Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
43
अध्याय 43 / 45

Adhyāya 43

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४३

श्लोक 1

॥ तृतीयं ब्राह्मणम् मन्त्र १ [VI.Ii.1] स यः कामयते महत्प्राप्नुयामित्य् उदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्व्रती भूत्वौदुम्बरे कँसे चमसे वा सर्वौषधं फलानीति सम्भृत्य वा सर्वौषधम् फलानि इति सम्भृत्य परिसमुह्य परिलिप्याग्निमुपसमाधाय परिस्तीर्याऽऽवृताऽऽज्यँ सँस्कृत्य अवृता आज्यम् सँस्कृत्य पुँसा नक्षत्रेण मन्थँ सन्नीय जुहोति ।यावन्तो देवास्त्वयि जातवेदस् तिर्यञ्चो घ्नन्ति पुरुषस्य कामान् तेभ्योऽहं भागधेयं जुहोमि ते मा तृप्ताः सर्वैः कामैस्तर्पयन्तु तर्पयन्तु स्वाहा ।या तिरश्ची निपद्यते ऽहं विधरणी इति तां त्वा घृतस्य धारया यजे सँराधनीमहँ ।स्वाहा

|| tR^itIyaM brAhmaNam mantra 1 ##[VI.Ii.1]## sa yaH kAmayate mahatprApnuyAmity udagayana ApUryamANapakShasya puNyAhe dvAdashAhamupasadvratI bhUtvaudumbare ka{\m+}se chamase vA sarvauShadhaM phalAnIti sambhR^itya vA sarvauShadham phalAni iti sambhR^itya parisamuhya parilipyAgnimupasamAdhAya paristIryA.a.avR^itA.a.ajya{\m+} sa{\m+}skR^itya avR^itA Ajyam sa{\m+}skR^itya pu{\m+}sA nakShatreNa mantha{\m+} sannIya juhoti | yAvanto devAstvayi jAtavedas tirya~ncho ghnanti puruShasya kAmAn tebhyo.ahaM bhAgadheyaM juhomi te mA tR^iptAH sarvaiH kAmaistarpayantu tarpayantu svAhA | yA tirashchI nipadyate .ahaM vidharaNI iti tAM tvA ghR^itasya dhArayA yaje sa{\m+}rAdhanImaha{\m+} | svAhA

हिन्दी अर्थ

पुरुषो बा अग्निशोतम प्रसिद्धः है गौतम ! पूरुष ही अग्नि शिरःपाण्यादिमान्‌ पुरषशतरथो- परसिद्ध पुरुष ही चतुथं अग्नि है । नि . ुखंसमि उसका व्यात्त-खुला हुआ मुख ज्लोमानि धूमो योनिरचियंदन्तः करोति तेऽङ्गारा जुह्वति तस्या आहूस्ये पुरुषः संभवति स॒ जीवति । यावजजीवत्यथ यदा भ्रियते

English

Svetaketu Âruneya went to the settlement of the Pañkâlas. He came near to Pravâhana Gaivali , who was walking about (surrounded by his men). As soon as he (the king) saw him, he said: 'My boy!' Svetaketu replied: 'Sir!' Then the king said: 'Have you been taught by your father!' 'Yes,' he replied.

अध्याय ४३

श्लोक 2

मन्त्र २ [VI.Ii.2] ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।चक्षुषे स्वाहा सम्पदे स्वाहेति अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।श्रोत्राय स्वाहाऽऽयतनाय स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।रेतसे स्वाहेति अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति

mantra 2 ##[VI.Ii.2]## jyeShThAya svAhA shreShThAya svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | prANAya svAhA vasiShThAyai svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | vAche svAhA pratiShThAyai svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | chakShuShe svAhA sampade svAheti agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | shrotrAya svAhA.a.ayatanAya svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | manase svAhA prajAtyai svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | retase svAheti agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati

हिन्दी अर्थ

हे गौतम! खी ही अग्नि है। उपस्थही उसकी समिधूह, लं धम है, योनि ज्वाला है, जो भीतरको मेधुनव्यापार करता है, वह्‌ न क अङ्गार है, आलन्दलेड विस्फुलिङ्ग ह । उस इस "च, वीयं योषा बा ञ्जभ्निगोतम योषेति है गौतम । योषा ही अग्नि हे। योषा अर्थात्‌ सखी यह र्पाचवां ही उसका समिध्‌ है । उसौपे वह्‌ कितनी संख्यावाली आहृतिके हवन वाच्प होकर उठकर बोलने लगता उसका यह निणेय हो गया कि

English

He then says, Svâhâ to the First, Svâhâ to the Best, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to Breath, Svâhâ to her who is the richest, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to Speech, Svâhâ to the Support, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to the Eye, Svâhâ to Success, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to the Ear, Svâhâ to the Home, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to the Mind, Svâhâ to Offspring, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to Seed, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar).

