Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ५६.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ५६.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२१. एकविंशोऽध्यायः ।नित्यनैमित्तिककर्मवर्णनम् ।कृष्ण उवाच ।भगवन् श्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् ।शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा॥ ५६.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.21\. ekaviMsho.adhyAyaH | nityanaimittikakarmavarNanam | kR^iShNa uvAcha | bhagavan shrotumichChAmi shivAshramaniSheviNAm | shivashAstroditaM karma nityanaimittikaM tathA

उपमन्युरुवाच ।प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया ।विचार्य कार्यं निर्गच्छेद् गृहादभ्युदितेऽरुणे॥ ५६.२ ॥

upamanyuruvAcha | prAtarutthAya shayanAddhyAtvA devaM sahAmbayA | vichArya kAryaM nirgachChed gR^ihAdabhyudite.aruNe

अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः ।कृत्वा शौचं विधानेन दन्तधावनमाचरेत्॥ ५६.३ ॥

abAdhe vijane deshe kuryAdAvashyakaM tataH | kR^itvA shauchaM vidhAnena dantadhAvanamAcharet

अलाभे दन्तकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च ।अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्॥ ५६.४ ॥

alAbhe dantakAShThAnAmaShTamyAdidineShu cha | apAM dvAdashagaNDUShaiH kuryAdAsyavishodhanam

आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् ।नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहेऽपि वा॥ ५६.५ ॥

Achamya vidhivatpashchAdvAruNaM snAnamAcharet | nadyAM vA devakhAte vA hrade vAtha gR^ihe.api vA

स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् ।व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत्॥ ५६.६ ॥

snAnadravyANi tattIre sthApayitvA bahirmalam | vyApohya mR^idamAlipya snAtvA gomayamAlipet

स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वा वाथ विशोध्य च ।सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च॥ ५६.७ ॥

snAtvA punaH punarvastraM tyaktvA vAtha vishodhya cha | susnAto nR^ipavadbhUyaH shuddhaM vAso vasIta cha

मलस्नानं सुगन्धाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् ।न कुर्याद् ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा॥ ५६.८ ॥

malasnAnaM sugandhAdyaiH snAnaM dantavishodhanam | na kuryAd brahmachArI cha tapasvI vidhavA tathA

सोपवीतः शिखां बद्ध्वा प्रविश्य च जलान्तरम् ।अवगाह्य समाचान्तो जले न्यस्येत् त्रिमण्डलम्॥ ५६.९ ॥

sopavItaH shikhAM baddhvA pravishya cha jalAntaram | avagAhya samAchAnto jale nyasyet trimaNDalam

तोये मग्नः पुनर्मन्त्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत् ।उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत्॥ ५६.१० ॥

toye magnaH punarmantraM japechChaktyA shivaM smaret | utthAyAchamya tenaiva svAtmAnamabhiShechayet

गोशृङ्गेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा ।पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा॥ ५६.११ ॥

goshR^i~NgeNa sadarbheNa pAlAshena dalena vA | pAdmena vAtha pANibhyAM pa~nchakR^itvastrireva vA

उद्यानादौ गृहे चैव वर्द्धन्या कलशेन वा ।अवगाहनकालेऽद्भिर्मन्त्रितैरभिषेचयेत्॥ ५६.१२ ॥

udyAnAdau gR^ihe chaiva varddhanyA kalashena vA | avagAhanakAle.adbhirmantritairabhiShechayet

अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा ।आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम्॥ ५६.१३ ॥

atha chedvAruNaM kartumashaktaH shuddhavAsasA | ArdreNa shodhayeddehamApAdatalamastakam

आग्नेयं वाथ वा मान्त्रं कुर्यात् स्नानं शिवेन वा ।शिवचिन्तापरं स्नानं युक्तस्यात्मीयमुच्यते॥ ५६.१४ ॥

AgneyaM vAtha vA mAntraM kuryAt snAnaM shivena vA | shivachintAparaM snAnaM yuktasyAtmIyamuchyate

स्वसूत्रोक्तविधानेन मन्त्राचमनपूर्वकम् ।आचरेद् ब्रह्मयज्ञान्तं कृत्वा देवादितर्पणम्॥ ५६.१५ ॥

svasUtroktavidhAnena mantrAchamanapUrvakam | Achared brahmayaj~nAntaM kR^itvA devAditarpaNam

मण्डलस्थं महादेवं ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि ।दद्यादर्घ्यं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिणे॥ ५६.१६ ॥

maNDalasthaM mahAdevaM dhyAtvAbhyarchya yathAvidhi | dadyAdarghyaM tatastasmai shivAyAdityarUpiNe

अथवैतत्स्वसूत्रोक्तं कृत्वा हस्तौ विशोधयेत् ।करन्यासं ततः कृत्वा सकलीकृतविग्रहः॥ ५६.१७ ॥

athavaitatsvasUtroktaM kR^itvA hastau vishodhayet | karanyAsaM tataH kR^itvA sakalIkR^itavigrahaH

वामहस्तगताम्भोभिर्गन्धसिद्धार्थकान्वितैः ।कुशपुञ्जेन वाऽभ्युक्ष्य मूलमन्त्रसमन्वितैः॥ ५६.१८ ॥

vAmahastagatAmbhobhirgandhasiddhArthakAnvitaiH | kushapu~njena vA.abhyukShya mUlamantrasamanvitaiH

आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः शेषमाघ्राय वै जलम् ।वामनासापुटेनैव देवं सम्भावयेत्सितम्॥ ५६.१९ ॥

ApohiShThAdibhirmantraiH sheShamAghrAya vai jalam | vAmanAsApuTenaiva devaM sambhAvayetsitam

अर्घमादाय देहस्थं सव्यनासापुटेन च ।कृष्णवर्णेन बाह्यस्थं भावयेच्च शिलागतम्॥ ५६.२० ॥

arghamAdAya dehasthaM savyanAsApuTena cha | kR^iShNavarNena bAhyasthaM bhAvayechcha shilAgatam

तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभ्यश्च विशेषतः ।भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि॥ ५६.२१ ॥

tarpayedatha devebhya R^iShibhyashcha visheShataH | bhUtebhyashcha pitR^ibhyashcha dadyAdarghyaM yathAvidhi

रक्तचन्दनतोयेन हस्तमात्रेण मण्डलम् ।सुवृत्तं कल्पयेद्भूमौ रक्तचूर्णाद्यलङ्कृतम्॥ ५६.२२ ॥

raktachandanatoyena hastamAtreNa maNDalam | suvR^ittaM kalpayedbhUmau raktachUrNAdyala~NkR^itam

तत्र सम्पूजयेद्भानुं स्वकीयावरणैः सह ।खखोल्कायेति मन्त्रेण साङ्गतः सुखसिद्धये॥ ५६.२३ ॥

tatra sampUjayedbhAnuM svakIyAvaraNaiH saha | khakholkAyeti mantreNa sA~NgataH sukhasiddhaye

पुनश्च मण्डलं कृत्वा तदङ्गैः परिपूज्य च ।तत्र स्थाप्य हेमपात्रं मागधप्रस्थसम्मितम्॥ ५६.२४ ॥

punashcha maNDalaM kR^itvA tada~NgaiH paripUjya cha | tatra sthApya hemapAtraM mAgadhaprasthasammitam

पूरयेत् गन्धतोयेन रक्तचन्दनयोगिना ।रक्तपुष्पैस्तिलैश्चैव कुशाक्षतसमन्वितैः॥ ५६.२५ ॥

pUrayet gandhatoyena raktachandanayoginA | raktapuShpaistilaishchaiva kushAkShatasamanvitaiH

दूर्वापामार्गगव्यैश्च केवलेन जलेन वा ।जानुभ्यां धरणीं गत्वा नत्वा देवं च मण्डले॥ ५६.२६ ॥

dUrvApAmArgagavyaishcha kevalena jalena vA | jAnubhyAM dharaNIM gatvA natvA devaM cha maNDale

कृत्वा शिरसि तत्पात्रं दद्यादर्घ्यं शिवाय तत् ।अथवाञ्जलिना तोयं सदर्भं मूलविद्यया॥ ५६.२७ ॥

kR^itvA shirasi tatpAtraM dadyAdarghyaM shivAya tat | athavA~njalinA toyaM sadarbhaM mUlavidyayA

उत्क्षिपेदम्बरस्थाय शिवायादित्यमूर्तये ।कृत्वा पुनः करन्यासं करशोधनपूर्वकम्॥ ५६.२८ ॥

utkShipedambarasthAya shivAyAdityamUrtaye | kR^itvA punaH karanyAsaM karashodhanapUrvakam

बुद्ध्वेशानादि सद्यान्तं पञ्चब्रह्ममयं शिवम् ।गृहीत्वा भसितं मन्त्रैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत्॥ ५६.२९ ॥

buddhveshAnAdi sadyAntaM pa~nchabrahmamayaM shivam | gR^ihItvA bhasitaM mantrairvimR^ijyA~NgAni saMspR^ishet

आपादान्तैः शिरोवक्त्रहृद्गुह्यचरणान् क्रमात् ।ततो मूलेन सर्वाङ्गमालभ्य वसनान्तरम्॥ ५६.३० ॥

ApAdAntaiH shirovaktrahR^idguhyacharaNAn kramAt | tato mUlena sarvA~NgamAlabhya vasanAntaram

