Beginner (जिज्ञासु): Direct entry: original verse, clear literal translation, and accessible life takeaway. (मूल श्लोक, सरल शब्दार्थ और जीवनोपयोगी सार।)
मन्त्र १५ [VI.I.15] ते य एवमेतद्विदुर् ये चामी अरण्ये श्रद्धाँ सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसम्भवन्त्य् अर्चिषोऽहो ऽह्न आपूर्यमाणपक्षम् आपूर्यमाणपक्षाद्यान्षण्मासानुदङ्ङादित्य एति मासेभ्यो देवलोकम् देवलोकादादित्यम् आदित्याद्वैद्युतम् तान्वैद्युतान्पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति ब्रह्मलोकान् गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति ।तेषां न पुनरावृत्तिः ।मन्त्र १६ [VI.I.16] अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिँ, रात्रेरपक्षीयमाणपक्षम् अपक्षीयमाणपक्षाद्यान्षण्मासान्दक्षिणादित्य एति मासेभ्यः पितृलोकम् पितृलोकाच्चन्द्रम् ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति ताँस्तत्र देवा यथा सोमँ राजानम् आप्यायस्व अपक्षीयस्वेत्य् एवमेनाँस्तत्र भक्षयन्ति ।तेषां यदा तत्पर्यवैत्य् अथेममेवाऽऽकाशमभिनिष्पद्यन्ते आकाशाद्वायुम् वायोर्वृष्टिम् वृष्टेः पृथिवीम् ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते ते लोकान्प्रत्युथायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्ते ऽथ य एतौ पन्थानौ न विदुस् ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम्
Explain this line · इस पंक्ति को सरल भाषा में समझें
mantra 15 ##[VI.I.15]## te ya evametadvidur ye chAmI araNye shraddhA{\m+} satyamupAsate te.archirabhisambhavanty archiSho.aho .ahna ApUryamANapakSham ApUryamANapakShAdyAnShaNmAsAnuda~N~NAditya eti mAsebhyo devalokam devalokAdAdityam AdityAdvaidyutam tAnvaidyutAnpuruSho mAnasa etya brahmalokAn gamayati brahmalokAn gamayati te teShu brahmalokeShu parAH parAvato vasanti | teShAM na punarAvR^ittiH | mantra 16 ##[VI.I.16]## atha ye yaj~nena dAnena tapasA lokA~njayanti te dhUmamabhisambhavanti dhUmAdrAtri{\m+}, rAtrerapakShIyamANapakSham apakShIyamANapakShAdyAnShaNmAsAndakShiNAditya eti mAsebhyaH pitR^ilokam pitR^ilokAchchandram te chandraM prApyAnnaM bhavanti tA{\m+}statra devA yathA soma{\m+} rAjAnam ApyAyasva apakShIyasvety evamenA{\m+}statra bhakShayanti | teShAM yadA tatparyavaity athemamevA.a.akAshamabhiniShpadyante AkAshAdvAyum vAyorvR^iShTim vR^iShTeH pR^ithivIm te pR^ithivIM prApyAnnaM bhavanti te punaH puruShAgnau hUyante tato yoShAgnau jAyante te lokAnpratyuthAyinasta evamevAnuparivartante .atha ya etau panthAnau na vidus te kITAH pata~NgA yadidaM dandashUkam
मूल पाठ सहायकReading aid for the sourceWord by word (पदच्छेद व अन्वय)पदच्छेद
'Those who thus know this (even Grihasthas), and those who in the forest worship faith and the True (Brahman Hiranyagarbha), go to light (arkis), from light to day, from day to the increasing half, from the increasing half to the six months when the sun goes to the north,…
हे गौतम यह लोक ही अग्निहै। इसकी पृथिवी ही समिध् हे, अग्नि श्रुम है, रात्रि ज्वाला है, चन्द्रमा अङ्गार है ओर नक्षत्र विस्फुलिङ्ग ह । उस इस अग्निम देवता वृष्टिको होमते है, उस आहुतिसे अन्न श्रयं वै लोकोऽग्निगोतम; . दे गोतम! यह लोक ही अग्नि ४ है । यह लोक अर्थात् प्राणियोंके , लोक इति प्राणिजन्मोप जन्म ओौर उपभोगका आश्रयभूत हे गौतम ! पुरुष ही अग्नि है । उसका खुला हुथा मुख ही समिध् है, प्राण धूम है, वाक् ज्वालाहै, नेव अङ्गार ह" श्रोत्र विस्पुलिङ् है । उस इस अग्निम देवगण अन्तको होमते हँ । उस आहृतिसे वीयं
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
'Those who thus know this (even Grihasthas), and those who in the forest worship faith and the True (Brahman Hiranyagarbha), go to light (arkis), from light to day, from day to the increasing half, from the increasing half to the six months when the sun goes to the north, from those six months to the world of the Devas (Devaloka), from the world of the Devas to the sun, from the sun to the place of lightning. When they have thus reached the place of lightning a spirit comes near them, and leads them to the worlds of the (conditioned) Brahman. In these worlds of Brahman they dwell exalted for ages. There is no returning for them.
