Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
24
अध्याय 24 / 45

Adhyāya 24

25 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २४

श्लोक 1

॥ चतुर्थं ब्राह्मणम् ।मन्त्र १ [IV.iv.1] स यत्रायमात्माऽबल्यं न्येत्य सम्मोहमिव न्येत्य् न्येत्य सम्मोहम् इव न्येति अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति अन्ववक्रामति स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ्पर्यावर्तते ऽथारूपज्ञो भवति

.. chaturthaM brAhmaNam . mantra 1 ##[IV.iv.1]## sa yatrAyamAtmA.abalyaM nyetya sammohamiva nyety nyetya sammoham iva nyeti athainamete prANA abhisamAyanti sa etAstejomAtrAH samabhyAdadAno hR^idayamevAnvavakrAmati anvavakrAmati sa yatraiSha chAkShuShaH puruShaH parA~NparyAvartate .athArUpaj~no bhavati

हिन्दी अर्थ

वह्‌ दृष्टान्त--भिस प्रकार जोक एक वृणके अन्तम पहुंचकर दूसरे वृणरूप आश्चयको पकड़कर अपनेको सकोड लेती है, इसी प्रकार यह्‌ आत्मा इस शरीरको मारकर-अविदा ( अचेतनावस्था ) को प्राप्तकराकर तत्तत्र ॒देहान्तरसंचार इदं उस देहान्तरसंचारमे यहः निदशेनस्‌-- यथा येन प्रकारेण उदाहरण है- यथा जिस प्रकार वृण- तणजलायुङ वणजलूरा तण- । जजुका (घासपर चलनेवाली जोक) ग्रात्माके देहान्तरनिर्पाणमें सुवणंकारका हृष्टान्त तत्र देहान्तरारम्भे निर्थोपा- उस देहान्तरके आरम्भे जीव सी ४; नित्य ग्रहण क्रिये हृए उप।दानको

English

Yâgñavalkya continued: 'Now when that Self, having sunk into weakness , sinks, as it were, into unconsciousness, then gather those senses (prânas) around him, and he, taking with him those elements of light, descends into the heart When that person in the eye turns away, then he ceases to know any forms.

अध्याय २४

श्लोक 2

मन्त्र २ [IV.iv.2] एकीभवति न पश्यतीत्याहुर् एकीभवति न जिघ्रतीत्याहुर् एकीभवति न रसयतीत्याहुर् एकीभवति न वदतीत्याहुर् एकीभवति न शृणोतीत्याहुर् एकीभवति न मनुत इत्याहुर् एकीभवति न स्पृशतीत्याहुर् एकीभवति न विजानातीत्याहुस् तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस् शरीरदेशेभ्यः तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनूत्क्रामन्तँ सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति ।सविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवान्ववक्रामति ।तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च

mantra 2 ##[IV.iv.2]## ekIbhavati na pashyatItyAhur ekIbhavati na jighratItyAhur ekIbhavati na rasayatItyAhur ekIbhavati na vadatItyAhur ekIbhavati na shR^iNotItyAhur ekIbhavati na manuta ityAhur ekIbhavati na spR^ishatItyAhur ekIbhavati na vijAnAtItyAhus tasya haitasya hR^idayasyAgraM pradyotate tena pradyotenaiSha AtmA niShkrAmati chakShuShTo vA mUrdhno vA.anyebhyo vA sharIradeshebhyas sharIradeshebhyaH tamutkrAmantaM prANo.anUtkrAmati prANamanUtkrAmanta{\m+} sarve prANA anUtkrAmanti | savij~nAno bhavati savij~nAnamevAnvavakrAmati | taM vidyAkarmaNI samanvArabhete pUrvapraj~nA cha

हिन्दी अर्थ

उतमें दृष्टानत--जिस प्रकार सोनार सुवणं +7 भाग लेकर दसरे नवीन ओर कल्याणतर ( अधिक सुन्दर ) रूपक्री रचना करता है, उशी प्रकार यह आत्मा इस शरीरको नष्ट कर--अचेतनावस्थाको प्राप्तकर दसरे तत्त्रेतस्मिन्न्थ-- यथा पेश्च- उस इस विषयमे यह्‌ दान्त है-जिस प्रकार पेशस्कारी-पेशस सुवणंको कहते हे, उसे जो बनावे राह्मण ४ शाङ्करभाष्यं १०४१ समय श्रात्माको क्मनुसार विभिन्न गत्तियोका निरूपण येऽस्य बन्धनसंज्ञका उपाधि- इस आत्मके जो बन्धनसंलक

English

'"He has become one," they say, "he does not see ." "He has become one," they say, "he does not smell." "He has become one," they say, "he does not taste." "He has become one," they say, "he does not speak." "He has become one," they say, "he does not hear." "He has become one," they say, "he does not think." "He has become one," they say, "he does not touch." "He has become one," they say, "he does not know." The point of his heart becomes lighted up, and by that light the Self departs, either through the eye , or through the skull , or through other places of the body. And when he thus departs, life (the chief prâna) departs after him, and when life thus departs, all the other vital spirits (prânas) depart after it. He is conscious, and being conscious he follows and departs.