परिधाय द्विराचम्य प्रोक्ष्यैकादशमन्त्रितैः ।जलैराच्छाद्य वासोऽयद् द्विराचम्य शिवं स्मरेत्॥ ५६.३१ ॥

paridhAya dvirAchamya prokShyaikAdashamantritaiH | jalairAchChAdya vAso.ayad dvirAchamya shivaM smaret

पुनर्न्यस्तकरो मन्त्री त्रिपुण्ड्रं भस्मना लिखेत् ।अवक्रमाय तं व्यक्तं ललाटे गन्धवारिणा॥ ५६.३२ ॥

punarnyastakaro mantrI tripuNDraM bhasmanA likhet | avakramAya taM vyaktaM lalATe gandhavAriNA

वृत्तं वा चतुरस्रं वा बिन्दुमर्द्धेन्दुमेव वा ।ललाटे यादृशं पुण्ड्रं लिखितं भस्मना पुनः॥ ५६.३३ ॥

vR^ittaM vA chaturasraM vA bindumarddhendumeva vA | lalATe yAdR^ishaM puNDraM likhitaM bhasmanA punaH

तादृशं भुजयोर्मूर्ध्नि स्तनयोरन्तरे लिखेत् ।सर्वाङ्गोद्धूलनं चैव न समानं त्रिपुण्ड्रकैः॥ ५६.३४ ॥

tAdR^ishaM bhujayormUrdhni stanayorantare likhet | sarvA~NgoddhUlanaM chaiva na samAnaM tripuNDrakaiH

तस्मात् त्रिपुण्ड्रमेवैकं लिखेदुद्धूलनं विना ।रुद्राक्षान्धारयेन्मूर्ध्नि कण्ठे श्रोते करे तथा॥ ५६.३५ ॥

tasmAt tripuNDramevaikaM likheduddhUlanaM vinA | rudrAkShAndhArayenmUrdhni kaNThe shrote kare tathA

सुवर्णवर्णमच्छिन्नं शुभं नान्यैर्धृतं शुभम् ।विप्रादीनां क्रमात् श्रेष्ठं पीतं रक्तमथासितम्॥ ५६.३६ ॥

suvarNavarNamachChinnaM shubhaM nAnyairdhR^itaM shubham | viprAdInAM kramAt shreShThaM pItaM raktamathAsitam

तदलाभे यथालाभं धारणीयमदूषितम् ।तत्रापि नोत्तरं नीचैर्धार्यं नीचमथोत्तरैः॥ ५६.३७ ॥

tadalAbhe yathAlAbhaM dhAraNIyamadUShitam | tatrApi nottaraM nIchairdhAryaM nIchamathottaraiH

नाशुचिर्द्धारयेदक्षं सदा कालेषु धारयेत् ।इत्थं त्रिसन्ध्यमथवा द्विसन्ध्यं सकृदेव वा॥ ५६.३८ ॥

nAshuchirddhArayedakShaM sadA kAleShu dhArayet | itthaM trisandhyamathavA dvisandhyaM sakR^ideva vA

कृत्वा स्नानादिकं शक्त्या पूजयेत्परमेश्वरम् ।पूजास्थानं समासाद्य बद्ध्वा रुचिरमासनम्॥ ५६.३९ ॥

kR^itvA snAnAdikaM shaktyA pUjayetparameshvaram | pUjAsthAnaM samAsAdya baddhvA ruchiramAsanam

ध्यायेद्देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।श्वेतादीन्नकुलीशान्तांस्तच्छिष्यान्प्रणमेद्गुरुम्॥ ५६.४० ॥

dhyAyeddevaM cha devIM cha prA~Nmukho vApyuda~NmukhaH | shvetAdInnakulIshAntAMstachChiShyAnpraNamedgurum

पुनर्देवं शिवं नत्वा ततो नामाष्टकं जपेत् ।शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः॥ ५६.४१ ॥

punardevaM shivaM natvA tato nAmAShTakaM japet | shivo maheshvarashchaiva rudro viShNuH pitAmahaH

संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम् ।अथवा शिवमेवैकं जपित्वैकादशाधिकम्॥ ५६.४२ ॥

saMsAravaidyaH sarvaj~naH paramAtmeti chAShTakam | athavA shivamevaikaM japitvaikAdashAdhikam

जिह्वाग्रे तेजसो राशिं ध्यात्वा व्याध्यादिशान्तये ।प्रक्षाल्य चरणौ कृत्वा करौ चन्दनचर्चितौ ।प्रकुर्वीत करन्यासं करशोधनपूर्वकम्॥ ५६.४३ ॥

jihvAgre tejaso rAshiM dhyAtvA vyAdhyAdishAntaye | prakShAlya charaNau kR^itvA karau chandanacharchitau | prakurvIta karanyAsaM karashodhanapUrvakam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ५७.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ५७.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२२. द्वाविंशोऽध्यायः ।शिवशास्त्रोक्तनित्यनैमित्तिककर्मवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् ।स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम्॥ ५७.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.22\. dvAviMsho.adhyAyaH | shivashAstroktanityanaimittikakarmavarNanam | upamanyuruvAcha | nyAsastu trividhaH proktaH sthityutpattilayakramAt | sthitirnyAso gR^ihasthAnAmutpattirbrahmachAriNAm

यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च ।स एव भर्तृहीनायाः कुटुम्बिन्याः स्थितिर्भवेत्॥ ५७.२ ॥

yatInAM saMhR^itinyAso vanasthAnAM tathaiva cha | sa eva bhartR^ihInAyAH kuTumbinyAH sthitirbhavet

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् ।अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं स्थितिन्यास उदाहृतः॥ ५७.३ ॥

kanyAyAH punarutpattiM vakShye nyAsasya lakShaNam | a~NguShThAdikaniShThAntaM sthitinyAsa udAhR^itaH

दक्षिणाङ्गुष्ठमारभ्य वामाङ्गुष्ठान्तमेव च ।उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः॥ ५७.४ ॥

dakShiNA~NguShThamArabhya vAmA~NguShThAntameva cha | utpattinyAsa AkhyAto viparItastu saMhR^itiH

सबिन्दुकान्नकारादीन् वर्णान् न्यस्येदनुक्रमात् ।अङ्गुलीषु शिवं न्यस्येत् तलयोरप्यनामयोः॥ ५७.५ ॥

sabindukAnnakArAdIn varNAn nyasyedanukramAt | a~NgulIShu shivaM nyasyet talayorapyanAmayoH

अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमन्त्रतः ।निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः॥ ५७.६ ॥

astranyAsaM tataH kR^itvA dashadikShvastramantrataH | nivR^ittyAdikalAH pa~ncha pa~nchabhUtasvarUpiNIH

पञ्चभूताधिपैः सार्द्धं तत्तच्चिह्नसमन्विताः ।हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः॥ ५७.७ ॥

pa~nchabhUtAdhipaiH sArddhaM tattachchihnasamanvitAH | hR^itkaNThatAlubhrUmadhyabrahmarandhrasamAshrayAH

तत्तद्बीजेन सङ्ग्रन्थींस्तत्तद्बीजेषु भावयेत् ।तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्॥ ५७.८ ॥

tattadbIjena sa~NgranthIMstattadbIjeShu bhAvayet | tAsAM vishodhanArthAya vidyAM pa~nchAkSharIM japet

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसङ्ख्यानुसारतः ।भूतग्रन्थिं ततः छिन्द्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया॥ ५७.९ ॥

niruddhvA prANavAyuM cha guNasa~NkhyAnusArataH | bhUtagranthiM tataH ChindyAdastreNaivAstramudrayA

नाड्याः सुषुम्णयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना ।निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेत् शिवतेजसा॥ ५७.१० ॥

nADyAH suShumNayAtmAnaM preritaM prANavAyunA | nirgataM brahmarandhreNa yojayet shivatejasA

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् ।ततश्चोपरिभावेन कलाः संहृत्य वायुना॥ ५७.११ ॥

vishoShya vAyunA pashchAddehaM kAlAgninA dahet | tatashchoparibhAvena kalAH saMhR^itya vAyunA

देहं संहृत्य वै दग्धं कलाः स्पृष्ट्वा सहाधिपम् ।प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्॥ ५७.१२ ॥

dehaM saMhR^itya vai dagdhaM kalAH spR^iShTvA sahAdhipam | plAvayitvAmR^itairdehaM yathAsthAnaM niveshayet

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु ।अमृतप्लावनं कुर्याद् भस्मीभूतस्य वै ततः॥ ५७.१३ ॥

atha saMhR^itya vai dagdhaH kalAsargaM vinaiva tu | amR^itaplAvanaM kuryAd bhasmIbhUtasya vai tataH

ततो विद्यामये तस्मिन् देहे दीपशिखाकृतिम् ।शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेत्॥ ५७.१४ ॥

tato vidyAmaye tasmin dehe dIpashikhAkR^itim | shivAnnirgatamAtmAnaM brahmarandhreNa yojayet

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपङ्कजे ।पुनश्चामृतवर्षेण सिञ्चेद् विद्यामयं वपुः॥ ५७.१५ ॥

dehasyAntaH praviShTaM taM dhyAtvA hR^idayapa~Nkaje | punashchAmR^itavarSheNa si~nched vidyAmayaM vapuH

ततः कुर्यात् करन्यासं करशोधनपूर्वकम् ।देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्॥ ५७.१६ ॥

tataH kuryAt karanyAsaM karashodhanapUrvakam | dehanyAsaM tataH pashchAnmahatyA mudrayA charet

अङ्गन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना ।वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसन्धिषु॥ ५७.१७ ॥

a~NganyAsaM tataH kR^itvA shivoktena tu vartmanA | varNanyAsaM tataH kuryAddhastapAdAdisandhiShu

