Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
41
अध्याय 41 / 45

Adhyāya 41

14 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ14 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४१

श्लोक 1

॥ अथ षष्ठोऽध्यायः ।प्रथमं ब्राह्मणम् मन्त्र १ [VI.1.1] ॐ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति ।प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ।ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवत्य् अपि च येषां बुभूषति य एवं वेद

|| atha ShaShTho.adhyAyaH . prathamaM brAhmaNam mantra 1 ##[VI.1.1]## OM yo ha vai jyeShThaM cha shreShThaM cha veda jyeShThashcha shreShThashcha svAnAM bhavati | prANo vai jyeShThashcha shreShThashcha | jyeShThashcha shreShThashcha svAnAM bhavaty api cha yeShAM bubhUShati ya evaM veda

हिन्दी अर्थ

एतद्ध किल वै स्मयते । वत्त उस गायत्री.विज्ञानके विषयमे एेसा ही स्मरण मी किया जाता है गायत्रीविज्ञान विषये जनको वैदेहो (त हिरण्मयेन ज्योतिर्मयेन प्रेण हिरण्मय अर्थात्‌ ज्योतिमंय पात्रसे जिस प्रकार पात्रसे अपनी अभीष्ट वस्तु क्कदीजातीहै, इसी प्रकार

English

The words Bhûmi (earth), Antariksha (sky), and Dyu (heaven) form eight syllables. One foot of the Gâyatrî consists of eight syllables. This (one foot) of it is that (i. e. the three worlds). And he who thus knows that foot of it, conquers as far as the three worlds extend.

अध्याय ४१

श्लोक 2

मन्त्र २ [VI.i.2] यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति ।वाग्वै वसिष्ठा ।वसिष्ठः स्वानां भवत्यपि च येषां बुभूषति , येषाम् बुभूषति य एवं वेद

mantra 2 ##[VI.i.2]## yo ha vai vasiShThAM veda vasiShThaH svAnAM bhavati | vAgvai vasiShThA | vasiShThaH svAnAM bhavatyapi cha yeShAM bubhUShati , yeShAm bubhUShati ya evaM veda

हिन्दी अर्थ

अर्थात्‌ कसंफलकी प्राप्तिके लिये सु- पथसे--जुभमागंसे ले चल । पुनरा- वृत्तियुक्त दक्षिण अर्थात्‌ धुममा्॑से परमहंसपरिनाजकाचार्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कतौ बृहदारणयको पनिषद्‌ भाष्ये कस्मात्‌ पुनः कारणात्‌ प्राणभावो विलत्वादस्य काण्डस्य पूत ॐ प्राण गायत्री है-एेसा

English

He who knows the richest , becomes himself the richest among his people. Speech is the richest. He who knows this, becomes the richest among his people, and among whomsoever he wishes to be so.

अध्याय ४१

श्लोक 3

मन्त्र ३ [VI.i.3] यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे ।चक्षुर्वै प्रतिष्ठा चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति ।प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे य एवं वेद

mantra 3 ##[VI.i.3]## yo ha vai pratiShThAM veda pratitiShThati same pratitiShThati durge | chakShurvai pratiShThA chakShuShA hi same cha durge cha pratitiShThati | pratitiShThati same pratitiShThati durge ya evaM veda

हिन्दी अर्थ

य्‌; कथिद्ध वा इस्यव- जो कोई; यहाँ षह अौर धे धारणार्थं । यो च्येष्ेष्ठगुणं निपाक है, जो आगे बतलये छ , भ्राणको जानता है, वह ज्येष्ठ ओर जो वसिष्ठाको जानता है, वह्‌ स्वजनोमें वसिष्ठ होतादे। वाक ही वसिष्ठा हे। जो एसी उपासना करता है, वह्‌ स्वजनोमे तथा ओर मी जिनमे चाहता हे, उनमें वसिष्ठ होता है

English

He who knows the firm rest, becomes himself firm on even and uneven ground. The eye indeed is the firm rest, for by means of the eye a man stands firm on even and uneven ground. He who knows this, stands firm on even and uneven ground.

