Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
39
अध्याय 39 / 45

Adhyāya 39

8 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ8 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३९

श्लोक 1

॥ चतुर्दशं ब्राह्मणम् ।मन्त्र १ [V.xiv.1] भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यष्टावक्षराण्य् अष्टाक्षरँ ह वा एकं गायत्र्यै पदम् एतदु हैवास्या एतत् स यावदेषु त्रिषु लोकेषु तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद

|| chaturdashaM brAhmaNam . mantra 1 ##[V.xiv.1]## bhUmirantarikShaM dyaurityaShTAvakSharANy aShTAkShara{\m+} ha vA ekaM gAyatryai padam etadu haivAsyA etat sa yAvadeShu triShu lokeShu tAvaddha jayati yo.asyA etadevaM padaM veda

हिन्दी अर्थ

प्राण क्षत्र है--इस प्रकार प्राणकी उपासना करे। प्राण हीक्षत्रह। प्राण ही क्षत्र हि-यह प्रसिद्ध हे। प्राण इस देहकी शख्ादिजनित क्षतसे रक्षा करता है । अत्रम्‌--अन्य किससे त्राण न पानेवाले क्षत्र (प्राण) तं प्राणं ्तस्रभिस्युवासीत उस प्राणको क्षत्र इस भकार राणो पर चं प्रसिद्ेदद्‌ प्राणो उपना कर । भाण ही मह क १ यह प्रसिद्ध है किप्राणहीक्षत्रहे। - ब्रह्मणे हदयाचयनेकोपाधि- हृदय आदि अनेक उपाधियोसे विशिष्टस्थोपासनय॒क्तम्‌ । श्ये ( श उपासना 9 शं वो ययी । अब आगे गायत्रीरूप उपाधिसे

English

The words Bhûmi (earth), Antariksha (sky), and Dyu (heaven) form eight syllables. One foot of the Gâyatrî consists of eight syllables. This (one foot) of it is that (i. e. the three worlds). And he who thus knows that foot of it, conquers as far as the three worlds extend.

अध्याय ३९

श्लोक 2

मन्त्र २ [V.xiv.2] ऋचो यजूँषि सामानीत्यष्टावक्षराण्य् अष्टाक्षरँ ह वा एकं गायत्र्यै पदम्।एतदु हैवास्या एतत् स यावतीयं त्रयी विद्या तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद

mantra 2 ##[V.xiv.2]## R^icho yajU{\m+}Shi sAmAnItyaShTAvakSharANy aShTAkShara{\m+} ha vA ekaM gAyatryai padam.h| etadu haivAsyA etat sa yAvatIyaM trayI vidyA tAvaddha jayati yo.asyA etadevaM padaM veda

हिन्दी अर्थ

गायत्रीका एकं ( प्रथम ) पाद हे। यह ( भूमि आदि) ही इस गायत्रीका प्रथम पादहं। इस प्रकार इसके इस पदको जो जानता, वह्‌ इस त्रिलोकीमे जितना कु हे, उस सबको जीत लेता ट । १॥ भमि, अन्तरिक्ष, दयौः--इस प्रकारये आठ अक्षर हूं। गायत्री काएक अर्थात्‌ प्रथम पाद अष्टाक्षर-

English

The Rikas, the Yagûmshi, and the Sâmâni form eight syllables. One foot (the second) of the Gâyatrî consists of eight syllables. This (one foot) of it is that (i.e. the three Vedas, the Rig-veda, Yagur-veda, and Sama-veda). And he who thus knows that foot of it, conquers as far as that threefold knowledge extends.

अध्याय ३९

श्लोक 3

मन्त्र ३ [V.xiv.3] प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्टावक्षराणि अष्टाक्षरँ ह वा एकं गायत्र्यै पदम् एतदु हैवास्या एतत् स यावदिदं प्राणि तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति परोरजास् यस् एष तपति यद्वै चतुर्थं तत्तुरीयम् दर्शतं पदमिति ददृश इव ह्येष परोरजा इति सर्वमु ह्येवैष रज उपर्युपरि तपत्य् एवँ हैव श्रिया यशसा तपति योऽस्या एतदेवं पदं वेद

mantra 3 ##[V.xiv.3]## prANo.apAno vyAna ityaShTAvakSharANi aShTAkShara{\m+} ha vA ekaM gAyatryai padam etadu haivAsyA etat sa yAvadidaM prANi tAvaddha jayati yo.asyA etadevaM padaM veda athAsyA etadeva turIyaM darshataM padaM parorajA ya eSha tapati parorajAs yas eSha tapati yadvai chaturthaM tatturIyam darshataM padamiti dadR^isha iva hyeSha parorajA iti sarvamu hyevaiSha raja uparyupari tapaty eva{\m+} haiva shriyA yashasA tapati yo.asyA etadevaM padaM veda