अध्याय २४

श्लोक 3

मन्त्र ३ तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरत्येवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति

mantra 3 ##[IV.iv.3]## tadyathA tR^iNajalAyukA tR^iNasyAntaM gatvA.anyamAkramamAkramyAtmAnamupasa{\m+}haraty mark 1 ## anyam Akramam Akramya AtmAnam Atmanam upasa{\m+}harati evamevAyamAtmeda{\m+} sharIraM nihatyAvidyAM gamayitvA.anyamAkramamAkramyA.a.atmAnamupasa{\m+}harati

हिन्दी अर्थ

त्मा, ब्रह्मेव पर एव, योऽशनाया- तथा मनोमयो मनः संनिकर्षा- हूपदशेनकाले । एवं श्रोत्रपयः कामनाके अनुसार गुभाशुभ गति तथा निष्काम ब्रह्मज्ञके मौक्षका निरूपण तदेष दोको भवति । तदेव सक्तः सह कस॑- उस्न विषयमे यह्‌ मन्त है इसका लिङ्ग अर्थात्‌ मन जिसमे अत्यन्त भासक्त होता है, उसी फलको यहं सामिलाष होकर कम॑के सहित प्राप्त करता है । इस लोकमे यह्‌

English

'And as a caterpillar, after having reached the end of a blade of grass, and after having made another approach (to another blade) , draws itself together towards it, thus does this Self, after having thrown off this body and dispelled all ignorance, and after making another approach (to another body), draw himself together towards it.

अध्याय २४

श्लोक 4

निहत्य अविद्याम् गमयित्वा आत्मनम् k गमयित्वा अन्यम् आक्रमम् आक्रम्य आत्मानम् उपसँहरति मन्त्र ४ [IV.iv.4] तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्राम् अपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरँ रूपं तनुत अन्यद् नवतरम् कल्याणतरम् रूपम् तनुते एवमेवायम् आत्मेदँ शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्नवतरं कल्याणतरँ रूपं कुरुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वाऽन्येषां वा भूतानाम्

nihatya avidyAm gamayitvA Atmanam ##k ## gamayitvA anyam Akramam Akramya AtmAnam upasa{\m+}harati mantra 4 ##[IV.iv.4]## tadyathA peshaskArI peshaso mAtrAm apAdAyAnyannavataraM kalyANatara{\m+} rUpaM tanuta anyad navataram kalyANataram rUpam tanute evamevAyam Atmeda{\m+} sharIraM nihatyAvidyAM gamayitvA.anyannavataraM kalyANatara{\m+} rUpaM kurute pitryaM vA gAndharvaM vA daivaM vA prAjApatyaM vA brAhmaM vA.anyeShAM vA bhUtAnAm

हिन्दी अर्थ

तत्तरिमन्नथं एष श्लोको तत्‌--उस विषथमे यह्‌ शलोक अर्थात्‌ मन्त्र भी है । तदेवैति-उसी- णिता । येश्ोषधिभुतः काय- करणलक्षणमृतैः परिवेष्टितः; क्तानि । तेषां साच्तासयोजक्षो कर॒ दिषा उसी अर्थम यह मन्त्र है--जिस समय इसके हृदयम आश्रित सम्पूणं कामनाओंका नाश हो जाता है तो फिर यह्‌ मरणधर्भा अमृत हो जाता हे ओर यहीं ( इस शरीरम ही ) उसे ब्रह्मको प्राप्ति हो जाती है। इसमें

English

And as a goldsmith, taking a piece of gold, turns it into another, newer and more beautiful shape, so does this Self, after having thrown off this body and dispelled all ignorance, make unto himself another, newer and more beautiful shape, whether it be like the Fathers, or like the Gandharvas, or like the Devas, or like Pragâpati, or like Brahman, or like other beings.

अध्याय २४

श्लोक 5

निहत्य अविद्याम् गमयित्वा अन्यद् नवतरम् कल्याणतरम् रूपम् तनुते k कुरुते पित्र्यम् वा गान्धर्वम् वा ब्राह्मम् वा प्राजापत्यम् वा दैवम् वा अन्येभ्यस् वा भूतेभ्यस्k गान्धर्वम् वा दैवम् वा प्राजापत्यम् वा ब्राह्मम् वान्येषाम् वा भूतानाम् मन्त्र ५ [IV.iv.5] स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयस् वाङ्मयस् k OM प्राणमयस् चक्षुर्मयस् श्रोत्रमयस् आकाशमयस् वायुमयस् तेजोमयस् आपोमयस् पृथिवीमयस् क्रोधमयस् अक्रोधमयस् हर्षमयस् अहर्षमयस् श्रोत्रमयस् पृथिवीमयस् आपोमयस् वायुमयस् आकाशमयस् तेजोमयस् अतेजोमयस् काममयस् अकाममयस् क्रोधमयस् अक्रोधमयस् धर्ममयस् अधर्ममयस् सर्वमयः तद्यदेतदिदम्मयोऽदोमय इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति ।अदोमयस् इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन ।अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते

nihatya avidyAm gamayitvA anyad navataram kalyANataram rUpam tanute ##k## kurute pitryam vA gAndharvam vA brAhmam vA prAjApatyam vA daivam vA anyebhyas vA bhUtebhyas.h##k## gAndharvam vA daivam vA prAjApatyam vA brAhmam vAnyeShAm vA bhUtAnAm mantra 5 ##[IV.iv.5]## sa vA ayamAtmA brahma vij~nAnamayo manomayaH prANamayashchakShurmayaH shrotramayaH pR^ithivImaya Apomayo vAyumaya AkAshamayastejomayo.atejomayaH kAmamayo.akAmamayaH krodhamayo.akrodhamayo dharmamayo.adharmamayaH sarvamayas vA~Nmayas ##k OM## prANamayas chakShurmayas shrotramayas AkAshamayas vAyumayas tejomayas Apomayas pR^ithivImayas krodhamayas akrodhamayas harShamayas aharShamayas shrotramayas pR^ithivImayas Apomayas vAyumayas AkAshamayas tejomayas atejomayas kAmamayas akAmamayas krodhamayas akrodhamayas dharmamayas adharmamayas sarvamayaH tadyadetadidammayo.adomaya iti yathAkArI yathAchArI tathA bhavati | adomayas iti yathAkArI yathAchArI tathA bhavati sAdhukArI sAdhurbhavati pApakArI pApo bhavati puNyaH puNyena karmaNA bhavati pApaH pApena | atho khalvAhuH kAmamaya evAyaM puruSha iti sa yathAkAmo bhavati tatkraturbhavati yatkraturbhavati tatkarma kurute yatkarma kurute tadabhisampadyate

हिन्दी अर्थ

तत्‌ तरिमन्नेवार्थे एष इलोको : त्व अथमे लोकं = स्व॑ अर्थात्‌ समस्त काम-ृष्णाओं स्वे समस्ताः कामाः वष्णाप्रमेदाः ् क आत्मकामी ब्रह्यवेत्ताको मोक्ष प्राप्त होता है--दसपे प्रमाणभूत सन्त्र तदेते रलोका भवन्ति । अणुः पन्था वरिदतः युराणो १. ज्ञानके सावनभूत कर्मोको यहाँ प्रतिपत्तिकर्म कहा गया है । अल्पकामस्य ब्रह्मविद्‌। मक्त विस्तश्प्रतिषादका एते इलोका स्वगंलोक अर्थात्‌ सोक्षको आप्त होते

English

'That Self is indeed Brahman, consisting of knowledge, mind, life, sight, hearing, earth, water, wind, ether, light and no light, desire and no desire, anger and no anger, right or wrong, and all things. Now as a man is like this or like that , according as he acts and according as he behaves, so will he be:--a man of good acts will become good, a man of bad acts, bad. He becomes pure by pure deeds, bad by bad deeds.

अध्याय २४

श्लोक 6

मन्त्र ६ [IV.iv.6] तदेष श्लोको भवति ।तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य ।प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् ।तस्माल्लोकात्पुनरैत्य् अस्मै लोकाय कर्मण् इति नु कामयमानो ऽथाकामयमानो योऽकामो निष्काम भवति आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति आप्तकामस् भवतिk अप्तकामस् आत्मकामस् न तस्माद् तस्य प्राणास् उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति

mantra 6 ##[IV.iv.6]## tadeSha shloko bhavati | tadeva saktaH saha karmaNaiti li~NgaM mano yatra niShaktamasya | prApyAntaM karmaNastasya yatki~ncheha karotyayam | tasmAllokAtpunaraity asmai lokAya karmaN iti nu kAmayamAno .athAkAmayamAno yo.akAmo niShkAma bhavati AptakAma AtmakAmo na tasya prANA utkrAmanti AptakAmas bhavati##k## aptakAmas AtmakAmas na tasmAd tasya prANAs utkrAmanti brahmaiva sanbrahmApyeti

हिन्दी अर्थ

मोक्षमा्गके विषयमे मत-भेद लोहितं च । एष पन्था ब्रह्मणा हाुवित्तस्तेनेति ब्रह्मवित्‌ पुण्यज्घत्तेजसश्च ॥ ॥ विद्या ग्रौर ग्रविद्यारत पुरुषोकी गति जो अविद्या ( कमं ) की उपासना करते है, वे अज्ञानसंज्ञक अन्ध- कारमें प्रवेश करते हँ ओर जो विद्या ( कमंकाण्डरूप त्रप्रीविद्या ) में रत ह, वे उनसे भौ अधिक अन्धकारमे प्रवेश करते हूँ

English

'And here there is this verse: "To whatever object a man's own mind is attached, to that he goes strenuously together with his deed; and having obtained the end (the last results) of whatever deed he does here on earth, he returns again from that world (which is the temporary reward of his deed) to this world of action."