अध्याय ४१

श्लोक 4

मन्त्र ४ [VI.i.4] यो ह वै सम्पदं वेद सँ हास्मै पद्यते यं कामं कामयते ।श्रोत्रं वै सम्पच् छ्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा अभिसम्पन्नाः ।सँ हास्मै पद्यते यं कामं कामयते य एवं वेद

mantra 4 ##[VI.i.4]## yo ha vai sampadaM veda sa{\m+} hAsmai padyate yaM kAmaM kAmayate | shrotraM vai sampach Chrotre hIme sarve vedA abhisampannAH | sa{\m+} hAsmai padyate yaM kAmaM kAmayate ya evaM veda

हिन्दी अर्थ

रेकेण वसिष्ठो भवितुमिच्खति तहिं कासो वसिष्ठेति १ बाग्‌ वै जो वसिष्ठाको जानता है, वह्‌ प्रतिष्ठादृष्टिसे चक्षुकी उपासना जो प्रतिष्ठाको जानता हे, वहु समान देश-कालमें प्रतिष्ठित होता है ओर दुगेम देल-कालमे भी प्रतिष्ठित होता है । चक्षु ही प्रतिष्ठा है । चक्षुसे ही समान ओर दुगंम देश-कालमे प्रतिष्ठित होता है। जो एसी उपासना

English

He who knows success, whatever desire he desires, it succeeds to him. The ear indeed is success. For in the ear are all these Vedas successful. He who knows this, whatever desire he desires, it succeeds to him.

अध्याय ४१

श्लोक 5

मन्त्र ५ [VI.i.5] यो ह वा आयतनं वेदाऽऽयतनँ स्वानां भवति आयतनं जनानाम् ।मनो वा आयतनम् आयतनँ स्वानां भवत्य् आयतनं जनानाम् य एवं वेद

mantra 5 ##[VI.i.5]## yo ha vA AyatanaM vedA.a.ayatana{\m+} svAnAM bhavati AyatanaM janAnAm | mano vA Ayatanam Ayatana{\m+} svAnAM bhavaty AyatanaM janAnAm ya evaM veda

हिन्दी अर्थ

तिष्ठा वेद प्रति- जो कोई प्रतिष्टाको जानता है, ५ ९ „ जिससे प्रतिष्ठित होता है, उसे विष्त्यनयति प्रतिष्ठा तां प्रवं प्रतिष्ठा कहते है; उश्च भतिष्ठाको सम्पद्हृष्टिसे श्रोव्रकी उपासना योह वै संपदं वेद्‌ सहास्मे पद्यते यं कामं कामयते श्रो वे संपच्छ्रोत्रे दीम सर्वे वेदा अभिसंपन्नाः

English

He who knows the home, becomes a home of his own people, a home of all men. The mind indeed is the home. He who knows this, becomes a home of his own people and a home of all men.

अध्याय ४१

श्लोक 6

मन्त्र ६ [VI.i.6] यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभी रेतो वै प्रजातिः ।प्रजायते ह प्रजया पशुभिर् य एवं वेद

mantra 6 ##[VI.i.6]## yo ha vai prajAtiM veda prajAyate ha prajayA pashubhI reto vai prajAtiH | prajAyate ha prajayA pashubhir ya evaM veda

हिन्दी अर्थ

यो ह वै संपदं वेद संपद्गुण- जो भी सम्पद्को जानता है, अर्थात्‌ सम्पदुगुणवान्‌को जानता हे,उसे यह ¦ । फल मिलता हे-उसं ॒विद्रानूको जो आयतनको जानता है, वह स्वजनोंका आयतन होता है तथा अन्य जनोका भो आयतन होता है। मन ही आयतन है जो इस प्रकार उपासना करता है; वह स्वजनोंका आयतन होता है तथा अन्य जनोका ति जो भी आयतनको जानता है- योहवाश्रायतनंवद्-मराय आयतन आश्रयको कहते ह, उसे जो तनमाश्रवस्तद्‌ यो वेदायतनंस्वानां कोई जानता हे, वह स्वजनोका

English

He who knows generation , becomes rich in offspring and cattle. Seed indeed is generation. He who knows this, becomes rich in offspring and cattle.

अध्याय ४१

श्लोक 7

मन्त्र ७ [VI.i.7] ते हेमे प्राणा अहँश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुस्तद्धोचुः को नो वसिष्ठ इति ।तद्धोवाच यस्मिन्व उत्क्रान्त इदँ शरीरं पापीयो मन्यते स वो वसिष्ठ इति

mantra 7 ##[VI.i.7]## te heme prANA aha{\m+}shreyase vivadamAnA brahma jagmustaddhochuH ko no vasiShTha iti | taddhovAcha yasminva utkrAnta ida{\m+} sharIraM pApIyo manyate sa vo vasiShTha iti

हिन्दी अर्थ

जो भी प्रजापत्िको जानता है वह्‌ प्रजा ओर पञयुदारा प्रजात- ( वृद्धिको प्राप्न) होता हे। रेतस्‌ ही प्रजापति है । जो एेसा जानता है, वह्‌ प्रजा ओर पञ्युओंदारा प्रात होता है यो ह वै प्रजातिं वेद्‌ प्रजायते जो प्रनातिको जानता हे, वह्‌ प्रजात होता अर्थात्‌ प्रजा ओर पञ्ुओद्ारा सम्पन्न होता है । वीयं

English

These Prânas (senses), when quarrelling together as to who was the best, went to Brahman and said: 'Who is the richest of us?' He replied: 'He by whose departure this body seems worst, he is the richest.'