हिन्दी अर्थ

गायत्रीके द्वितीय वरयीरूप पादकी उपासना ऋचः, यजुषि, सामानि" ये आठ अक्षर है । आठ अक्षरवाला दी गायत्रीका एक ( द्वितीय ) पाद है। यह्‌ ( क्‌ आदि ) ही इस हैवास्या एतद्‌ ऋग्यजुःसाम- त्रयीविद्याके अक्षर हं। ये भी आठ ही ह; इसी प्रकार गायत्रीका एक गायत्रीके तृतीय प्रणादिपाद श्रौर तुरीव दशेत परो- पकं गायत्रे पदमेतदु हैवास्या एतत्‌ स यावदिदं प्राणि १२२६. बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ४

English

The Prâna (the up-breathing), the Apâna (the down-breathing), and the Vyâna (the back-breathing) form eight syllables. One foot (the third) of the Gâyatrî consists of eight syllables. This (one foot) of it is that (i. e. the three vital breaths). And he who thus knows that foot of it, conquers as far as there is anything that breathes. And of that (Gâyatrî, or speech) this indeed is the fourth (turîya), the bright (darsata) foot, shining high above the skies . What is here called turîya (the fourth) is meant for katurtha (the fourth); what is called darsatam padam (the bright foot) is meant for him who is as it were seen (the person in the sun); and what is called paroragas (he who shines high above the skies) is meant for him who shines higher and higher above every sky. And he who thus knows that foot of the Gâyatrî, shines thus himself also with happiness and glory.

अध्याय ३९

श्लोक 4

मन्त्र ४ [V.xiv.4] सैषा गायत्र्येतस्मिँस्तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता प्रतिष्ठिता तद्वै तत्सत्ये प्रतिष्ठितं चक्षुर्वै सत्यम् चक्षुर्हि वै सत्यम् तस्माद्यदिदानीं द्वौ विवदमानावेयाताम् अहम् अदर्शम् अहमश्रौषमिति य एव एवं ब्रूयाद् अहम् अदर्शमिति तस्मा एव श्रद्दध्याम ।तद्वै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितम् प्राणो वै बलम् तत्प्राणे प्रतिष्ठितम् तस्मादाहुर् बलँ सत्यादोगीय इत्य् एवं वेषा गायत्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता ।सा हैषा गयाँस्तत्रे प्राणा वै गयास् तत्प्राणाँस्तत्रे तद्यद्गयाँस्तत्रे तस्माद् गायत्री नाम ।स यामेवामूँ सावित्रीमन्वाहैषैव सा ।एषा एव सा स यस्मा अन्वाह तस्य प्राणाँस्त्रायते

mantra 4 ##[V.xiv.4]## saiShA gAyatryetasmi{\m+}sturIye darshate pade parorajasi pratiShThitA pratiShThitA tadvai tatsatye pratiShThitaM chakShurvai satyam chakShurhi vai satyam tasmAdyadidAnIM dvau vivadamAnAveyAtAm aham adarsham ahamashrauShamiti ya eva evaM brUyAd aham adarshamiti tasmA eva shraddadhyAma | tadvai tatsatyaM bale pratiShThitam prANo vai balam tatprANe pratiShThitam tasmAdAhur bala{\m+} satyAdogIya ity evaM veShA gAyatryadhyAtmaM pratiShThitA | sA haiShA gayA{\m+}statre prANA vai gayAs tatprANA{\m+}statre tadyadgayA{\m+}statre tasmAd gAyatrI nAma | sa yAmevAmU{\m+} sAvitrImanvAhaiShaiva sA | eShA eva sA sa yasmA anvAha tasya prANA{\m+}strAyate

हिन्दी अर्थ

गायत्रीका एक ( दृतीय ) पाद है । यह्‌ प्राणादि ही इस गायत्रीका तीयः पादहै। जो गायत्रीके इस पदक्रो इस प्रकार जानता है, वह्‌ जितना यहं प्राणिसमुदाय है, सबको जीत लेता है । ओर यहु जो तपता ( प्रकारित प्राणादिके नाम भी आठ हौ अक्षर हैं । यह गायत्रीका वतीय पाद हे! जो इस प्रकार गायत्रीके इस वृतोय

English

That Gâyatrî (as described before with its three feet) rests on that fourth foot, the bright one, high above the sky. And that again rests on the True (satyam), and the True is the eye, for the eye is (known to be) true. And therefore even now, if two persons come disputing, the one saying, I saw, the other, I heard, then we should trust the one who says, I saw. And the True again rests on force (balam), and force is life (prâna), and that (the True) rests on life . Therefore they say, force is stronger than the True. Thus does that Gâyatrî rest with respect to the self (as life). That Gâyatrî protects (tatre) the vital breaths (gayas); the gayas are the prânas (vital breaths), and it protects them. And because it protects (tatre) the vital breaths (gayas), therefore it is called Gâyatrî. And that Savitri verse which the teacher teaches , that is it (the life, the prâna, and indirectly the Gâyatrî); and whomsoever he teaches, he protects his vital breaths.

