Vayaviya Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ७२.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ७२.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.३७. सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।योगगतिवर्णनम् ।श्रीकृष्ण उवाच ।ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य सङ्ग्रहात् ।उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया॥ ७२.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.37\. saptatriMsho.adhyAyaH | yogagativarNanam | shrIkR^iShNa uvAcha | j~nAne kriyAyAM charyAyAM sAramuddhR^itya sa~NgrahAt | uktaM bhagavatA sarvaM shrutaM shrutisamaM mayA

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् ।साधिकारं च साङ्गं च सविधिं सप्रयोजनम्॥ ७२.२ ॥

idAnIM shrotumichChAmi yogaM paramadurlabham | sAdhikAraM cha sA~NgaM cha savidhiM saprayojanam

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः ।सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः॥ ७२.३ ॥

yadyasti maraNaM pUrvaM yogAdyanupamardataH | sadyaH sAdhayituM shakyaM yena syAnnAtmahA naraH

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च ।तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः॥ ७२.४ ॥

tachcha tatkAraNaM chaiva tatkAlakaraNAni cha | tadbhedatAratamyaM cha vaktumarhasi tattvataH

उपमन्युरुवाच ।स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना ।ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः॥ ७२.५ ॥

upamanyuruvAcha | sthAne pR^iShTaM tvayA kR^iShNa sarvaprashnArthavedinA | tataH krameNa tatsarvaM vakShye shR^iNu samAhitaH

निरुद्धवृत्त्यन्तरस्य शिवे चित्तस्य निश्चला ।या वृत्तिः सा समासेन योगः स खलु पञ्चधा॥ ७२.६ ॥

niruddhavR^ittyantarasya shive chittasya nishchalA | yA vR^ittiH sA samAsena yogaH sa khalu pa~nchadhA

मन्त्रयोगः स्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः ।अभावयोगः सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः॥ ७२.७ ॥

mantrayogaH sparshayogo bhAvayogastathAparaH | abhAvayogaH sarvebhyo mahAyogaH paro mataH

मन्त्राभ्यासवशेनैव मन्त्रवाच्यार्थगोचरः ।अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मन्त्रयोग उदाहृतः॥ ७२.८ ॥

mantrAbhyAsavashenaiva mantravAchyArthagocharaH | avyAkShepA manovR^ittirmantrayoga udAhR^itaH

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शेयोगोऽभिधीयते ।स मन्त्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः॥ ७२.९ ॥

prANAyAmamukhA saiva sparsheyogo.abhidhIyate | sa mantrasparshanirmukto bhAvayogaH prakIrtitaH

विलीनावयवं विश्वं रूपं सम्भाव्यते यतः ।अभावयोगः सम्प्रोक्तोऽनाभासाद्वस्तुनः सतः॥ ७२.१० ॥

vilInAvayavaM vishvaM rUpaM sambhAvyate yataH | abhAvayogaH samprokto.anAbhAsAdvastunaH sataH

शिवस्वभाव एवैकश्चिन्त्यते निरुपाधिकः ।यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते॥ ७२.११ ॥

shivasvabhAva evaikashchintyate nirupAdhikaH | yathA shaivamanovR^ittirmahAyoga ihochyate

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः ।यस्य तस्याधिकारोऽस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्॥ ७२.१२ ॥

dR^iShTe tathAnushravike viraktaM viShaye manaH | yasya tasyAdhikAro.asti yoge nAnyasya kasyachit

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च ।दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः॥ ७२.१३ ॥

viShayadvayadoShANAM guNAnAmIshvarasya cha | darshanAdeva satataM viraktaM jAyate manaH

अष्टाङ्गो वा षडङ्गो वा सर्वयोगः समासतः ।यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्॥ ७२.१४ ॥

aShTA~Ngo vA ShaDa~Ngo vA sarvayogaH samAsataH | yamashcha niyamashchaiva svastikAdyaM tathAsanam

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ।समाधिरिति योगाङ्गान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः॥ ७२.१५ ॥

prANAyAmaH pratyAhAro dhAraNA dhyAnameva cha | samAdhiriti yogA~NgAnyaShTAvuktAni sUribhiH

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोऽथ धारणा ।ध्यानं समाधिर्योगस्य षडङ्गानि समासतः॥ ७२.१६ ॥

AsanaM prANasaMrodhaH pratyAhAro.atha dhAraNA | dhyAnaM samAdhiryogasya ShaDa~NgAni samAsataH

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् ।शिवागमेषु चान्येषु विशेषात् कामिकादिषु॥ ७२.१७ ॥

pR^ithaglakShaNameteShAM shivashAstre samIritam | shivAgameShu chAnyeShu visheShAt kAmikAdiShu

योगशास्त्रेष्वपि तथा पुराणेष्वपि केषु च ।अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहः ।यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः॥ ७२.१८ ॥

yogashAstreShvapi tathA purANeShvapi keShu cha | ahiMsA satyamasteyaM brahmacharyAparigrahaH | yama ityuchyate sadbhiH pa~nchAvayavayogataH

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च ।इति पञ्च प्रभेदः स्यान्नियमः स्वांशभेदतः॥ ७२.१९ ॥

shauchaM tuShTistapashchaiva japaH praNidhireva cha | iti pa~ncha prabhedaH syAnniyamaH svAMshabhedataH

स्वस्तिकं पद्ममध्येन्दुं वीरं योगं प्रसाधितम् ।पर्यङ्कं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा॥ ७२.२० ॥

svastikaM padmamadhyenduM vIraM yogaM prasAdhitam | parya~NkaM cha yatheShTaM cha proktamAsanamaShTadhA

प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम् ।तद्रोचकं पूरकं च कुम्भकं च त्रिधोच्यते॥ ७२.२१ ॥

prANaH svadehajo vAyustasyAyAmo nirodhanam | tadrochakaM pUrakaM cha kumbhakaM cha tridhochyate

नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैकमपरेण तु ।औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः॥ ७२.२२ ॥

nAsikApuTama~NgulyA pIDyaikamapareNa tu | audaraM rechayedvAyuM tathAyaM rechakaH smR^itaH

बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत् ।नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम्॥ ७२.२३ ॥

bAhyena marutA dehaM dR^itivatparipUrayet | nAsApuTenApareNa pUraNAtpUrakaM matam

न मुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्बहिः स्थितम् ।सम्पूर्णं कुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः॥ ७२.२४ ॥

na mu~nchati na gR^ihNAti vAyumantarbahiH sthitam | sampUrNaM kumbhavattiShThedachalaH sa tu kumbhakaH

रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलम्बितम् ।तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः॥ ७२.२५ ॥

rechakAdyaM trayamidaM na drutaM na vilambitam | tadyataH kramayogena tvabhyasedyogasAdhakaH

रेचकादिषु योऽभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः ।स्वेच्छोत्क्रमणपर्यन्तः प्रोक्तो योगानुशासने॥ ७२.२६ ॥

rechakAdiShu yo.abhyAso nADIshodhanapUrvakaH | svechChotkramaNaparyantaH prokto yogAnushAsane

कन्यकादिक्रमवशात् प्राणायामनिरोधनम् ।तच्चतुर्द्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः॥ ७२.२७ ॥

kanyakAdikramavashAt prANAyAmanirodhanam | tachchaturddhopadiShTaM syAnmAtrAguNavibhAgataH

कन्यकस्तु चतुर्द्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः ।मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः॥ ७२.२८ ॥

kanyakastu chaturddhA syAtsa cha dvAdashamAtrakaH | madhyamastu dviruddhAtashchaturviMshatimAtrakaH

उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन् मात्रकः परः ।स्वेदकम्पादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः॥ ७२.२९ ॥

uttamastu triruddhAtaH ShaDviMshan mAtrakaH paraH | svedakampAdijanakaH prANAyAmastaduttaraH

आनन्दोद्भवरोमाञ्चनेत्राश्रूणां विमोचनम् ।जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम्॥ ७२.३० ॥

AnandodbhavaromA~nchanetrAshrUNAM vimochanam | jalpabhramaNamUrChAdyaM jAyate yoginaH param

जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलम्बितम् ।अङ्गुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता॥ ७२.३१ ॥

jAnuM pradakShiNIkR^itya na drutaM na vilambitam | a~NgulIsphoTanaM kuryAtsA mAtreti prakIrtitA

मात्रा क्रमेण विज्ञेयाश्चोद्घातक्रमयोगतः ।नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत्॥ ७२.३२ ॥

mAtrA krameNa vij~neyAshchodghAtakramayogataH | nADIvishuddhipUrvaM tu prANAyAmaM samAcharet

अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः ।जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात्॥ ७२.३३ ॥

agarbhashcha sagarbhashcha prANAyAmo dvidhA smR^itaH | japaM dhyAnaM vinAgarbhaH sagarbhastatsamanvayAt

अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामः शताधिकः ।तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम्॥ ७२.३४ ॥

agarbhAdgarbhasaMyuktaH prANAyAmaH shatAdhikaH | tasmAtsagarbhaM kurvanti yoginaH prANasaMyamam