अध्याय ४१

श्लोक 8

मन्त्र ८ [vi.I.8] वाग्घोच्चक्राम ।सा संवत्सरं प्रोष्या।आ।आगत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।ते होचुऱ् यथाऽकला अवदन्तो वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वाँसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।प्रविवेश ह वाक्

mantra 8 ##[vi.I.8]## vAgghochchakrAma | sA saMvatsaraM proShyA.A.AgatyovAcha kathamashakata madR^ite jIvitumiti | te hochuR yathA.akalA avadanto vAchA prANantaH prANena pashyantashchakShuShA shR^iNvantaH shrotreNa vidvA{\m+}so manasA prajAyamAnA retasaivamajIviShmeti | pravivesha ha vAk

हिन्दी अर्थ

ग्रपनी श्रष्ठताके लिये विवाद करते हुए वागादि प्राणका ब्रह्याके पास जाना श्रौरब्रह्याद्रारा उसका निणंय करनेके लिये ते हेमे प्राणा अहभ्रेयसे विवदमाना ब्ह्य वेयेप्राण “श्रेष्ट ह मै श्रेष्ठ हैः इस प्रकार विवाद करते हृए ब्रह्माके पास गये । उससे बोले हममे कौन वसिष्ठ है ?' उसने कहा, तुममेसे जिसके उत््रमण करनेपर ( शरीरसे अलग हो जानेपर ) यह शरीर अपने- रयसेऽहं श्रेयानिसेतःमे प्रयो- रेभे शठ हूः इस परयो गनके जनाय बिददमाना विरुद्धं बद्‌- लिये आपसमे विवाद करते हृए-- माना बह्म जगत्य गत्वन्तो एक दसरेके विषुढ बोलते हए

English

The tongue (speech) departed, and having been absent for a year, it came back and said: 'How have you been able to live without me?' They replied: 'Like unto people, not speaking with the tongue, but breathing with breath, seeing with the eye, hearing with the ear, knowing with the mind, generating with seed. Thus we have lived.' Then speech entered in.

अध्याय ४१

श्लोक 9

मन्त्र ९ [VI.i.9] चक्षुर्होच्चक्राम ।तत्संवत्सरं प्रोष्याऽऽगत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।ते होचुर् यथान्धा अपश्यन्तश्चक्षुषा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वाँसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।प्रविवेश ह चक्षुः

mantra 9 ##[VI.i.9]## chakShurhochchakrAma | tatsaMvatsaraM proShyA.a.agatyovAcha kathamashakata madR^ite jIvitumiti | te hochur yathAndhA apashyantashchakShuShA prANantaH prANena vadanto vAchA shR^iNvantaH shrotreNa vidvA{\m+}so manasA prajAyamAnA retasaivamajIviShmeti | pravivesha ha chakShuH

हिन्दी अर्थ

ग्रपनी उक्करृष्टताकीौ परीक्षाके लिये वाक्का त॒ एवमुक्ता ब्रह्मणा प्राणा ब्रह्यादारा इस प्रकार कह जाने- 6 पर उन प्राणोँने अपने प्राक्रमकी “ पहले वाकूने उत्रमण किपा । उसने एक वतक बाहर रहकर लोटकर कहा-भेरे बिना तुम कंसे जीवित रह सके थे ? यह्‌ सुनकर उन्होने कहा, “जसे सूक पुरुष वाणीस न बोलते हए भी प्राणसे प्राणक्रिया

English

The eye (sight) departed, and having been absent for a year, it came back and said: 'How have you been able to live without me?' They replied: 'Like blind people, not seeing with the eye, but breathing with the breath, speaking with the tongue, hearing with the ear, knowing with the mind, generating with seed. Thus we have lived.' Then the eye entered in.

