Adhyāya 13

॥ अथ तृतीयोध्यायः ॥ प्रथमं ब्राह्मणम् ।मन्त्र १ [III.i.1] ॐ जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे ।तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुस् तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति ।स ह गवाँ सहस्रमवरुरोध दशदश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुः॥ १ ॥

|| atha tR^itIyodhyAyaH .. prathamaM brAhmaNam . mantra 1 ##[III.i.1]## OM janako ha vaideho bahudakShiNena yaj~neneje | tatra ha kurupa~nchAlAnAM brAhmaNA abhisametA babhUvus tasya ha janakasya vaidehasya vijij~nAsA babhUva kaH svideShAM brAhmaNAnAmanUchAnatama iti | sa ha gavA{\m+} sahasramavarurodha dashadasha pAdA ekaikasyAH shR^i~NgayorAbaddhA babhUvuH

बभूवुः मन्त्र २ [III.i.2] तान्होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति ।ते ह ब्राह्मणा न दधृषुर् अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाचैताः एतास् सौम्योदज सामश्रवा३ इति ।ता होदाचकार ।ते ह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नु नो ब्रह्मिष्ठो ब्रुवीतेत्य् अथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताऽश्वलो बभूव ।स हैनं पप्रच्छ त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति ।स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयँ स्म इति ।तँ ह तत एव प्रष्टुं दध्रे होताऽश्वलः॥ २ ॥

babhUvuH mantra 2 ##[III.i.2]## tAnhovAcha brAhmaNA bhagavanto yo vo brahmiShThaH sa etA gA udajatAmiti | te ha brAhmaNA na dadhR^iShur atha ha yAj~navalkyaH svameva brahmachAriNamuvAchaitAH etAs saumyodaja sAmashravA3 iti | tA hodAchakAra | te ha brAhmaNAshchukrudhuH kathaM nu no brahmiShTho bruvItety atha ha janakasya vaidehasya hotA.ashvalo babhUva | sa hainaM paprachCha tvaM nu khalu no yAj~navalkya brahmiShTho.asI3 iti | sa hovAcha namo vayaM brahmiShThAya kurmo gokAmA eva vaya{\m+} sma iti | ta{\m+} ha tata eva praShTuM dadhre hotA.ashvalaH

मन्त्र ३ [III.i.3] याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदँ सर्वं मृत्युनाऽऽप्तँ, सर्वं मृत्युनाऽभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति ।होत्रर्त्विजाऽइना वाचा वाग्वै यज्ञस्य होता ।तद्येयं वाक् सोऽयमग्निः स होता सा मुक्तिः साऽतिमुक्तिः॥ ३ ॥

mantra 3 ##[III.i.3]## yAj~navalkyeti hovAcha yadida{\m+} sarvaM mR^ityunA.a.apta{\m+}, sarvaM mR^ityunA.abhipanna.n kena yajamAno mR^ityorAptimatimuchyata iti | hotrartvijA.ainA vAchA vAgvai yaj~nasya hotA | tadyeyaM vAk so.ayamagniH sa hotA sA muktiH sA.atimuktiH

सा अतिमुक्तिः मन्त्र ४ [III.i.4] याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदँ सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तँ, सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इत्य् अध्वर्युणर्त्विजा चक्षुषाऽऽदित्येन चक्षुर्वै यज्ञस्याध्वर्युस् तद्यदिदं चक्षुः सोऽसावादित्यः सोऽध्वर्युः सा मुक्तिः साऽतिमुक्तिः॥ ४ ॥

sA atimuktiH mantra 4 ##[III.i.4]## yAj~navalkyeti hovAcha yadida{\m+} sarvamahorAtrAbhyAmApta{\m+}, sarvamahorAtrAbhyAmabhipanna.n kena yajamAno.ahorAtrayorAptimatimuchyata ity adhvaryuNartvijA chakShuShA.a.adityena chakShurvai yaj~nasyAdhvaryus tadyadidaM chakShuH so.asAvAdityaH so.adhvaryuH sA muktiH sA.atimuktiH

मन्त्र ५ [III.i.5] याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदँ सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तँ, सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यत इत्य् अतिमुच्यते इति उद्गात्रर्त्विजा वायुना प्राणेन प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता ।तद्योऽयं प्राणः स वायुः स उद्गाता सा मुक्तिः साऽतिमुक्तिः॥ ५ ॥

mantra 5 ##[III.i.5]## yAj~navalkyeti hovAcha yadida{\m+} sarvaM pUrvapakShAparapakShAbhyAmApta{\m+}, sarvaM pUrvapakShAparapakShAbhyAmabhipanna.n kena yajamAnaH pUrvapakShAparapakShayorAptimatimuchyata ity atimuchyate iti udgAtrartvijA vAyunA prANena prANo vai yaj~nasyodgAtA | tadyo.ayaM prANaH sa vAyuH sa udgAtA sA muktiH sA.atimuktiH

