Adhyāya 25

।भवति यस् एवम् वेद पञ्चमं ब्राह्मणम् मन्त्र १ [IV.v.1] अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च कात्यायनी च तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायन्य् अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन्॥ १ ॥

. bhavati yas evam veda pa~nchamaM brAhmaNam mantra 1 ##[IV.v.1]## atha ha yAj~navalkyasya dve bhArye babhUvaturmaitreyI cha kAtyAyanI cha kAtyAyanI cha tayorha maitreyI brahmavAdinI babhUva strIpraj~naiva tarhi kAtyAyany atha ha yAj~navalkyo.anyadvR^ittamupAkariShyan

याज्ञवल्क्यस् अन्यद् वृत्तम् उपाकरिष्यन् मन्त्र २ [IV.v.2] मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः प्रव्रजिष्यन्वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।हन्त तेऽनया कत्यायान्याऽन्तं करवाणीति॥ २ ॥

yAj~navalkyas anyad vR^ittam upAkariShyan mantra 2 ##[IV.v.2]## maitreyIti hovAcha yAj~navalkyaH pravrajiShyanvA are.ahamasmAtsthAnAdasmi | hanta te.anayA katyAyAnyA.antaM karavANIti

मन्त्र ३ [IV.v.3] सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् स्यां न्वहं तेनामृताऽऽहो३ नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितँ स्याद् अमृतत्वस्य तु नाऽऽशाऽस्ति वित्तेनेति॥ ३ ॥

mantra 3 ##[IV.v.3]## sA hovAcha maitreyI yannu ma iyaM bhagoH sarvA pR^ithivI vittena pUrNA syAt syAM nvahaM tenAmR^itA.a.aho3 neti neti hovAcha yAj~navalkyo yathaivopakaraNavatAM jIvita.n tathaiva te jIvita{\m+} syAd amR^itatvasya tu nA.a.ashA.asti vitteneti

मन्त्र ४ [IV.v.4] सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहीति॥ ४ ॥

mantra 4 ##[IV.v.4]## sA hovAcha maitreyI yenAhaM nAmR^itA syA.n kimahaM tena kuryAm | yadeva bhagavAnveda tadeva me brUhIti

मन्त्र ५ [IV.v.5] स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधद् धन्त तर्हि भवत्य् एतद् व्याख्यास्यामि ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति॥ ५ ॥

mantra 5 ##[IV.v.5]## sa hovAcha yAj~navalkyaH priyA vai khalu no bhavatI satI priyamavR^idhad dhanta tarhi bhavaty etad vyAkhyAsyAmi te vyAchakShANasya tu me nididhyAsasveti

मन्त्र ६ [IV.v.6] स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्य् आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्य् आत्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्य् आत्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ॥ न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रिया भवन्ति आत्मनस्तु कामाय पशवः प्रिया भवन्ति ।न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्य् आत्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्य् आत्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति ।न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्य् आत्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्य् आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवत्य् आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो निदिध्यासितव्यस् मैत्रेय्य् आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदँ सर्वं विदितम् ।इदम् सर्वम् विदितम् मन्त्र ७ [IV.v.7] ब्रह्म तं परादाद् योऽन्यत्राऽऽत्मनो ब्रह्म वेद क्षत्रं तं परादाद् योऽन्यत्राऽऽत्मनः क्षत्रं वेद लोकास्तं परादुः योऽन्यत्राऽऽत्मनो लोकान्वेद देवास्तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद वेदास्तं परादुर् योऽन्यत्रात्मनो वेदान्वेद भूतानि तं परादुर् योऽन्यत्राऽऽत्मनो भूतानि वेद सर्वं तं परादाद् योऽन्यत्राऽऽत्मनः सर्वं वेद् एदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदँ सर्वं यदयमात्मा॥ ७ ॥