षडङ्गानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च ।दिग्बन्धमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्॥ ५७.१८ ॥

ShaDa~NgAni tato nyasya jAtiShaTkayutAni cha | digbandhamAcharetpashchAdAgneyAdi yathAkramam

यद्वा मूर्द्धादिपञ्चाङ्गं न्यासमेव समाचरेत् ।तथा षडङ्गन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना॥ ५७.१९ ॥

yadvA mUrddhAdipa~nchA~NgaM nyAsameva samAcharet | tathA ShaDa~NganyAsaM cha bhUtashuddhyAdikaM vinA

एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् ।शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्॥ ५७.२० ॥

evaM samAsarUpeNa kR^itvA dehAtmashodhanam | shivabhAvamupAgamya pUjayetparameshvaram

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः ।स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत्॥ ५७.२१ ॥

atha yasyAstyavasaro nAsti vA mativibhramaH | sa vistIrNena kalpena nyAsakarma samAcharet

तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः ।तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः॥ ५७.२२ ॥

tatrAdyo mAtR^ikAnyAso brahmanyAsastataH paraH | tR^itIyaH praNavanyAso haMsanyAsastaduttaraH

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः ।एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात् पूजादिकर्मसु॥ ५७.२३ ॥

pa~nchamaH kathyate sadbhirnyAsaH pa~nchAkSharAtmakaH | eteShvekamanekaM vA kuryAt pUjAdikarmasu

अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके ।इं ईं च नेत्रयोस्तद्वत् उं ऊं श्रवणयोस्तथा॥ ५७.२४ ॥

akAraM mUrdhni vinyasya AkAraM cha lalATake | iM IM cha netrayostadvat uM UM shravaNayostathA

ऋं ॠं कपोलयोश्चैव लृं ॡं नासापुटद्वये ।एमैम्मोष्ठद्वयोरोमौं दन्तपङ्क्तिद्वयोः क्रमात्॥ ५७.२५ ॥

R^iM R^IM kapolayoshchaiva lR^iM LLIM nAsApuTadvaye | emaimmoShThadvayoromauM dantapa~NktidvayoH kramAt

अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् ।कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु सन्धिषु॥ ५७.२६ ॥

aM jihvAyAmatho tAlunyaH prayojyo yathAkramam | kavargaM dakShiNe haste nyasetpa~nchasu sandhiShu

चवर्गं च तथा वामहस्तसन्धिषु विन्यसेत् ।टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि॥ ५७.२७ ॥

chavargaM cha tathA vAmahastasandhiShu vinyaset | TavargaM cha tavargaM cha pAdayorubhayorapi

पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः ।न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्॥ ५७.२८ ॥

paphau tu pArshvayoH pR^iShThe nAbhau chApi babhau tataH | nyasenmakAraM hR^idaye tvagAdiShu yathAkramam

यकारादिसकारान्तान् न्यसेत्सप्तसु धातुषु ।हङ्कारं हृदयस्यान्तः क्षकारं भ्रूयुगान्तरे॥ ५७.२९ ॥

yakArAdisakArAntAn nyasetsaptasu dhAtuShu | ha~NkAraM hR^idayasyAntaH kShakAraM bhrUyugAntare

एवं वर्णान् प्रविन्यस्य पञ्चाशत् रुद्रवर्त्मना ।अङ्गवक्त्रकलाभेदात् पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्॥ ५७.३० ॥

evaM varNAn pravinyasya pa~nchAshat rudravartmanA | a~NgavaktrakalAbhedAt pa~ncha brahmANi vinyaset

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् ।शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत्॥ ५७.३१ ॥

karanyAsAdyamapi taiH kR^itvA vAtha na vA kramAt | shirovadanahR^idguhyapAdeShvetAni kalpayet

ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमान्तानि कल्पयेत् ।ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्॥ ५७.३२ ॥

tatashchordhvAdivaktrANi pashchimAntAni kalpayet | IshAnasya kalAH pa~ncha pa~nchasveteShu cha kramAt

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि ।चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः॥ ५७.३३ ॥

tatashchaturShu vaktreShu puruShasya kalA api | chatasraH praNidhAtavyAH pUrvAdikramayogataH

हृत्कण्ठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि ।अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः॥ ५७.३४ ॥

hR^itkaNThAMseShu nAbhau cha kukShau pR^iShThe cha vakShasi | aghorasya kalAshchAShTau pAdayorapi hastayoH

पश्चात् त्रयोदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु ।जङ्घास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत्॥ ५७.३५ ॥

pashchAt trayodashakalAH pAyumeDhrorujAnuShu | ja~NghAsphikkaTipArshveShu vAmadevasya bhAvayet

सद्यस्याऽपि कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः ।घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः ।अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः॥ ५७.३६ ॥

sadyasyA.api kalAshchAShTau pAdayorapi hastayoH | ghrANe shirasi bAhvoshcha kalpayetkalpavittamaH | aShTatriMshatkalAnyAsamevaM kR^itvAnupUrvashaH

पश्चात् प्रणवविद्धीमान् प्रणवन्यासमाचरेत् ।बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः॥ ५७.३७ ॥

pashchAt praNavaviddhImAn praNavanyAsamAcharet | bAhudvaye kUrparayostathA cha maNibandhayoH

पार्श्वोदरोरुजङ्घेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा ।इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः॥ ५७.३८ ॥

pArshvodaroruja~NgheShu pAdayoH pR^iShThatastathA | itthaM praNavavinyAsaM kR^itvA nyAsavichakShaNaH

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् ।बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि॥ ५७.३९ ॥

haMsanyAsaM prakurvIta shivashAstre yathoditam | bIjaM vibhajya haMsasya netrayorghrANayorapi

विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे कर्णयोरपि ।कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोः स्तनयोस्तथा॥ ५७.४० ॥

vibhajya bAhunetrAsyalalATe karNayorapi | kakShayoH skandhayoshchaiva pArshvayoH stanayostathA

कट्यां पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चाङ्गवर्त्मना ।हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत् पञ्चाक्षरीं ततः॥ ५७.४१ ॥

kaTyAM pANyorgulphayoshcha yadvA pa~nchA~NgavartmanA | haMsanyAsamimaM kR^itvA nyaset pa~nchAkSharIM tataH

यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते ।नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत् ।नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवः प्राप्नुयात् शिवम्॥ ५७.४२ ॥

yathA pUrvoktamArgeNa shivatvaM yena jAyate | nAshivaH shivamabhyasyennAshivaH shivamarchayet | nAshivastu shivaM dhyAyennAshivaH prApnuyAt shivam

तस्मात् शैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् ।शिवोऽहमिति सञ्चिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत्॥ ५७.४३ ॥

tasmAt shaivIM tanuM kR^itvA tyaktvA cha pashubhAvanAm | shivo.ahamiti sa~nchintya shaivaM karma samAcharet

कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः ।ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः॥ ५७.४४ ॥

karmayaj~nastapoyaj~no japayaj~nastaduttaraH | dhyAnayaj~no j~nAnayaj~naH pa~ncha yaj~nAH prakIrtitAH

कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे ।जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा॥ ५७.४५ ॥

karmayaj~naratAH kechittapoyaj~naratAH pare | japayaj~naratAshchAnye dhyAnayaj~naratAstathA

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् ।कर्मयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः॥ ५७.४६ ॥

j~nAnayaj~naratAshchAnye vishiShTAshchottarottaram | karmayaj~no dvidhA proktaH kAmAkAmavibhedataH

कामान् कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् ।अकामो रुद्रभवने भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः॥ ५७.४७ ॥

kAmAn kAmI tato bhuktvA kAmAsaktaH punarbhavet | akAmo rudrabhavane bhogAn bhuktvA tatashchyutaH

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः ।तपस्वी च पुनस्तस्मिन् भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः॥ ५७.४८ ॥

tapoyaj~narato bhUtvA jAyate nAtra saMshayaH | tapasvI cha punastasmin bhogAn bhuktvA tatashchyutaH

जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः ।जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह॥ ५७.४९ ॥

japadhyAnarato bhUtvA jAyate bhuvi mAnavaH | japadhyAnarato martyastadvaishiShTyavashAdiha

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञोऽपि देहिनाम्॥ ५७.५० ॥

j~nAnaM labdhvAchirAdeva shivasAyujyamApnuyAt | tasmAnmukto shivAj~naptaH karmayaj~no.api dehinAm

अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति ।तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्॥ ५७.५१ ॥

akAmaH kAmasaMyukto bandhAyaiva bhaviShyati | tasmAtpa~nchasu yaj~neShu dhyAnaj~nAnaparo bhavet

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः ।हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः॥ ५७.५२ ॥

dhyAnaM j~nAnaM cha yasyAsti tIrNastena bhavArNavaH | hiMsAdidoShanirmukto vishuddhashchittasAdhanaH

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः ।बहिः कर्मिकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः॥ ५७.५३ ॥

dhyAnayaj~naH parastasmAdapavargaphalapradaH | bahiH karmikarA yadvannAtIva phalabhAginaH

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः ।ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्॥ ५७.५४ ॥

dR^iShTvA narendrabhavane tadvadatrApi karmiNaH | dhyAninAM hi vapuH sUkShmaM bhavetpratyakShamaishvaram

