ śrīvatsakaustubhau

हिन्दी अर्थ

करके ब्राह्मणको दान दे। ऐसा करके मनुष्य इस पृथ्वीपर धन-धान्यसे सम्पन्न होता है। अग्रिदेवके द्वारा उसके समस्त पाप दग्ध हो जाते हैं और वह विष्णुलोकंमें प्रतिष्ठित होता है।

English

creation, preservation, the six limbs, crown, a pair of earrings, conch, discus, mace, lotus, garland, Shrivatsa and Kaustubha,

अध्याय ७९

श्लोक 200

गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य मूलेन वैष्णवोत्तमः ।षट्कोणेषु षडङ्गानि दिग्दलेषु क्रमाद्यजेत्

gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya mūlena vaiṣṇavottamaḥ / ṣaṭkoṇeṣu ṣaḍaṅgāni digdaleṣu kramādyajet

हिन्दी अर्थ

पौष शुक्ला प्रतिपदाको भक्तिपूर्वक सूर्यदेवकी पूजा करके एकभुक्तत्रत करनेवाला मनुष्य सूर्यलोकमें जाता है। माघ शुक्ला प्रतिपदाके दिन अग्रनिस्वरूप साक्षात् महेश्वरकी विधिपूर्वक पूजा करके मनुष्य

English

the best Vaishnava, having worshipped with perfume and flowers by the root, should worship the six limbs in the six corners and in the petals of the directions in order.

अध्याय ७९

श्लोक 201

वासुदेवादिकान्कोणेषु तु शान्त्यादिकांस्ततः ।पत्राग्रगा महिष्यो ऽष्टौ यजेत्साधकसत्तमः

vāsudevādikānkoṇeṣu tu śāntyādikāṃstataḥ / patrāgragā mahiṣyo 'ṣṭau yajetsādhakasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

इस पृथ्वीपर समृद्धिशाली होता है। फाल्गुन शुक्ला प्रतिपदाको धूलिधूसरित अड्भोंवाले देवदेव दिगम्बर शिवको सब ओरसे जलल्वारा स्नान करावे। भगवान् महेश्वर इस लौकिक कर्मसे भी संतुष्ट होकर

English

Vasudeva and the others in the corners, then Shanti and the rest; the best practitioner should worship the eight queens at the petal-tips.

अध्याय ७९

श्लोक 202

ततः षोडशसाहस्रं सकृदेवार्चयेत्प्रियाः ।इन्द्रनीलमुकुन्दांश्च करालानन्दकच्छपान्

tataḥ ṣoḍaśasāhasraṃ sakṛdevārcayetpriyāḥ / indranīlamukundāṃśca karālānandakacchapān

हिन्दी अर्थ

अपना सायुज्य प्रदान करते हैं। फिर भक्तिपूर्वक भलीभाँति पूजित होनेपर वे क्‍या नहीं दे सकते! वैशाख शुक्ला प्रतिपदाको विश्वव्यापक भगवान् विष्णुकी विधिपूर्वक पूजा करके ब्रती पुरुष ब्राह्मणोंको

English

Then he should worship the sixteen thousand beloveds at once: Indranila, Mukunda, Karala, Ananda, Kachchhapa,

अध्याय ७९

श्लोक 203

शङ्खपद्मौ ततः पद्मान्निधीनष्टौ क्रमाद्यजेत् ।तद्बहिर्लोकपालांश्च वज्राद्यानपि पूजयेत्

śaṅkhapadmau tataḥ padmānnidhīnaṣṭau kramādyajet / tadbahirlokapālāṃśca vajrādyānapi pūjayet

हिन्दी अर्थ

भोजन करावे। इसी प्रकार आषाढ़ शुक्ला प्रतिपदाको जगदुरु ब्रह्मा एवं विष्णुका पूजन करके ब्राह्मण- भोजन करावे। ऐसा करनेसे विष्णुसहित सर्वलोकेश्वरेश्वर ब्रह्माजी अपना सायुज्य प्रदान

English

conch, lotus, then the Padma treasure — the eight treasures in order; outside them the guardians of the world and Vajra and the rest.

अध्याय ७९

श्लोक 204

एवं सप्तावृत्तिवृतं कृष्णमभ्यर्च्य चादरात् ।प्रीणयेद्दधिखण्डाज्यमिश्रेण तु पय्ॐऽधसा

evaṃ saptāvṛttivṛtaṃ kṛṣṇamabhyarcya cādarāt / prīṇayeddadhikhaṇḍājyamiśreṇa tu payoṃ'dhasā

हिन्दी अर्थ

करते हैं और वह सम्पूर्ण सिद्धियोंको प्राप्त कर लेता है। द्विजश्रेष्ठस बारह महीनोंकी प्रतिपदा तिथियोंमें होनेवाले जो ब्रत तुम्हें बताये गये हैं, वे भोग और मोक्ष देनेवाले हैं। इन सब ब्रतोंमें ब्रह्मचर्य-

English

Having thus respectfully worshipped Krishna surrounded by seven enclosures, he should satisfy him with milk mixed with curd, sugar-candy and ghee.

अध्याय ७९

श्लोक 205

दिव्योपचारं दत्वाथ स्तुत्वा नत्वा च केशवम् ।उद्वासयेत्स्वहृदये परिवारगणैः सह

divyopacāraṃ datvātha stutvā natvā ca keśavam / udvāsayetsvahṛdaye parivāragaṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

पालनका विधान है। भोजनके लिये सामान्यतः हविष्यान्न बताया गया है।

English

Having given divine services, praised and bowed to Keshava, he should dismiss him into his own heart with his retinue.

अध्याय ७९

श्लोक 206

न्यस्यात्मानं समभ्यर्च्य तन्मयो विहरेत्सुधीः ।रत्नाभिषेकध्यानेज्या विंशत्यर्णाश्रिते रिता

nyasyātmānaṃ samabhyarcya tanmayo viharetsudhīḥ / ratnābhiṣekadhyānejyā viṃśatyarṇāśrite ritā

हिन्दी अर्थ

बारह मासोंके द्वितीया-सम्बन्धी ब्रतों और आवश्यक कृत्योंका निरूपण

English

Having placed the Self and worshipped, the wise one, absorbed in him, should move about. The gem-anointing, meditation and worship of the twenty-syllable are told.

अध्याय ७९

श्लोक 207

एवं यो भजते मन्त्रं स समृद्धेः पदं भवेत् ।जपहोमार्चनध्यानैर्यो मनुं प्रजपेदमुम्

evaṃ yo bhajate mantraṃ sa samṛddheḥ padaṃ bhavet / japahomārcanadhyānairyo manuṃ prajapedamum

हिन्दी अर्थ

सनातनजी कहते हैं--ब्रह्मन्! सुनो, अब मैं तुम्हें द्वितीयाके बत्रत बतलाता हूँ, जिनका भक्ति- पूर्वक पालन करके मनुष्य ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठित होता है। चैत्र शुक्ला द्वितीयाको ब्राह्मी शक्तिके

English

He who thus worships this mantra becomes a seat of prosperity. He who chants this mantra with chanting, offering, worship and meditation,

अध्याय ७९

श्लोक 208

तद्वेश्म पूर्यते रत्नैः रवर्णधान्यैरनारतम् ।पृथ्वी पृथ्वी करे तस्य सर्वसस्यसमाकुला

tadveśma pūryate ratnaiḥ ravarṇadhānyairanāratam / pṛthvī pṛthvī kare tasya sarvasasyasamākulā

हिन्दी अर्थ

साथ ब्रह्माजीका हविष्यान्न तथा गन्ध आदिसे पूजन करके ब्रती पुरुष सम्पूर्ण यज्ञोंका फल पाता है और समस्त मनोवाज्छित कामनाओंको पाकर अन्तमें ब्रह्मपद प्राप्त करता है। विप्रवर ! इसी दिन

English

his house is filled with gems and gold and grain continually; the earth in his hand is full of all crops.

अध्याय ७९

श्लोक 209

पुत्रैर्मित्रैः सुसंपन्नः प्रयात्यन्ते परां गतिम् ।वह्नावभ्यर्च्य गोविन्दं शुक्लपुष्पैः सतन्दुलैः

putrairmitraiḥ susaṃpannaḥ prayātyante parāṃ gatim / vahnāvabhyarcya govindaṃ śuklapuṣpaiḥ satandulaiḥ

हिन्दी अर्थ

सायंकाल उगे हुए बालचन्द्रमाका' पूजन करनेसे भोग और मोक्षरूप फलकी प्राप्ति होती है। अथवा उस दिन भक्तिपूर्वक अश्विनीकुमारोंकी यत्रपूर्वक पूजा करके ब्राह्मणको सोने और चाँदीके

English

Rich with sons and friends he goes at the end to the highest goal. Having worshipped Govinda in the fire with white flowers and rice,

अध्याय ७९

श्लोक 210

आज्याक्तैरयुतं हुत्वा भस्म तन्मूर्ध्नि धारयेत् ।तस्यान्नादिसमृद्धिः स्यात्तदूशे सर्वयोषितः

ājyāktairayutaṃ hutvā bhasma tanmūrdhni dhārayet / tasyānnādisamṛddhiḥ syāttadūśe sarvayoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

नेत्रोंका दान करे'। इस ब्रतमें दही अथवा घीसे प्राणयात्राका निर्वाह किया जाता है। द्विजेन्द्र ! बारह वर्षोतक 'नेत्रव्रत'का अनुष्ठान करके मनुष्य पृथ्वीका अधिपति होता है। वैशाख शुक्ला द्वितीयाको

English

having offered ten thousand soaked in ghee, he should put the ash on his head; he gets abundance of food and the like, and all women come under his control.

अध्याय ७९

श्लोक 211

रक्तांभोजैस्त्रिमध्वक्तैर्हुनेल्लक्षं समाहितः ।श्रिया तस्यैन्द्रमैश्वर्यं तृणलेशायते ध्रुवम्

raktāṃbhojaistrimadhvaktairhunellakṣaṃ samāhitaḥ / śriyā tasyaindramaiśvaryaṃ tṛṇaleśāyate dhruvam

हिन्दी अर्थ

सप्तधान्ययुक्त कलशके ऊपर विष्णुरूपी ब्रह्माका विधिपूर्वक पूजन करके मनुष्य मनोवाज्छित भोग भोगनेके पश्चात् विष्णुलोक प्राप्त कर लेता है। ज्येष्ठ शुक्ला द्वितीयाको सम्पूर्ण भुवनोंके अधिपति

English

With red lotuses soaked in three sweet things, offering a hundred thousand attentively, Indra's lordship becomes to him like a blade of grass, surely.