अध्याय ३९

श्लोक 5

मन्त्र ५ [V.xiv.5] ताँ हैतामेके सावित्रीमनुष्टुभमन्वाहुर् अनुष्टुभम् अन्वाहुर् वागनुष्टुब् एतद्वाचमनुब्रूम इति ।न तथा कुर्याद् गायत्रीमेवानुब्रूयाद् ।यदि ह वा अप्येवंविद्बह्विव प्रतिगृह्णाति प्रतिगृह्णाति न हैव तद्गायत्र्या एकं चन पदं प्रति

mantra 5 ##[V.xiv.5]## tA{\m+} haitAmeke sAvitrImanuShTubhamanvAhur anuShTubham anvAhur vAganuShTub etadvAchamanubrUma iti | na tathA kuryAd gAyatrImevAnubrUyAd | yadi ha vA apyevaMvidbahviva pratigR^ihNAti pratigR^ihNAti na haiva tadgAyatryA ekaM chana padaM prati

हिन्दी अर्थ

गायत्री की परम प्रतिष्ठ प्राण है, गायत्री" शब्दका निवेचन श्रौर वटको किये गये गायच्युपदेशका फल सेषा गायत्येतस्मि स्तुरीये दशते पदे वह्‌ यह्‌ गायत्री इस चतुथं दशेत परोरजा पदमे प्रतिष्ठित है । वह्‌ पद सत्यमे प्रतिष्ठित है । चु हौ सत्य है, चक्षु ही सत्य है--यह प्रसिद्ध 1 यदि दो पुरुष मेने देखा हैः भने सुना है इस प्रकार विवाद सैषा तरिषदोक्ता या त्रेलोक्प- पूर्वोक्त तीन पदोवाली वह यह्‌ गायत्री इस चतुथं तुरीय दशत शतु तुरीये दशैते पदे परोरजसि परोरजा पदमे प्रतिष्ठित है । यह

English

Some teach that Sâvitrî as an Anushtubh verse, saying that speech is Anushtubh, and that we teach that speech. Let no one do this, but let him teach the Gâyatrî as Sâvitrî . And even if one who knows this receives what seems to be much as his reward (as a teacher), yet this is not equal to one foot of the Gâyatrî.

अध्याय ३९

श्लोक 6

मन्त्र ६ [V.xiv.6] स य इमाँस्त्रींल्लोकान्पूर्णान्प्रतिगृह्णीयात् सोऽस्या एतत्प्रथमं पदमाप्नुयाद्।अथ यावतीयं त्रयी विद्या यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात् सोऽऽस्या एतद्द्वितीयं पदमाप्नुयाद् अथ यावदिदं प्राणि यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात् सोऽस्या एतत्तृतीयं पदमाप्नुयाद् अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदम् परोरजा य एष तपति नैव केन चनाप्यम् कुत उ एतावत्प्रतिगृह्णीयात्

mantra 6 ##[V.xiv.6]## sa ya imA{\m+}strIMllokAnpUrNAnpratigR^ihNIyAt so.asyA etatprathamaM padamApnuyAd.h| atha yAvatIyaM trayI vidyA yastAvatpratigR^ihNIyAt so.a.asyA etaddvitIyaM padamApnuyAd atha yAvadidaM prANi yastAvatpratigR^ihNIyAt so.asyA etattR^itIyaM padamApnuyAd athAsyA etadeva turIyaM darshataM padam parorajA ya eSha tapati naiva kena chanApyam kuta u etAvatpratigR^ihNIyAt

हिन्दी अर्थ

म्रनुष्ट्प्‌ सावित्री उपदेशका निषेध ग्रौर गायत्री-साविव्रीका महच ता हेतामेके साविघ्रीमनुष्टभमन्वाहूर्वागवुष्टुबेतद्‌ तापेतां साश््रीं रेके लाखि- कोई शाखावाले उपनीत वटु- . £ ॐ को अयुष्टुप्‌-अनुष्टुप्पभव अर्थात्‌ । एति १३.९१. अनुष्टुप्‌ छन्दव।ली उस इस सावित्री-

English

If a man (a teacher) were to receive as his fee these three worlds full of all things, he would obtain that first foot of the Gâyatrî. And if a man were to receive as his fee everything as far as this threefold knowledge extends, he would obtain that second foot of the Gâyatrî. And if a man were to receive as his fee everything whatsoever breathes, he would obtain that third foot of the Gâyatrî. But 'that fourth bright foot, shining high above the skies ' cannot be obtained by anybody--whence then could one receive such a fee?