अध्याय ४१

श्लोक 10

मन्त्र १० [VI.i.10] श्रोत्रँ होच्चक्राम ।तत्संवत्सरं प्रोष्याऽऽगत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।ते होचुर् यथा बधिरा अशृण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा विद्वाँसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।प्रविवेश ह श्रोत्रम्

mantra 10 ##[VI.i.10]## shrotra{\m+} hochchakrAma | tatsaMvatsaraM proShyA.a.agatyovAcha kathamashakata madR^ite jIvitumiti | te hochur yathA badhirA ashR^iNvantaH shrotreNa prANantaH prANena vadanto vAchA pashyantashchakShuShA vidvA{\m+}so manasA prajAyamAnA retasaivamajIviShmeti | pravivesha ha shrotram

हिन्दी अर्थ

त रबभुक्त उचुयंथा लोके- ऽकला मुका श्रवद्ष्तो वाचा भ्रत्रेण विद्वांसो सनस काय- पहले वाक्नं ही इस शरीरसे केर एक वषं बाहर रहकर फिर लौटकर कहा, तुमलोग मेरे चक्षुका उत्कमण ग्रौर परीक्षामे श्रसफल होकर पुनः प्रवेश कुथम्कत महते जीवितुमिति ते होचुयंथान्धा अप- चक्षुने उत््रमण किया। उसने एक वषे बाहर रहकर लौटकर

English

The ear (hearing) departed, and having been absent for a year, it came back and said: 'How have you been able to live without me?' They replied: 'Like deaf people, not hearing with the ear,

अध्याय ४१

श्लोक 11

मन्त्र ११ [VI.i.11] मनो होच्चक्राम ।तत्संवत्सरं प्रोष्याऽऽगत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।ते होचुर् यथा मुग्धा अविद्वाँसो मनसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।प्रविवेश ह मनः

mantra 11 ##[VI.i.11]## mano hochchakrAma | tatsaMvatsaraM proShyA.a.agatyovAcha kathamashakata madR^ite jIvitumiti | te hochur yathA mugdhA avidvA{\m+}so manasA prANantaH prANena vadanto vAchA pashyantashchakShuShA shR^iNvantaH shrotreNa prajAyamAnA retasaivamajIviShmeti | pravivesha ha manaH

हिन्दी अर्थ

शरोवेने उक्क्रमण किया । उसने एक वषं बाहर रहकर लौटकर कलहा, तुम मेरे बिना केसे जीवित रह सके थे ?' वे बोले-“जिप्न ध्रकार बहरे आदमी कानोमे न सुनते हुए भो प्राणसे प्राणन करते, वाणीसे बोलते, नक्ता उक्रमण श्रौर परीक्षामे असफल होकर पुनः प्रवेश रवमराकत महते जीवितुमिति ते होचुर्यथा मुग्धा अवि. रचक्षुषा श्रृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसेवमजी-

English

'The altar, O Gautama, is this world ; the fuel is the earth itself, the smoke the fire, the light the night, the coals the moon, the sparks the stars. On that altar the Devas offer rain. From that oblation rises food.

अध्याय ४१

श्लोक 12

मन्त्र १२ [VI.i.12] रेतो होच्चक्राम ।तत्संवत्सरं प्रोष्याऽऽगत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।ते होचुर् यथा क्लीबा अप्रजायमाना रेतसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वाँसो मनसैवमजीविष्मेति ।प्रविवेश ह रेतः

mantra 12 ##[VI.i.12]## reto hochchakrAma | tatsaMvatsaraM proShyA.a.agatyovAcha kathamashakata madR^ite jIvitumiti | te hochur yathA klIbA aprajAyamAnA retasA prANantaH prANena vadanto vAchA pashyantashchakShuShA shR^iNvantaH shrotreNa vidvA{\m+}so manasaivamajIviShmeti | pravivesha ha retaH

हिन्दी अर्थ

मनने उक्रमण किया । उसने एक वर्षं बाहुर रहकर लौटकर कहा, “तुम मेरे बिना कैसे जीवित रह्‌ सक थे ? वे बोले, “जिस प्रकार युग्ब पुरुष मनसे न सममते हुए भी प्राणसे प्राणन करते, वाणीसे बोलते, रेतस्‌का उत्क्रमण ग्रौर परीक्षामें भ्रसफल होकर पुनः प्रवेश रेतो होच्चकाम तत्‌ संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमक्कत महते जीवितुमिति ते होचुयथा क्टीवा रेतसूने उच्छरमण किया । उसने एक वषं बाहर रहकर फिर लौटकर कहा, (तुम मेरे बिना कैसे जीवित रहं सके थे ?" वे बोले, “जिस प्रकार नपुसकं लोग रेतसे प्रजा उलन न करते हए भी प्राणसे प्राणन करे,

English

'The altar, O Gautama, is man; the fuel the opened mouth, the smoke the breath, the light the tongue, the coals the eye, the sparks the ear. On that altar the Devas offer food. From that oblation rises seed.