अध्याय २४

श्लोक 7

ब्रह्म अप्येति मन्त्र ७ [IV.iv.7] तदेष श्लोको भवति यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।अथ मर्त्योऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुत इति ॥ तद्यथाऽहिनिर्व्लयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदँ शरीरँ शेते एवम् एव इदम् शरीरम् शेते ऽथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव अयम् अशरीरस् अमृतस् प्राणस् ब्रह्म एव लोकस् तेजस् एव सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः

brahma apyeti mantra 7 ##[IV.iv.7]## tadeSha shloko bhavati yadA sarve pramuchyante kAmA ye.asya hR^idi shritAH | atha martyo.amR^ito bhavaty atra brahma samashnuta iti || tadyathA.ahinirvlayanI valmIke mR^itA pratyastA shayItaivameveda{\m+} sharIra{\m+} shete evam eva idam sharIram shete .athAyamasharIro.amR^itaH prANo brahmaiva teja eva ayam asharIras amR^itas prANas brahma eva lokas tejas eva so.ahaM bhagavate sahasra.n dadAmIti hovAcha janako vaidehaH

हिन्दी अर्थ

पन्ते; के १ ये श्रविधां विचा मिव तमः प्रविशन्ति; के १ये पादिकायां कर्मार्थायां त्रय्यामेव अन्ध अर्थात्‌ संसारके नियामक कारमें प्रवेश करते है; कौन ? जो अविद्या--विद्यासे भिन्न साध्य

English

'On this there is this verse: "When all desires which once entered his heart are undone, then does the mortal become immortal, then he obtains Brahman.

अध्याय २४

श्लोक 8

जनकस् वैदेहस् मन्त्र ८ [IV.iv.8] तदेते श्लोका भवन्ति ।अणुः पन्था विततः पुराणो माँ स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव ।तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वं विमुक्ताः

janakas vaidehas mantra 8 ##[IV.iv.8]## tadete shlokA bhavanti | aNuH panthA vitataH purANo mA{\m+} spR^iShTo.anuvitto mayaiva | tena dhIrA apiyanti brahmavidaH svargaM lokamita UrdhvaM vimuktAH

हिन्दी अर्थ

गरज्ञानियोको प्राप्र होनेवाले भ्रनन्द लोकोका वर्णन प्रविशन्ति, को दोषः ? इस्यु- कारम प्रवेश करते है तो दोष क्या हे ? यह बतलाया जाता है- नामते रोकाः, तेन अन्धेना- अभिगच्छन्ति अभियान्ति; के१। अनन्द--अनानन्द अर्थात्‌ असुख नामके वे लोक उस अन्ध-अदशंन- रूप अन्धकारसे आवृत--व्याप्त है;

English

'On this there are these verses:

अध्याय २४

श्लोक 9

लोकम् इतस् ऊर्ध्वम् विमुक्तास् मन्त्र ९ [IV.iv.9] तस्मिञ्छुक्लमुत नीलमाहुः पिङ्गलँ हरितं लोहितं च ।एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस् तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृत्तैजसश्च

lokam itas Urdhvam vimuktAs mantra 9 ##[IV.iv.9]## tasmi~nChuklamuta nIlamAhuH pi~Ngala{\m+} haritaM lohitaM cha | eSha panthA brahmaNA hAnuvittas tenaiti brahmavitpuNyakR^ittaijasashcha

हिन्दी अर्थ

श्रात्मज्ञकी निरिचन्त स्थिति किमिच्छन्‌ कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्‌ यदि पुरूष आत्माको शँ यह्‌ हूः इस प्रकार विशेषरूयसे जान जाथ त फिर क्या इच्छा करता हुआ ओर किस कामनासे शरीरके पी

English

'On that path they say that there is white, or blue, or yellow, or green, or red ; that path was found by Brahman, and on it goes whoever knows Brahman, and who has done good, and obtained splendour.

अध्याय २४

श्लोक 10

पुण्यकृत् तैजसस् च मन्त्र १० [IV.iv.10] अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाँ रताः

puNyakR^it taijasas cha mantra 10 ##[IV.iv.10]## andhaM tamaH pravishanti ye.avidyAmupAsate | tato bhUya iva te tamo ya u vidyAyA{\m+} ratAH

हिन्दी अर्थ

कामा प्रयोजनाय; न हि तस्य यदि सहस्रोमें कोई एक आत्मा- को--अपते परस्वरूपको-सम्धुणं कामनासे वह्‌ इच्छा करे, क्योंकि वहं तो सवका अत्मस्वरूप हो जाताहे। अतः वहु क्या इच्छा इम अनेकों अनथोसि पणं ओर विवेक-विज्ञानके विरोधी विषम शरीरम प्रविष्ट हा आत्मा जिस ब्राह्मणको प्राप्त ओर ज्ञात हो गया है, वही विर्वकृत्‌ ( कृतकृत्य ) है । वही सवका कर्ता है, उसीका लोक है

English

'All who worship what is not knowledge (avidyâ) enter into blind darkness: those who delight in knowledge, enter, as it were, into greater darkness .