अध्याय ७९

श्लोक 212

त्रिमध्वक्तैः सितैः पुष्पैरष्टोत्तरसहस्रकम् ।यो हुनेत्प्रत्यहं मासात्पुरोधा नृपतेर्भवेत्

trimadhvaktaiḥ sitaiḥ puṣpairaṣṭottarasahasrakam / yo hunetpratyahaṃ māsātpurodhā nṛpaterbhavet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मसस्वरूप भगवान् भास्करका विधिपूर्वक पूजन करके जो भत्तिपूर्वक ब्राह्मणोंको भोजन कराता है, वह सूर्यलोकमें जाता है। आषाढ्मासके शुक्ल पक्षमें जो पुष्यनक्षत्रसे युक्त द्वितीया तिथि आती

English

He who daily offers a thousand and eight white flowers soaked in three sweet things becomes within a month the royal priest of a king.

अध्याय ७९

श्लोक 213

एवमादिप्रयोगांश्च साधयेन्मनुनामुना ।मन्त्रराजमथो वक्ष्ये दशार्णं सर्वसिद्धिदम्

evamādiprayogāṃśca sādhayenmanunāmunā / mantrarājamatho vakṣye daśārṇaṃ sarvasiddhidam

हिन्दी अर्थ

है, उसमें सुभद्रादेवीके साथ श्रीबलराम और श्रीकृष्णको रथपर बिठाकर ब्रती पुरुष ब्राह्मण आदिके साथ नगर आदिमें भ्रमण करावे और किसी जलाशयके निकट जाकर बड़ा भारी उत्सव

English

By this mantra he should accomplish these and other applications. Now I shall tell the king of mantras of ten syllables, giving all success:

अध्याय ७९

श्लोक 214

स्मृतिः सद्यान्विता साक्षिर्लोहितो जनवल्लभा ।पवनो ऽग्निप्रियान्तो ऽयं दशार्णो मन्त्र ईरितः

smṛtiḥ sadyānvitā sākṣirlohito janavallabhā / pavano 'gnipriyānto 'yaṃ daśārṇo mantra īritaḥ

हिन्दी अर्थ

मनावे। तदनन्तर देवविग्रहोंको विधिपूर्वक पुनः मन्दिरमें विराजमान करके उक्त ब्रतकी पूर्तिके लिये ब्राह्मणोंको भोजन करावे। श्रावण कृष्णा द्वितीयाको प्रजापति विश्वकर्मा शयन करते हैं।

English

"Smriti" with "sadya", "sakshi", "lohita", "janavallabha", "pavana", ending with "agnipriya": the ten-syllable mantra is declared.

अध्याय ७९

श्लोक 215

नारदो ऽस्य मुनिश्छन्दो विराट् कृष्णो ऽस्य देवता ।कामो बीजं वह्निजाया शक्तिः प्रोक्ता मनीषिभिः

nārado 'sya muniśchando virāṭ kṛṣṇo 'sya devatā / kāmo bījaṃ vahnijāyā śaktiḥ proktā manīṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

१. विष्णुधर्मोत्तरपुराणके अनुसार यह “बालेन्दुब्रत'

English

Narada is its sage; its metre Virat; Krishna is its deity; Kama the seed; Vahnijaya (svaha) the power, say the wise.

अध्याय ७९

श्लोक 216

आचक्रं च विचक्रं च सुचक्रं तदनन्तरम् ।त्रैलोक्यरक्षणं चक्रमसुरान्तकगचक्रकम्

ācakraṃ ca vicakraṃ ca sucakraṃ tadanantaram / trailokyarakṣaṇaṃ cakramasurāntakagacakrakam

हिन्दी अर्थ

अतः वह पुण्यमयी तिथि “अशुन्यशयन'” नामसे प्रसिद्ध है। उस दिन अपनी शक्तिके साथ शय्यापर शयन किये हुए नारायणस्वरूप चतुर्मुख ब्रह्माजीकी पूजा करके उन जगदीश्वरको प्रणाम करे।

English

"Achakra, vichakra, suchakra", then "Trailokyarakshana-chakra", "Asurantaka-chakra":

अध्याय ७९

श्लोक 217

एतैर्ङेठद्वयान्तैश्च चक्रैः पञ्चाङ्गकं मनोः ।ततस्तारपुटं मन्त्रं व्यापय्य करयोस्त्रिशः

etairṅeṭhadvayāntaiśca cakraiḥ pañcāṅgakaṃ manoḥ / tatastārapuṭaṃ mantraṃ vyāpayya karayostriśaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर सायंकालमें चन्द्रमाके लिये अर्घ्यदान भी आवश्यक बताया गया है, जो सम्पूर्ण सिद्धियोंकी प्राप्ति करानेवाला है। भाद्रपद शुक्ला द्वितीयाको इन्द्ररूपधारी जगद्ठिधाता तब्रह्माकी विधिपूर्वक पूजा

English

with these wheels, with the dative endings and two "tha", the five limbs of the mantra are conceived. Then, having made the mantra pervade, enclosed in Om, on the two hands thrice,

अध्याय ७९

श्लोक 218

सेंदून्हृदन्तान्मन्त्रार्णान्प्रणवान्तरितान्न्यसेत् ।दक्षाङ्गुष्ठाच्च वामाङ्गुष्ठान्तमङ्गुलिपर्वसु

seṃdūnhṛdantānmantrārṇānpraṇavāntaritānnyaset / dakṣāṅguṣṭhācca vāmāṅguṣṭhāntamaṅguliparvasu

हिन्दी अर्थ

करके मनुष्य सम्पूर्ण यज्ञोंका फल पाता है। आश्विन मासके शुक्लपक्षमें जो पुण्यमयी द्वितीया तिथि आती है, उसमें दिया हुआ दान अनन्त फल देनेवाला कहा जाता है। कार्तिक शुक्ला

English

he should place the mantra syllables ending in the heart, with the moon, interleaved by Om, from the right thumb to the left thumb on the finger joints.

अध्याय ७९

श्लोक 219

सृष्टिन्यासो ऽयमुदितः स्थितिन्यासो ऽधुनोच्यते ।न्यसेद्वामकनिष्ठादिकनिष्टान्तं स्थितौ सुधीः

sṛṣṭinyāso 'yamuditaḥ sthitinyāso 'dhunocyate / nyasedvāmakaniṣṭhādikaniṣṭāntaṃ sthitau sudhīḥ

हिन्दी अर्थ

द्वितीयाको पूर्वकालमें यमुनाजीने यमराजको अपने घर भोजन कराया था, इसलिये यह “यमद्ठितीया' कहलाती है। इसमें बहिनके घर भोजन करना पुष्टिवर्थधक बताया गया है। अतः: बहिनको उस

English

This is the placing of creation; now the placing of preservation: he should place from the left little finger to the little finger in preservation.

अध्याय ७९

श्लोक 220

वामाङ्गुष्ठान्न्यसेद्दक्षां गुष्ठान्तं संहृतौ तथा ।संहृतिर्देषसंघातहारिणी परिकीर्तिता

vāmāṅguṣṭhānnyaseddakṣāṃ guṣṭhāntaṃ saṃhṛtau tathā / saṃhṛtirdeṣasaṃghātahāriṇī parikīrtitā

हिन्दी अर्थ

दिन वस्त्र और आभूषण देने चाहिए। उस तिथिको जो बहिनके हाथसे इस लोकमें भोजन करता है, वह सर्वोत्तम रत्न, धन और धान्य पाता है। मार्गशीर्ष शुक्ला द्वितीयाको श्राद्धके द्वारा

English

From the left thumb to the right thumb in dissolution; dissolution is declared to destroy the mass of faults.

अध्याय ७९

श्लोक 221

विद्याप्रदश्च सृष्ट्यन्तो वर्णिनां शुद्धचेतसाम् ।स्थित्यन्तः स्याद्गृहस्थानामेवं काम्यादिरूपतः

vidyāpradaśca sṛṣṭyanto varṇināṃ śuddhacetasām / sthityantaḥ syādgṛhasthānāmevaṃ kāmyādirūpataḥ

हिन्दी अर्थ

पितरोंका पूजन करनेवाला पुरुष पुत्र-पौत्रोंसहित आरोग्य लाभ करता है। पौष शुक्ला द्वितीयाको गायके सींगमें लिये हुए जलके द्वारा मार्जन करना और संध्याकालमें बालचन्द्रमाका दर्शन करना

English

Creation-ending gives learning to students of pure mind; preservation-ending is for householders, thus in the form of desire-rites and the like;

अध्याय ७९

श्लोक 222

संहारान्ते मुनीन्द्राणां विरक्तानां च सर्वशः ।पुनः स्थितिक्रमेणार्णान्मनोरङ्गुलिषु न्यसेत्

saṃhārānte munīndrāṇāṃ viraktānāṃ ca sarvaśaḥ / punaḥ sthitikrameṇārṇānmanoraṅguliṣu nyaset

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंके लिये सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाला है। जो हविष्यान्न भोजन करके इन्द्रियसंयमपूर्वक रहकर अर्ध्यदानसे तथा घृतसहित पुष्प आदिसे बालचन्द्रमाका पूजन करता है, वह धर्म, काम

English

dissolution-ending is for lords of sages and for the wholly dispassionate. Again in the order of preservation he should place the syllables on the fingers.