mantra 6 ##[IV.v.6]## sa hovAcha na vA are patyuH kAmAya patiH priyo bhavaty Atmanastu kAmAya patiH priyo bhavati | na vA are jAyAyai kAmAya jAyA priyA bhavaty Atmanastu kAmAya jAyA priyA bhavati | na vA are putrANAM kAmAya putrAH priyA bhavanty Atmanastu kAmAya putrAH priyA bhavanti | na vA are vittasya kAmAya vittaM priyaM bhavaty Atmanastu kAmAya vittaM priyaM bhavati || na vA are pashUnA.n kAmAya pashavaH priyA bhavanti Atmanastu kAmAya pashavaH priyA bhavanti | na vA are brahmaNaH kAmAya brahma priyaM bhavaty Atmanastu kAmAya brahma priyaM bhavati | na vA are kShatrasya kAmAya kShatraM priyaM bhavaty Atmanastu kAmAya kShatraM priyaM bhavati | na vA are lokAnAM kAmAya lokAH priyA bhavanty Atmanastu kAmAya lokAH priyA bhavanti | na vA are devAnAM kAmAya devAH priyA bhavanty Atmanastu kAmAya devAH priyA bhavanti | na vA are vedAnA.n kAmAya vedAH priyA bhavanty Atmanastu kAmAya vedAH priyA bhavanti | na vA are bhUtAnAM kAmAya bhUtAni priyANi bhavanty Atmanastu kAmAya bhUtAni priyANi bhavanti | na vA are sarvasya kAmAya sarvaM priyaM bhavaty Atmanastu kAmAya sarvaM priyaM bhavaty AtmA vA are draShTavyaH shrotavyo mantavyo nididhyAsitavyo nididhyAsitavyas maitreyy Atmani khalvare dR^iShTe shrute mate vij~nAta ida{\m+} sarvaM viditam | idam sarvam viditam mantra 7 ##[IV.v.7]## brahma taM parAdAd yo.anyatrA.a.atmano brahma veda kShatraM taM parAdAd yo.anyatrA.a.atmanaH kShatraM veda lokAstaM parAduH yo.anyatrA.a.atmano lokAnveda devAstaM parAduH yo.anyatrAtmano devAnveda vedAstaM parAdur yo.anyatrAtmano vedAnveda bhUtAni taM parAdur yo.anyatrA.a.atmano bhUtAni veda sarvaM taM parAdAd yo.anyatrA.a.atmanaH sarvaM ved edaM brahmedaM kShatramime lokA ime devA ime vedA imAni bhUtAnIda{\m+} sarvaM yadayamAtmA

वेदास् इमानि भूतानि इदम् सर्वम् यद् अयम् आत्मा मन्त्र ८ [IV.v.8] स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद् ग्रहणाय शक्नुयात् ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः॥ ८ ॥

vedAs imAni bhUtAni idam sarvam yad ayam AtmA mantra 8 ##[IV.v.8]## sa yathA dundubherhanyamAnasya na bAhyA~nChabdA~nChaknuyAd grahaNAya shaknuyAt grahaNAya dundubhestu grahaNena dundubhyAghAtasya vA shabdo gR^ihItaH

गृहीतस् मन्त्र ९ [IV.v.9] स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद् ग्रहणाय शक्नुयात् ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः॥ ९ ॥

gR^ihItas mantra 9 ##[IV.v.9]## sa yathA sha~Nkhasya dhmAyamAnasya na bAhyA~nChabdA~nChaknuyAd grahaNAya shaknuyAt grahaNAya sha~Nkhasya tu grahaNena sha~Nkhadhmasya vA shabdo gR^ihItaH

गृहीतस् मन्त्र १० [IV.v.10] स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय शक्नुयात् ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः॥ १० ॥

gR^ihItas mantra 10 ##[IV.v.10]## sa yathA vINAyai vAdyamAnAyai na bAhyA~nChabdA~nChaknuyAdgrahaNAya shaknuyAt grahaNAya vINAyai tu grahaNena vINAvAdasya vA shabdo gR^ihItaH

मन्त्र ११ [IV.v.11] स यथाऽऽर्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्य् विनिश्चरन्ति एवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि इष्टँ हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निःश्वसितानि॥ ११ ॥

mantra 11 ##[IV.v.11]## sa yathA.a.ardraidhAgnerabhyAhitasya pR^ithagdhUmA vinishcharanty vinishcharanti evaM vA are.asya mahato bhUtasya niHshvasitametadyadR^igvedo yajurvedaH sAmavedo.atharvA~Ngirasa itihAsaH purANaM vidyA upaniShadaH shlokAH sUtrANyanuvyAkhyAnAni vyAkhyAnAni iShTa{\m+} hutamAshitaM pAyitamayaM cha lokaH parashcha lokaH sarvANi cha bhUtAnyasyaivaitAni sarvANi niHshvasitAni

निःश्वसितम् एतद् यद् ऋग्वेदस् यजुर्वेदस् सामवेदस् अथर्वाङ्गिरसस् इतिहासस् पुराणम् विद्यास् उपनिषदस् श्लोकास् सूत्राणि अनुव्याख्यानानि व्याख्याननि दत्तम् k इष्टम् हुतम् आशितम् पायितम् अयम् च लोकस् परस् च लोकस् सर्वाणि च भूतानि अस्य एव एतानि सर्वाणि निश्वसितानिk निःश्वसितानि मन्त्र १२ [IV.v.12] स यथा सर्वासामपाँ समुद्र एकायनम् एवँ सर्वेषाँ स्पर्शानां त्वगेकायनम् एवँ सर्वेषां गन्धानां नासिकैकायनम् एवँ सर्वेषाँ रसानां जिह्वैकायनम् एवँ सर्वेषाँ रूपाणां चक्षुरेकायनम् एवँ सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् एवँ सर्वेषाँ सङ्कल्पानां मन एकायनम् मनस् एकायनम् एवँ सर्वासां विद्यानाँ हृदयमेकायनम् एवँ सर्वेषां कर्मणाँ हस्तावेकायनम् एवँ सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् एवँ सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् एवँ सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् एवँ सर्वेषां वेदानां वागेकायनम्॥ १२ ॥