अध्याय २४

श्लोक 11

मन्त्र ११ [IV.iv.11] अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्य् अविद्वाँसोऽबुधो जनाः

mantra 11 ##[IV.iv.11]## anandA nAma te lokA andhena tamasA.a.avR^itAH tA{\m+}ste pretyAbhigachChanty avidvA{\m+}so.abudho janAH

हिन्दी अर्थ

पस्य ब्राह्मणस्य, ्रनुवित्तः-- जिस ब्राह्मणको आत्मा अनु- कानथंसंकटोपचये, गहने विषमे- विश्वकरदिति नाम॒ इत्याश्चङ्‌- विश्वस्य कर्ता सवस्य आत्मा, इत्यनुसंधातव्य इति श्लोका- हम इस शरीरमे रहते हए ही यदि उसे जान लेते हँ तो कृतार्थं हौ

English

'There are indeed those unblessed worlds, covered with blind darkness. Men who are ignorant and not enlightened go after death to those worlds.

अध्याय २४

श्लोक 12

मन्त्र १२ [IV.iv.12] आत्मानं चेद्विजानीयाद् अयमस्मीति पूरुषः किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसञ्ज्वरेत्

mantra 12 ##[IV.iv.12]## AtmAnaM chedvijAnIyAd ayamasmIti pUruShaH kimichChankasya kAmAya sharIramanusa~njvaret

हिन्दी अर्थ

इहेव - ग्रनेकानर्थसुले मन्तो यरीं-इष अनेकों अनथंपणं शरीरमे रहते हए हौ अर्थात्‌ सन्तः, कथं चिदिव ब्रह्मत्छम्‌ रहते हए दी किसौ प्रकार हः गये-एेसा इसका अभिप्राय है । हम जिस इस ब्रह्मो जानते हे; यदि उसे हमने न जान। होता १०८४ बृहदारण्यको पनिषद्‌ अध्याय ४ श्रमेददर्शी श्रात्सज्ञकी निर्भयता जब भृत ओर भविष्यके स्वामी इस प्रकाशमान अयता कमं-

English

'If a man understands the Self, saying, "I am He," what could he wish or desire that he should pine after the body .

अध्याय २४

श्लोक 13

मन्त्र १३ [IV.iv.13] यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा ऽस्मिन्सन्देह्ये गहने प्रविष्टः ।स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव

mantra 13 ##[IV.iv.13]## yasyAnuvittaH pratibuddha AtmA .asminsandehye gahane praviShTaH | sa vishvakR^it sa hi sarvasya kartA tasya lokaH sa u loka eva

हिन्दी अर्थ

चित्‌ परमकारूणिङ्ं कंचिद्‌- करोति स्वमात्मानम्‌, देवं स्वामिनं भूतभव्यस्य कालत्रय देवोद्रारा उपास्य प्रायुसंज्ञक ब्रह्म

English

'Whoever has found and understood the Self that has entered into this patched-together hiding-place , he indeed is the creator, for he is the maker of everything, his is the world, and he is the world itself .

अध्याय २४

श्लोक 14

मन्त्र १४ [IV.iv.14] इहैव सन्तोऽथ विद्मस्तद्वयं विद्मस् तद् वयम् न चेदवेदिर्महती विनष्टिः ।ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्य् अथेतरे दुःखमेवापियन्ति

mantra 14 ##[IV.iv.14]## ihaiva santo.atha vidmastadvayaM vidmas tad vayam na chedavedirmahatI vinaShTiH | ye tadviduramR^itAste bhavanty athetare duHkhamevApiyanti

हिन्दी अर्थ

जिसके नीचे संवत्सरचक्र अहोराव्रादि अवयवो सहित चक्रुर लगाता रहता हे, उस आदित्यादि ज्योतियोके ज्योतिःस्वरूप अमृतकीः देवगण आयु" इस प्रकार उपासना करते ह स्सरः कालात्मा सवस्य जनि- जिस ईशानसे अर्वाक्‌ अर्थात्‌ जिससे दूसरे ही विषयवाला संव- सर्वाधारभूत ब्रह्मको जाननेवाला मेँ प्रमृत दही हू -यस्मिन्प पञजना आकाराश्च बःताहतः । । जिसमे पाच पच्चजन ओौर अव्याकुतसंज्क आका भौ प्रतिष्ठित

English

'While we are here, we may know this; if not, I am ignorant , and there is great destruction. Those who know it, become immortal, but others suffer pain indeed.