अध्याय ७९

श्लोक 223

पुनश्चक्रैश्च पूर्वोक्तैः पञ्चागं करयोर्न्यसेत् ।ततो मूलेन पुटितान्मातृकार्णान्सबिन्दुकान्

punaścakraiśca pūrvoktaiḥ pañcāgaṃ karayornyaset / tato mūlena puṭitānmātṛkārṇānsabindukān

हिन्दी अर्थ

और अर्थकी सिद्धि लाभ करता है। माघशुक्ला द्वितीयाको भानुरूपी प्रजापतिकी विधिपूर्वक अर्चना करके लाल फूल और लाल चन्दन आदिसे उनकी पूजा करनी चाहिए। अपनी शक्तिके

English

Again with the wheels stated before he should place the five limbs on the two hands; then the alphabet-letters enclosed by the root, with bindu,

अध्याय ७९

श्लोक 224

विन्यसेन्मातृकान्यासस्थानेषु प्रणतः सुधीः ।ततस्तारपुटं मूलं व्यापकत्वेन विन्यसेत्

vinyasenmātṛkānyāsasthāneṣu praṇataḥ sudhīḥ / tatastārapuṭaṃ mūlaṃ vyāpakatvena vinyaset

हिन्दी अर्थ

२. विष्णुधर्ममें भी इस "“नेत्रव्रत” का वर्णन किया गया है।

English

he should place in the places of the alphabet-placing, bowing, the wise one. Then he should place the root mantra enclosed in Om as all-pervading.

अध्याय ७९

श्लोक 225

संहारसृष्टिभेदेन दशतत्त्वानि विन्यसेत् ।नमोन्तमूलमन्त्रार्णपदायाम्यानि चात्मने

saṃhārasṛṣṭibhedena daśatattvāni vinyaset / namontamūlamantrārṇapadāyāmyāni cātmane

हिन्दी अर्थ

अनुसार सोनेकी सूर्यमूर्तिका निर्माण कराकर ताँबेके पात्रको गेहूँ या चावलसे भर दे और वह पात्र भक्तिपूर्वक देवताको समर्पित करके मूर्तिसहित उसे ब्राह्मणको दान कर दे। ब्रह्मन्! इस प्रकार

English

By the divisions of dissolution and creation he should place the ten principles: the root-mantra syllables ending in "namah", and the others for the Self,

अध्याय ७९

श्लोक 226

मत्यन्तानि च तत्त्वानि पृथिव्याद्यानि च क्रमात् ।पृथ्वी जलं तथा वह्निर्वायुराकाशमेव च

matyantāni ca tattvāni pṛthivyādyāni ca kramāt / pṛthvī jalaṃ tathā vahnirvāyurākāśameva ca

हिन्दी अर्थ

ब्रतका पालन करनेपर वह मनुष्य उदित हुए साक्षात् सूर्यफके समान इस पृथ्वीपर दुर्जय एवं दुर्धर्ष हो जाता है। इस लोकमें श्रेष्ठ कामनाओंका उपभोग करके अन्‍न्तमें वह ब्रह्मपदको प्राप्त होता

English

the principles ending in "mati" beginning with earth in order: earth, water, fire, wind, space,

अध्याय ७९

श्लोक 227

अहॄङ्कारो महत्तत्वं प्रकृतिं पुरुषं परम् ।प्रविन्यसेन्मस्तके च नेत्रयोः श्रोत्रयोर्नसोः

ahṝṅkāro mahattatvaṃ prakṛtiṃ puruṣaṃ param / pravinyasenmastake ca netrayoḥ śrotrayornasoḥ

हिन्दी अर्थ

है। फाल्गुन शुक्ला द्वितीयाको श्रेष्ठ द्विज श्रेत एवं सुगन्धित पुष्पोंसे भगवान् शिवकी पूजा करे। फूलोंसे चँदोवा बनाकर सुन्दर पुष्पमय आभूषणोंसे उनका श्रृड्भार करे। फिर धूप, दीप, नाना प्रकारके

English

ego, the great principle, Prakriti, and the supreme Person; he should place them on the head, eyes, ears, nose,

अध्याय ७९

श्लोक 228

वदने हृदये नाभौ लिङ्गे जान्वोश्च पादयोः ।प्रणवान्तरितान्वर्णान्हृदन्तान्विज्यसेन्मनोः

vadane hṛdaye nābhau liṅge jānvośca pādayoḥ / praṇavāntaritānvarṇānhṛdantānvijyasenmanoḥ

हिन्दी अर्थ

नैवेद् और आरती आदिके द्वारा भगवानको प्रसन्न करके पृथ्वीपर पड़कर उन्हें साष्टाड़ प्रणाम करे। इस प्रकार देवेश्वर शिवकी आराधना करके मनुष्य रोगसे रहित तथा धन-धान्यसे सम्पन्न हो

English

face, heart, navel, organ, knees and feet, placing the mantra's letters, interleaved with Om and ending in the heart.

अध्याय ७९

श्लोक 229

सृष्टिन्यासो ऽयमाख्यातः स्थितिन्यासं शृणु द्विज ।हृदि नाभौ ध्वजे जान्वोः पादयोर्मस्तके पुनः

sṛṣṭinyāso 'yamākhyātaḥ sthitinyāsaṃ śṛṇu dvija / hṛdi nābhau dhvaje jānvoḥ pādayormastake punaḥ

हिन्दी अर्थ

निश्चय ही सौ वर्षोतक जीवित रहता है। शुक्लपक्षकी द्वितीया तिथियोंमें जो विधान बताया गया है, वही विधिज्ञ पुरुषोंको कृष्णपक्षको द्वितीयामें भी

English

This is called the placing of creation; hear the placing of preservation, O Brahmin: heart, navel, banner, knees, feet, head again,

अध्याय ७९

श्लोक 230

नेत्रयोः कर्णयोर्घ्राणे वदने विन्यसेत्क्रमात् ।पदोर्जान्वोर्लिङ्गदेशे नाभौ हृदि मुखे नसोः

netrayoḥ karṇayorghrāṇe vadane vinyasetkramāt / padorjānvorliṅgadeśe nābhau hṛdi mukhe nasoḥ

हिन्दी अर्थ

जि स्ज्स्थे ्उकी ा हट

English

eyes, ears, nose, face he should place in order; feet, knees, organ-place, navel, heart, face, nose,

अध्याय ७९

श्लोक 231

कर्णयोर्नेत्रयोर्मूर्ध्नि संहाराख्यो ऽयमीरितः ।सृष्ट्यन्तो वर्णिनांन्यासः स्थित्यन्तोगृहमेधिनाम्

karṇayornetrayormūrdhni saṃhārākhyo 'yamīritaḥ / sṛṣṭyanto varṇināṃnyāsaḥ sthityantogṛhamedhinām

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। पृथक् -पृथक् महीनोंमें नाना रूप धारण करनेवाले अग्रिदेव ही द्वितीया तिथियोंमें पूजित होते हैं। इसमें भी पूर्ववत् ब्रह्मचर्य आदिका पालन आवश्यक है।

English

ears, eyes, head: this is called the placing of dissolution. Creation-ending is for students; preservation-ending for householders;

अध्याय ७९

श्लोक 232

यतेर्वैराग्ययुक्तस्य संहारान्तः प्रकीर्तितः ।चतुर्द्धा वर्णिनां चैव गृहस्थानां च पञ्चधा

yatervairāgyayuktasya saṃhārāntaḥ prakīrtitaḥ / caturddhā varṇināṃ caiva gṛhasthānāṃ ca pañcadhā

हिन्दी अर्थ

बारह महीनोंके तृतीया-सम्बन्धी ब्रतोंका परिचय

English

the dissolution-ending is declared for the ascetic endowed with dispassion. The placing is fourfold for students, fivefold for householders,

अध्याय ७९

श्लोक 233

यतीनां च त्रिधा न्यासः प्रोक्तो ऽयं क्रमतः शुभः ।केचिद्विरक्ते गृहगे संहारान्तं विदुर्बुधाः

yatīnāṃ ca tridhā nyāsaḥ prokto 'yaṃ kramataḥ śubhaḥ / kecidvirakte gṛhage saṃhārāntaṃ vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

सनातनजी कहते हैं--नारद! सुनो, अब मैं तुम्हें तृतीयाके त्रत बतलाता हूँ, जिनका विधिपूर्वक पालन करके नारी शीघ्र सौभाग्य लाभ करती है। ब्रह्मन्! वर-प्राप्तिकौ इच्छा रखनेवाली कन्या तथा

English

threefold for ascetics — told in order, auspicious. Some wise ones say dissolution-ending for the dispassionate householder.

अध्याय ७९

श्लोक 234

विभूतिपञ्जरं न्यासं कुर्यादिष्टाप्तये ततः ।मनोर्दशावृत्तिमयं कृष्णसांनिध्यकारकम्

vibhūtipañjaraṃ nyāsaṃ kuryādiṣṭāptaye tataḥ / manordaśāvṛttimayaṃ kṛṣṇasāṃnidhyakārakam

हिन्दी अर्थ

सौभाग्य, पुत्र एवं पतिकी मड्भनलकामना करनेवाली विवाहिता नारी चैत्र शुक्ला तृतीयाको उपवास करके गौरीदेवी तथा भगवान् शड्डूरकी सोने, चाँदी, ताँबे या मिट्टीकी प्रतिमा बनावे और उसे

English

Then for obtaining the desired he should perform the Vibhuti-panjara ("cage of glory") placing, made of ten repetitions of the mantra, causing Krishna's presence:

अध्याय ७९

श्लोक 235

आधारे च ध्वजे नाभौ हृदि कण्ठे मुखे शये ।ऊर्वोश्च कन्धरायां च नाभौ कुक्षौ तथा हृदि

ādhāre ca dhvaje nābhau hṛdi kaṇṭhe mukhe śaye / ūrvośca kandharāyāṃ ca nābhau kukṣau tathā hṛdi

हिन्दी अर्थ

गन्ध-पुष्प, दूर्वाकाण्ड आदि आचारों तथा सुन्दर वस्त्राभूषणोंसे विधिपूर्वक पूजित करके सधवा ब्राह्मण-पत्रियों अथवा सुलक्षणा ब्राह्मण-कन्याओंको सिन्दूर, काजल और वस्त्राभूषणों आदिसे संतुष्ट

English

on the base, banner, navel, heart, throat, face, bed (?), thighs, shoulder, navel, belly, heart,

अध्याय ७९

श्लोक 236

स्तनयोः पार्श्वयोः श्रोण्योर्मस्तकेवदनेतथा ।नेत्रयोः कर्णयोर्नासापुटयोश्च कपोलयोः

stanayoḥ pārśvayoḥ śroṇyormastakevadanetathā / netrayoḥ karṇayornāsāpuṭayośca kapolayoḥ

हिन्दी अर्थ

करे। तदनन्तर उस प्रतिमाको जलाशयमें विसर्जन कर दे। स्त्रियोंकों सौभाग्य देनेवाली जैसी गौरीदेवी