यथेह कर्मिणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् ।ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्॥ ५७.५५ ॥

yatheha karmiNAM sthUlaM mR^itkAShThAdyaiH prakalpitam | dhyAnayaj~naratAstasmAddevAnpAShANamR^iNmayAn

नात्यन्तं प्रतिपद्यन्ते शिवयाथात्म्यवेदनात् ।आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः॥ ५७.५६ ॥

nAtyantaM pratipadyante shivayAthAtmyavedanAt | AtmasthaM yaH shivaM tyaktvA bahirabhyarchayennaraH

हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः ।ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते॥ ५७.५७ ॥

hastasthaM phalamutsR^ijya lihetkUrparamAtmanaH | j~nAnAddhyAnaM bhaveddhyAnAjj~nAnaM bhUyaH pravartate

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् ।द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे॥ ५७.५८ ॥

tadubhAbhyAM bhavenmuktistasmAddhyAnarato bhavet | dvAdashAnte tathA mUrdhni lalATe bhrUyugAntare

नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा ।नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा॥ ५७.५९ ॥

nAsAgre vA tathAsye vA kandhare hR^idaye tathA | nAbhau vA shAshvatasthAne shraddhAviddhena chetasA

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् ।अथवा पूजयेन्नित्यं लिङ्गे वा कृतकेऽपि वा॥ ५७.६० ॥

bahiryAgopachAreNa devaM devIM cha pUjayet | athavA pUjayennityaM li~Nge vA kR^itake.api vA

वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः ।अथवान्तर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् ।अन्तर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा॥ ५७.६१ ॥

vahnau vA sthaNDile vAtha bhaktyA vittAnusArataH | athavAntarbahishchaiva pUjayetparameshvaram | antaryAgarataH pUjAM bahiH kurvIta vA na vA

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ५८.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ५८.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२३. त्रयोविंशोऽध्यायः ।पूजाविधान व्याख्यानवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः ।शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु॥ ५८.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.23\. trayoviMsho.adhyAyaH | pUjAvidhAna vyAkhyAnavarNanam | upamanyuruvAcha | vyAkhyAM pUjAvidhAnasya pravadAmi samAsataH | shivashAstre shivenaiva shivAyai kathitasya tu

अङ्गमभ्यन्तरं यागमग्निकार्यावसानकम् ।विधाय वा न वा पश्चाद् बहिर्यागं समाचरेत्॥ ५८.२ ॥

a~NgamabhyantaraM yAgamagnikAryAvasAnakam | vidhAya vA na vA pashchAd bahiryAgaM samAcharet

तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च ।ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः॥ ५८.३ ॥

tatra dravyANi manasA kalpayitvA vishodhya cha | dhyAtvA vinAyakaM devaM pUjayitvA vidhAnataH

दक्षिणे चोत्तरे चैव नन्दीशं सुयशां तथा ।आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः॥ ५८.४ ॥

dakShiNe chottare chaiva nandIshaM suyashAM tathA | ArAdhya manasA samyagAsanaM kalpayedbudhaH

आराधनादिकैर्युक्तः सिंहयोगासनादिकम् ।पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्॥ ५८.५ ॥

ArAdhanAdikairyuktaH siMhayogAsanAdikam | padmAsanaM vA vimalaM tattvatrayasamanvitam

तस्योपरि शिवं ध्यायेत् साम्बं सर्वमनोहरम् ।सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वावयवशोभनम्॥ ५८.६ ॥

tasyopari shivaM dhyAyet sAmbaM sarvamanoharam | sarvalakShaNasampannaM sarvAvayavashobhanam

सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् ।रक्तास्यपाणिचरणं कुन्दचन्द्रस्मिताननम्॥ ५८.७ ॥

sarvAtishayasaMyuktaM sarvAbharaNabhUShitam | raktAsyapANicharaNaM kundachandrasmitAnanam

शुद्धस्फटिकसङ्काशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् ।चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचन्द्रकलाधरम्॥ ५८.८ ॥

shuddhasphaTikasa~NkAshaM phullapadmatrilochanam | chaturbhujamudArA~NgaM chAruchandrakalAdharam

वरदाभयहस्तं च मृगटङ्कधरं हरम् ।भुजङ्गहारवलयं चारुनीलगलान्तरम्॥ ५८.९ ॥

varadAbhayahastaM cha mR^igaTa~NkadharaM haram | bhuja~NgahAravalayaM chArunIlagalAntaram

सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् ।ततः सञ्चिन्तयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्॥ ५८.१० ॥

sarvopamAnarahitaM sAnugaM saparichChadam | tataH sa~nchintayettasya vAmabhAge maheshvarIm

प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् ।पूर्णचन्द्राभवदनां नीलकुञ्चितमूर्धजाम्॥ ५८.११ ॥

praphullotpalapatrAbhAM vistIrNAyatalochanAm | pUrNachandrAbhavadanAM nIlaku~nchitamUrdhajAm

नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्द्धकृतशेखराम् ।अतिवृत्तघनोत्तुङ्गस्निग्धपीनपयोधराम्॥ ५८.१२ ॥

nIlotpaladalaprakhyAM chandrArddhakR^itashekharAm | ativR^ittaghanottu~NgasnigdhapInapayodharAm

तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् ।सर्वाभरणसम्पन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्॥ ५८.१३ ॥

tanumadhyAM pR^ithushroNIM pItasUkShmavarAmbarAm | sarvAbharaNasampannAM lalATatilakojjvalAm

विचित्रपुष्पसङ्कीर्णकेशपाशोपशोभिताम् ।सर्वतोऽनुगुणाकारां किञ्चिल्लज्जानताननाम्॥ ५८.१४ ॥

vichitrapuShpasa~NkIrNakeshapAshopashobhitAm | sarvato.anuguNAkArAM ki~nchillajjAnatAnanAm

हेमारविन्दं विलसद्दधानां दक्षिणे करे ।दण्डवच्चापरं हस्तं न्यस्यासीनां महासने॥ ५८.१५ ॥

hemAravindaM vilasaddadhAnAM dakShiNe kare | daNDavachchAparaM hastaM nyasyAsInAM mahAsane

पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानन्दरूपिणीम् ।एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे॥ ५८.१६ ॥

pAshavichChedikAM sAkShAtsachchidAnandarUpiNIm | evaM devaM cha devIM cha dhyAtvAsanavare shubhe

सर्वोपचारवद् भक्त्या भावपुष्पैः समर्चयेत् ।अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः॥ ५८.१७ ॥

sarvopachAravad bhaktyA bhAvapuShpaiH samarchayet | athavA parikalpyaivaM mUrtimanyatamAM vibhoH

शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् ।षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकण्ठाख्यामथापि वा॥ ५८.१८ ॥

shaivIM sadAshivAkhyAM vA tathA mAheshvarIM parAm | ShaDviMshakAbhidhAnAM vA shrIkaNThAkhyAmathApi vA

मन्त्रन्यासादिकांश्चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा ।अस्यां मूर्तौ मूर्तिमन्तं शिवं सदसतः परम्॥ ५८.१९ ॥

mantranyAsAdikAMshchApi kR^itvA svasyAM tanau yathA | asyAM mUrtau mUrtimantaM shivaM sadasataH param

ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्त्तयेद्धिया ।समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्॥ ५८.२० ॥

dhyAtvA bAhyakrameNaiva pUjAM nirvarttayeddhiyA | samidAjyAdibhiH pashchAnnAbhau homaM cha bhAvayet

भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् ।इत्थमङ्गे स्वतन्त्रे वा योगे ध्यानमये शुभे॥ ५८.२१ ॥

bhrUmadhye cha shivaM dhyAyechChuddhadIpashikhAkR^itim | itthama~Nge svatantre vA yoge dhyAnamaye shubhe

अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः ।अथ चिन्तामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्॥ ५८.२२ ॥

agnikAryAvasAnaM cha sarvatraiva samo vidhiH | atha chintAmayaM sarvaM samApyArAdhanakramam

लिङ्गे च पूजयेद्देवं स्थण्डिले वानलेऽपि वा॥ ५८.२३ ॥

li~Nge cha pUjayeddevaM sthaNDile vAnale.api vA

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ५९.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ५९.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२४. चतुर्विंशोऽध्यायः ।शास्त्रोक्तशिवपूजनवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।प्रोक्षयेन्मूलमन्त्रेण पूजास्थानं विशुद्धये ।गन्धचन्दनतोयेन पुष्पं तत्र विनिक्षिपेत्॥ ५९.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.24\. chaturviMsho.adhyAyaH | shAstroktashivapUjanavarNanam | upamanyuruvAcha | prokShayenmUlamantreNa pUjAsthAnaM vishuddhaye | gandhachandanatoyena puShpaM tatra vinikShipet

अस्त्रेणोत्सार्य वै विघ्नानवगुण्ठ्य च वर्मणा ।अस्त्रं दिक्षु प्रविन्यस्य कल्पयेदर्चनाभुवम्॥ ५९.२ ॥

astreNotsArya vai vighnAnavaguNThya cha varmaNA | astraM dikShu pravinyasya kalpayedarchanAbhuvam

तत्र दर्भान्परिस्तीर्य क्षालयेत्प्रोक्षणादिभिः ।संशोध्य सर्वपात्राणि द्रव्यशुद्धिं समाचरेत्॥ ५९.३ ॥

tatra darbhAnparistIrya kShAlayetprokShaNAdibhiH | saMshodhya sarvapAtrANi dravyashuddhiM samAcharet