niHshvasitam etad yad R^igvedas yajurvedas sAmavedas atharvA~Ngirasas itihAsas purANam vidyAs upaniShadas shlokAs sUtrANi anuvyAkhyAnAni vyAkhyAnani dattam ##k## iShTam hutam Ashitam pAyitam ayam cha lokas paras cha lokas sarvANi cha bhUtAni asya eva etAni sarvANi nishvasitAni##k## niHshvasitAni mantra 12 ##[IV.v.12]## sa yathA sarvAsAmapA{\m+} samudra ekAyanam eva{\m+} sarveShA{\m+} sparshAnAM tvagekAyanam eva{\m+} sarveShAM gandhAnAM nAsikaikAyanam eva{\m+} sarveShA{\m+} rasAnAM jihvaikAyanam eva{\m+} sarveShA{\m+} rUpANAM chakShurekAyanam eva{\m+} sarveShaM shabdAnAM shrotramekAyanam eva{\m+} sarveShA{\m+} sa~NkalpAnAM mana ekAyanam manas ekAyanam eva{\m+} sarvAsAM vidyAnA{\m+} hR^idayamekAyanam eva{\m+} sarveShAM karmaNA{\m+} hastAvekAyanam eva{\m+} sarveShAmAnandAnAmupastha ekAyanam eva{\m+} sarveShAM visargANAM pAyurekAyanam eva{\m+} sarveShAmadhvanAM pAdAvekAyanam eva{\m+} sarveShAM vedAnAM vAgekAyanam

मन्त्र १३ [IV.v.13] स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवै रसघनस् एव स्यात्k OM. वं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनयष्यतिति अरे अयम् आत्मा अनन्तरस् अबाह्यस् कृत्स्नस् प्रज्ञानघनस् एव एतेभ्यस् भूतेभ्यस् समुत्थाय तानि एव अनुविनयति न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः॥ १३ ॥

mantra 13 ##[IV.v.13]## sa yathA saindhavaghano.anantaro.abAhyaH kR^itsno rasaghana evai rasaghanas eva syAt.h##k OM. ## vaM vA are.ayamAtmAnantaro.abAhyaH kR^itsnaH praj~nAnaghana evaitebhyo bhUtebhyaH samutthAya tAnyevAnuvinayaShyatiti are ayam AtmA anantaras abAhyas kR^itsnas praj~nAnaghanas eva etebhyas bhUtebhyas samutthAya tAni eva anuvinayati na pretya sa~nj~nA.astItyare bravImIti hovAcha yAj~navalkyaH

याज्ञवल्क्यस् मन्त्र १४ [IV.v.14] सा होवाच मैत्रेय्य् अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपिपन् न वा अहमिमं विजानामीति स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीम्य् अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा॥ १४ ॥

yAj~navalkyas mantra 14 ##[IV.v.14]## sA hovAcha maitreyy atraiva mA bhagavAnmohAntamApIpipan na vA ahamimaM vijAnAmIti sa hovAcha na vA are.ahaM mohaM bravImy avinAshI vA are.ayamAtmA.anuchChittidharmA

मन्त्र १५ [IV.v.15] यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरँ रसयते तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरँ शृणोति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरँ स्पृशति तदितर इतरं विजानाति ।यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् तत्केन कं जिघ्रेत् तत्केन कँ रसयेत् तत्केन कमभिवदेत् तत्केन कँ शृणुयात् तत्केन कं मन्वीत तत्केन कँ स्पृशेत् तत्केन कं विजानीयाद्येनेदँ सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् स एष नेति नेत्याऽत्मागृह्यो न हि गृह्यते ऽशीर्यो न हि शीर्यते ऽसङ्गो न हि सज्यते ऽसितो न व्यथते न रिष्यति ।विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेय्य् एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार॥ १५ ॥

mantra 15 ##[IV.v.15]## yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraM pashyati taditara itaraM jighrati taditara itara{\m+} rasayate taditara itaramabhivadati taditara itara{\m+} shR^iNoti taditara itaraM manute taditara itara{\m+} spR^ishati taditara itaraM vijAnAti | yatra tvasya sarvamAtmaivAbhUt tatkena kaM pashyet tatkena kaM jighret tatkena ka{\m+} rasayet tatkena kamabhivadet tatkena ka{\m+} shR^iNuyAt tatkena kaM manvIta tatkena ka{\m+} spR^ishet tatkena kaM vijAnIyAdyeneda{\m+} sarva.n vijAnAti ta.n kena vijAnIyAt sa eSha neti netyA.atmAgR^ihyo na hi gR^ihyate .ashIryo na hi shIryate .asa~Ngo na hi sajyate .asito na vyathate na riShyati | vij~nAtAramare kena vijAnIyAdityuktAnushAsanAsi maitreyy etAvadare khalvamR^itatvamiti hoktvA yAj~navalkyo vijahAra