प्राणस्य विजयादेव जीयन्ते देहवायवः ।प्राणोऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च॥ ७२.३५ ॥

prANasya vijayAdeva jIyante dehavAyavaH | prANo.apAnaH samAnashcha hyudAno vyAna eva cha

नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनञ्जयः ।प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणोऽभिधीयते॥ ७२.३६ ॥

nAgaH kUrmashcha kR^ikalo devadatto dhana~njayaH | prayANaM kurute yasmAttasmAtprANo.abhidhIyate

अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते ।व्यानो व्यान शयत्यङ्गान्यशेषाणि विवर्धयन्॥ ७२.३७ ॥

avA~NnayatyapAnAkhyo yadAhArAdi bhujyate | vyAno vyAna shayatya~NgAnyasheShANi vivardhayan

उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः ।समं नयति सर्वाङ्गं समानस्तेन गीयते॥ ७२.३८ ॥

udvejayati marmANItyudAno vAyurIritaH | samaM nayati sarvA~NgaM samAnastena gIyate

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः ।कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे॥ ७२.३९ ॥

udgAre nAga AkhyAtaH kUrma unmIlane sthitaH | kR^ikalaH kShavathau j~neyo devadatto vijR^imbhaNe

न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनञ्जयः ।क्रमेणाभ्यस्यमानोऽयं प्राणायामः प्रमाणवान्॥ ७२.४० ॥

na jahAti mR^itaM chApi sarvavyApI dhana~njayaH | krameNAbhyasyamAno.ayaM prANAyAmaH pramANavAn

निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति ।प्राणे तु विजिते सम्यक् तच्चिह्नान्युपलक्षयेत्॥ ७२.४१ ॥

nirdahatyakhilaM doShaM karturdehaM cha rakShati | prANe tu vijite samyak tachchihnAnyupalakShayet

विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते ।बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा॥ ७२.४२ ॥

viNmUtrashleShmaNAM tAvadalpabhAvaH prajAyate | bahubhojanasAmarthyaM chirAduchChvAsanaM tathA

लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् ।सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता॥ ७२.४३ ॥

laghutvaM shIghragAmitvamutsAhaH svarasauShThavam | sarvarogakShayashchaiva balaM tejaH surUpatA

धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता ।तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः॥ ७२.४४ ॥

dhR^itirmedhA yuvatvaM cha sthiratA cha prasannatA | tapAMsi pApakShayatA yaj~nadAnavratAdayaH

प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह॥ ७२.४५ ॥

prANAyAmasya tasyaite kalAM nArhanti ShoDashIm | indriyANi prasaktAni yathAsvaM viShayeShviha

आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते ।मनःपूर्वाणीन्द्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च॥ ७२.४६ ॥

Ahatya yannigR^ihNAti sa pratyAhAra uchyate | manaHpUrvANIndriyANi svargaM narakameva cha

निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ।तस्मात्सुखार्थी मतिमान् ज्ञानवैराग्यमास्थितः॥ ७२.४७ ॥

nigR^ihItanisR^iShTAni svargAya narakAya cha | tasmAtsukhArthI matimAn j~nAnavairAgyamAsthitaH

इन्द्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् ।धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धः समासतः॥ ७२.४८ ॥

indriyAshvAnnigR^ihyAshu svAtmanAtmAnamuddharet | dhAraNA nAma chittasya sthAnabandhaH samAsataH

स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः ।कालं कं चावधीकृत्य स्थानेऽवस्थापितं मनः॥ ७२.४९ ॥

sthAnaM cha shiva evaiko nAnyaddoShatrayaM yataH | kAlaM kaM chAvadhIkR^itya sthAne.avasthApitaM manaH

न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा ।मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते॥ ७२.५० ॥

na tu prachyavate lakShyAddhAraNA syAnna chAnyathA | manasaH prathamaM sthairyaM dhAraNAtaH prajAyate

तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः ।ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुः शिवचिन्ता मुहुर्मुहुः॥ ७२.५१ ॥

tasmAddhIraM manaH kuryAddhAraNAbhyAsayogataH | dhyai chintAyAM smR^ito dhAtuH shivachintA muhurmuhuH

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते ।ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः॥ ७२.५२ ॥

avyAkShiptena manasA dhyAnaM nAma taduchyate | dhyeyAvasthitachittasya sadR^ishaH pratyayashcha yaH

प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते ।सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवङ्करः॥ ७२.५३ ॥

pratyayAntaranirmuktaH pravAho dhyAnamuchyate | sarvamanyatparityajya shiva eva shiva~NkaraH

परो ध्येयोऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः ।तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ॥ ७२.५४ ॥

paro dhyeyo.adhideveshaH samAptAtharvaNI shrutiH | tathA shivA parA dhyeyA sarvabhUtagatau shivau

तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ ।सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः॥ ७२.५५ ॥

tau shrutau smR^itishAstrebhyaH sarvagau sarvadoditau | sarvaj~nau satataM dhyeyau nAnArUpavibhedataH

विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम् ।इत्येतद् द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम्॥ ७२.५६ ॥

vimuktiH pratyayaH pUrvaH pratyayashchANimAdikam | ityetad dvividhaM j~neyaM dhyAnasyAsya prayojanam

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम् ।एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित्॥ ७२.५७ ॥

dhyAtA dhyAnaM tathA dhyeyaM yachcha dhyAnaprayojanam | etachchatuShTayaM j~nAtvA yogaM yu~njIta yogavit

ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः ।निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः॥ ७२.५८ ॥

j~nAnavairAgyasampannaH shraddadhAnaH kShamAnvitaH | nirmamashcha sadotsAhI dhyAtetthaM puruShaH smR^itaH

जपाच्छ्रान्तः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रान्तः पुनर्जपेत् ।जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति॥ ७२.५९ ॥

japAchChrAntaH punardhyAyeddhyAnAchChrAntaH punarjapet | japadhyanAbhiyuktasya kShipraM yogaH prasiddhyati

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम् ।ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते॥ ७२.६० ॥

dhAraNA dvAdashAyAmA dhyAnaM dvAdashadhAraNam | dhyAnadvAdashakaM yAvatsamAdhirabhidhIyate

समाधिर्नाम योगाङ्गमन्तिमं परिकीर्तितम् ।समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते॥ ७२.६१ ॥

samAdhirnAma yogA~NgamantimaM parikIrtitam | samAdhinA cha sarvatra praj~nAlokaH pravartate

यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितोदधिवत्स्थितम् ।स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते॥ ७२.६२ ॥

yadarthamAtranirbhAsaM stimitodadhivatsthitam | svarUpashUnyavadbhAnaM samAdhirabhidhIyate

ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम् ।निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते॥ ७२.६३ ॥

dhyeye manaH samAveshya pashyedapi cha susthiram | nirvANAnalavadyogI samAdhisthaH pragIyate

न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति ।न च स्पर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः॥ ७२.६४ ॥

na shR^iNoti na chAghrAti na jalpati na pashyati | na cha sparshaM vijAnAti na sa~Nkalpayate manaH

न वाभिमन्यते किञ्चिद् बध्यते न च काष्ठवत् ।एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते॥ ७२.६५ ॥

na vAbhimanyate ki~nchid badhyate na cha kAShThavat | evaM shive vilInAtmA samAdhistha ihochyate

यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन ।तथा समाधिनिष्ठोऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः॥ ७२.६६ ॥

yathA dIpo nivAtasthaH spandate na kadAchana | tathA samAdhiniShTho.api tasmAnna vichaletsudhIH

एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम् ।तदन्तराया नश्यन्ति विज्ञाः सर्वे शनैःशनैः॥ ७२.६७ ॥

evamabhyasatashchAraM yogino yogamuttamam | tadantarAyA nashyanti vij~nAH sarve shanaiHshanaiH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ७३.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ७३.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.३८. अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।योगगतौ विघ्नोत्पत्तिवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः ।अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रान्तिदर्शनम्॥ ७३.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.38\. aShTatriMsho.adhyAyaH | yogagatau vighnotpattivarNanam | upamanyuruvAcha | AlasyaM vyAdhayastIvrAH pramAdaH sthAnasaMshayaH | anavasthitachittatvamashraddhA bhrAntidarshanam

दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता ।दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः॥ ७३.२ ॥

duHkhAni daurmanasyaM cha viShayeShu cha lolatA | dashaite yu~njatAM puMsAmantarAyAH prakIrtitAH

आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतसोः ।धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः॥ ७३.३ ॥

AlasyamalasattvaM tu yoginAM dehachetasoH | dhAtuvaiShamyajA doShA vyAdhayaH karmadoShajAH

प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना ।इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः॥ ७३.४ ॥

pramAdo nAma yogasya sAdhanA nAma bhAvanA | idaM vetyubhayAkrAntaM vij~nAnaM sthAnasaMshayaH

अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते ।अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि॥ ७३.५ ॥

apratiShThA hi manasastvanavasthitiruchyate | ashraddhA bhAvarahitA vR^ittirvai yogavartmani

विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रान्तिरित्यभिधीयते ।दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः॥ ७३.६ ॥

viparyastA matiryA sA bhrAntirityabhidhIyate | duHkhamaj~nAnajaM puMsAM chittasyAdhyAtmikaM viduH

आधिभौतिकमङ्गोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः ।आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्॥ ७३.७ ॥

Adhibhautikama~NgotthaM yachcha duHkhaM purA kR^itaiH | AdhidaivikamAkhyAtamashanyastraviShAdikam

इच्छाविघातजं क्षोभं दौर्मनस्यं प्रचक्षते ।विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता॥ ७३.८ ॥

ichChAvighAtajaM kShobhaM daurmanasyaM prachakShate | viShayeShu vichitreShu vibhramastatra lolatA

शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः ।उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः॥ ७३.९ ॥

shAnteShveteShu vighneShu yogAsaktasya yoginaH | upasargAH pravartante divyAste siddhisUchakAH

प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः ।उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः॥ ७३.१० ॥

pratibhA shravaNaM vArtA darshanAsvAdavedanAH | upasargAH ShaDityete vyaye yogasya siddhayaH

सूक्ष्मे व्यवहितेऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते ।प्रतिभा कथ्यते योऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्॥ ७३.११ ॥

sUkShme vyavahite.atIte viprakR^iShTe tvanAgate | pratibhA kathyate yo.arthe pratibhAso yathAtatham

श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः ।वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्॥ ७३.१२ ॥

shravaNaM sarvashabdAnAM shravaNe chAprayatnataH | vArttA vArttAsu vij~nAnaM sarveShAmeva dehinAm

दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः ।तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते॥ ७३.१३ ॥

darshanaM nAma divyAnAM darshanaM chAprayatnataH | tathAsvAdashcha divyeShu raseShvAsvAda uchyate

स्पर्शनाधिगमस्तद्वद् वेदना नाम विश्रुता ।गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः॥ ७३.१४ ॥

sparshanAdhigamastadvad vedanA nAma vishrutA | gandhAdInAM cha divyAnAmAbrahmabhuvanAdhipAH

सन्तिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छन्ति बहूनि च ।स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधा स्यात्प्रवर्तते॥ ७३.१५ ॥

santiShThante cha ratnAni prayachChanti bahUni cha | svachChandamadhurA vANI vividhA syAtpravartate

रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा ।सिध्यन्ति प्रणिपत्यैनं दिशन्ति सुरयोषितः॥ ७३.१६ ॥

rasAyanAni sarvANi divyAshchauShadhayastathA | sidhyanti praNipatyainaM dishanti surayoShitaH

योगसिद्ध्यैकदेशेऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः ।दृष्टमेतन्मया यद्वत् तद्वन्मोक्षो भवेदिति॥ ७३.१७ ॥

yogasiddhyaikadeshe.api dR^iShTe mokShe bhavenmatiH | dR^iShTametanmayA yadvat tadvanmokSho bhavediti

कृशता स्थूलता बाल्यं वार्द्धक्यं चैव यौवनम् ।नानाजातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्॥ ७३.१८ ॥

kR^ishatA sthUlatA bAlyaM vArddhakyaM chaiva yauvanam | nAnAjAtisvarUpaM cha chaturNAM dehadhAraNam

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसङ्ग्रहः ।एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्॥ ७३.१९ ॥

pArthivAMshaM vinA nityaM surabhirgandhasa~NgrahaH | evamaShTaguNaM prAhuH paishAchaM pArthivaM padam

जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः ।इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः॥ ७३.२० ॥

jale nivasanaM chaiva bhUmyAmevaM vinirgamaH | ichChechChaktaH svayaM pAtuM samudramapi nAturaH

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् ।विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्॥ ७३.२१ ॥

yatrechChati jagatyasmiMstatraiva jaladarshanam | vinA kumbhAdikaM pANau jalasa~nchayadhAraNam

यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् ।रसादिकं भवेच्चान्यत् त्रयाणां देहधारणम्॥ ७३.२२ ॥

yadvastu virasa~nchApi bhoktumichChati tatkShaNAt | rasAdikaM bhavechchAnyat trayANAM dehadhAraNam

निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् ।तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्॥ ७३.२३ ॥

nirvraNatvaM sharIrasya pArthivaishcha samanvitam | tadidaM ShoDashaguNamApyamaishvaryamadbhutam

शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्ज्जनम् ।शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः॥ ७३.२४ ॥

sharIrAdagninirmANaM tattApabhayavarjjanam | shaktirjagadidaM dagdhuM yadIchChedaprayatnataH

स्थापनं वानलस्याऽप्सु पाणौ पावकधारणम् ।दग्धे सर्गे यथापूर्वं मुखे चान्नादिपाचनम् ।द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम्॥ ७३.२५ ॥

sthApanaM vAnalasyA.apsu pANau pAvakadhAraNam | dagdhe sarge yathApUrvaM mukhe chAnnAdipAchanam | dvAbhyAM dehavinirmANamApyaishvaryasamanvitam

एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते ।मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तः प्रवेशनम्॥ ७३.२६ ॥

etachchaturviMshatidhA taijasaM parichakShate | manojavatvaM bhUtAnAM kShaNAdantaH praveshanam

पर्वतादिमहाभारधारणं चाप्रयत्नतः ।गुरुत्वं च लघुत्वं च पाणावनिलधारणम्॥ ७३.२७ ॥

parvatAdimahAbhAradhAraNaM chAprayatnataH | gurutvaM cha laghutvaM cha pANAvaniladhAraNam

अङ्गुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम् ।एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तेजसैः॥ ७३.२८ ॥

a~NgulyagranipAtAdyairbhUmerapi cha kampanam | ekena dehaniShpattiryuktaM bhogaishcha tejasaiH

द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः ।छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम्॥ ७३.२९ ॥

dvAtriMshadguNamaishvaryaM mArutaM kavayo viduH | ChAyAhInaviniShpattirindriyANAmadarshanam

खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः ।आकाशलङ्घनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम्॥ ७३.३० ॥

khecharatvaM yathAkAmamindriyArthasamanvayaH | AkAshala~NghanaM chaiva svadehe tanniveshanam

आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च ।अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत्॥ ७३.३१ ॥

AkAshapiNDIkaraNamasharIratvameva cha | anilaishvaryasaMyuktaM chatvAriMshadguNaM mahat

ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते ।यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः॥ ७३.३२ ॥

aindramaishvaryamAkhyAtamAmbaraM tatprachakShate | yathAkAmopalabdhishcha yathAkAmavinirgamaH

सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम् ।कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम्॥ ७३.३३ ॥

sarvasyAbhibhavashchaiva sarvaguhyArthadarshanam | karmAnurUpanirmANaM vashitvaM priyadarshanam

संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैः समन्वितम् ।एतच्चान्द्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतोऽधिकम्॥ ७३.३४ ॥

saMsAradarshanaM chaiva bhogairaindraiH samanvitam | etachchAndramasaishvaryaM mAnasaM guNato.adhikam

छेदनं ताडनं चैव बन्धनं मोचनं तथा ।ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम्॥ ७३.३५ ॥

ChedanaM tADanaM chaiva bandhanaM mochanaM tathA | grahaNaM sarvabhUtAnAM saMsAravashavartinAm

प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा ।आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते॥ ७३.३६ ॥

prasAdashchApi sarveShAM mR^ityukAlajayastathA | AbhimAnikamaishvaryaM prAjApatyaM prachakShate

एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत् ।सर्गः सङ्कल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा॥ ७३.३७ ॥

etachchAndramasairbhogaiH ShaTpa~nchAshadguNaM mahat | sargaH sa~NkalpamAtreNa trANaM saMharaNaM tathA

स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम् ।असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक्॥ ७३.३८ ॥

svAdhikArashcha sarveShAM bhUtachittapravartanam | asAdR^ishyaM cha sarvasya nirmANaM jagataH pR^ithak

शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम् ।चतुःषष्टिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते॥ ७३.३९ ॥

shubhAshubhasya karaNaM prAjApatyaishcha saMyutam | chatuHShaShTiguNaM brAhmamaishvaryaM cha prachakShate

बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः ।वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः ।ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते॥ ७३.४० ॥

bauddhAdasmAtparaM gauNamaishvaryaM prAkR^itaM viduH | vaiShNavaM tatsamAkhyAtaM tasyaiva bhuvanasthitiH | brahmaNA tatpadaM sarvaM vaktumanyairna shakyate

तत्पौरुषं च गौणं च गाणेशं पदमैश्वरम् ।विष्णुना तत्पदं किञ्चिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते॥ ७३.४१ ॥

tatpauruShaM cha gauNaM cha gANeshaM padamaishvaram | viShNunA tatpadaM ki~nchijj~nAtumanyairna shakyate

विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः ।निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु॥ ७३.४२ ॥

vij~nAnasiddhayashchaiva sarvA evaupasargikAH | niroddhavyAH prayatnena vairAgyeNa pareNa tu

प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः ।न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम्॥ ७३.४३ ॥

pratibhAseShvashuddheShu guNeShvAsaktachetasaH | na sidhyetparamaishvaryamabhayaM sArvakAmikam

तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् ।तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत्॥ ७३.४४ ॥

tasmAdguNAMshcha bhogAMshcha devAsuramahIbhR^itAm | tR^iNavadyastyajettasya yogasiddhiH parA bhavet

अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः ।यथाकामं गुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति॥ ७३.४५ ॥

athavAnugrahechChAyAM jagato vicharenmuniH | yathAkAmaM guNAnbhogAnbhuktvA muktiM prayAsyati

अथ प्रयोगं योगस्य वक्ष्ये शृणु समाहितः ।शुभे काले शुभे देशे शिवक्षेत्रादिके पुनः ।विजने जन्तुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते॥ ७३.४६ ॥

atha prayogaM yogasya vakShye shR^iNu samAhitaH | shubhe kAle shubhe deshe shivakShetrAdike punaH | vijane janturahite niHshabde bAdhavarjite

सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते ।मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादिविचित्रिते॥ ७३.४७ ॥

supralipte sthale saumye gandhadhUpAdivAsite | muktapuShpasamAkIrNe vitAnAdivichitrite

कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते ।नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचयेऽपि वा॥ ७३.४८ ॥

kushapuShpasamittoyaphalamUlasamanvite | nAgnyabhyAshe jalAbhyAshe shuShkaparNachaye.api vA

न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसङ्कुले ।न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते॥ ७३.४९ ॥

na daMshamashakAkIrNe sarpashvApadasa~Nkule | na cha duShTamR^igAkIrNe na bhaye durjanAvR^ite

श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे ।नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यान्तरेऽपि वा॥ ७३.५० ॥

shmashAne chaityavalmIke jIrNAgAre chatuShpathe | nadInadasamudrANAM tIre rathyAntare.api vA

न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निन्दिते ।नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते॥ ७३.५१ ॥

na jIrNodyAnagoShThAdau nAniShTe na cha nindite | nAjIrNAmlarasodgAre na cha viNmUtradUShite

न च्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते ।न चातिचिन्ताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः॥ ७३.५२ ॥

na chChardyAmAtisAre vA nAtibhuktau shramAnvite | na chAtichintAkulito na chAtikShutpipAsitaH

नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत् ।युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु॥ ७३.५३ ॥

nApi svagurukarmAdau prasakto yogamAcharet | yuktAhAravihArashcha yuktacheShTashcha karmasu

युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः ।आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि॥ ७३.५४ ॥

yuktanidrAprabodhashcha sarvAyAsavivarjitaH | AsanaM mR^idulaM ramyaM vipulaM susamaM shuchi

पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च ।अभिवन्द्य स्वगुर्वन्तानभिवाद्याननुक्रमात्॥ ७३.५५ ॥

padmakasvastikAdInAmabhyasedAsaneShu cha | abhivandya svagurvantAnabhivAdyAnanukramAt

ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छ्लिष्टलोचनः ।किञ्चिदुन्नामितशिरा दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत्॥ ७३.५६ ॥

R^ijugrIvashirovakShA nAtiShThechChliShTalochanaH | ki~nchidunnAmitashirA dantairdantAnna saMspR^ishet

दन्ताग्रसंस्थितां जिह्वामचलां सन्निवेश्य च ।पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः॥ ७३.५७ ॥

dantAgrasaMsthitAM jihvAmachalAM sanniveshya cha | pArShNibhyAM vR^iShaNau rakShaMstathA prajananaM punaH

ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः ।दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि॥ ७३.५८ ॥

Urvorupari saMsthApya bAhU tiryagayatnataH | dakShiNaM karapR^iShThaM tu nyasya vAmatalopari

उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः ।सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥ ७३.५९ ॥

unnAmya shanakaiH pR^iShThamuro viShTabhya chAgrataH | samprekShya nAsikAgraM svaM dishashchAnavalokayan

सम्भृतप्राणसञ्चारः पाषाण इव निश्चलः ।स्वदेहायतनस्यान्तर्विचिन्त्य शिवमम्बया॥ ७३.६० ॥

sambhR^itaprANasa~nchAraH pAShANa iva nishchalaH | svadehAyatanasyAntarvichintya shivamambayA

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत् ।मूले नासाग्रतो नाभौ कण्ठे वा तालुरन्ध्रयोः॥ ७३.६१ ॥

hR^itpadmapIThikAmadhye dhyAnayaj~nena pUjayet | mUle nAsAgrato nAbhau kaNThe vA tAlurandhrayoH

भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत् ।परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम्॥ ७३.६२ ॥

bhrUmadhye dvAradeshe vA lalATe mUrdhni vA smaret | parikalpya yathAnyAyaM shivayoH paramAsanam

तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा ।द्विदले षोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि॥ ७३.६३ ॥

tatra sAvaraNaM vApi nirAvaraNameva vA | dvidale ShoDashAre vA dvAdashAre yathAvidhi

दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत् ।भ्रुवोरन्तरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम्॥ ७३.६४ ॥

dashAre vA ShaDasre vA chaturasre shivaM smaret | bhruvorantarataH padmaM dvidalaM taDidujjvalam

भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे ।विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके॥ ७३.६५ ॥

bhrUmadhyasthAravindasya kramAdvai dakShiNottare | vidyutsamAnavarNe cha parNe varNAvasAnake

षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै ।पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः॥ ७३.६६ ॥

ShoDashArasya patrANi svarAH ShoDasha tAni vai | pUrvAdIni kramAdetatpadmaM kandasya mUlataH

ककारादिठकारान्ता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात् ।भानुवर्णस्य पद्मस्य ध्येयं तधृदयान्तरे॥ ७३.६७ ॥

kakArAdiThakArAntA varNAH parNAnyanukramAt | bhAnuvarNasya padmasya dhyeyaM tadhR^idayAntare

वर्णाः पर्णानि पक्षस्य नाभेरुपरि पृष्ठतः ।गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम् ।अधो दलस्याम्बुजस्य एतस्य च दलानि षट्॥ ७३.६८ ॥

varNAH parNAni pakShasya nAbherupari pR^iShThataH | gokShIradhavalasyoktA DAdiphAntA yathAkramam | adho dalasyAmbujasya etasya cha dalAni ShaT

विधूमाङ्गारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः ।मूलाधारारविन्दस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् ।वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः॥ ७३.६९ ॥

vidhUmA~NgAravarNasya varNA vAdyAshcha lAntimAH | mUlAdhArAravindasya hemAbhasya yathAkramam | vakArAdisakArAntA varNAH parNamayAH sthitAH

एतेष्वथारविन्देषु यत्रैवाभिरतं मनः ।तत्रैव देवं देवीं च चिन्तयेद्धीरया धिया॥ ७३.७० ॥

eteShvathAravindeShu yatraivAbhirataM manaH | tatraiva devaM devIM cha chintayeddhIrayA dhiyA

अङ्गुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समन्ततः ।शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्॥ ७३.७१ ॥

a~NguShThamAtramamalaM dIpyamAnaM samantataH | shuddhadIpashikhAkAraM svashaktyA pUrNamaNDitam

इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा ।नीवारशूकसदृशं बिससुत्राभमेव वा॥ ७३.७२ ॥

indurekhAsamAkAraM tArArUpamathApi vA | nIvArashUkasadR^ishaM bisasutrAbhameva vA

कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् ।क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति॥ ७३.७३ ॥

kadambagolakAkAraM tuShArakaNikopamam | kShityAditattvavijayaM dhyAtA yadyapi vA~nChati

तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिन्तयेत् ।सदाशिवान्ता ब्रह्माद्या भवाद्याश्चाष्टमूर्तयः॥ ७३.७४ ॥

tattattattvAdhipAmeva mUrtiM sthUlAM vichintayet | sadAshivAntA brahmAdyA bhavAdyAshchAShTamUrtayaH

शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः ।घोरा मिश्राः प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः॥ ७३.७५ ॥

shivasya mUrtayaH sthUlAH shivashAstre vinishchitAH | ghorA mishrAH prashAntAshcha mUrtayastA munIshvaraiH

फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः ।घोराश्चेच्चिन्तिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्॥ ७३.७६ ॥

phalAbhilASharahitaishchintyAshchintAvishAradaiH | ghorAshchechchintitAH kuryuH pAparogaparikShayam

चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि ।सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शान्तिः प्रज्ञा प्रसिध्यति॥ ७३.७७ ॥

chireNa mishre saumye tu na sadyo na chirAdapi | saumye muktirvisheSheNa shAntiH praj~nA prasidhyati

सिध्यन्ति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः॥ ७३.७८ ॥

sidhyanti siddhayashchAtra kramasho nAtra saMshayaH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ७४.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ७४.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.३९. एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।शैवयोगवर्णनम् ।उपमन्युरुवाच ।श्रीकण्ठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः ।प्रसिध्यन्तीति मत्वैके तं वै ध्यायन्ति योगिनः॥ ७४.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.39\. ekonachatvAriMsho.adhyAyaH | shaivayogavarNanam | upamanyuruvAcha | shrIkaNThanAthaM smaratAM sadyaH sarvArthasiddhayaH | prasidhyantIti matvaike taM vai dhyAyanti yoginaH