प्रोक्षणीमर्घ्यपात्रं च पाद्यपात्रमतः परम् ।तथैवाचमनीयस्य पात्रं चेति चतुष्टयम्॥ ५९.४ ॥

prokShaNImarghyapAtraM cha pAdyapAtramataH param | tathaivAchamanIyasya pAtraM cheti chatuShTayam

प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य वीक्ष्याथ क्षिपेत्तेषु जलं शिवम् ।पुण्यद्रव्याणि सर्वाणि यथालाभं विनिक्षिपेत्॥ ५९.५ ॥

prakShAlya prokShya vIkShyAtha kShipetteShu jalaM shivam | puNyadravyANi sarvANi yathAlAbhaM vinikShipet

रत्नानि रजतं हेम गन्धपुष्पाक्षतादयः ।फलपल्लवदर्भांश्च पुण्यद्रव्याण्यनेकधा॥ ५९.६ ॥

ratnAni rajataM hema gandhapuShpAkShatAdayaH | phalapallavadarbhAMshcha puNyadravyANyanekadhA

स्नानोदके सुगन्धादि पानीये च विशेषतः ।शीतलानि मनोज्ञानी कुसुमादीनि निक्षिपेत्॥ ५९.७ ॥

snAnodake sugandhAdi pAnIye cha visheShataH | shItalAni manoj~nAnI kusumAdIni nikShipet

उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् ।जातिकङ्कोलकर्पूरबहुमूलतमालकान्॥ ५९.८ ॥

ushIraM chandanaM chaiva pAdye tu parikalpayet | jAtika~NkolakarpUrabahumUlatamAlakAn

क्षिपेदाचमनीये च चूर्णयित्वा विशेषतः ।एलां पात्रेषु सर्वेषु कर्पूरं चन्दनं तथा॥ ५९.९ ॥

kShipedAchamanIye cha chUrNayitvA visheShataH | elAM pAtreShu sarveShu karpUraM chandanaM tathA

कुशाग्राण्यक्षतांश्चैव यवव्रीहितिलानपि ।आज्यसिद्धार्थपुष्पाणि भसितं चार्घ्यपात्रके॥ ५९.१० ॥

kushAgrANyakShatAMshchaiva yavavrIhitilAnapi | AjyasiddhArthapuShpANi bhasitaM chArghyapAtrake

कुशपुष्पयवव्रीहिबहुमूलतमालकान् ।प्रक्षिपेत् प्रोक्षणीपात्रे भसितं च यथाक्रमम्॥ ५९.११ ॥

kushapuShpayavavrIhibahumUlatamAlakAn | prakShipet prokShaNIpAtre bhasitaM cha yathAkramam

सर्वत्र मन्त्रं विन्यस्य वर्मणावेष्ट्य बाह्यतः ।पश्चादस्त्रेण संरक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्॥ ५९.१२ ॥

sarvatra mantraM vinyasya varmaNAveShTya bAhyataH | pashchAdastreNa saMrakShya dhenumudrAM pradarshayet

पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्षणीपात्रवारिणा ।सम्प्रोक्ष्य मूलमन्त्रेण शोधयेद्विधिवत्ततः॥ ५९.१३ ॥

pUjAdravyANi sarvANi prokShaNIpAtravAriNA | samprokShya mUlamantreNa shodhayedvidhivattataH

पात्राणां प्रोक्षणीमेकामलाभे सर्वकर्मसु ।साधयेदर्घ्यमद्भिस्तत्सामान्यं साधकोत्तमः॥ ५९.१४ ॥

pAtrANAM prokShaNImekAmalAbhe sarvakarmasu | sAdhayedarghyamadbhistatsAmAnyaM sAdhakottamaH

ततो विनायकं देवं भक्ष्यभोज्यादिभिः क्रमात् ।पूजयित्वा विधानेन द्वारपार्श्वेऽथ दक्षिणे॥ ५९.१५ ॥

tato vinAyakaM devaM bhakShyabhojyAdibhiH kramAt | pUjayitvA vidhAnena dvArapArshve.atha dakShiNe

अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत् ।चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्॥ ५९.१६ ॥

antaHpurAdhipaM sAkShAnnandinaM samyagarchayet | chAmIkarAchalaprakhyaM sarvAbharaNabhUShitam

बालेन्दुमुकुटं सौम्यं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम् ।दीप्तशूलमृगीटङ्कतिग्मवेत्रधरं प्रभुम्॥ ५९.१७ ॥

bAlendumukuTaM saumyaM trinetraM cha chaturbhujam | dIptashUlamR^igITa~NkatigmavetradharaM prabhum

चन्द्रबिम्बाभवदनं हरिवक्त्रमथापि वा ।उत्तरे द्वारपार्श्वस्य भार्यां च मरुतां सुताम्॥ ५९.१८ ॥

chandrabimbAbhavadanaM harivaktramathApi vA | uttare dvArapArshvasya bhAryAM cha marutAM sutAm

सुयशां सुव्रतामम्बां पादमण्डनतत्पराम् ।पूजयित्वा प्रविश्यान्तर्भवनं परमेष्ठिनः॥ ५९.१९ ॥

suyashAM suvratAmambAM pAdamaNDanatatparAm | pUjayitvA pravishyAntarbhavanaM parameShThinaH

सम्पूज्य लिङ्गं तैर्द्रव्यैर्निर्माल्यमपनोदयेत् ।प्रक्षाल्य पुष्पं शिरसि न्यसेत्तस्य विशुद्धये॥ ५९.२० ॥

sampUjya li~NgaM tairdravyairnirmAlyamapanodayet | prakShAlya puShpaM shirasi nyasettasya vishuddhaye

पुष्पहस्तो जपेत् शक्त्या मन्त्रं मन्त्रविशुद्धये ।ऐशान्यां चण्दमाराध्य निर्माल्यं तस्य दापयेत्॥ ५९.२१ ॥

puShpahasto japet shaktyA mantraM mantravishuddhaye | aishAnyAM chaNdamArAdhya nirmAlyaM tasya dApayet

कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि यथाक्रमम् ।आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदथो भुवि॥ ५९.२२ ॥

kalpayedAsanaM pashchAdAdhArAdi yathAkramam | AdhArashaktiM kalyANIM shyAmAM dhyAyedatho bhuvi

तस्याः पुरस्तादुत्कण्ठमनन्तं कुण्डलाकृतिम् ।धवलं पञ्चफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम्॥ ५९.२३ ॥

tasyAH purastAdutkaNThamanantaM kuNDalAkR^itim | dhavalaM pa~nchaphaNinaM lelihAnamivAmbaram

तस्योपर्यासनं भद्रं कण्ठीरवचतुष्पदम् ।धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च पदानि वै॥ ५९.२४ ॥

tasyoparyAsanaM bhadraM kaNThIravachatuShpadam | dharmo j~nAnaM cha vairAgyamaishvaryaM cha padAni vai

आग्नेयादिश्वेतरक्तपीतश्यामानि वर्णतः ।अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरान्तान्यनुक्रमात्॥ ५९.२५ ॥

AgneyAdishvetaraktapItashyAmAni varNataH | adharmAdIni pUrvAdInyuttarAntAnyanukramAt

राजावर्तमणिप्रख्यान्न्यस्य गात्राणि भावयेत् ।अस्योर्ध्वच्छादनं पद्ममासनं विमलं सितम्॥ ५९.२६ ॥

rAjAvartamaNiprakhyAnnyasya gAtrANi bhAvayet | asyordhvachChAdanaM padmamAsanaM vimalaM sitam

अष्टपत्राणि तस्याहुरणिमादिगुणाष्टकम् ।केसराणि च वामाद्या रुद्रा वामादिशक्तिभिः॥ ५९.२७ ॥

aShTapatrANi tasyAhuraNimAdiguNAShTakam | kesarANi cha vAmAdyA rudrA vAmAdishaktibhiH

बीजान्यपि च ता एव शक्तयोन्तर्मनोन्मनीः ।कर्णिकापरवैराग्यं नालं ज्ञानं शिवात्मकम्॥ ५९.२८ ॥

bIjAnyapi cha tA eva shaktayontarmanonmanIH | karNikAparavairAgyaM nAlaM j~nAnaM shivAtmakam

कन्दश्च शिवधर्मात्मा कर्णिकान्ते त्रिमण्डले ।त्रिमण्डलोपर्यात्मादितत्त्वत्रितयमासनम्॥ ५९.२९ ॥

kandashcha shivadharmAtmA karNikAnte trimaNDale | trimaNDaloparyAtmAditattvatritayamAsanam

सर्वासनोपरि सुखं विचित्रास्तरणास्तृतम् ।आसनं कल्पयेद्दिव्यं शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्॥ ५९.३० ॥

sarvAsanopari sukhaM vichitrAstaraNAstR^itam | AsanaM kalpayeddivyaM shuddhavidyAsamujjvalam

आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम् ।नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक्॥ ५९.३१ ॥

AvAhanaM sthApanaM cha sannirodhaM nirIkShaNam | namaskAraM cha kurvIta badhvA mudrAH pR^ithakpR^ithak

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गन्धं पुष्पं ततः परम् ।धूपं दीपं च ताम्बूलं दत्त्वाथ स्नापयेत् शिवौ॥ ५९.३२ ॥

pAdyamAchamanaM chArghyaM gandhaM puShpaM tataH param | dhUpaM dIpaM cha tAmbUlaM dattvAtha snApayet shivau

अथवा परिकल्प्यैवमासनं मूर्तिमेव च ।सकलीकृत्य मूलेन ब्रह्मभिश्चापरैस्तथा॥ ५९.३३ ॥

athavA parikalpyaivamAsanaM mUrtimeva cha | sakalIkR^itya mUlena brahmabhishchAparaistathA