अध्याय ३९

श्लोक 7

मन्त्र ७ [V.xiv.7] तस्या उपस्थानम् गायत्र्य् अस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पद्य् अपदसि न हि पद्यसे ।नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे ऽसावदो मा प्रापदिति यं द्विष्याद् असावस्मै कामो मा समृद्धीति वा न हैवास्मै स कामः समृद्ध्यते यस्मा एवमुपतिष्ठते उपतिष्ठते ऽहमदः प्रापमिति वा

mantra 7 ##[V.xiv.7]## tasyA upasthAnam gAyatry asyekapadI dvipadI tripadI chatuShpady apadasi na hi padyase | namaste turIyAya darshatAya padAya parorajase .asAvado mA prApaditi yaM dviShyAd asAvasmai kAmo mA samR^iddhIti vA na haivAsmai sa kAmaH samR^iddhyate yasmA evamupatiShThate upatiShThate .ahamadaH prApamiti vA

हिन्दी अर्थ

गायत्रीछन्दवाली साविन्रीके विषयमे यह्‌ प्रासङ्िक बात कहकर अब श्रुति गायत्ुपासककी स्तुति गायत्री कै प्रत्येक पदके महुस्वका दिग्दर्शन स य इमा खील्लोकान्‌ पणीन्‌ रतिश्हुणीयात्‌ तुरीयं दशतं पदं परोरजा य एष तपति नैव केनच- जो इन तीन परणं लोकोका प्रतिग्रह करता है, उसका वहु (प्रतिग्रह) इस गायत्रीके इस प्रथम पादको व्याप्त करता है ओर जितनी यह्‌ चरयी- विद्या है, उसका जो प्रतिग्रह करता है, वह ( प्रतिग्रह ) इसके इस द्वितीय

English

The adoration of that (Gâyatrî):

अध्याय ३९

श्लोक 8

मन्त्र ८ [V.xiv.8] एतद्ध वै तज्जनको वैदेहो बुडिलमाश्वतराश्विमुवाच आश्वतराश्विम् उवाच यन्नु हो तद्गायत्रीविदब्रूथा अथ कथँ हस्ती भूतो वहसीति ।मुखँ ह्यस्याः सम्राण् न विदां चकारेति होवाच ।तस्या अग्निरेव मुखम् यदि ह वा अपि बह्विवाग्नावभ्यादधति सर्वमेव तत्सन्दहत्य् एवँ हैवैवंविद् यद्यपि बह्विव पापं कुरुते सर्वमेव तत्सम्प्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः सम्भवति

mantra 8 ##[V.xiv.8]## etaddha vai tajjanako vaideho buDilamAshvatarAshvimuvAcha AshvatarAshvim uvAcha yannu ho tadgAyatrIvidabrUthA atha katha{\m+} hastI bhUto vahasIti | mukha{\m+} hyasyAH samrAN na vidAM chakAreti hovAcha | tasyA agnireva mukham yadi ha vA api bahvivAgnAvabhyAdadhati sarvameva tatsandahaty eva{\m+} haivaivaMvid yadyapi bahviva pApaM kurute sarvameva tatsampsAya shuddhaH pUto.ajaro.amR^itaH sambhavati

हिन्दी अर्थ

धनपूर्णह्ोकान्‌ प्रतिगृहीयात्‌ पादको, जिसकी कि व्याख्या की गयी है, व्याप्त करता है। अर्थात्‌ गायत्नीका उपस्थान भौर उसका फल चतुप्पययपदसि न हि प्द्यसे । नमस्ते तुरीयाय दश्शताय पदाय परोरजसेऽसावदो मा प्रापदिति यं द्विष्यादसावस्मे

English

And thus Ganaka Vaideha spoke on this point to Budila Âsvatarâsvi : 'How is it that thou who spokest thus as knowing the Gâyatrî, hast become an elephant and carriest me?' He answered: 'Your Majesty, I did not know its mouth. Agni, fire, is indeed its mouth; and if people pile even what seems much (wood) on the fire, it consumes it all. And thus a man who knows this, even if he commits what seems much evil, consumes it all and becomes pure, clean, and free from decay and death.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

पिछलाअध्याय 38Adhyāya 38अगलाअध्याय 40Adhyāya 40
शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 39
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.