स्थित्यर्थं मनसः केचित्स्थूलध्यानं प्रकुर्वते ।स्थूले तु निश्चलं चेतो भवेत्सूक्ष्मे तु तत्स्थिरम्॥ ७४.२ ॥

sthityarthaM manasaH kechitsthUladhyAnaM prakurvate | sthUle tu nishchalaM cheto bhavetsUkShme tu tatsthiram

शिवे तु चिन्तिते साक्षात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः ।मूर्त्यन्तरेषु ध्यातेषु शिवरूपं विचिन्तयेत्॥ ७४.३ ॥

shive tu chintite sAkShAtsarvAH sidhyanti siddhayaH | mUrtyantareShu dhyAteShu shivarUpaM vichintayet

लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः ।ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः॥ ७४.४ ॥

lakShayenmanasaH sthairyaM tattaddhyAyetpunaH punaH | dhyAnamAdau saviShayaM tato nirviShayaM jaguH

तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम् ।बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते॥ ७४.५ ॥

tatra nirviShayaM dhyAnaM nAstItyeva satAM matam | buddherhi santatiH kAchiddhyAnamityabhidhIyate

तेन निर्विषया बुद्धिः केवलेह प्रवर्तते ।तस्मात्सविषयं ध्यानं बालार्ककिरणाश्रयम्॥ ७४.६ ॥

tena nirviShayA buddhiH kevaleha pravartate | tasmAtsaviShayaM dhyAnaM bAlArkakiraNAshrayam

सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं नापरं परमार्थतः ।यद्वा सविषयं ध्यानं तत्साकारसमाश्रयम्॥ ७४.७ ॥

sUkShmAshrayaM nirviShayaM nAparaM paramArthataH | yadvA saviShayaM dhyAnaM tatsAkArasamAshrayam

निराकारात्मसंवित्तिर्ध्यानं निर्विषयं मतम् ।निर्बीजं च सबीजं च तदेव ध्यानमुच्यते॥ ७४.८ ॥

nirAkArAtmasaMvittirdhyAnaM nirviShayaM matam | nirbIjaM cha sabIjaM cha tadeva dhyAnamuchyate

निराकारश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा ।तस्मात्सविषयं ध्यानमादौ कृत्वा सबीजकम्॥ ७४.९ ॥

nirAkArashrayatvena sAkArAshrayatastathA | tasmAtsaviShayaM dhyAnamAdau kR^itvA sabIjakam

अन्ते निर्विषयं कुर्यान्निर्बीजं सर्वसिद्धये ।प्राणायामेन सिध्यन्ति देव्याः शान्त्यादयः क्रमात्॥ ७४.१० ॥

ante nirviShayaM kuryAnnirbIjaM sarvasiddhaye | prANAyAmena sidhyanti devyAH shAntyAdayaH kramAt

शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम् ।शमः सर्वापदां चैव शान्तिरित्यभिधीयते॥ ७४.११ ॥

shAntiH prashAntirdIptishcha prasAdashcha tataH param | shamaH sarvApadAM chaiva shAntirityabhidhIyate

तमसोऽन्तर्बहिर्नाशः प्रशान्तिः परिगीयते ।बहिरन्तःप्रकाशो यो दीप्तिरित्यभिधीयते॥ ७४.१२ ॥

tamaso.antarbahirnAshaH prashAntiH parigIyate | bahirantaHprakAsho yo dIptirityabhidhIyate

स्वस्थता या तु सा बुद्धेः प्रसादः परिकीर्तितः ।कारणानि च सर्वाणि सबाह्याभ्यन्तराणि च॥ ७४.१३ ॥

svasthatA yA tu sA buddheH prasAdaH parikIrtitaH | kAraNAni cha sarvANi sabAhyAbhyantarANi cha

बुद्धेः प्रसादतः क्षिप्रं प्रसन्नानि भवन्त्युत ।ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यद्वा ध्यानप्रयोजनम् ।एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत्॥ ७४.१४ ॥

buddheH prasAdataH kShipraM prasannAni bhavantyuta | dhyAtA dhyAnaM tathA dhyeyaM yadvA dhyAnaprayojanam | etachchatuShTayaM j~nAtvA dhyAtA dhyAnaM samAcharet

ज्ञानवैराग्यसम्पन्नो नित्यमव्यग्रमानसः ।श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा ध्याता सद्भिरुदाहृतः॥ ७४.१५ ॥

j~nAnavairAgyasampanno nityamavyagramAnasaH | shraddadhAnaH prasannAtmA dhyAtA sadbhirudAhR^itaH

ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुः शिवचिन्ता मुहुर्मुहुः॥ ७४.१६ ॥

dhyai chintAyAM smR^ito dhAtuH shivachintA muhurmuhuH

योगाभ्यासस्तथाल्पोऽपि यथा पापं विनाशयेत् ।ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्॥ ७४.१७ ॥

yogAbhyAsastathAlpo.api yathA pApaM vinAshayet | dhyAyataH kShaNamAtraM vA shraddhayA parameshvaram

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते॥ ७४.१८ ॥

avyAkShiptena manasA dhyAnamityabhidhIyate

बुद्धिप्रवाहरूपस्य ध्यानस्यास्यावलम्बनम् ।ध्येयमित्युच्यते सद्भिस्तच्च साम्बः स्वयं शिवः॥ ७४.१९ ॥

buddhipravAharUpasya dhyAnasyAsyAvalambanam | dhyeyamityuchyate sadbhistachcha sAmbaH svayaM shivaH

विमुक्तिप्रत्ययं पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकम् ।शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम्॥ ७४.२० ॥

vimuktipratyayaM pUrNamaishvaryaM chANimAdikam | shivadhyAnasya pUrNasya sAkShAduktaM prayojanam

यस्मात्सौख्यं च मोक्षं च ध्यानादुभयमाप्नुयात् ।तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः॥ ७४.२१ ॥

yasmAtsaukhyaM cha mokShaM cha dhyAnAdubhayamApnuyAt | tasmAtsarvaM parityajya dhyAnayukto bhavennaraH

नास्ति ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति ध्यानमयोगिनः ।ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः॥ ७४.२२ ॥

nAsti dhyAnaM vinA j~nAnaM nAsti dhyAnamayoginaH | dhyAnaM j~nAnaM cha yasyAsti tIrNastena bhavArNavaH

ज्ञानं प्रसन्नमेकाग्रमशेषोपाधिवर्जितम् ।योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनस्वेव सिध्यति॥ ७४.२३ ॥

j~nAnaM prasannamekAgramasheShopAdhivarjitam | yogAbhyAsena yuktasya yoginasveva sidhyati

प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने भवेन्मतिः ।पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा॥ ७४.२४ ॥

prakShINAsheShapApAnAM j~nAne dhyAne bhavenmatiH | pApopahatabuddhInAM tadvArtApi sudurlabhA

यथा वह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत् ।तथा शुभाशुभं कर्म ध्यानाग्निर्दहते क्षणात्॥ ७४.२५ ॥

yathA vahnirmahAdIptaH shuShkamArdraM cha nirdahet | tathA shubhAshubhaM karma dhyAnAgnirdahate kShaNAt

अत्यल्पोऽपि यथा दीपः सुमहन्नाशयेत्तमः ।योगाभ्यासस्तथाल्पोऽपि महापापं विनाशयेत्॥ ७४.२६ ॥

atyalpo.api yathA dIpaH sumahannAshayettamaH | yogAbhyAsastathAlpo.api mahApApaM vinAshayet

ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम् ।यद्भवेत् सुमहच्छ्रेयस्तस्यान्तो नैव विद्यते॥ ७४.२७ ॥

dhyAyataH kShaNamAtraM vA shraddhayA parameshvaram | yadbhavet sumahachChreyastasyAnto naiva vidyate

नास्ति ध्यानसमं तीर्थं नास्ति ध्यानसमं तपः ।नास्ति ध्यानसमो यज्ञस्तस्माद्ध्यानं समाचरेत्॥ ७४.२८ ॥

nAsti dhyAnasamaM tIrthaM nAsti dhyAnasamaM tapaH | nAsti dhyAnasamo yaj~nastasmAddhyAnaM samAcharet

तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पाषाणमृण्मयान् ।योगिनो न प्रपद्यन्ते स्वात्मप्रत्ययकारणात्॥ ७४.२९ ॥

tIrthAni toyapUrNAni devAnpAShANamR^iNmayAn | yogino na prapadyante svAtmapratyayakAraNAt

योगिनां च वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् ।यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्॥ ७४.३० ॥

yoginAM cha vapuH sUkShmaM bhavetpratyakShamaishvaram | yathA sthUlamayuktAnAM mR^itkAShThAdyaiH prakalpitam

यथेहान्तश्चरा राज्ञः प्रियाः स्युर्न बहिश्चराः ।तथान्तर्ध्याननिरताः प्रियाश्शम्भोर्न कर्मिणः॥ ७४.३१ ॥

yathehAntashcharA rAj~naH priyAH syurna bahishcharAH | tathAntardhyAnaniratAH priyAshshambhorna karmiNaH