आवाहयेत्ततो देव्या शिवं परमकारणम् ।शुद्धस्फटिकसङ्काशं देवं निश्चलमक्षरम्॥ ५९.३४ ॥

AvAhayettato devyA shivaM paramakAraNam | shuddhasphaTikasa~NkAshaM devaM nishchalamakSharam

कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् ।अन्तर्बहिःस्थितं व्याप्य ह्यणोरणु महत्तरम्॥ ५९.३५ ॥

kAraNaM sarvalokAnAM sarvalokamayaM param | antarbahiHsthitaM vyApya hyaNoraNu mahattaram

भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम् ।ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्॥ ५९.३६ ॥

bhaktAnAmaprayatnena dR^ishyamIshvaramavyayam | brahmendraviShNurudrAdyairapi devairagocharam

देवसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् ।आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्॥ ५९.३७ ॥

devasAraM cha vidvadbhiragocharamiti shrutam | AdimadhyAntarahitaM bheShajaM bhavarogiNAm

शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम् ।पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिङ्गमुत्तमम्॥ ५९.३८ ॥

shivatattvamiti khyAtaM shivArthaM jagati sthiram | pa~nchopachAravadbhaktyA pUjayelli~Ngamuttamam

लिङ्गमूर्त्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः ।स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमङ्गलम्॥ ५९.३९ ॥

li~NgamUrttirmaheshasya shivasya paramAtmanaH | snAnakAle prakurvIta jayashabdAdima~Ngalam

पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः ।मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः॥ ५९.४० ॥

pa~nchagavyaghR^itakShIradadhimadhvAdipUrvakaiH | mUlaiH phalAnAM sAraishcha tilasarShapasaktubhiH

बीजैर्यवादिभिश्शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसम्भवैः ।संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः॥ ५९.४१ ॥

bIjairyavAdibhishshastaishchUrNairmAShAdisambhavaiH | saMsnApyAlipya piShTAdyaiH snApayeduShNavAribhiH

घर्षयेद्बिल्वपत्राद्यैर्लेपगन्धापनुत्तये ।पुनः संस्नाप्य सलिलैश्चक्रवर्त्त्युपचारतः॥ ५९.४२ ॥

gharShayedbilvapatrAdyairlepagandhApanuttaye | punaH saMsnApya salilaishchakravarttyupachArataH

सुगन्धामलकं दद्याद् हरिद्रां च यथाक्रमम् ।ततः संशोध्य सलिलैर्लिङ्गं बेरमथापि वा॥ ५९.४३ ॥

sugandhAmalakaM dadyAd haridrAM cha yathAkramam | tataH saMshodhya salilairli~NgaM beramathApi vA

स्नापयेद्गन्धतोयेन कुशपुष्पोदकेन च ।हिरण्यरत्नतोयैश्च मन्त्रसिद्धैर्यथाक्रमम्॥ ५९.४४ ॥

snApayedgandhatoyena kushapuShpodakena cha | hiraNyaratnatoyaishcha mantrasiddhairyathAkramam

असम्भवे तु द्रव्याणां यथासम्भवसम्भृतैः ।केवलैर्मन्त्रतोयैर्वा स्नापयेच्छ्रद्धया शिवम्॥ ५९.४५ ॥

asambhave tu dravyANAM yathAsambhavasambhR^itaiH | kevalairmantratoyairvA snApayechChraddhayA shivam

कलशेनाथ शङ्खेन वर्द्धन्या पाणिना तथा ।सकुशेन सपुष्पेण स्नापयेन्मन्त्रपूर्वकम्॥ ५९.४६ ॥

kalashenAtha sha~Nkhena varddhanyA pANinA tathA | sakushena sapuShpeNa snApayenmantrapUrvakam

पवमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च ।लिङ्गसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च॥ ५९.४७ ॥

pavamAnena rudreNa nIlena tvaritena cha | li~NgasUktAdisUktaishcha shirasAtharvaNena cha

ऋग्भिश्च सामभिः शैवैर्ब्रह्मभिश्चापि पञ्चभिः ।स्नापयेद्देवदेवेशं शिवेन प्रणवेन च॥ ५९.४८ ॥

R^igbhishcha sAmabhiH shaivairbrahmabhishchApi pa~nchabhiH | snApayeddevadeveshaM shivena praNavena cha

यथा देवस्य देव्याश्च कुर्यात्स्नानादिकं तथा ।न तु कश्चिद्विशेषोऽस्ति तत्र तौ सदृशौ यतः॥ ५९.४९ ॥

yathA devasya devyAshcha kuryAtsnAnAdikaM tathA | na tu kashchidvisheSho.asti tatra tau sadR^ishau yataH

प्रथमं देवमुद्दिश्य कृत्वा स्नानादिकाः क्रियाः ।देव्यै प्रश्चात्प्रकुर्वीत देवदेवस्य शासनात्॥ ५९.५० ॥

prathamaM devamuddishya kR^itvA snAnAdikAH kriyAH | devyai prashchAtprakurvIta devadevasya shAsanAt

अर्द्धनारीश्वरे पूज्ये पौर्वापर्यं न विद्यते ।तत्र तत्रोपचाराणां लिङ्गे वान्यत्र वा क्वचित्॥ ५९.५१ ॥

arddhanArIshvare pUjye paurvAparyaM na vidyate | tatra tatropachArANAM li~Nge vAnyatra vA kvachit

कृत्वाऽभिषेकं लिङ्गस्य शुचिना च सुगन्धिना ।सम्मृज्य वाससा दद्यादम्बरं चोपवीतकम्॥ ५९.५२ ॥

kR^itvA.abhiShekaM li~Ngasya shuchinA cha sugandhinA | sammR^ijya vAsasA dadyAdambaraM chopavItakam

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गन्धं पुष्पं च भूषणम् ।धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्॥ ५९.५३ ॥

pAdyamAchamanaM chArghyaM gandhaM puShpaM cha bhUShaNam | dhUpaM dIpaM cha naivedyaM pAnIyaM mukhashodhanam

पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम् ।मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलङ्कृतम्॥ ५९.५४ ॥

punashchAchamanIyaM cha mukhavAsaM tataH param | mukuTaM cha shubhaM bhadraM sarvaratnairala~NkR^itam

भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च ।व्यजने चामरे छत्रं तालवृन्तं च दर्पणम्॥ ५९.५५ ॥

bhUShaNAni pavitrANi mAlyAni vividhAni cha | vyajane chAmare ChatraM tAlavR^intaM cha darpaNam

दत्त्वा नीराजनं कुर्यात्सर्वमङ्गलनिःस्वनैः ।गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः॥ ५९.५६ ॥

dattvA nIrAjanaM kuryAtsarvama~NgalaniHsvanaiH | gItanR^ityAdibhishchaiva jayashabdasamanvitaH

हैमे च राजते ताम्रे पात्रे वा मृण्मये शुभे ।पद्मकैः शोभितैः पुष्पैर्बीजैर्दध्यक्षतादिभिः॥ ५९.५७ ॥

haime cha rAjate tAmre pAtre vA mR^iNmaye shubhe | padmakaiH shobhitaiH puShpairbIjairdadhyakShatAdibhiH

त्रिशूलशङ्खयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः करीषजैः ।श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रैर्वह्न्यादिचिह्नितैः॥ ५९.५८ ॥

trishUlasha~NkhayugmAbjanandyAvartaiH karIShajaiH | shrIvatsasvastikAdarshavajrairvahnyAdichihnitaiH

अष्टौ प्रदीपान्परितो विधायैकं तु मध्यमे ।तेषु वामादिकाश्चिन्त्याः पूज्याश्च नव शक्तयः॥ ५९.५९ ॥

aShTau pradIpAnparito vidhAyaikaM tu madhyame | teShu vAmAdikAshchintyAH pUjyAshcha nava shaktayaH

कवचेन समाच्छाद्य संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः ।धेनुमुद्रां च सन्दर्श्य पाणिभ्यां पात्रमुद्धरेत्॥ ५९.६० ॥

kavachena samAchChAdya saMrakShyAstreNa sarvataH | dhenumudrAM cha sandarshya pANibhyAM pAtramuddharet

अथवारोपयेत्पात्रे पञ्चदीपान्यथाक्रमम् ।विदिक्ष्वपि च मध्ये च दीपमेकमथापि वा॥ ५९.६१ ॥

athavAropayetpAtre pa~nchadIpAnyathAkramam | vidikShvapi cha madhye cha dIpamekamathApi vA

ततस्तत्पात्रमुद्धृत्य लिङ्गादेरुपरि क्रमात् ।त्रिःप्रदक्षिणयोगेन भ्रामयेन्मूलविद्यया॥ ५९.६२ ॥

tatastatpAtramuddhR^itya li~NgAderupari kramAt | triHpradakShiNayogena bhrAmayenmUlavidyayA

दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगन्धितम् ।कृत्वा पुष्पाञ्जलिं पश्चादुपहारान्निवेदयेत्॥ ५९.६३ ॥

dadyAdarghyaM tato mUrdhni bhasitaM cha sugandhitam | kR^itvA puShpA~njaliM pashchAdupahArAnnivedayet

पानीयं च ततो दद्याद्दत्त्वा वाचमनं पुनः ।पञ्च सौगन्धिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्॥ ५९.६४ ॥

pAnIyaM cha tato dadyAddattvA vAchamanaM punaH | pa~ncha saugandhikopetaM tAmbUlaM cha nivedayet