अध्याय २४

श्लोक 15

मन्त्र १५ [IV.iv.15] यदैतमनुपश्यत्य् आत्मानं देवमञ्जसा ।ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते

mantra 15 ##[IV.iv.15]## yadaitamanupashyaty AtmAnaM devama~njasA | IshAnaM bhUtabhavyasya na tato vijugupsate

हिन्दी अर्थ

यटिमन्‌ यत्र ब्रह्मणि, प्व जिसमे--जिस ब्रह्मम पाचि पितर, देव, अमुर ओर राक्षस-इस संख्याता मन्धर्वः; पितरो देवा परकारवे पाची निने गये है, तं प्राणस्य प्राणम; तथा उसे जो प्राणका प्राण तथा चष्ठषोऽपि चष्घुउव भोतरस्याणि चका भौ च्च एवं श्रोता भी न्यथिप्रता त? भत्र जानते हैः क्योंकि ब्रह्मी

English

'If a man clearly beholds this Self as God, and as the lord of all that is and will be, then he is no more afraid.

अध्याय २४

श्लोक 16

मन्त्र १६ [IV.iv.16] यस्मादर्वाक्संवत्सरो ऽहोभिः परिवर्तते ।तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिर् आयुर्होपासतेऽमृतम्

mantra 16 ##[IV.iv.16]## yasmAdarvAksaMvatsaro .ahobhiH parivartate | taddevA jyotiShAM jyotir AyurhopAsate.amR^itam

हिन्दी अर्थ

१०८८ बृहदारण्यकोपानषद्‌ अध्याय ¢ नानात्वदर्शीकी दुगंतिका वर्णन तदत्रहमदसने साधनयुच्यते- उस ब्रह्मदशंनमे साधन बत- मनसेव परमाथेज्ञानसंस्कृतेन ब्रह्मणि नेह नाना अस्ति क्रचन श्राप्नोति । कोऽसौ १ य इह मनसेवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किचन ।

English

'He behind whom the year revolves with the days, him the gods worship as the light of lights, as immortal time.

अध्याय २४

श्लोक 17

मन्त्र १७ [IV.iv.17] यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः ।तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम्

mantra 17 ##[IV.iv.17]## yasminpa~ncha pa~nchajanA AkAshashcha pratiShThitaH | tameva manya AtmAna.n vidvAnbrahmAmR^ito.amR^itam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मको आचार्योपदेशपूवंक मनसे ही देखना चाहिये । इसमे नाना कुद भी नहीं है । जो इसमें नानाके समान देखता है, वह मृदयुसे मत्युको परमाथेज्ञानसे संस्कारयुक्त हुए क्योंकि एसा हे, इसलिये- चाहिये । यहं ब्रह्म अप्रमेय, प्रव, निल, अव्याकृतरूप आकाशे भी

English

'He in whom the five beings and the ether rest, him alone I believe to be the Self,--I who know, believe him to be Brahman; I who am immortal, believe him to be immortal.

अध्याय २४

श्लोक 18

मन्त्र १८ [IV.iv.18] प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुर् उत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः ।ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यम्

mantra 18 ##[IV.iv.18]## prANasya prANamuta chakShuShashchakShur uta shrotrasya shrotraM manaso ye mano viduH | te nichikyurbrahma purANamagryam

हिन्दी अर्थ

विज्ञानघनेैररसप्रकारेण च्का- एकवा-एक प्रकारसे ही अर्थात आकारके समान निरन्तर एकमात्र ब्रहमानिष्ठामें ग्रधिक शाघ्राभ्यास बाधक है बुद्धिमान्‌ ब्राह्मणको उसे ही जानकर उसीमे प्रज्ञा करनी चाहिये । बहुत शब्दोका अनुध्यान ( निरन्तर चिन्तन ) न करे; वह्‌ तो वाणोका तमीद्मास्मानसेव, धीरो विषथां जिज्ञास्तापरिसमारिकरीम्‌, कुवीत बाह्मणः- एवं प्रज्ञाकरण-

English

'They who know the life of life, the eye of the eye, the ear of the ear, the mind of the mind, they have comprehended the ancient, primeval Brahman .

अध्याय २४

श्लोक 19

मन्त्र १९ [IV.iv.19] मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानाऽस्ति किं चन ।मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति

mantra 19 ##[IV.iv.19]## manasaivAnudraShTavyaM neha nAnA.asti kiM chana | mR^ityoH sa mR^ityumApnoti ya iha nAneva pashyati

हिन्दी अर्थ

धीर अर्थात्‌ बुद्धिमान्‌ ब्राह्मण उस एसे आत्माको ही आचाय॑के उपदेश ओर लासे जानकर, प्रात्माकै स्वरूप, उसकी उपलब्धिके साधनभूत संन्यास ओ्रौर म्रात्मज्ञको स्थितिका प्रतिपादन सहेतुको बन्धमोक्ावभिदहितौ

English

'By the mind alone it is to be perceived , there is in it no diversity. He who perceives therein any diversity, goes from death to death.