बहिष्करा यथा लोके नातीव फलभोगिनः ।दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः॥ ७४.३२ ॥

bahiShkarA yathA loke nAtIva phalabhoginaH | dR^iShTvA narendrabhavane tadvadatrApi karmiNaH

यद्यन्तरा विपद्यन्ते ज्ञानयोगार्थमुद्यतः ।योगस्योद्योगमात्रेण रुद्रलोकं गमिष्यति॥ ७४.३३ ॥

yadyantarA vipadyante j~nAnayogArthamudyataH | yogasyodyogamAtreNa rudralokaM gamiShyati

अनुभूय सुखं तत्र स जातो योगिनां कुले ।ज्ञानयोगं पुनर्लब्ध्वा संसारमतिवर्तते॥ ७४.३४ ॥

anubhUya sukhaM tatra sa jAto yoginAM kule | j~nAnayogaM punarlabdhvA saMsAramativartate

जिज्ञासुरपि योगस्य यां गतिं लभते नरः ।न तां गतिमवाप्नोति सर्वैरपि महामखैः॥ ७४.३५ ॥

jij~nAsurapi yogasya yAM gatiM labhate naraH | na tAM gatimavApnoti sarvairapi mahAmakhaiH

द्विजानां वेदविदुषां कोटिं सम्पूज्य यत्फलम् ।भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिने॥ ७४.३६ ॥

dvijAnAM vedaviduShAM koTiM sampUjya yatphalam | bhikShAmAtrapradAnena tatphalaM shivayogine

यज्ञाग्निहोत्रदानेषु तीर्थहोमेषु यत्फलम् ।योगिनामन्नदानेन तत्समस्तं फलं लभेत्॥ ७४.३७ ॥

yaj~nAgnihotradAneShu tIrthahomeShu yatphalam | yoginAmannadAnena tatsamastaM phalaM labhet

ये चापवादं कुर्वन्ति विमूढाः शिवयोगिनाम् ।श्रोतृभिस्ते प्रपद्यन्ते नरकेष्वामहीक्षयात्॥ ७४.३८ ॥

ye chApavAdaM kurvanti vimUDhAH shivayoginAm | shrotR^ibhiste prapadyante narakeShvAmahIkShayAt

सति श्रोतरि वक्ता स्यादपवादस्य योगिनाम् ।तस्माच्छ्रोता च पापीयान्दण्ड्यः सुमहतां मतः ।ये पुनः सततं भक्त्या भजन्ति शवयोगिनः॥ ७४.३९ ॥

sati shrotari vaktA syAdapavAdasya yoginAm | tasmAchChrotA cha pApIyAndaNDyaH sumahatAM mataH | ye punaH satataM bhaktyA bhajanti shavayoginaH

ते विदन्ति महाभोगानन्ते योगं च शाङ्करम् ।भोगार्थिभिर्नरैस्तस्मात्सम्पूज्याः शिवयोगिनः॥ ७४.४० ॥

te vidanti mahAbhogAnante yogaM cha shA~Nkaram | bhogArthibhirnaraistasmAtsampUjyAH shivayoginaH

प्रतिश्रयान्नपानाद्यैः शय्याप्रावरणादिभिः ।योगधर्मः ससारत्वादभेद्यः पापमुद्गरैः॥ ७४.४१ ॥

pratishrayAnnapAnAdyaiH shayyAprAvaraNAdibhiH | yogadharmaH sasAratvAdabhedyaH pApamudgaraiH

वज्रतन्दुलवज्ज्ञेयं तथा पापेन योगिनः ।न लिप्यन्ते च तापौघैः पद्मपत्रं यथाम्भसा॥ ७४.४२ ॥

vajratandulavajj~neyaM tathA pApena yoginaH | na lipyante cha tApaughaiH padmapatraM yathAmbhasA

यस्मिन्देशे वसेन्नित्यं शिवयोगरतो मुनिः ।सोऽपि देशो भवेत्पूतः स पूत इति किं पुनः॥ ७४.४३ ॥

yasmindeshe vasennityaM shivayogarato muniH | so.api desho bhavetpUtaH sa pUta iti kiM punaH

तस्मात्सर्वं परित्यज्य कृत्यमन्यद्विचक्षणः ।सर्वदुःखप्रहाणाय शिवयोगं समभ्यसेत्॥ ७४.४४ ॥

tasmAtsarvaM parityajya kR^ityamanyadvichakShaNaH | sarvaduHkhaprahANAya shivayogaM samabhyaset

सिद्धयोगफलो योगी लोकानां हितकाम्यया ।भोगान्भुक्त्वा यथाकामं विहरेद्वात्र वर्तताम्॥ ७४.४५ ॥

siddhayogaphalo yogI lokAnAM hitakAmyayA | bhogAnbhuktvA yathAkAmaM viharedvAtra vartatAm

अथवा क्षुद्रमित्येव मत्वा वैषयिकं सुखम् ।त्यक्त्वा विरागयोगेन स्वेच्छया कर्म मुच्यताम्॥ ७४.४६ ॥

athavA kShudramityeva matvA vaiShayikaM sukham | tyaktvA virAgayogena svechChayA karma muchyatAm

यस्त्वासन्नां मृतिं मर्त्यो दृष्ट्वारिष्टं च भूयसा ।स योगारम्भनिरतः शिवक्षेत्रं समाश्रयेत्॥ ७४.४७ ॥

yastvAsannAM mR^itiM martyo dR^iShTvAriShTaM cha bhUyasA | sa yogArambhanirataH shivakShetraM samAshrayet

स तत्र निवसन्नेव यदि धीरमना नरः ।प्राणान् विनापि रोगाद्यैः स्वयमेव परित्यजेत्॥ ७४.४८ ॥

sa tatra nivasanneva yadi dhIramanA naraH | prANAn vinApi rogAdyaiH svayameva parityajet

कृत्वाप्यनशनं चैव हुत्वा चाङ्गं शिवानले ।क्षिप्त्वा वा शिवतीर्थेषु स्वदेहमवगाहनात्॥ ७४.४९ ॥

kR^itvApyanashanaM chaiva hutvA chA~NgaM shivAnale | kShiptvA vA shivatIrtheShu svadehamavagAhanAt

शिवशास्त्रोक्तविधिवत्प्राणान्यस्तु परित्यजेत् ।सद्य एव विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा॥ ७४.५० ॥

shivashAstroktavidhivatprANAnyastu parityajet | sadya eva vimuchyeta nAtra kAryA vichAraNA

रोगाद्यैर्वाथ विवशः शिवक्षेत्रं समाश्रितः ।म्रियते यदि सोऽप्येवं मुच्यते नात्र संशयः॥ ७४.५१ ॥

rogAdyairvAtha vivashaH shivakShetraM samAshritaH | mriyate yadi so.apyevaM muchyate nAtra saMshayaH

यथा हि मरणं श्रेष्ठमुशन्त्यनशनादिभिः ।शास्त्रविश्रम्भधीरेण मनसा क्रियते यतः॥ ७४.५२ ॥

yathA hi maraNaM shreShThamushantyanashanAdibhiH | shAstravishrambhadhIreNa manasA kriyate yataH

शिवनिन्दारतं हत्वा पीडितः स्वयमेव वा ।यस्त्यजेद्दुस्त्यजान्प्राणान्न स भूयः प्रजायते॥ ७४.५३ ॥

shivanindArataM hatvA pIDitaH svayameva vA | yastyajeddustyajAnprANAnna sa bhUyaH prajAyate

शिवनिन्दारतं हन्तुमशक्तो यः स्वयं मृतः ।सद्य एव प्रमुच्येत त्रिःसप्तकुलसंयुतः॥ ७४.५४ ॥

shivanindArataM hantumashakto yaH svayaM mR^itaH | sadya eva pramuchyeta triHsaptakulasaMyutaH

शिवार्थे यस्त्यजेत्प्राणान् शिवभक्तार्थमेव वा ।न तेन सदृशः कश्चिन्मुक्तिमार्गस्थितो नरः॥ ७४.५५ ॥

shivArthe yastyajetprANAn shivabhaktArthameva vA | na tena sadR^ishaH kashchinmuktimArgasthito naraH

तस्माच्छीघ्रतरा मुक्तिस्तस्य संसारमण्डलात् ।एतेष्वन्यतमोपायं कथमप्यवलम्ब्य वा॥ ७४.५६ ॥

tasmAchChIghratarA muktistasya saMsAramaNDalAt | eteShvanyatamopAyaM kathamapyavalambya vA

षडध्वशुद्धिं विधिवत्प्राप्तो वा म्रियते यदि ।पशूनामिव तस्येह न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्॥ ७४.५७ ॥

ShaDadhvashuddhiM vidhivatprApto vA mriyate yadi | pashUnAmiva tasyeha na kuryAdaurdhvadaihikam

नैवाशौचं प्रपद्येत तत्पुत्रादिर्विशेषतः ।शिवचारार्थमथवा शिवविद्यार्थमेव वा ।खनेद्वा भुवि तद्देहं दहेद्वा शुचिनाग्निना॥ ७४.५८ ॥

naivAshauchaM prapadyeta tatputrAdirvisheShataH | shivachArArthamathavA shivavidyArthameva vA | khanedvA bhuvi taddehaM dahedvA shuchinAgninA