English

breasts, sides, hips, head, face, eyes, ears, nostrils and cheeks;

अध्याय ७९

श्लोक 237

एवं दक्षिणदोर्मूससंध्यग्रेष्वङ्गुलीषु च ।ततः शिरसि तत्पूर्वाद्यांशासु स्वकलासु च

evaṃ dakṣiṇadormūsasaṃdhyagreṣvaṅgulīṣu ca / tataḥ śirasi tatpūrvādyāṃśāsu svakalāsu ca

हिन्दी अर्थ

हैं, वैसी तीनों लोकोंमें दूसरी कोई शक्ति नहीं है। वैशाख शुकध्ल पक्षकी जो तृतीया है, उसे 'अक्षयतृतीया' कहते हैं। वह त्रेतायुगकी आदि तिथि है। उस दिन जो सत्कर्म किया जाता है,

English

so on the right arm's root, joints, tips and fingers; then on the head, in its parts beginning at the east, and in its digits;

अध्याय ७९

श्लोक 238

दोष्णोः सक्थ्नोः शिरोक्ष्यास्यकण्ठहृज्जठरेषु च ।मूलाधारे लिङ्गदेशे जानुनोः पादयोस्तथा

doṣṇoḥ sakthnoḥ śirokṣyāsyakaṇṭhahṛjjaṭhareṣu ca / mūlādhāre liṅgadeśe jānunoḥ pādayostathā

हिन्दी अर्थ

उसे वह अक्षय बना देती है। वैशाख शुक्ला तृतीयाको लक्ष्मीसहित जगद्गुरु भगवान् नारायणका पुष्प, धूप और चन्दन आदिसे पूजन करना चाहिए अथवा गड्जाजीके जलमें स्नान करना चाहिए।

English

on the arms, thighs, head, eyes, face, throat, heart and belly; the root-support, organ-place, knees and feet;

अध्याय ७९

श्लोक 239

श्रोत्रगण्डांसवक्षोजपार्श्वलिङ्गेषु विन्यसेत् ।ऊर्वोर्जान्वोर्जङ्घयोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात्

śrotragaṇḍāṃsavakṣojapārśvaliṅgeṣu vinyaset / ūrvorjānvorjaṅghayośca pādayorvinyasetkramāt

हिन्दी अर्थ

ऐसा करनेवाला मनुष्य समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है तथा सम्पूर्ण देवताओंसे वन्दित हो भगवान् विष्णुके लोकमें जाता है।

English

on the ear, cheek, shoulder, chest, side, and organ; on thighs, knees, shanks and feet he should place in order.

अध्याय ७९

श्लोक 240

विभूतिपञ्जराख्यो ऽयं न्यासः सर्वार्थसिद्धिदः ।अनेन न्यासवर्येण साक्षात्कृष्णतनुर्भवेत्

vibhūtipañjarākhyo 'yaṃ nyāsaḥ sarvārthasiddhidaḥ / anena nyāsavaryeṇa sākṣātkṛṣṇatanurbhavet

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठ मासके शुक्ल पक्षकी जो तृतीया है, वह रम्भा-तृतीया' के नामसे प्रसिद्ध है। उस दिन सपत्नीक श्रेष्ठ ब्राह्णकी गन्ध, पुष्प और वस्त्र

English

This placing named Vibhuti-panjara gives success of all aims; by this best placing he becomes Krishna's very body.

अध्याय ७९

श्लोक 241

मूर्ति पञ्जरनामानं न्यासं पूर्वोदितं न्यसेत् ।ततो दशाङ्गपञ्चाङ्गौ न्यासवर्यौं न्यसे क्रमात्

mūrti pañjaranāmānaṃ nyāsaṃ pūrvoditaṃ nyaset / tato daśāṅgapañcāṅgau nyāsavaryauṃ nyase kramāt

हिन्दी अर्थ

आदिसे विधिपूर्वक पूजा करनी चाहिए। यह ब्रत धन, पुत्र और धर्मविषयक शुभकारक बुद्धि प्रदान करता है। आषाढ़ शुक्ला तृतीयाको सपत्रीक ब्राह्मणमें लक्ष्मीसहित भगवान् विष्णुकी भावना करके वस्त्र,

English

He should place the Murti-panjara placing stated before. Then he should place the ten-limb and five-limb placings in order:

अध्याय ७९

श्लोक 242

हृदि मूर्ध्नि शिखायां च सर्वाङ्गे दिक्षु पार्श्वयोः ।कट्यां पृष्ठे तथा मूर्ध्नि विन्यसेद्वैष्णवोत्तमः

hṛdi mūrdhni śikhāyāṃ ca sarvāṅge dikṣu pārśvayoḥ / kaṭyāṃ pṛṣṭhe tathā mūrdhni vinyasedvaiṣṇavottamaḥ

हिन्दी अर्थ

आभूषण, भोजन और धेनुदानके द्वारा उनकी पूजा करे; फिर प्रिय वचनोंसे उन्हें अधिक संतुष्ट करे। इस प्रकार सौभाग्यकी इच्छासे प्रेमपूर्वक इस ब्रतका पालन करके नारी धन-धान्यसे सम्पन्न हो देवदेव

English

in the heart, head, tuft, whole body, directions, sides, waist, back and head: the best Vaishnava should place.

अध्याय ७९

श्लोक 243

पञ्चाङ्गानि न्यसेद्भूयश्चक्रैः प्राग्वत्समाहितः ।अन्यो ऽप्यष्टादशार्णोक्तः कर्तव्यो न्याससंचयः

pañcāṅgāni nyasedbhūyaścakraiḥ prāgvatsamāhitaḥ / anyo 'pyaṣṭādaśārṇoktaḥ kartavyo nyāsasaṃcayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिके प्रसादसे विष्णुलोक प्राप्त कर लेती है। श्रावण शुक्ला तृतीयाको स्वर्णगौरीत्रत” का आचरण करना चाहिए। उस दिन स्त्रीको चाहिए कि वह षोडश उपचारोंसे भवानीकी पूजा करे।

English

Again attentive, as before he should place the five limbs with the wheels. Another heap of placings, told for the eighteen-syllable, should also be done.

अध्याय ७९

श्लोक 244

ततः किरीटमन्त्रेण व्यापकं रचयेत्सुधीः ।वेणुबिल्वादिमुद्रांश्च दर्शयेत्साधकोत्तमः

tataḥ kirīṭamantreṇa vyāpakaṃ racayetsudhīḥ / veṇubilvādimudrāṃśca darśayetsādhakottamaḥ

हिन्दी अर्थ

भाद्रपद शुक्ला तृतीयाको सौभाग्यवती स्त्री विधिपूर्वक पाद्य-अर्ध्य आदिके द्वारा भक्ति- भावसे पूजा करती हुई 'हरितालिकाब्रत 'का पालन करे। सोने, चाँदी, ताँबे, बाँस अथवा मिट्टीके

English

Then the wise should make the all-pervading rite with the crown mantra. The best practitioner should show the flute-mudra, the bilva-mudra and others.

अध्याय ७९

श्लोक 245

सुदर्शनस्य मन्त्रेण कुर्याद्दिग्बन्धनं ततः ।अनङ्गुष्ठाश्च ऋजवः करशाखा भवन्ति चेत्

sudarśanasya mantreṇa kuryāddigbandhanaṃ tataḥ / anaṅguṣṭhāśca ṛjavaḥ karaśākhā bhavanti cet

हिन्दी अर्थ

पात्रमें दक्षिणासहित पकवान रखकर फल और वस्त्रके साथ ब्राह्मणको दान करे। इस प्रकार ब्रतका पालन करनेवाली नारी मनोरम भोगोंका उपभोग करके इस ब्रतके प्रभावसे गौरीदेवीकी

English

With the Sudarshana mantra he should do the binding of the directions. If the fingers are straight, without thumbs, the hand's branches...

अध्याय ७९

श्लोक 246

हृन्मुद्रेयं समाख्याता शिरोमुद्रा तथा भवेत् ।अधोङ्गुष्ठा तु या मुष्टिः शिखामुद्रेयमीरिता ।प्रसारितकराङ्गुल्योर्वर्ममुद्रेयमीरिता

hṛnmudreyaṃ samākhyātā śiromudrā tathā bhavet / adhoṅguṣṭhā tu yā muṣṭiḥ śikhāmudreyamīritā / prasāritakarāṅgulyorvarmamudreyamīritā

हिन्दी अर्थ

सहचरी होती है। आश्विन शुक्ला तृतीयाको 'बृहद् गौरीब्रत'-का आचरण करे। नारद! इससे सम्पूर्ण कामनाओंकी सिद्धि होती है।

English

this is declared the heart-mudra; so is the head-mudra. The fist with the thumb below is declared the tuft-mudra; with the hand fingers stretched is the armour-mudra.

अध्याय ७९

श्लोक 247

नाराचमुष्ट्या धृतबाहुयुग्मः अङ्गुष्ठतर्जन्युदितो ध्वनिस्तु ।विष्वग्विमुक्ता कथितास्त्रमुद्रा यत्राक्षिणी तर्जनिमध्यमे च

nārācamuṣṭyā dhṛtabāhuyugmaḥ aṅguṣṭhatarjanyudito dhvanistu / viṣvagvimuktā kathitāstramudrā yatrākṣiṇī tarjanimadhyame ca

हिन्दी अर्थ

कार्तिक शुक्ला तृतीयाको ' विष्णु-गौरीब्रत 'का

English

The arrow-fist with two arms held and the thumb and forefinger: the sound; scattered all around is the weapon-mudra; where the eye is made by the forefinger and middle finger,

अध्याय ७९

श्लोक 248

ओष्ठे वामकराङ्गुष्टो लग्नस्तस्य कनिष्टिका ।दक्षिणाङ्गुष्टसंसक्ता तत्कनिष्ठा प्रसारिता

oṣṭhe vāmakarāṅguṣṭo lagnastasya kaniṣṭikā / dakṣiṇāṅguṣṭasaṃsaktā tatkaniṣṭhā prasāritā

हिन्दी अर्थ

आचरण करे। उंसमें भाँति-भाँतिके उपचारोंसे जगद्वन्दरा लक्ष्मीकी पूजा करके सुवासिनी स्त्रीका मज्गनल-द्रव्योंसे पूजन करनेके पश्चात् उसे भोजन करावे और प्रणाम करके विदा करे। मार्गशीर्ष

English

the left thumb at the lip, its little finger touching the right thumb and its little finger stretched,

अध्याय ७९

श्लोक 249

तर्जनी मध्यमानामा किञ्चित्सकुञ्च्य चालिता ।वेणुमुद्रेयमुदिता सुगुप्ता प्रेयसी हरेः ।नोच्यन्ते तत्र सिद्धत्वान्मालाश्रीवत्सकौस्तुभाः

tarjanī madhyamānāmā kiñcitsakuñcya cālitā / veṇumudreyamuditā suguptā preyasī hareḥ / nocyante tatra siddhatvānmālāśrīvatsakaustubhāḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्ला तृतीयाको मड्भनलमय “हरगौरीब्रत” करके पूर्वोक्ततिधिसे जगदम्बाका पूजन करे। इस ब्रतके प्रभावसे स्त्री मनोरम भोगोंका उपभोग करके देवीलोकमें जाती और गौरीके साथ आनन्दका

English

the forefinger and ring finger slightly bent and moved: this is called the flute-mudra, kept secret, dear to Hari. The garland, Shrivatsa and Kaustubha are not mentioned, being already perfected.