अध्याय ४१

श्लोक 13

मन्त्र १३ [VI.i.13] अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन् यथा महासुहयः सैन्धवः पड्वीशशङ्कून्संवृहेद् संवृहेत् एवँ हैवेमान्प्राणान्संववर्ह ।ते होचुर् मा भगव उत्क्रमीर् न वै शक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुमिति ।तस्यो मे बलिं कुरुतेति तथेति

mantra 13 ##[VI.i.13]## atha ha prANa utkramiShyan yathA mahAsuhayaH saindhavaH paDvIshasha~NkUnsaMvR^ihed saMvR^ihet eva{\m+} haivemAnprANAnsaMvavarha | te hochur mA bhagava utkramIr na vai shakShyAmastvadR^ite jIvitumiti | tasyo me baliM kuruteti tatheti

हिन्दी अर्थ

च्ुहोच्चक्रमित्यादि इसी प्रकार चकषुोचिक्राम' इत्यादि ९ ४ मन्त्रौका अथं पुवंवत्‌ है । अबतक रिति ॥ ९-१२॥ ते उक्करमण किया ॥ --१२॥ फिर प्राण उत्मण करवे लगा, तो जिस प्रकार सिन्धुदेशीय महान्‌ अर्व पैर बाँवनेके खुं टको उखाड़ डालतः है, उसी प्रकार वह्‌ इन सव प्राणोको स्थानच्यूत करने लगा! उन्होंने कहा, भगवन्‌ ! आप उत्रमण

English

'The altar, O Gautama, is woman . On that altar the Devas offer seed. From that oblation rises man. He lives so long as he lives, and then when he dies,

अध्याय ४१

श्लोक 14

मन्त्र १४ [VI.i.14] सा ह वागुवाच यद्वा अहं वसिष्ठाऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति ।यद् वा अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठोऽसीति चक्षुर् यद्वा अहँ सम्पदस्मि त्वं तत् सम्पदसीति श्रोत्रम् ।यद् वा अहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति मनो यद्वा अहं प्रजातिरस्मि त्वं तत् प्रजातिरसीति रेतस् तस्यो मे किमन्नम् किं वास इति ।यदिदं किञ्चाऽऽश्वभ्य आ कृमिभ्य आ कीटपतङ्गेभ्यस् तत्तेऽन्नम् आपो वास इति ।न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति नानन्नं प्रतिगृहीतं य एवमेतदनस्यान्नं वेद ।अन्नम् वेद तद् विद्वाँसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्य् अशित्वाऽऽचामन्त्य् एतमेव तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते

mantra 14 ##[VI.i.14]## sA ha vAguvAcha yadvA ahaM vasiShThA.asmi tvaM tadvasiShTho.asIti | yad vA ahaM pratiShThAsmi tvaM tatpratiShTho.asIti chakShur yadvA aha{\m+} sampadasmi tvaM tat sampadasIti shrotram | yad vA ahamAyatanamasmi tvaM tadAyatanamasIti mano yadvA ahaM prajAtirasmi tvaM tat prajAtirasIti retas tasyo me kimannam kiM vAsa iti | yadidaM ki~nchA.a.ashvabhya A kR^imibhya A kITapata~Ngebhyas tatte.annam Apo vAsa iti | na ha vA asyAnannaM jagdhaM bhavati nAnannaM pratigR^ihItaM ya evametadanasyAnnaM veda | annam veda tad vidvA{\m+}saH shrotriyA ashiShyanta AchAmanty ashitvA.a.achAmanty etameva tadanamanagnaM kurvanto manyante

हिन्दी अर्थ

क उत्क्रमण करने लगा । उसी समय त्करभणं करिष्यं्तदानीयेव स्वस्था- वागादि प्राण अपने स्थानक चलायमान हो गये। किसके उखाडइ डालता हे; इसौ प्रकार उसने इन वागादि प्राणोको संवह--उखाड दिया--अपने १२६२ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ६ वागादिकृत प्राणकी स्तुति श्रौर उपे ग्रन्न तथा व्ल-प्रदान किंचाश्वभ्य आ छमिभ्य य! कीटपतङ्धेभ्यस्त्तेऽन्नसा-

English

'They take him to the fire (the funeral pile), and then the altar-fire is indeed fire, the fuel fuel, the smoke smoke, the light light, the coals coals, the sparks sparks. In that very altar-fire the Devas offer man, and from that oblation man rises, brilliant in colour.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 41
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.