मन्त्र ६ [III.i.6] याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिव केनाऽऽक्रमेन यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा ।तद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः स ब्रह्मा सा मुक्तिः सातिमुक्तिर् मुक्तिस् सा अतिमुक्तिस् इत्यतिमोक्षा अथ सम्पदः॥ ६ ॥

mantra 6 ##[III.i.6]## yAj~navalkyeti hovAcha yadidamantarikShamanArambaNamiva kenA.a.akramena yajamAnaH svarga.n lokamAkramata iti brahmaNartvijA manasA chandreNa mano vai yaj~nasya brahmA | tadyadidaM manaH so.asau chandraH sa brahmA sA muktiH sAtimuktir muktis sA atimuktis ityatimokShA atha sampadaH

मन्त्र ७ [III.i.7] याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्यर्ग्भिर्होतास्मिन्यज्ञे करिष्यतीति ।करिष्यति इति तिसृभिरिति ।कतमास्तास्तिस्र इति ।पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया ।किं ताभिर्जयतीति ।यत् किञ्चेदं प्राणभृद् इति॥ ७ ॥

mantra 7 ##[III.i.7]## yAj~navalkyeti hovAcha katibhirayamadyargbhirhotAsminyaj~ne kariShyatIti | kariShyati iti tisR^ibhiriti | katamAstAstisra iti | puronuvAkyA cha yAjyA cha shasyaiva tR^itIyA | kiM tAbhirjayatIti | yat ki~nchedaM prANabhR^id iti

मन्त्र ८ [III.i.8] याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन्यज्ञ आहुतीर्होष्यतीति ।इति तिस्र इति ।कतमास्तास्तिस्र इति ।या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ते या हुता अधिशेरते ।किं ताभिर्जयतीति ।या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति दीप्यत इव हि देवलोको ।या हुता अतिनेदन्ते पितृलोकमेव ताभिर्जयत्य् अतीव हि पितृलोको ।या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्य् अध इव हि मनुष्यलोकः॥ ८ ॥

mantra 8 ##[III.i.8]## yAj~navalkyeti hovAcha katyayamadyAdhvaryurasminyaj~na AhutIrhoShyatIti | iti tisra iti | katamAstAstisra iti | yA hutA ujjvalanti yA hutA atinedante yA hutA adhisherate | kiM tAbhirjayatIti | yA hutA ujjvalanti devalokameva tAbhirjayati dIpyata iva hi devaloko | yA hutA atinedante pitR^ilokameva tAbhirjayaty atIva hi pitR^iloko | yA hutA adhisherate manuShyalokameva tAbhirjayaty adha iva hi manuShyalokaH

मन्त्र ९ [III.i.9] याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायतीत्य् देवताभिस् गोपायिष्यति इति गोपायति इति एकयेति ।कतमा सैकेति ।मन एवेत्य् अनन्तं वै मनो ंअन्ता विश्वे देवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति॥ ९ ॥

mantra 9 ##[III.i.9]## yAj~navalkyeti hovAcha katibhirayamadya brahmA yaj~naM dakShiNato devatAbhirgopAyatIty devatAbhis gopAyiShyati iti gopAyati iti ekayeti | katamA saiketi | mana evety anantaM vai mano .nantA vishve devA anantameva sa tena lokaM jayati

मन्त्र १० [III.i.10] याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्योद्गाताऽस्मिन्यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति ।तिस्र इति ।कतमास्तास्तिस्र इति ।पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया कतमास्ता या अध्यात्ममिति ।प्राण एव पुरोनुवाक्याऽपानो याज्या व्यानः शस्या ।किं ताभिर्जयतीति ।पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्य् अन्तरिक्षलोकं याज्यया द्युलोकँ शस्यया ततो ह होताऽश्वल उपरराम॥ १० ॥

mantra 10 ##[III.i.10]## yAj~navalkyeti hovAcha katyayamadyodgAtA.asminyaj~ne stotriyAH stoShyatIti | tisra iti | katamAstAstisra iti | puronuvAkyA cha yAjyA cha shasyaiva tR^itIyA katamAstA yA adhyAtmamiti | prANa eva puronuvAkyA.apAno yAjyA vyAnaH shasyA | kiM tAbhirjayatIti | pR^ithivIlokameva puronuvAkyayA jayaty antarikShalokaM yAjyayA dyuloka{\m+} shasyayA tato ha hotA.ashvala upararAma