अध्याय २४

श्लोक 20

मन्त्र २० [IV.iv.20] एकधैवानुद्रष्टव्यम् एतदप्रमयं ध्रुवम् ।विरजः पर आकाशाद् अज आत्मा महान्ध्रुवः

mantra 20 ##[IV.iv.20]## ekadhaivAnudraShTavyam etadapramayaM dhruvam | virajaH para AkAshAd aja AtmA mahAndhruvaH

हिन्दी अर्थ

वह्‌ यह महान्‌ अजन्मा आत्मा, जो कि यह्‌ प्राणोमे विज्ञानमय हे, जो यह्‌ हदयमे आकाश हे, उसमे शयन करता है । वह सनको वशमें रखनेवाला, सबका रासन करनेवाला ओर सबका अधिपति है । वह्‌ शुभ कोऽसावुक्तः परामृश्यते १ तं प॒ एष कामकमीविचयानाम- सः" यह्‌ शब्द पूर्वोक्तके परा- कर्माणि भस्मीकरोति, “4 ब्रह्मवेत्ताकी स्थिति श्रौर याज्ञवल्तयके प्रति वित्तं विदिता न छिप्यते कमणा पापकेनेति । तस्मा-

English

'This eternal being that can never be proved, is to be perceived in one way only; it is spotless, beyond the ether, the unborn Self, great and eternal.

अध्याय २४

श्लोक 21

मन्त्र २१ [IV.iv.21] तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ।नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान् वाचो विग्लापनँ हि तद् इति

mantra 21 ##[IV.iv.21]## tameva dhIro vij~nAya praj~nAM kurvIta brAhmaNaH | nAnudhyAyAdbahU~nChabdAn vAcho viglApana{\m+} hi tad iti

हिन्दी अर्थ

१११८ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ४ यही बात ऋचाद्टारा कही गयी है--यह ब्रह्मवेत्ताकी नित्य महिमा है, जोकर्मसेन तो बदृतीदहैजगौरन घटतीहीहै। उस महिमाके ह तदेतद्‌ घरतु ब्राह्मणनोक्त- ब्राह्मणके दारा कही गयीयहु बात ऋवा अर्थात्‌ मन्त्ह्वारामी मृचा मन्तरेण अभ्यक्तं व्रका- कही- प्रकाित की गयी है । यह्‌

English

'Let a wise Brâhmana, after he has discovered him, practise wisdom . Let him not seek after many words, for that is mere weariness of the tongue.

अध्याय २४

श्लोक 22

मन्त्र २२ स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु यस् अयम् विज्ञानमयस् प्राणेषु य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस् तस्मिञ्छेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयानेष सर्वेश्वर अद्द्।मर्क्

mantra 22 ##[IV.iv.22]## sa vA eSha mahAnaja AtmA yo.ayaM vij~nAnamayaH prANeShu yas ayam vij~nAnamayas prANeShu ya eSho.antarhR^idaya AkAshas tasmi~nChete sarvasya vashI sarvasyeshAnaH sarvasyAdhipatiH sa na sAdhunA karmaNA bhUyAnno evAsAdhunA kanIyAneSha sarveshvara add. mark 1 ## eSha sarveshvaras eSha bhUtAdhipatireSha bhUtapAla eSha eSha lokeshvaras esha lokapAlas.h##k OM. ##ambo seturvidharaNa eShAM lokAnAmasambhedAya | tametaM vedAnuvachanena brAhmaNA vividiShanti vividiShanti yaj~nena dAnena tapasA.anAshakenaitameva viditvA munirbhavaty brahmacharyena yaj~nena dAnena tapasA.anAshakena etam eva viditvA munis bhavati etameva pravrAjino lokamichChantaH pravrajanty pravrajanti etaddha sma vai tatpUrve vidvA{\m+}saH prajAM na kAmayante ambo vidvA{\m+}sas prajAm na kAmayante kiM prajayA kariShyAmo yeShAM no.ayamAtmA.aya.n loka iti | ayam lokas iti te ha sma putraiShaNAyAshcha vittaiShaNAyAshcha lokaiShaNAyAshcha vyutthAyAtha bhikShAcharyaM charanti lokaiShaNAyAs cha vyutthAya atha bhikShAcharyam charanti yA hyeva putraiShaNA sA vittaiShaNA yA vittaiShaNA sA lokaiShaNobhe hyete eShaNe eva bhavataH | bhavatas sa eSha neti netyAtmA.agR^ihyo na hi gR^ihyate .ashIryo na hi shIryate .asa~Ngo na hi sajyate na hi sajyate .asito na vyathate na riShyaty etamu haivaite na tarata ity ataH pApamakaravamityataH kalyANamakaravamityubhe u haivaiSha ete tarati akaravam iti ubhe-ubhe hi eShas ubhe u ha eva eShas ete tarati nainaM kR^itAkR^ite tapataH

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मभावको प्राप्त कराया हया मेँ आप श्रीमाच्‌को विदेहदेश अर्थात्‌ विदेहदेशके साथ अपने-आापको भी म्रात्मा ग्रननाद ग्रौर वसुदान है--दस प्रकारकी इस जनक-पाज्ञवतल्क्य-उगद्या- यिकामें निस आत्माकी व्याख्याकी महान्‌ अजन्मा आमा अन्त भक्षण करनेवाला ओर कमफल

English

'And he is that great unborn Self, who consists of knowledge, is surrounded by the Prânas, the ether within the heart . In it there reposes the ruler of all, the lord of all, the king of all. He does not become greater by good works, nor smaller by evil works. He is the lord of all, the king of all things, the protector of all things. He is a bank and a boundary, so that these worlds may not be confounded. Brâhmanas seek to know him by the study of the Veda, by sacrifice, by gifts, by penance, by fasting, and he who knows him, becomes a Muni. Wishing for that world (for Brahman) only, mendicants leave their homes.