अध्याय ७९

श्लोक 250

वामाङ्गुष्ठं समुद्रं तमपरकराङ्गुष्ठकेनाथ बद्ध्वा संपीड्याग्रं च दक्षाङ्गुलिभिरपि च तां वामहस्ताङ्गुलीभिः ।गाढं बद्ध्वा स्वकीये हृदयसरसिजे स्थापयेत्कामबीजं प्रोच्चार्यैषा तु गोप्या सकलसुखकरी विल्वमुद्रा मुनीन्द्रैः

vāmāṅguṣṭhaṃ samudraṃ tamaparakarāṅguṣṭhakenātha baddhvā saṃpīḍyāgraṃ ca dakṣāṅgulibhirapi ca tāṃ vāmahastāṅgulībhiḥ / gāḍhaṃ baddhvā svakīye hṛdayasarasije sthāpayetkāmabījaṃ proccāryaiṣā tu gopyā sakalasukhakarī vilvamudrā munīndraiḥ

हिन्दी अर्थ

अनुभव करती है। पौष शुक्ला तृतीयाको ब्रह्मगौरीब्रत' का आचरण करे। द्विजश्रेष्ठ! इसमें भी पूर्वोक्त विधिसे पूजन करके नारी ब्रह्मगौरीके प्रसादसे उनके लोकमें जाकर आनन्द भोगती है।

English

Having bound the left thumb with the other hand's thumb, pressing the tip with the right fingers and firmly binding with the left hand's fingers, he should place it at his own heart-lotus and utter the Kama seed: this secret bilva-mudra, giver of all happiness, is of the lords of sages.

अध्याय ७९

श्लोक 251

कायेन मनसा वाचा यत्पापं समुपार्जितम् ।मुद्राया ज्ञान मात्रेण सर्वं नाशमुपैष्यति

kāyena manasā vācā yatpāpaṃ samupārjitam / mudrāyā jñāna mātreṇa sarvaṃ nāśamupaiṣyati

हिन्दी अर्थ

माघ शुक्ला तृतीयाको ब्रत रखकर पूर्वोक्त विधिसे सौभाग्यसुन्दरीकी पूजा करनी चाहिए और उनके लिये नारियलके साथ अर्ध्य देना चाहिए। इससे प्रसन्न होकर ब्रतसे संतुष्ट हुई देवी अपना लोक

English

Whatever sin has been earned by body, mind and speech — by merely knowing this mudra, all of it is destroyed.

अध्याय ७९

श्लोक 252

ध्यानं जपस्त्रिकालार्चा कार्या पूर्वोदिता मनोः ।सर्वेष्वेकः क्रमः प्रोक्तो दशार्णाष्टादशार्णयोः

dhyānaṃ japastrikālārcā kāryā pūrvoditā manoḥ / sarveṣvekaḥ kramaḥ prokto daśārṇāṣṭādaśārṇayoḥ

हिन्दी अर्थ

प्रदान करती है। फाल्गुनके शुक्ल पक्षमें कुलसौख्यदा- तृतीयाका ब्रत होता है, उसमें गन्ध, पुष्प आदिके द्वारा पूजित होनेपर देवी सबके लिये मड्भलदायिनी होती हैं। मुने! सम्पूर्ण तृतीयाब्रतोंमें देवीपूजा,

English

Meditation, chanting and worship three times stated before for the mantra: one order is declared for all, for the ten- and eighteen-syllable.

अध्याय ७९

श्लोक 253

एवं सिद्धे मनौ मन्त्री प्रयोगान्कर्तुमर्हति ।उद्दण्डबाहुदोर्दंहधृतगोवर्द्धनाचलम्

evaṃ siddhe manau mantrī prayogānkartumarhati / uddaṇḍabāhudordaṃhadhṛtagovarddhanācalam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणपूजा, दान, होम और विसर्जन--यह साधारण विधि है। इस प्रकार तुम्हें तृतीयाके ब्रत बताये गये हैं, जो भक्तिपूर्वक पालित होनेपर मनकी अभीष्ट कस्तुएँ देते हैं।

English

When the mantra is perfected, the mantra-knower is fit to make applications. Meditating on Krishna holding Mount Govardhana by his strong raised arm,

अध्याय ७९

श्लोक 254

अन्यहस्तागुलीव्यक्तस्वरवंशार्पिताननम् ।ध्यायन्कृष्णं जपेन्मन्त्रं व्रजेच्छत्रं विना सुधीः

anyahastāgulīvyaktasvaravaṃśārpitānanam / dhyāyankṛṣṇaṃ japenmantraṃ vrajecchatraṃ vinā sudhīḥ

हिन्दी अर्थ

बारह महीनोंके चतुर्थी-त्रतोंकी विधि और उनका माहात्म्य

English

his mouth on the flute with the tones shown by the fingers of his other hand, he should chant the mantra, going even without an umbrella;

अध्याय ७९

श्लोक 255

वर्षवाताशनिभ्यो ऽपि भयं तस्य न जायते ।मोघमेधौघव्राताद्गगतेन्द्रं तं स्मरन्हुनेत्

varṣavātāśanibhyo 'pi bhayaṃ tasya na jāyate / moghamedhaughavrātādgagatendraṃ taṃ smaranhunet

हिन्दी अर्थ

सनातनजी कहते हैं--ब्रह्मन्! सुनो, अब में तुम्हें चतुर्थीके ब्रत बतलाता हूँ, जिनका पालन करके स्त्री और पुरुष मनोवाज्छित कामनाओंको प्राप्त कर लेते हैं। चैत्रमासकी चतुर्थीको वासुदेवस्वरूप

English

fear of rain, wind and lightning does not arise for him. Remembering him, the lord of the elephants, he should offer

अध्याय ७९

श्लोक 256

लोणैरयुतसंख्यैः स्यादनावृष्टिर्न संशयः ।क्रीडन्तमर्कजातीरे मज्जनस्नापनादिभिः

loṇairayutasaṃkhyaiḥ syādanāvṛṣṭirna saṃśayaḥ / krīḍantamarkajātīre majjanasnāpanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

गणेशजीकी भलीभाँति पूजा करके ब्राह्मणको सुवर्ण दक्षिणा देनेसे मनुष्य सम्पूर्ण देवताओंका वन्दनीय हो भगवान् विष्णुके लोकमें जाता है। वैशाखकी चतुर्थीको संकर्षण गणेशकी पूजा करके विधिज्ञ

English

with salt ten thousand times; drought comes, without doubt. Sporting on the bank of the Kalindi with bathing and splashing,

अध्याय ७९

श्लोक 257

तच्छीकरजलासारैः सिच्यमानं प्रियाजनैः ।ध्यात्वायुतं पयः सिक्तैर्हुनेद्वा नीरतर्पणैः

tacchīkarajalāsāraiḥ sicyamānaṃ priyājanaiḥ / dhyātvāyutaṃ payaḥ siktairhunedvā nīratarpaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष गृहस्थ ब्राह्मणोंको शद्बु दान करे तो वह

English

sprinkled by loved women with showers of water from the spray, having meditated on him, he should offer ten thousand with milk-sprinkled offerings or with water-offerings:

अध्याय ७९

श्लोक 258

वृष्टिर्भवत्यकाले ऽपि महती नात्र संशयः ।सदाहमोहैरार्तस्य विस्फोटकज्वरादिभिः

vṛṣṭirbhavatyakāle 'pi mahatī nātra saṃśayaḥ / sadāhamohairārtasya visphoṭakajvarādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

संकर्षणलोकमें जाकर अनेक कल्पोंतक आनन्दका अनुभव करता है। ज्येष्ठ मासकी चतुर्थीको प्रद्यम्नरूपी गणेशका पूजन करके ब्राह्मणसमूहको फल-मूलका दान करनेसे मनुष्य स्वर्गलोक प्राप्त कर लेता है।

English

great rain comes even out of season, without doubt. For one afflicted by constant burning and delusion, by boils, fever and the like,

अध्याय ७९

श्लोक 259

अमुमेव स्मरन्मूर्ध्नि जपेच्छान्तिर्भवेत्क्षणात् ।अथवा गरुडारूढं प्रद्युम्नबलसंयुतम्

amumeva smaranmūrdhni japecchāntirbhavetkṣaṇāt / athavā garuḍārūḍhaṃ pradyumnabalasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

आषाढ़को चतुर्थीको अनिरुद्धस्वरूप गणेशकी पूजा करके संन्यासियोंको तूँबीका पात्र दान करनेसे मनुष्य मनोवाज्छित फल पाता है। ज्येष्ठटकी चतुर्थीको एक दूसरा परम उत्तम ब्रत होता है, जिसे 'सतीत्रत'

English

remembering him alone on the head and chanting brings peace in a moment. Or on Garuda, joined with Pradyumna and Balarama,

अध्याय ७९

श्लोक 260

निजज्वरनिष्पिष्टज्वराभिष्टुतमच्युतम् ।ध्यात्वा मूर्ध्नि जपेन्मन्त्रं ज्वरमुक्तो भवेज्ज्वरी

nijajvaraniṣpiṣṭajvarābhiṣṭutamacyutam / dhyātvā mūrdhni japenmantraṃ jvaramukto bhavejjvarī

हिन्दी अर्थ

कहते हैं। इस ब्रतका पालन करके स्त्री गणेशमाता

English

Achyuta praised by the fever he crushed: having meditated thus and chanted the mantra on the head of the feverish, the fevered one is freed from fever.