प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत् ।लिङ्गादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्या जपेत् शिवम्॥ ५९.६५ ॥

prokShayetprokShaNIyAni gAnanATyAni kArayet | li~NgAdau shivayoshchintAM kR^itvA shaktyA japet shivam

प्रदक्षिणं प्रणामं च स्तवं चात्मसमर्पणम् ।विज्ञापनं च कार्याणां कुर्याद्विनयपूर्वकम्॥ ५९.६६ ॥

pradakShiNaM praNAmaM cha stavaM chAtmasamarpaNam | vij~nApanaM cha kAryANAM kuryAdvinayapUrvakam

अर्घ्यं पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा बद्ध्वा मुद्रां यथाविधि ।पश्चात्क्षमापयेद्देवमुद्वास्यात्मनि चिन्तयेत्॥ ५९.६७ ॥

arghyaM puShpA~njaliM dattvA baddhvA mudrAM yathAvidhi | pashchAtkShamApayeddevamudvAsyAtmani chintayet

पाद्यादिमुखवासान्तमर्घ्याद्यं चातिसङ्कटे ।पुष्पविक्षेपमात्रं वा कुर्याद्भावपुरःसरम्॥ ५९.६८ ॥

pAdyAdimukhavAsAntamarghyAdyaM chAtisa~NkaTe | puShpavikShepamAtraM vA kuryAdbhAvapuraHsaram

तावतैव परो धर्मो भावने सुकृतो भवेत् ।असम्पूज्य न भुञ्जीत शिवमाप्राणसञ्चरात्॥ ५९.६९ ॥

tAvataiva paro dharmo bhAvane sukR^ito bhavet | asampUjya na bhu~njIta shivamAprANasa~ncharAt

यदि पापस्तु भुञ्जीत स्वैरं तस्य न निष्कृतिः ।प्रमादेन तु भुङ्क्ते चेत्तदुद्गीर्य प्रयत्नतः॥ ५९.७० ॥

yadi pApastu bhu~njIta svairaM tasya na niShkR^itiH | pramAdena tu bhu~Nkte chettadudgIrya prayatnataH

स्नात्वा द्विगुणमभ्यर्च्य देवं देवीमुपोष्य च ।शिवस्यायुतमभ्यस्येद् ब्रह्मचर्यपुरःसरम्॥ ५९.७१ ॥

snAtvA dviguNamabhyarchya devaM devImupoShya cha | shivasyAyutamabhyasyed brahmacharyapuraHsaram

परेद्युः शक्तितो दत्त्वा सुवर्णाद्यं शिवाय च ।शिवभक्ताय वा कृत्वा महापूजां शुचिर्भवेत्॥ ५९.७२ ॥

paredyuH shaktito dattvA suvarNAdyaM shivAya cha | shivabhaktAya vA kR^itvA mahApUjAM shuchirbhavet

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ६०.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ६०.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.२५. पञ्चविंशोऽध्यायः ।शिवशास्त्रोक्तपूजनवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।अनुक्तं चात्र पूजायाः क्रमलोपभयादिव ।यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात्॥ ६०.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.25\. pa~nchaviMsho.adhyAyaH | shivashAstroktapUjanavarNanam | upamanyuruvAcha | anuktaM chAtra pUjAyAH kramalopabhayAdiva | yattadanyatpravakShyAmi samAsAnna tu vistarAt

हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् ।कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजनेऽथवा॥ ६०.२ ॥

havirnivedanAtpUrvaM dIpadAnAdanantaram | kuryAdAvaraNAbhyarchAM prApte nIrAjane.athavA

तत्रेशानादिसद्यान्तं रुद्राद्यस्त्रान्तमेव च ।शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे यजेत्॥ ६०.३ ॥

tatreshAnAdisadyAntaM rudrAdyastrAntameva cha | shivasya vA shivAyAshcha prathamAvaraNe yajet

ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा ।पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा॥ ६०.४ ॥

aishAnyAM pUrvabhAge cha dakShiNe chottare tathA | pashchime cha tathAgneyyAmaishAnyAM nairR^ite tathA

वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् ।गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसङ्घातमेव वा॥ ६०.५ ॥

vAyavyAM punaraishAnyAM chaturdikShu tataH param | garbhAvaraNamAkhyAtaM mantrasa~NghAtameva vA

हृदयाद्यस्त्रपर्यन्तमथवापि समर्चयेत् ।तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत्॥ ६०.६ ॥

hR^idayAdyastraparyantamathavApi samarchayet | tadbahiH pUrvataH shakraM yamaM dakShiNato yajet

वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः ।ईशमैशेऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत्॥ ६०.७ ॥

varuNaM vAruNe bhAge dhanadaM chottare budhaH | Ishamaishe.analaM svIye nairR^ite nirR^itiM yajet

मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे ।बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्याब्जान्तान्यायुधान्यपि॥ ६०.८ ॥

mArute mArutaM viShNuM nairR^ite vidhimaishvare | bahiHpadmasya vajrAdyAnyAbjAntAnyAyudhAnyapi

प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् ।देवं देवीं च सम्प्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः॥ ६०.९ ॥

prasiddharUpANyAshAsu lokeshAnAM kramAdyajet | devaM devIM cha samprekShya sarvAvaraNadevatAH

बद्धाञ्जलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् ।सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः॥ ६०.१० ॥

baddhA~njalipuTA dhyeyAH samAsInA yathAsukham | sarvAvaraNadevAnAM svAbhidhAnairnamoyutaiH

पुष्पैः सम्पूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् ।गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा॥ ६०.११ ॥

puShpaiH sampUjanaM kuryAnnatvA sarvAnyathAkramam | garbhAvaraNamevApi yajetsvAvaraNena vA

योगे ध्याने जपे होमे बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा ।हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च॥ ६०.१२ ॥

yoge dhyAne jape home bAhye vAbhyantare.api vA | havishcha ShaDvidhaM deyaM shuddhaM mudgAnnameva cha

पायसं दधिसम्मिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् ।एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यञ्जनसंयुतम्॥ ६०.१३ ॥

pAyasaM dadhisammishraM gauDaM cha madhunAplutam | eteShvekamanekaM vA nAnAvya~njanasaMyutam

गुडखण्डान्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् ।भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमन्ति फलानि च॥ ६०.१४ ॥

guDakhaNDAnvitaM dadyAnmathitaM dadhi chottamam | bhakShyANyapUpamukhyAni svAdumanti phalAni cha

रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् ।मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च॥ ६०.१५ ॥

raktachandanapuShpADhyaM pAnIyaM chAtishItalam | mR^idu elArasAktaM cha khaNDaM pUgaphalasya cha

दलानि नागवल्ल्याश्च युक्तानि खदिरादिभिः ।गौराणि स्वर्णवर्णानि विहितानि शिवानि च ।शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम्॥ ६०.१६ ॥

dalAni nAgavallyAshcha yuktAni khadirAdibhiH | gaurANi svarNavarNAni vihitAni shivAni cha | shailameva sitaM chUrNaM nAtirUkShaM na dUShitam

कर्पूरं चाथ कङ्कोलं जात्यादि च नवं शुभम् ।आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठं रजोमयम्॥ ६०.१७ ॥

karpUraM chAtha ka~NkolaM jAtyAdi cha navaM shubham | AlepanaM chandanaM syAnmUlakAShThaM rajomayam

कस्तूरिका कुङ्कुमं च रसो मृगमदात्मकः ।पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च॥ ६०.१८ ॥

kastUrikA ku~NkumaM cha raso mR^igamadAtmakaH | puShpANi surabhINyeva pavitrANi shubhAni cha

निर्गन्धान्युग्रगन्धानि दूषितान्युषितानि च ।स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने॥ ६०.१९ ॥

nirgandhAnyugragandhAni dUShitAnyuShitAni cha | svayameva vishIrNAni na deyAni shivArchane

वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च ।विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः॥ ६०.२० ॥

vAsAMsi cha mR^idUnyeva tapanIyamayAni cha | vidyudvalayakalpAni bhUShaNAni visheShataH

सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः ।आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समन्ततः॥ ६०.२१ ॥

sarvANyetAni karpUraniryAsAguruchandanaiH | AdhUpitAni puShpaughairvAsitAni samantataH

चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णकैः ।घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते॥ ६०.२२ ॥

chandanAgurukarpUrakAShThagugguluchUrNakaiH | ghR^itena madhunA chaiva siddho dhUpaH prashasyate

कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना ।नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः॥ ६०.२३ ॥

kapilAsambhavenaiva ghR^itenAtisugandhinA | nityaM pradIpitA dIpAH shastAH karpUrasaMyutAH

पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा ।कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके॥ ६०.२४ ॥

pa~nchagavyaM cha madhuraM payo dadhi ghR^itaM tathA | kapilAsambhavaM shambhoriShTaM snAne cha pAnake

आसनानि च भद्राणि गजदन्तमयानि च ।सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च॥ ६०.२५ ॥

AsanAni cha bhadrANi gajadantamayAni cha | suvarNaratnayuktAni chitrANyAstaraNAni cha

मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च ।उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च॥ ६०.२६ ॥

mR^idUpadhAnayuktAni sUkShmatUlamayAni cha | uchchAvachAni ramyANi shayanAni sukhAni cha

नद्यः समुद्रगामिन्या नदाद्वाम्भः समाहृतम् ।शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः॥ ६०.२७ ॥

nadyaH samudragAminyA nadAdvAmbhaH samAhR^itam | shIta~ncha vastrapUtaM tadvishiShTaM snAnapAnayoH

छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम् ।नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम्॥ ६०.२८ ॥

ChatraM shashinibhaM chAru muktAdAmavirAjitam | navaratnachitaM divyaM hemadaNDamanoharam

चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते ।राजहंसद्वयाकारे रत्नदण्डोपशोभिते॥ ६०.२९ ॥

chAmare cha site sUkShme chAmIkarapariShkR^ite | rAjahaMsadvayAkAre ratnadaNDopashobhite

दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।समन्ताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वरैश्चापि भूषितम्॥ ६०.३० ॥

darpaNaM chApi susnigdhaM divyagandhAnulepanam | samantAdratnasa~nChannaM sragvaraishchApi bhUShitam

गम्भीरनिनदः शङ्खो हंसकुन्देन्दुसन्निभः ।आस्यपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः॥ ६०.३१ ॥

gambhIraninadaH sha~Nkho haMsakundendusannibhaH | AsyapR^iShThAdidesheShu ratnachAmIkarAchitaH

काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च ।सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालङ्कृतानि च॥ ६०.३२ ॥

kAhalAni cha ramyANi nAnAnAdakarANi cha | suvarNanirmitAnyeva mauktikAla~NkR^itAni cha

भेरीमृदङ्गमुरजतिमिच्छपटहादयः ।समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः॥ ६०.३३ ॥

bherImR^ida~NgamurajatimichChapaTahAdayaH | samudrakalpasannAdAH kalpanIyAH prayatnataH

भाण्डान्यपि च रम्याणि पात्राण्यपि च कृत्स्नशः ।तदाधाराणि सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत्॥ ६०.३४ ॥

bhANDAnyapi cha ramyANi pAtrANyapi cha kR^itsnashaH | tadAdhArANi sarvANi sauvarNAnyeva sAdhayet

आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः ।राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम्॥ ६०.३५ ॥

AlayaM cha maheshasya shivasya paramAtmanaH | rAjAvasathavatkalpyaM shilpashAstroktalakShaNam

उच्चप्राकारसम्भिन्नं भूधराकारगोपुरम् ।अनेकरत्नसञ्च्छन्नं हेमद्वारकपाटकम्॥ ६०.३६ ॥

uchchaprAkArasambhinnaM bhUdharAkAragopuram | anekaratnasa~nchChannaM hemadvArakapATakam

तप्तजाम्बूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम् ।मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम्॥ ६०.३७ ॥

taptajAmbUnadamayaM ratnastambhashatAvR^itam | muktAdAmavitAnADhyaM vidrumadvAratoraNam

चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः ।अलङ्कृतशिरोभागमस्त्रराजेन चिह्नितम्॥ ६०.३८ ॥

chAmIkaramayairdivyairmukuTaiH kumbhalakShaNaiH | ala~NkR^itashirobhAgamastrarAjena chihnitam

राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः ।प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समन्ततः॥ ६०.३९ ॥

rAjanyArhanivAsaishcha rAjavIthyAdishobhitaiH | prochChritaprAMshushikharaiH prAsAdaishcha samantataH

आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च ।अत्यन्तालङ्कृतप्रान्तमन्तरावरणैरिव॥ ६०.४० ॥

AsthAnasthAnavaryaishcha sthitairdikShu vidikShu cha | atyantAla~NkR^itaprAntamantarAvaraNairiva

उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः ।वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम्॥ ६०.४१ ॥

uttamastrIsahasraishcha nR^ityageyavishAradaiH | veNuvINAvidagdhaishcha puruShairbahubhiryutam

रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः ।अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः॥ ६०.४२ ॥

rakShitaM rakShibhirvIrairgajavAjirathAnvitaiH | anekapuShpavATIbhiranekaishcha sarovaraiH

दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम् ।वेदवेदान्ततत्त्वज्ञैः शिवशास्त्रपरायणैः॥ ६०.४३ ॥

dIrghikAbhiranekAbhirdigvidikShu virAjitam | vedavedAntatattvaj~naiH shivashAstraparAyaNaiH

शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः ।शान्तैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः॥ ६०.४४ ॥

shivAshramaratairbhaktaiH shivashAstroktalakShaNaiH | shAntaiH smitamukhaiH sphItaiH sadAchAraparAyaNaiH

शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिः सेवितं द्विजैः ।एवमन्तर्बहिर्वाथ यथाशक्तिविनिर्मितैः॥ ६०.४५ ॥

shaivairmAheshvaraishchaiva shrImadbhiH sevitaM dvijaiH | evamantarbahirvAtha yathAshaktivinirmitaiH

स्थाने शिलामये दान्ते दारवे चेष्टकामये ।केवलं मृण्मये वापि पुण्यारण्येऽथवा गिरौ॥ ६०.४६ ॥

sthAne shilAmaye dAnte dArave cheShTakAmaye | kevalaM mR^iNmaye vApi puNyAraNye.athavA girau

नद्यां देवालयेऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे ।आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवञ्चयन् ।द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्च्चयेत्॥ ६०.४७ ॥

nadyAM devAlaye.anyatra deshe vAtha gR^ihe shubhe | ADhyo vAtha daridro vA svakAM shaktimava~nchayan | dravyairnyAyArjitaireva bhaktyA devaM samarchchayet

अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्च्चयेत् ।न तस्य प्रत्यवायोऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः॥ ६०.४८ ॥

athAnyAyArjitaishchApi bhaktyA chechChivamarchchayet | na tasya pratyavAyo.asti bhAvavashyo yataH prabhuH

न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि ।न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्॥ ६०.४९ ॥

nyAyArjitairapi dravyairabhaktyA pUjayedyadi | na tatphalamavApnoti bhaktirevAtra kAraNam

भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् ।अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः॥ ६०.५० ॥

bhaktyA vittAnusAreNa shivamuddishya yatkR^itam | alpe mahati vA tulyaM phalamADhyadaridrayoH

भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोऽपि मानवः ।महाविभवसारोऽपि न कुर्याद् भक्तिवर्जितः॥ ६०.५१ ॥

bhaktyA prachoditaH kuryAdalpavitto.api mAnavaH | mahAvibhavasAro.api na kuryAd bhaktivarjitaH

सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः ।न तेन फलभाक् स स्याद् भक्तिरेवात्र कारणम्॥ ६०.५२ ॥

sarvasvamapi yo dadyAchChive bhaktivivarjitaH | na tena phalabhAk sa syAd bhaktirevAtra kAraNam

न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः ।गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मिकाम्॥ ६०.५३ ॥

na tattapobhiratyugrairna cha sarvairmahAmakhaiH | gachChechChivapuraM divyaM muktvA bhaktiM shivAtmikAm

गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे ।शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते॥ ६०.५४ ॥

guhyAdguhyataraM kR^iShNa sarvatra parameshvare | shive bhaktirna sandehastayA yukto vimuchyate

शिवमन्त्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् ।दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः॥ ६०.५५ ॥

shivamantrajapo dhyAnaM homo yaj~nastapaHshrutam | dAnamadhyayanaM sarve bhAvArthaM nAtra saMshayaH

भावहीनो नरः सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते ।भावयुक्तः पुनः सर्वमकृत्वापि विमुच्यते॥ ६०.५६ ॥

bhAvahIno naraH sarvaM kR^itvApi na vimuchyate | bhAvayuktaH punaH sarvamakR^itvApi vimuchyate

चान्द्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा ।मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः॥ ६०.५७ ॥

chAndrAyaNasahasraishcha prAjApatyashataistathA | mAsopavAsaishchAnyaishcha shivabhaktasya kiM punaH

अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च ।तपन्ति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते॥ ६०.५८ ॥

abhaktA mAnavAshchAsmiMlloke giriguhAsu cha | tapanti chAlpabhogArthaM bhakto bhAvena muchyate

सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः ।राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः॥ ६०.५९ ॥

sAttvikaM muktidaM karma sattve vai yoginaH sthitAH | rAjasaM siddhidaM kuryuH karmiNo rajasAvR^itAH

असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः ।ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्येऽपि तादृशाः॥ ६०.६० ॥

asurA rAkShasAshchaiva tamoguNasamanvitAH | aihikArthaM yajantIshaM narAshchAnye.api tAdR^ishAH

तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च ।आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन् भद्रं समश्नुते॥ ६०.६१ ॥

tAmasaM rAjasaM vApi sAttvikaM bhAvameva cha | Ashritya bhaktyA pUjAdyaM kurvan bhadraM samashnute

यतः पापार्णवात् त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता ।तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्॥ ६०.६२ ॥

yataH pApArNavAt trAtuM bhaktirnauriva nirmitA | tasmAdbhaktyupapannasya rajasA tamasA cha kim

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितोऽपि वा ।शिवं प्रपन्नश्चेत् कृष्ण पूज्यः सर्वसुरासुरैः॥ ६०.६३ ॥

antyajo vAdhamo vApi mUrkho vA patito.api vA | shivaM prapannashchet kR^iShNa pUjyaH sarvasurAsuraiH

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् ।अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः॥ ६०.६४ ॥

tasmAt sarvaprayatnena bhaktyaiva shivamarchayet | abhuktAnAM kvachidapi phalaM nAsti yatastataH

वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम ।वेदैः शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्॥ ६०.६५ ॥

vakShyAmyatirahasyaM te shR^iNu kR^iShNa vacho mama | vedaiH shAstrairvedavidbhirvichArya suvinishchitam