अध्याय २४

श्लोक 23

कृताकृते तपतस् मन्त्र २३ [IV.iv.23] तदेतदृचाभ्युक्तम् ।एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान् ।तस्यैव स्यात् पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति ।तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्यति श्रद्धावित्तस्k समाहितस् भूत्वा आत्मनि एव आत्मानम् पश्येत् k पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति नैनं पाप्मा तरति सर्वं पाप्मानं तरति नैनं पाप्मा तपति सर्वं पाप्मानं तपति विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति एष ब्रह्मलोकः सम्राड् इति होवाच याज्ञवल्क्यः ।सोऽहं भगवते विदेहान्ददामि माम् चापि सह दास्यायेति

kR^itAkR^ite tapatas mantra 23 ##[IV.iv.23]## tadetadR^ichAbhyuktam | eSha nityo mahimA brAhmaNasya na vardhate karmaNA no kanIyAn | tasyaiva syAt padavittaM viditvA na lipyate karmaNA pApakeneti | tasmAdevaMvichChAnto dAnta uparatastitikShuH samAhito bhUtvA.a.atmanyevA.a.atmAnaM pashyati shraddhAvittas.h##k## samAhitas bhUtvA Atmani eva AtmAnam pashyet ##k## pashyati sarvamAtmAnaM pashyati nainaM pApmA tarati sarvaM pApmAnaM tarati nainaM pApmA tapati sarvaM pApmAnaM tapati vipApo virajo.avichikitso brAhmaNo bhavati eSha brahmalokaH samrAD iti hovAcha yAj~navalkyaH | so.ahaM bhagavate videhAndadAmi mAm chApi saha dAsyAyeti

हिन्दी अर्थ

उसे सम्पूणं कर्मोक्ता फल प्राप्त वह यह महान्‌ अजन्मा आत्मा । रहकर समस्त अन्नोका भोक्ता, वसुदान - वसु--धन अर्थात्‌ सम्पूणं

English

'This has been told by a verse (Rik): "This eternal greatness of the Brâhmana does not grow larger by work, nor does it grow smaller. Let man try to find (know) its trace, for having found (known) it, he is not sullied by any evil deed."

अध्याय २४

श्लोक 24

दास्याय इति मन्त्र २४ [IV.iv.24] स वा एष महानज आत्माऽन्नादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेद

dAsyAya iti mantra 24 ##[IV.iv.24]## sa vA eSha mahAnaja AtmA.annAdo vasudAno vindate vasu ya evaM veda

हिन्दी अर्थ

ब्रह्यके स्वरूप भ्रौर ब्रहयज्ञकौ स्थितिका वर्णन ञ्रस्थां कण्डिकायां निर्दिश्यते, एतावान्‌ समस्तारण्यकाथं इति-- वही यह महान्‌ अजन्मा आत्मा अजर, अमर, असत एवं अभय ब्रह्म जनिप्रभृतिभिन्ञिभिर्मावविकारै- मावविकारेज्ञिमिस्त्कृतेश् कामकमंमोहादिभिमरस्युखपेव॑लित

English

This indeed is the great, the unborn Self, the strong , the giver of wealth. He who knows this obtains wealth.

अध्याय २४

श्लोक 25

मन्त्र २५ [IV.iv.25] स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्माभयं वै अमृतस् अमृतस् अभयस् ब्रह्म अभयम् वै ब्रह्माभयँ हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद

mantra 25 ##[IV.iv.25]## sa vA eSha mahAnaja AtmA.ajaro.amaro.amR^ito.abhayo brahmAbhayaM vai amR^itas amR^itas abhayas brahma abhayam vai brahmAbhaya{\m+} hi vai brahma bhavati ya evaM veda

हिन्दी अर्थ

कहुकर तत्त्वका उपसंहार किया हे । फिर अन्तम वह उपसंहृत, परिशुद्ध, केवल ज्ञान ही अपने यह प्रसिद्ध हं कि याज्ञवत्व्यकी भेत्रेयी ओर कात्यायनी ये दो भायर्पिं थीं । उनमें मेत्रेयी ब्रह्मवादिनी थी ओर कात्यायनी तो दियोंकी-सी बुद्धि- वाली ही थी । तब याज्ञवल्क्यने दुसरे भ्रकारकी चर्याका आरम्भ करने-

English

This great, unborn Self, undecaying, undying, immortal, fearless, is indeed Brahman. Fearless is Brahman, and he who knows this becomes verily the fearless Brahman.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

पिछलाअध्याय 23Adhyāya 23अगलाअध्याय 25Adhyāya 25
शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 24
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.