अध्याय ७९

श्लोक 261

ध्यात्वैवमग्नावभ्यर्च्य यथोक्तैश्चतुरङ्गुलैः ।जुहुयादमृताखण्डैरयुतं ज्वरशान्तये

dhyātvaivamagnāvabhyarcya yathoktaiścaturaṅgulaiḥ / juhuyādamṛtākhaṇḍairayutaṃ jvaraśāntaye

हिन्दी अर्थ

पार्वतीके लोकमें जाकर उन्हींकें समान आनन्दकी भागिनी होती है। इसी प्रकार आषाढ़की चतुर्थीको एक दूसरा कल्याणकारी ब्रत होता है, क्योंकि वह तिथि रथन्तर कल्पका प्रथम दिन है। उस

English

Having meditated and worshipped in fire, he should offer ten thousand pieces of amrita (guduchi) four fingers long, as stated, for the quieting of fever.

अध्याय ७९

श्लोक 262

शिलीमुखविनिर्भिन्नभीष्मतापहरं हरिम् ।ध्यात्वा जपेत्स्पृशन्नार्तं पाणिभ्यां ज्वरशान्तये

śilīmukhavinirbhinnabhīṣmatāpaharaṃ harim / dhyātvā japetspṛśannārtaṃ pāṇibhyāṃ jvaraśāntaye

हिन्दी अर्थ

दिन मनुष्य श्रद्धापूत हृदयसे विधिपूर्वक गणेशजीकी पूजा करके देवताओंके लिये दुर्लभ फल भी प्राप्त कर लेता है। मुने! श्रावणकी चतुर्थीको चन्द्रोदय होनेपर विधिज्ञोंमें श्रेष्ठ विद्ान्ू गणेशजीको

English

Meditating on Hari who removes the fearful heat pierced by arrows, touching the sufferer with both hands, he should chant for the quieting of fever.

अध्याय ७९

श्लोक 263

सांदीपनाय ददतं पुत्रं ध्यात्वायुतं हुनेत् ।यथोक्तैरमृताखण्डैरपमृत्युनिवृत्तये

sāṃdīpanāya dadataṃ putraṃ dhyātvāyutaṃ hunet / yathoktairamṛtākhaṇḍairapamṛtyunivṛttaye

हिन्दी अर्थ

अर्घ्य प्रदान करे । उस समय गणेशजीके स्वरूपका ध्यान करना चाहिए। ध्यानके पश्चात् आवाहन आदि सम्पूर्ण उपचारोंसे उनका पूजन करे। फिर लड्डूका नैवेद्य अर्पण करे, जो गणेशजीके लिये

English

Meditating on him giving back to Sandipani his son, he should offer ten thousand pieces of amrita as stated, to avert untimely death.

अध्याय ७९

श्लोक 264

सपार्थं मृतपुत्रायार्पयन्तं च द्विजन्मने ।सुतं ध्यात्वा जपेल्लक्षं पुत्रपौत्रादिवृद्धये

sapārthaṃ mṛtaputrāyārpayantaṃ ca dvijanmane / sutaṃ dhyātvā japellakṣaṃ putrapautrādivṛddhaye

हिन्दी अर्थ

प्रीतिदायक है। इस प्रकार ब्रत पूरा करके स्वयं भी प्रसादस्वरूप लड्डू खाय तथा रातमें गणेशजीका पूजन करके भूमिपर ही सुखपूर्वक सोये। इस

English

Meditating on him with Arjuna giving a son to the Brahmin whose son had died, he should chant a hundred thousand for increase of sons and grandsons.

अध्याय ७९

श्लोक 265

पुत्रजीवफलैर्हुत्वायुतं मधुरसंप्लुतैः ।तत्काष्ठैरेधिते वह्नौ सुतान्दीर्घायुषो लभेत्

putrajīvaphalairhutvāyutaṃ madhurasaṃplutaiḥ / tatkāṣṭhairedhite vahnau sutāndīrghāyuṣo labhet

हिन्दी अर्थ

ब्रतके प्रभावसे वह लोकमें मनोवाज्छित कामनाओंको प्रात कर लेता है और परलोकमें भी गणेशजीका पद पाता है। तीनों लोकोंमें इसके समान दूसरा

English

Having offered ten thousand putrajiva fruits soaked in sweet juice, in a fire kindled with its wood, he gets long-lived sons.

अध्याय ७९

श्लोक 266

क्षीरद्रुक्त्वाथसंपूर्णमभ्यर्च्य कलशं निशि ।प्रातर्ज्जप्त्वायुतं नारीमभिषिञ्चेद्दिषड्दिनम्

kṣīradruktvāthasaṃpūrṇamabhyarcya kalaśaṃ niśi / prātarjjaptvāyutaṃ nārīmabhiṣiñceddiṣaḍdinam

हिन्दी अर्थ

यहाँ इक्कीस नामोंसे इक्कीस पत्ते अर्पण करनेकी बात लिखकर तेरह नामोंका ही उल्लेख किया गया है। संग्रह ग्रन्थोंमें उपर्युक्त नामोंक अतिरिक्त आठ नाम और आठ प्रकारके पत्तोंका निर्देश इस प्रकार किया गया

English

At night having filled a pot with milk and worshipped it, in the morning having chanted ten thousand, he should sprinkle the woman for ten days;

अध्याय ७९

श्लोक 267

एवं कृते तु वन्ध्यापि लभेत्पुत्रांश्चिरायुषः ।प्रातर्वाचंयमाश्वत्थदलसंपुटकं जलम्

evaṃ kṛte tu vandhyāpi labhetputrāṃścirāyuṣaḥ / prātarvācaṃyamāśvatthadalasaṃpuṭakaṃ jalam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भाद्रपद कृष्णा चतुर्थीको बहुलागणेशका गन्ध, पुष्प, माला और घास आबदिके द्वारा यत्रपूर्वक पूजन करना चाहिए। तत्पश्चात् परिक्रमा करके सामर्थ्य हो तो दान करे। दानकी शक्ति न

English

thus done, even a barren woman gets long-lived sons. In the morning, silent, water in a packet of ashvattha leaf,

अध्याय ७९

श्लोक 268

अष्टोत्तरशतं जप्तं मासं पुत्रार्थिनी पिबेत् ।सर्वलक्षणसंपन्नं वन्ध्यापि लभते सुतम्

aṣṭottaraśataṃ japtaṃ māsaṃ putrārthinī pibet / sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ vandhyāpi labhate sutam

हिन्दी अर्थ

हो तो इस बहुला गौको नमस्कार करके विसर्जन करे। इस प्रकार पाँच, दस या सोलह वर्षोतक इस ब्रतका पालन करके उद्यापन करे। उस समय दूध देनेवाली गौका दान करना चाहिए। इस

English

chanted a hundred and eight times, a woman desiring a son should drink for a month; even a barren woman gets a son with all marks.

अध्याय ७९

श्लोक 269

जित्वा कृत्यां काशिराजप्रेषितां च निजारिणः ।तेजसा तस्य नगरं दहॄन्तं भावयन्हरिम्

jitvā kṛtyāṃ kāśirājapreṣitāṃ ca nijāriṇaḥ / tejasā tasya nagaraṃ dahṝntaṃ bhāvayanharim

हिन्दी अर्थ

ब्रतके प्रभावसे मनुष्य मनोरम भोगोंका उपभोग करके देवताओंद्वारा सत्कृत हो गोलोकधाममें जाता है। भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीको सिद्धिविनायक- ब्रतका पालन करे। इसमें आवाहन आदि समस्त

English

Having conquered the witchcraft sent by the king of Kashi against his own enemy, meditating on Hari burning his city with his radiance,

अध्याय ७९

श्लोक 270

हुनेत्सप्तदिनं मन्त्री सुस्नेहाक्तैश्च सर्षपैः ।कृत्याकर्तारमेवास्मै कुपिता नाशयेद्ध्रुवम्

hunetsaptadinaṃ mantrī susnehāktaiśca sarṣapaiḥ / kṛtyākartāramevāsmai kupitā nāśayeddhruvam

हिन्दी अर्थ

उपचारोंद्वारा गणेशजीका पूजन करना चाहिए। पहले एकाग्रचित्त होकर सिद्धिविनायकका ध्यान करे। उनके एक दाँत है। कान सूपके समान जान पड़ता है। उनका मुँह हाथीके मुखके समान है।

English

the mantra-knower should offer seven days mustard seeds with oil; angered, (Krishna) surely destroys the very sender of the witchcraft.

अध्याय ७९

श्लोक 271

बदरीद्रुमसंकीर्णे स्थितं दिव्याश्रमे शुभे ।स्पृशन्तं करपद्माभ्यां घण्टाकर्णकलेवरम्

badarīdrumasaṃkīrṇe sthitaṃ divyāśrame śubhe / spṛśantaṃ karapadmābhyāṃ ghaṇṭākarṇakalevaram

हिन्दी अर्थ

वे चार भुजाओंसे सुशोभित हैं। उन्होंने हाथोंमें पाश और अंकुश धारण कर रखे हैं। उनकी अड्भकान्ति तपाये हुए सुवर्णके समान देदीप्यमान है। उनके इक्कीस नाम लेकर उन्हें भक्तिपूर्वक

English

Standing in a lovely divine hermitage thick with jujube trees, touching with lotus hands the body of Ghantakarna,

अध्याय ७९

श्लोक 272

ध्यात्वैवं जुहुयाल्लक्षं तिलैस्त्रिमधुराप्लुतैः ।महापापयुतो ऽप्येवं पूतो भवति तत्क्षणात्

dhyātvaivaṃ juhuyāllakṣaṃ tilaistrimadhurāplutaiḥ / mahāpāpayuto 'pyevaṃ pūto bhavati tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

इक्कीस पत्ते समर्पित करे। अब तुम उन नामोंको श्रवण करो। 'सुमुखाय नमः” कहकर शमीपत्र, “गणाधीशाय नमः ' से भँगरैयाका पत्ता, 'उमापुत्राय नमः ' से बिल्वपत्र, 'गजमुखाय नम: ' से दूर्वादल,

English

having so meditated he should offer a hundred thousand sesame soaked in the three sweet things; even one full of great sin becomes pure that moment.