क्षिपेद्वाप्सु शिवास्वेव त्यजेद्वा काष्ठलोष्टवत् ।अथैनमपि चोद्दिश्य कर्म चेत्कर्तुमीप्सितम्॥ ७४.५९ ॥

kShipedvApsu shivAsveva tyajedvA kAShThaloShTavat | athainamapi choddishya karma chetkartumIpsitam

कल्याणमेव कुर्वीत शक्त्या भक्तांश्च तर्पयेत् ।धनं तस्य भजेच्छैवः शैवी चेत्तस्य सन्ततिः ।नास्ति चेत्तच्छिवे दद्यान्नदद्यात्पशुसन्ततिः॥ ७४.६० ॥

kalyANameva kurvIta shaktyA bhaktAMshcha tarpayet | dhanaM tasya bhajechChaivaH shaivI chettasya santatiH | nAsti chettachChive dadyAnnadadyAtpashusantatiH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ७५.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ७५.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.२.४०. चत्वारिंशोऽध्यायः ।नैमिषर्षियात्रावर्णनम् ।सूत उवाच ।इति स विजितमन्योर्यादवेनोपमन्यो- रधिगतमभिधाय ज्ञानयोगं मुनिभ्यः ।प्रणतिमुपगतेभ्यस्तेभ्य उद्भावितात्मा सपदि वियति वायुः सायमन्तर्हितोऽभूत्॥ ७५.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 7\.2\.40\. chatvAriMsho.adhyAyaH | naimiSharShiyAtrAvarNanam | sUta uvAcha | iti sa vijitamanyoryAdavenopamanyo\- radhigatamabhidhAya j~nAnayogaM munibhyaH | praNatimupagatebhyastebhya udbhAvitAtmA sapadi viyati vAyuH sAyamantarhito.abhUt

ततः प्रभातसमये नैमिषीयास्तपोधनाः ।सत्रान्तेऽवभृथं कर्तुं सर्व एव समुद्ययुः॥ ७५.२ ॥

tataH prabhAtasamaye naimiShIyAstapodhanAH | satrAnte.avabhR^ithaM kartuM sarva eva samudyayuH

तदा ब्रह्मसमादेशाद्देवी साक्षात्सरस्वती ।प्रसन्ना स्वादुसलिला प्रावर्तत नदी शुभा॥ ७५.३ ॥

tadA brahmasamAdeshAddevI sAkShAtsarasvatI | prasannA svAdusalilA prAvartata nadI shubhA

सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः ।समाप्य सत्रं प्रारब्धं चक्रुस्तत्रावगाहनम्॥ ७५.४ ॥

sarasvatIM nadIM dR^iShTvA munayo hR^iShTamAnasAH | samApya satraM prArabdhaM chakrustatrAvagAhanam

अथ सन्तर्प्य देवादींस्तदीयैः सलिलैः शिवैः ।स्मरन्तः पूर्ववृत्तान्तं ययुर्वाराणसीं प्रति॥ ७५.५ ॥

atha santarpya devAdIMstadIyaiH salilaiH shivaiH | smarantaH pUrvavR^ittAntaM yayurvArANasIM prati

तदा ते हिमवत्पादात्पन्ततीं दक्षिणामुखीम् ।दृष्ट्वा भागीरथीं तत्र स्नात्वा तत्तीरतो ययुः॥ ७५.६ ॥

tadA te himavatpAdAtpantatIM dakShiNAmukhIm | dR^iShTvA bhAgIrathIM tatra snAtvA tattIrato yayuH

ततो वाराणसीं प्राप्य मुदिताः सर्व एव ते ।तदोत्तरप्रवाहायां गङ्गायामवगाह्य च॥ ७५.७ ॥

tato vArANasIM prApya muditAH sarva eva te | tadottarapravAhAyAM ga~NgAyAmavagAhya cha

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं दृष्ट्वाभ्यर्च्य विधानतः ।प्रयातुमुद्यतास्तत्र ददृशुर्दिवि भास्वरम्॥ ७५.८ ॥

avimukteshvaraM li~NgaM dR^iShTvAbhyarchya vidhAnataH | prayAtumudyatAstatra dadR^ishurdivi bhAsvaram

सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोदिव्यं महाद्भुतम् ।आत्मप्रभावितानेन व्याप्तसर्वदिगन्तरम्॥ ७५.९ ॥

sUryakoTipratIkAshaM tejodivyaM mahAdbhutam | AtmaprabhAvitAnena vyAptasarvadigantaram

अथ पाशुपताः सिद्धाः भस्मसञ्छन्नविग्रहाः ।मुनयोऽभ्येत्य शतशो लीनाः स्युस्तत्र तेजसि॥ ७५.१० ॥

atha pAshupatAH siddhAH bhasmasa~nChannavigrahAH | munayo.abhyetya shatasho lInAH syustatra tejasi

तथा विलीयमानेषु तपस्विषु महात्मसु ।सद्यस्तिरोदधे तेजस्तदद्भुतमिवाभवत्॥ ७५.११ ॥

tathA vilIyamAneShu tapasviShu mahAtmasu | sadyastirodadhe tejastadadbhutamivAbhavat

तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नैमिषीया महर्षयः ।किमेतदित्यजानन्तो ययुर्ब्रह्मवनं प्रति॥ ७५.१२ ॥

tad dR^iShTvA mahadAshcharyaM naimiShIyA maharShayaH | kimetadityajAnanto yayurbrahmavanaM prati

प्रागेवैषां तु गमनात्पवनो लोकपावनः ।दर्शनं नैमिषीयाणां संवादस्तैर्महात्मनः॥ ७५.१३ ॥

prAgevaiShAM tu gamanAtpavano lokapAvanaH | darshanaM naimiShIyANAM saMvAdastairmahAtmanaH

शुद्धां बुद्धिं ततस्तेषां साम्बे सानुचरे शिवे ।समाप्तिं चापि सत्रस्य दीर्घपूर्वस्य सत्रिणाम्॥ ७५.१४ ॥

shuddhAM buddhiM tatasteShAM sAmbe sAnuchare shive | samAptiM chApi satrasya dIrghapUrvasya satriNAm

विज्ञाप्य जगतां धात्रे ब्रह्मणे ब्रह्मयोनये ।स्वकार्ये तदनुज्ञातो जगाम स्वपुरं प्रति॥ ७५.१५ ॥

vij~nApya jagatAM dhAtre brahmaNe brahmayonaye | svakArye tadanuj~nAto jagAma svapuraM prati

अथ स्थानगतो ब्रह्मा तुम्बुरोर्नारदस्य च ।परस्परं स्पर्द्धितयोर्गाने विवदमानयोः॥ ७५.१६ ॥

atha sthAnagato brahmA tumburornAradasya cha | parasparaM sparddhitayorgAne vivadamAnayoH

तदुद्भावितगानोत्थरसैर्माध्यस्थमाचरन् ।गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सुखमास्ते निषेवितः॥ ७५.१७ ॥

tadudbhAvitagAnottharasairmAdhyasthamAcharan | gandharvairapsarobhishcha sukhamAste niShevitaH

तदानवसरादेव द्वाःस्थैर्द्वारि निवारिताः ।मुनयो ब्रह्मभवनाद्बहिः पार्श्वमुपाविशन्॥ ७५.१८ ॥

tadAnavasarAdeva dvAHsthairdvAri nivAritAH | munayo brahmabhavanAdbahiH pArshvamupAvishan

अथ तुम्बुरुणा गाने समतां प्राप्य नारदः ।साहचर्येष्वनुज्ञातो ब्रह्मणा परमेष्ठिना॥ ७५.१९ ॥

atha tumburuNA gAne samatAM prApya nAradaH | sAhacharyeShvanuj~nAto brahmaNA parameShThinA

त्यक्त्वा परस्परस्पर्द्धां मैत्रीं च परमां गतः ।सह तेनाप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च समावृतः॥ ७५.२० ॥

tyaktvA parasparasparddhAM maitrIM cha paramAM gataH | saha tenApsarobhishcha gandharvaishcha samAvR^itaH

उपवीणयितुं देवं नकुलीश्वरमीश्वरम् ।भवनान्निर्ययौ धातुर्जलदादंशुमानिव॥ ७५.२१ ॥

upavINayituM devaM nakulIshvaramIshvaram | bhavanAnniryayau dhAturjaladAdaMshumAniva

तं दृष्ट्वा षट्कुलीयास्ते नारदं मुनिगोवृषम् ।प्रणम्यावसरं शम्भोः पप्रच्छुः परमादरात्॥ ७५.२२ ॥

taM dR^iShTvA ShaTkulIyAste nAradaM munigovR^iSham | praNamyAvasaraM shambhoH paprachChuH paramAdarAt

स चावसर एवायमितोऽन्तर्गम्यतामिति ।वदन्ययावन्यपरस्त्वरया परया युतः॥ ७५.२३ ॥

sa chAvasara evAyamito.antargamyatAmiti | vadanyayAvanyaparastvarayA parayA yutaH