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
परम्परागत भाष्यTraditional commentaryTraditional Commentary (परम्परागत भाष्य)परम्परागत भाष्य
Pluralistic Tradition Neutrality (सम्प्रदाय-तटस्थता):
Classical commentaries represent distinct philosophical darshanas (Advaita, Vishishtadvaita, Dvaita). Dharma Granth presents multiple traditional viewpoints without declaring any single tradition as universal or exclusive.
Layers side by side · परतों की तुलना
Each layer is labelled by what it is. None is presented as the correct or best reading.
Original Sanskrit
Source scripture
मन्त्र १५ [VI.I.15] ते य एवमेतद्विदुर् ये चामी अरण्ये श्रद्धाँ सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसम्भवन्त्य् अर्चिषोऽहो ऽह्न आपूर्यमाणपक्षम् आपूर्यमाणपक्षाद्यान्षण्मासानुदङ्ङादित्य एति मासेभ्यो देवलोकम् देवलोकादादित्यम् आदित्याद्वैद्युतम् तान्वैद्युतान्पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति ब्रह्मलोकान् गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति । तेषां न पुनरावृत्तिः । मन्त्र १६ [VI.I.16] अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिँ, रात्रेरपक्षीयमाणपक्षम् अपक्षीयमाणपक्षाद्यान्षण्मासान्दक्षिणादित्य एति मासेभ्यः पितृलोकम् पितृलोकाच्चन्द्रम् ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति ताँस्तत्र देवा यथा सोमँ राजानम् आप्यायस्व अपक्षीयस्वेत्य् एवमेनाँस्तत्र भक्षयन्ति । तेषां यदा तत्पर्यवैत्य् अथेममेवाऽऽकाशमभिनिष्पद्यन्ते आकाशाद्वायुम् वायोर्वृष्टिम् वृष्टेः पृथिवीम् ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते ते लोकान्प्रत्युथायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्ते ऽथ य एतौ पन्थानौ न विदुस् ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम्
Literal translation
Translation of the source text
'Those who thus know this (even Grihasthas), and those who in the forest worship faith and the True (Brahman Hiranyagarbha), go to light (arkis), from light to day, from day to the increasing half, from the increasing half to the six months when the sun goes to the north, from those six months to the world of the Devas (Devaloka), from the world of the Devas to the sun, from the sun to the place of lightning. When they have thus reached the place of lightning a spirit comes near them, and leads them to the worlds of the (conditioned) Brahman. In these worlds of Brahman they dwell exalted for ages. There is no returning for them.
Traditional commentary
No reviewed traditional commentary has been added for this verse yet, so there is nothing to compare. Commentaries will appear here only with their commentator, edition and review status.
Simple explanation
Editorial explanation, not scripture
Sense: 'Those who thus know this (even Grihasthas), and those who in the forest worship faith and the True (Brahman Hiranyagarbha), go to light (arkis), from light to day, from day to the increasing half, from the increasing half to the six months when the sun goes to the north,…
Sense: 'Those who thus know this (even Grihasthas), and those who in the forest worship faith and the True (Brahman Hiranyagarbha), go to light (arkis), from light to day, from day to the increasing half, from the increasing half to the six months when the sun goes to the north,…
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
हे गौतम यह लोक ही अग्निहै। धीमी और लंबी श्वास वेगस तंत्रिका को सक्रिय कर हृदय की गति और भय-प्रतिक्रिया को शांत करती है। यह पंक्ति उसी श्वास-मन संबंध को कहती है।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
- Sanskrit text
- sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · fetched 2026-06-03
- Translations
- Hindi: not flagged as AI · English: not flagged as AI
- Explanation, reflection, research
- Editorial text; no AI flag recorded
- Last updated
- 2026-10-16
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?
विस्तृत स्रोत एवं भाष्य वर्गीकरण