अध्याय ७९

श्लोक 273

द्यूतासक्तौ रुक्मिबलौ द्वेषयन्तं हरिं स्मरन् ।जुहुयादिष्टयोर्द्विष्ट्यै गुलिका गोमयोद्भवाः

dyūtāsaktau rukmibalau dveṣayantaṃ hariṃ smaran / juhuyādiṣṭayordviṣṭyai gulikā gomayodbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

“लम्बोदराय नमः' से बेरका पत्ता, “हरसूनवे नमः ' से धतूरका पत्ता, 'शूर्पकर्णाय नमः' से तुलसीदल, “वबक्रतुण्डाय नमः ' से सेमका पत्ता, “गुहाग्रजाय नमः ' से अपामार्गका पत्ता, 'एकदन्ताय

English

Remembering Hari making Rukmin and Balarama hate each other when absorbed in dice, for creating enmity between two desired persons he should offer pellets of cow dung;

अध्याय ७९

श्लोक 274

नित्यं सहस्रं सप्ताहान्मिथो विद्वेषयेदरीन् ।वर्षन्तं गरुडारूढं ज्वलदग्निमुखैः शरैः

nityaṃ sahasraṃ saptāhānmitho vidveṣayedarīn / varṣantaṃ garuḍārūḍhaṃ jvaladagnimukhaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

नमः ' से बनभंटा या भटकटैयाका पत्ता, 'हेरम्बाय नमः ' से सिंदूर (सिंदूरचर्व अथवा सिंदूर-वृक्षका पत्ता), 'चतुहोंत्रे नमः ' से तेजपात और 'सर्वेश्वराव नमः' से अगस्त्यका पत्ता चढ़ावे। यह सब

English

daily a thousand for seven days, he would cause enemies to hate each other. Raining arrows with blazing fire-mouths, riding Garuda,

अध्याय ७९

श्लोक 275

धावन्तं रिपुसंघातमनुधावतमच्युतम् ।ध्यात्वा सप्तसहस्रं तु जपेन्मन्त्रमनन्यधीः

dhāvantaṃ ripusaṃghātamanudhāvatamacyutam / dhyātvā saptasahasraṃ tu japenmantramananyadhīḥ

हिन्दी अर्थ

. भगवान् कपर्दि गणेश मुझपर प्रसन्न हों।' तत्पश्चात् सुवासिनी स्त्रियों और ब्राह्मणोंको इच्छानुसार आदरपूर्वक उन करवोंको बाँट दे। इसके बाद रातमें चन्द्रोदयय होनेपर चन्द्रमाको विधिपूर्वक

English

running after the mass of enemies — meditating on Achyuta, with undistracted mind he should chant seven thousand.

अध्याय ७९

श्लोक 276

उच्चाटनं भवत्येव शत्रूणां सप्तभिर्दिनैः ।ध्यायन्नुत्क्षिप्तवत्सं तु कपित्थफलहारिणम्

uccāṭanaṃ bhavatyeva śatrūṇāṃ saptabhirdinaiḥ / dhyāyannutkṣiptavatsaṃ tu kapitthaphalahāriṇam

हिन्दी अर्थ

अर्घध्य दे। ब्रतकी पूर्तिके लिये स्वयं भी मिष्टान्न भोजन करे। इस ब्रतको सोलह या बारह वर्षोतक करके नारी इसका उद्यापन करे। उसके बाद इसे छोड़ दे अथवा स्त्रीको चाहिए कि सौभाग्यकी

English

The expulsion of enemies occurs in seven days. Meditating on the calf-lifter, carrying away the kapittha fruit,

अध्याय ७९

श्लोक 277

प्रजपेदयुतं शत्रुमुञ्चाटयति तत्क्षणात् ।आत्मानं कंसमथनं ध्यायन्मञ्चान्निपातितम्

prajapedayutaṃ śatrumuñcāṭayati tatkṣaṇāt / ātmānaṃ kaṃsamathanaṃ dhyāyanmañcānnipātitam

हिन्दी अर्थ

इच्छासे वह जीवनभर इस ब्रतको करती रहे; क्योंकि स्त्रियोंक लिये इस त्रतके समान सौभाग्यदायक ब्रत तीनों लोकोंमें दूसरा कोई नहीं है। मुनीश्चर! मार्गशीर्ष शुक्ला चतुर्थीसिी लेकर एक

English

chanting ten thousand, he drives out the enemy at once. Meditating on himself as Kamsa's slayer, who threw Kamsa down from the platform,

अध्याय ७९

श्लोक 278

कंसात्मानं व्यकर्षन्तं गतासुं तं जपेन्मनुम् ।रिपुजन्मर्क्षवृक्षोत्थसमिद्भिरयुतं निशि

kaṃsātmānaṃ vyakarṣantaṃ gatāsuṃ taṃ japenmanum / ripujanmarkṣavṛkṣotthasamidbhirayutaṃ niśi

हिन्दी अर्थ

वर्षतकका समय प्रत्येक चतुर्थीको एकभुक्त (एक समय भोजन) करके बितावे और द्वितीय वर्ष उक्त तिथिको केवल रातमें एक बार भोजन करके व्यतीत करे। तृतीय वर्षमें प्रत्येक चतुर्थीको अयाचित

English

dragging Kamsa's body, lifeless, he should chant the mantra. At night, ten thousand with fuel from the tree of the enemy's birth-star,

अध्याय ७९

श्लोक 279

जुहुयादेवमुग्रो ऽपि सपत्नो निधनं व्रजेत् ।अथवा निंबतैलाक्तैर्हुनेधोभिरक्षजैः

juhuyādevamugro 'pi sapatno nidhanaṃ vrajet / athavā niṃbatailāktairhunedhobhirakṣajaiḥ

हिन्दी अर्थ

(बिना माँगे मिले हुए) अन्न एक बार खाकर रहे और चौथा वर्ष उक्त तिथिको उपवासपूर्वक रहकर बितावे। इस प्रकार विधिपूर्वक ब्रतका पालन करते हुए क्रमश: चार वर्ष पूरे करके अन्तमें

English

he should offer; thus even a fierce rival goes to death. Or offering ten thousand with neem oil and oil of the rakshasa-tree,

अध्याय ७९

श्लोक 280

अयुतं नियतो रात्रौ मारयेदचिरादरीन् ।निशादिष्टदलव्योषकार्पासास्थिकरैर्निशि

ayutaṃ niyato rātrau mārayedacirādarīn / niśādiṣṭadalavyoṣakārpāsāsthikarairniśi

हिन्दी अर्थ

ब्रत-स््नान करे। उस समय महात्रती मानव सोनेकी

English

restrained at night he soon kills enemies. At night with leaves, pepper, cotton and bone-hands...

अध्याय ७९

श्लोक 281

हुनेदेरण्डतैलाक्तैः श्मशाने रिपुशान्तये ।न शस्तं मारणं कर्म कुर्य्याञ्चेदयुतं हुनेत्

hunederaṇḍatailāktaiḥ śmaśāne ripuśāntaye / na śastaṃ māraṇaṃ karma kuryyāñcedayutaṃ hunet

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर विविध रंगोंसे धरतीपर सुन्दर दलोंसहित कमल अड्डित करके उसके ऊपर कलश स्थापित करे। कलशके ऊपर ताबेका पात्र रखे। उस पात्रको सफेद चावलसे भर दे। चावलके ऊपर युगल

English

offering with castor oil in a cemetery for the quieting of an enemy. Killing is not approved; if he does, he should offer ten thousand;

अध्याय ७९

श्लोक 282

पायसैर्वा हुनेत्तावच्छान्तये शान्तमानसः ।पारिजातहरं कृष्णं ध्यायन् लक्षं जपेन्मनुम्

pāyasairvā hunettāvacchāntaye śāntamānasaḥ / pārijātaharaṃ kṛṣṇaṃ dhyāyan lakṣaṃ japenmanum

हिन्दी अर्थ

वस्त्रसे आच्छादित गणेशजीको विराजमान करे। तदनन्तर गन्ध आदि सामग्रियोंद्वारा उनकी पूजा करे। फिर गणेशजी प्रसन्न हों, इस उद्देश्यसे लड्डूका पवित्रचित्त होकर उन्हें देवदेव गणेशजीको समर्पित नैवेद्य अर्पण करे। रातमें गीत, वाद्य और पुराण-

English

or for peace with calm mind offer as many with milk-rice. Meditating on Krishna stealing the parijata, he should chant the mantra a hundred thousand;

अध्याय ७९

श्लोक 283

सर्वत्रैव जयस्तस्य न कदापि पराजयः ।व्याख्यामुद्राकरं कृष्णं रथस्थं भावयञ्जपेत्

sarvatraiva jayastasya na kadāpi parājayaḥ / vyākhyāmudrākaraṃ kṛṣṇaṃ rathasthaṃ bhāvayañjapet

हिन्दी अर्थ

करे। समर्पणके समय यह कहना चाहिए कि कथा आदिके द्वारा जागरण करे। फिर निर्मल है--' विकटाय नमः ' से कनेरका पत्ता, 'इभतुण्डाय नमः” से अश्मातपत्र, 'विनायकाय नमः” से आकका पत्ता,

English

he has victory everywhere, never defeat. Meditating on Krishna in the chariot with the explaining-mudra hand,

अध्याय ७९

श्लोक 284

पार्थे दिशन्तं गीतार्थं धर्मवृद्ध्यै सुमानवः ।पावाशपुष्पैर्मध्वक्तैर्लक्षं विद्याप्तयेहुनेत्

pārthe diśantaṃ gītārthaṃ dharmavṛddhyai sumānavaḥ / pāvāśapuṣpairmadhvaktairlakṣaṃ vidyāptayehunet

हिन्दी अर्थ

“कपिलाय नम: ' से अर्जुनका पत्ता, 'वटवे नमः” से देवदारुका पत्ता, 'भालचन्द्राय नमः” से मरुआका पत्ता, 'सुराग्रजाय नमः” से गान्धारी-पत्र और 'सिद्धिविनायकाय नमः” से केतकी-पत्र अर्पण करे।

English

showing to Partha the meaning of the Gita, a good man for the increase of dharma should chant; with pavasha flowers smeared with honey, a hundred thousand offering for gain of learning.