ततो द्वारि स्थिता ये वै ब्रह्मणे तान्न्यवेदयन् ।तेन ते विविशुर्वेश्म पिण्डीभूयाण्डजन्मनः॥ ७५.२४ ॥

tato dvAri sthitA ye vai brahmaNe tAnnyavedayan | tena te vivishurveshma piNDIbhUyANDajanmanaH

प्रविश्य दूरतो देवं प्रणम्य भुवि दण्डवत् ।समीपे तदनुज्ञाताः परिवृत्योपतस्थिरे॥ ७५.२५ ॥

pravishya dUrato devaM praNamya bhuvi daNDavat | samIpe tadanuj~nAtAH parivR^ityopatasthire

तांस्तत्रावस्थितान् पृष्ट्वा कुशलं कमलासनः ।वृत्तान्तं वो मया ज्ञातं वायुरेवाह नो यतः॥ ७५.२६ ॥

tAMstatrAvasthitAn pR^iShTvA kushalaM kamalAsanaH | vR^ittAntaM vo mayA j~nAtaM vAyurevAha no yataH

भवद्भिः किं कृतं पश्चान्मारुतेऽन्तर्हिते सति ।इत्युक्तवति देवेशे मुनयोऽवभृथात्परम्॥ ७५.२७ ॥

bhavadbhiH kiM kR^itaM pashchAnmArute.antarhite sati | ityuktavati deveshe munayo.avabhR^ithAtparam

गङ्गातीर्थेऽस्य गमनं यात्रां वाराणसीं प्रति ।दर्शनं तत्र लिङ्गानां स्थापितानां सुरेश्वरैः॥ ७५.२८ ॥

ga~NgAtIrthe.asya gamanaM yAtrAM vArANasIM prati | darshanaM tatra li~NgAnAM sthApitAnAM sureshvaraiH

अविमुक्तेश्वरस्यापि लिङ्गस्याभ्यर्चनं सकृत् ।आकाशे महतस्तस्य तेजोराशेश्च दर्शनम्॥ ७५.२९ ॥

avimukteshvarasyApi li~NgasyAbhyarchanaM sakR^it | AkAshe mahatastasya tejorAsheshcha darshanam

मुनीनां विलयं तत्र निरोधं तेजसस्ततः ।याथात्म्यवेदनं तस्य चिन्तितस्यापि चात्मभिः॥ ७५.३० ॥

munInAM vilayaM tatra nirodhaM tejasastataH | yAthAtmyavedanaM tasya chintitasyApi chAtmabhiH

सर्वं सविस्तरं तस्मै प्रणम्याहुर्मुहुर्मुहुः ।मुनिभिः कथितं श्रुत्वा विश्वकर्मा चतुर्मुखः॥ ७५.३१ ॥

sarvaM savistaraM tasmai praNamyAhurmuhurmuhuH | munibhiH kathitaM shrutvA vishvakarmA chaturmukhaH

कम्पयित्वा शिरः किञ्चित्प्राह गम्भीरया गिरा ।प्रत्यासीदति युष्माकं सिद्धिरामुष्मिकी परा॥ ७५.३२ ॥

kampayitvA shiraH ki~nchitprAha gambhIrayA girA | pratyAsIdati yuShmAkaM siddhirAmuShmikI parA

भवद्भिर्दीर्घसत्रेण चिरमाराधितः प्रभुः ।प्रसादाभिमुखो भूत इति भूतार्थसूचितम्॥ ७५.३३ ॥

bhavadbhirdIrghasatreNa chiramArAdhitaH prabhuH | prasAdAbhimukho bhUta iti bhUtArthasUchitam

वाराणस्यां तु युष्माभिर्यद् दृष्टं दिवि दीप्तिमत् ।तल्लिङ्गसंज्ञितं साक्षात्तेजो माहेश्वरं परम्॥ ७५.३४ ॥

vArANasyAM tu yuShmAbhiryad dR^iShTaM divi dIptimat | talli~Ngasa.nj~nitaM sAkShAttejo mAheshvaraM param

तत्र लीनाश्च मुनयः श्रौतपाशुपतव्रताः ।मुक्ता बभूवुः स्वस्थाश्च नैष्ठिका दग्धकिल्बिषाः॥ ७५.३५ ॥

tatra lInAshcha munayaH shrautapAshupatavratAH | muktA babhUvuH svasthAshcha naiShThikA dagdhakilbiShAH

प्राप्यानेन यथा मुक्तिरचिराद्भवतामपि ।स चायमर्थः सूच्येत युष्मद्दृष्टेन तेजसा॥ ७५.३६ ॥

prApyAnena yathA muktirachirAdbhavatAmapi | sa chAyamarthaH sUchyeta yuShmaddR^iShTena tejasA

तत्र वः काल एवैष दैवादुपनतः स्वयम् ।प्रयात दक्षिणं मेरोः शिखरं देवसेवितम्॥ ७५.३७ ॥

tatra vaH kAla evaiSha daivAdupanataH svayam | prayAta dakShiNaM meroH shikharaM devasevitam

सनत्कुमारो यत्रास्ते मम पुत्रः परो मुनिः ।प्रतीक्ष्यागमनं साक्षाद्भूतनाथस्य नन्दिनः॥ ७५.३८ ॥

sanatkumAro yatrAste mama putraH paro muniH | pratIkShyAgamanaM sAkShAdbhUtanAthasya nandinaH

पुरा सनत्कुमारोऽपि दृष्ट्वापि परमेश्वरम् ।अज्ञानात्सर्वयोगीन्द्रमानी विनयदूषितः॥ ७५.३९ ॥

purA sanatkumAro.api dR^iShTvApi parameshvaram | aj~nAnAtsarvayogIndramAnI vinayadUShitaH

अभ्युत्थानादिकं युक्तमकुर्वन्नतिनिर्भयः ।ततोऽपराधात्क्रुद्धेन महोष्ट्रो नन्दिना कृतः॥ ७५.४० ॥

abhyutthAnAdikaM yuktamakurvannatinirbhayaH | tato.aparAdhAtkruddhena mahoShTro nandinA kR^itaH

अथ कालेन महता तदर्थे शोचता मया ।उपास्य देवं देवीं च नन्दिनं चानुनीय वै॥ ७५.४१ ॥

atha kAlena mahatA tadarthe shochatA mayA | upAsya devaM devIM cha nandinaM chAnunIya vai

कथञ्चिद् दुष्टता तस्य प्रयत्नेन निवारिता ।प्रापितो हि यथापूर्वं सनत्पूर्वां कुमारताम्॥ ७५.४२ ॥

katha~nchid duShTatA tasya prayatnena nivAritA | prApito hi yathApUrvaM sanatpUrvAM kumAratAm

तदाह च महादेवः स्मयन्निव गणाधिपम् ।अवज्ञाय हि मामेव तथाहङ्कृतवान्मुनिः॥ ७५.४३ ॥

tadAha cha mahAdevaH smayanniva gaNAdhipam | avaj~nAya hi mAmeva tathAha~NkR^itavAnmuniH

अतस्त्वमेव याथात्म्यं ममास्मै कथयानघ ।ब्रह्मणः पूर्वजः पुत्रो मां मूढमिव संस्मरन्॥ ७५.४४ ॥

atastvameva yAthAtmyaM mamAsmai kathayAnagha | brahmaNaH pUrvajaH putro mAM mUDhamiva saMsmaran

मयैव शिष्यस्ते दत्तो मम ज्ञानप्रवर्तकः ।धर्माध्यक्षाभिषेकं च तव निर्वर्त्तयिष्यति॥ ७५.४५ ॥

mayaiva shiShyaste datto mama j~nAnapravartakaH | dharmAdhyakShAbhiShekaM cha tava nirvarttayiShyati

स एवं व्याहृतो भूयः सर्वभूतगणाग्रणीः ।यत्पुराज्ञापनं मूर्ध्ना प्राप्य प्रतिगृहीतवान्॥ ७५.४६ ॥

sa evaM vyAhR^ito bhUyaH sarvabhUtagaNAgraNIH | yatpurAj~nApanaM mUrdhnA prApya pratigR^ihItavAn

तथा सनत्कुमारोऽपि मेरौ मदनुशासनात् ।प्रसादार्थं गणस्यास्य तपश्चरति दुश्चरम्॥ ७५.४७ ॥

tathA sanatkumAro.api merau madanushAsanAt | prasAdArthaM gaNasyAsya tapashcharati dushcharam

द्रष्टव्यश्चेति युष्माभिः प्राग्गणेशसमागमात् ।तत्प्रसादार्थमचिरान्नन्दी तत्रागमिष्यति॥ ७५.४८ ॥

draShTavyashcheti yuShmAbhiH prAggaNeshasamAgamAt | tatprasAdArthamachirAnnandI tatrAgamiShyati

इति सत्वरमादिश्य प्रेषिता विश्वयोगिना ।कुमारशिखरं मेरोर्दक्षिणं मुनयो ययुः॥ ७५.४९ ॥

iti satvaramAdishya preShitA vishvayoginA | kumArashikharaM merordakShiNaM munayo yayuH