अध्याय ७९

श्लोक 285

राष्ट्रपूर्ग्रामवस्तूनां शरीरस्यापि रक्षणे ।विश्वरूपधर प्रोद्यद्भानुकोटिसमप्रभम्

rāṣṭrapūrgrāmavastūnāṃ śarīrasyāpi rakṣaṇe / viśvarūpadhara prodyadbhānukoṭisamaprabham

हिन्दी अर्थ

गणेशजीकी प्रसन्नताको बढ़ानेवाला है। तत्पश्चात् दो दूर्वादल लेकर गन्ध, पुष्प और अक्षतके साथ गणेशजीपर चढ़ावे। इस प्रकार पूजा करके भक्तिभावसे नैवेद्यरूपमें पाँच लड्डू निवेदन करे।

English

For protecting a kingdom, city, village, property and the body: the wearer of the universal form, bright as ten million suns rising,

अध्याय ७९

श्लोक 286

अग्रीषोमात्मकं कृष्णं द्रुतचामीकरप्रभम् ।अर्काग्निद्योतितास्याङ्घ्रिंप्रङ्कज दिव्यभूषणम्

agrīṣomātmakaṃ kṛṣṇaṃ drutacāmīkaraprabham / arkāgnidyotitāsyāṅghriṃpraṅkaja divyabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

फिर आचमन कराकर नमस्कार और प्रार्थना करके देवताका विसर्जन करे। मुने! सब सामग्रियोंसहित गणेशजीकी स्वर्णमयी प्रतिमा आचार्यको अर्पित करे और ब्राह्मणोंको दक्षिणा

English

Krishna of the nature of Agni and Soma, bright as molten gold, his face and feet lit by sun and fire, with divine lotus ornaments,

अध्याय ७९

श्लोक 287

नानायुधधरं प्राप्तं विश्वाकाशावकाशकम् ।ध्यात्वा लक्ष जपेन्मन्त्रं रक्षणाय समाहितः

nānāyudhadharaṃ prāptaṃ viśvākāśāvakāśakam / dhyātvā lakṣa japenmantraṃ rakṣaṇāya samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

दे। नारद! इस प्रकार पाँच वर्षोतक भक्तिपूर्वक गणेशजीकी पूजा और उपासना करनेवाला पुरुष इस लोक और परलोकके शुभ भोगोंको प्राप्त कर लेता है। इस चतुर्थीकी रातमें कभी चन्द्रमाकी

English

bearing many weapons, come to occupy the space of the universe: having meditated, he should chant a hundred thousand attentively for protection.

अध्याय ७९

श्लोक 288

रक्तैर्वन्यप्रसूनैर्यो दिनादौ पूजयेद्धरिम् ।दिनमध्योक्तविधिना जपेदष्टोत्तरं शतम्

raktairvanyaprasūnairyo dinādau pūjayeddharim / dinamadhyoktavidhinā japedaṣṭottaraṃ śatam

हिन्दी अर्थ

ओर न देखे। जो देखता है उसे झूठा कलड्ड प्राप्त होता है, इसमें संशय नहीं है। यदि चन्द्रमा दीख जाय तो उस दोषकी शान्तिके लिये इस पौराणिक

English

One who worships Hari at day's start with red forest flowers, chanting a hundred and eight times by the rule told for midday,

अध्याय ७९

श्लोक 289

सहस्रमण्डलान्मन्त्री वशयेन्मुखरान्द्विजान् ।जातिपुष्पैः क्षत्रियांश्च गोपवेषधरं स्मरन्

sahasramaṇḍalānmantrī vaśayenmukharāndvijān / jātipuṣpaiḥ kṣatriyāṃśca gopaveṣadharaṃ smaran

हिन्दी अर्थ

“सिंहने प्रसेनको मारा और सिंहको जाम्बवानने मार गिराया। सुकुमार बालक! तू रो मत। यह स्यमन्तक अब तेरा ही है।' आश्विन शुक्ला चतुर्थीको पुरुषसूक्तद्वारा

English

subdues talkative Brahmins within a thousand circles; with jasmine flowers Kshatriyas, remembering him in cowherd dress;

अध्याय ७९

श्लोक 290

ध्यायन् क्रीडारतं कृष्णं रक्तैरश्वारिपुष्पकैः ।वशयेद्वैश्यजातीयान् शूद्रान्नीलोत्पलैः स्मरन्

dhyāyan krīḍārataṃ kṛṣṇaṃ raktairaśvāripuṣpakaiḥ / vaśayedvaiśyajātīyān śūdrānnīlotpalaiḥ smaran

हिन्दी अर्थ

घोडशोपचारसे कपर्दीश विनायककी पूजा करे। कार्तिक कृष्ण चतुर्थीको 'कर्काचतुर्थी” (करवा चौथ)-का ब्रत बताया गया है। इस ब्रतमें केवल स्त्रियोंका ही अधिकार है। इसलिये उसका

English

meditating on Krishna at play, with red hayari flowers he subdues Vaishyas, with blue lilies Shudras, remembering him,

अध्याय ७९

श्लोक 291

गीतनृत्यरतं श्वेतपुष्पैः साज्यैश्च तन्दुलैः ।हुत्वान्वहं सप्तदिनं भस्म भाले च मूर्द्धनि

gītanṛtyarataṃ śvetapuṣpaiḥ sājyaiśca tandulaiḥ / hutvānvahaṃ saptadinaṃ bhasma bhāle ca mūrddhani

हिन्दी अर्थ

विधान बताया है--स्त्री स्नान करके वस्त्राभूषणोंसे विभूषित हो गणेशजीकी पूजा करे। उनके आगे पकवानसे भरे हुए दस करवे रखे और भक्तिसे

English

engaged in song and dance; having offered seven days daily with white flowers and rice with ghee, and wearing the ash on forehead and head,

अध्याय ७९

श्लोक 292

धारयन्वशयेत्कान्तां सापि तद्वत्पतिं ध्रुवम् ।तांबूलं कुसुमं वास्ॐऽजनं चन्दनमेव च

dhārayanvaśayetkāntāṃ sāpi tadvatpatiṃ dhruvam / tāṃbūlaṃ kusumaṃ vāsoṃ'janaṃ candanameva ca

हिन्दी अर्थ

प्रभात होनेपर स्रान करके तिल, चावल, जौ, पीली सरसों, घी और खाँड़ मिली हवनसामग्रीसे विधिपूर्वक होम करे। गण, गणाधिप, कृष्माण्ड,

English

he would subdue a beloved woman, and she would likewise surely her husband. Betel, flower, cloth, collyrium and sandal

अध्याय ७९

श्लोक 293

सहस्रं मनुना जप्तं दद्याद्यस्मै नराय च ।सो ऽचिरादेष वशगः सपुत्रपशुबान्धवः

sahasraṃ manunā japtaṃ dadyādyasmai narāya ca / so 'cirādeṣa vaśagaḥ saputrapaśubāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा, यम, वरुण, सोम, सूर्य, हुताशन, गन्धमादी तथा परमेष्ठी--इन सोलह नामोंद्वारा प्रत्येकके आदिमें प्रणण और अन्तमें चतुर्थी विभक्ति और “नमः ' पद लगाकर अग्निमें एक-एक आहुति दे। इसके

English

chanted over a thousand times with the mantra, whoever he gives it to — that man soon comes under his sway, with sons, animals and kin.

अध्याय ७९

श्लोक 294

वृन्दारण्यस्थितं ध्यायन्बल्लवीसंयुतं हरिम् ।अपामार्गसमिद्भिस्तु हुत्वा तु वशयेज्जगत्

vṛndāraṇyasthitaṃ dhyāyanballavīsaṃyutaṃ harim / apāmārgasamidbhistu hutvā tu vaśayejjagat

हिन्दी अर्थ

बाद 'बक्रतुण्डाय हुम्' इस मन्त्रके द्वारा एक-सौ

English

Meditating on Hari in Vrindavana with the gopis, having offered with apamarga fuel-sticks he would subdue the world.

अध्याय ७९

श्लोक 295

संप्राप्य सद्गुरोर् दीक्षां कृष्णं यो विधिनामुना ।अर्चयेद्वैष्णवश्रेष्ठः सो ऽष्टसिद्धीश्वरो भवेत्

saṃprāpya sadguror dīkṣāṃ kṛṣṇaṃ yo vidhināmunā / arcayedvaiṣṇavaśreṣṭhaḥ so 'ṣṭasiddhīśvaro bhavet

हिन्दी अर्थ

होम करके पूर्णाहुति दे। दिकक्‍्पालोंका पूजन करके चौबीस ब्राह्मणोंको लड्डू और खीर भोजन करावे। इसके बाद आचार्यको दक्षिणासहित सवत्सा गौ दान करे एवं दूसरे ब्राह्मणोंको यथाशक्ति भूयसी

English

The best Vaishnava who, having received initiation from a true teacher, worships Krishna by this rule becomes lord of the eight powers.

अध्याय ७९

श्लोक 296

तस्य दर्शनमात्रेण वादिनो निष्प्रभाः स्मृताः ।वसेत्सरस्वती वक्रे गृहे चापि सभासदः

tasya darśanamātreṇa vādino niṣprabhāḥ smṛtāḥ / vasetsarasvatī vakre gṛhe cāpi sabhāsadaḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिणा दे। फिर प्रणाम और परिक्रमा करके उन श्रेष्ठ ब्राह्यगोंको विदा करनेके पश्चात् स्वयं भी प्रसन्नचित्त होकर भाई-बन्धुओंके साथ भोजन करे। मनुष्य इस ब्रतका पालन करके गणेशजीके

English

By merely seeing him disputants lose their brilliance; Sarasvati dwells in his mouth, and in his house the assembly-members.

अध्याय ७९

श्लोक 297

भुक्त्वा नानाविधान्भोगानन्ते विष्णुपदं व्रजेत्

bhuktvā nānāvidhānbhogānante viṣṇupadaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

प्रसादसे इहलोकमें उत्तम भोग भोगता और परलोककमें भगवान् विष्णुका सायुज्य लाभ करता है। नारद! कुछ लोग इसका नाम “वरत्रत' कहते हैं। इसका विधान भी यही है और फल भी उसके समान

English

Having enjoyed many kinds of pleasures, at the end he goes to Vishnu's abode.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 79
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.