अध्याय ४३

श्लोक 3

मन्त्र ३ [VI.Ii.3] अग्नये स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।सोमाय स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।भूः स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।भुवः स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।स्वः स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।ब्रह्मणे स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।क्षत्राय स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।भूताय स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।भविष्यते स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।विश्वाय स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।सर्वाय स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति ।प्रजापतये स्वाहेत्य् अग्नौ हुत्वा मन्थे सँस्रवमवनयति

mantra 3 ##[VI.Ii.3]## agnaye svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | somAya svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | bhUH svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | bhuvaH svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | svaH svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | bhUrbhuvaH svaH svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | brahmaNe svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | kShatrAya svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | bhUtAya svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | bhaviShyate svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | vishvAya svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | sarvAya svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati | prajApataye svAhety agnau hutvA manthe sa{\m+}sravamavanayati

हिन्दी अर्थ

थम प्रकरा उत्तर ग्रततयेष्टि संस्काररूप ग्रत्तिम ग्राहुति तब इसे अग्निक पासले जाते ह । उस ( आहुतिभूत षु अग्नि ही अग्नि होता दहै, समिध्‌ समिध्‌ होती है, धूम धूम होता हे अथ तहैनं मृतमग्नयेऽगन्यथंमेवा- तव इस मूत पुरुषको “अम्नये'- अग्निके ही लिये अन्तिम आहुतिके प्रयोजनसे ऋत्विग्गण ले जाते है ।

English

He then says, Svâhâ to Agni (fire), pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to Soma, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Bhûh (earth), Svâhâ, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Bhuvah (sky), Svâhâ, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svah (heaven), Svâhâ, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Bhûr, Bhuvah, Svah, Svâhâ, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to Brahman (the priesthood), pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to Kshatra (the knighthood), pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to the Past, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to the Future, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to the Universe, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to all things, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar). He then says, Svâhâ to Pragâpati, pours ghee into the fire, and throws what remains into the Mantha (mortar).

अध्याय ४३

श्लोक 4

मन्त्र ४ [VI.I.4] अथैनमभिमृशति भ्रमदसि ज्वलदसि पूर्णमसि प्रस्तब्धमस्य् एकसभमसि हिङ्कृतमसि हिङ्क्रियमाणमस्य् उद्गीथमस्य् उद्गीयमानमसि श्रावितमसि प्रत्याश्रावितमस्य् अर्द्रे सन्दीप्तमसि विभूरसि प्रभूरस्य् अन्नमसि ज्योतिरसि निधनमसि संवर्गोऽसीति

mantra 4 ##[VI.I.4]## athainamabhimR^ishati bhramadasi jvaladasi pUrNamasi prastabdhamasy ekasabhamasi hi~NkR^itamasi hi~NkriyamANamasy udgIthamasy udgIyamAnamasi shrAvitamasi pratyAshrAvitamasy ardre sandIptamasi vibhUrasi prabhUrasy annamasi jyotirasi nidhanamasi saMvargo.asIti

हिन्दी अर्थ

पच्चम प्र्तका उत्तर-देवयानमागंका वंन ४, दानीं प्रथमग्रचनिराकरणा्थ- करणं न परिकरप्योऽग्निः। प्रसिद्धे वे जो गृहस्य इस प्रकार इस ॒ पच्चाम्निविद्या को जानते हं तथाजो संन्यासीया वानग्रस्थ वनमे श्वद्धायुक्त होकर सत्य ( ब्रह्य अर्थात्‌ हिरण्यगभं ) को उपासना करते है, वे ज्योतिके अभिमानी देव- ते, के१ य एषं यथोक्तं वे, कौन ? जो इस प्रकार इष त = पञ्चाग्नि विद्याको जानते हे। ङारविस्फुलिङ्गभद्वादिविरिशः श्रद्धादिविशिष्ट पाचों अश्ियोका

English

Then he touches it (the Mantha, which is dedicated to Prâna, breath), saying: 'Thou art fleet (as breath). Thou art burning (as fire). Thou art full (as Brahman). Thou art firm (as the sky). Thou art the abode of all (as the earth). Thou hast been saluted with Hiṅ (at the beginning of the sacrifice by the prastotri). Thou art saluted with Hiṅ (in the middle of the sacrifice by the prastotri). Thou hast been sung (by the udgâtri at the beginning of the sacrifice). Thou art sung (by the udgâtri in the middle of the sacrifice). Thou hast been celebrated (by the adhvaryu at the beginning of the sacrifice). Thou art celebrated again (by the âgnîdhra in the middle of the sacrifice). Thou art bright in the wet (cloud). Thou art great. Thou art powerful. Thou art food (as Soma). Thou art light (as Agni, fire, the eater). Thou art the end. Thou art the absorption (of all things).'

अध्याय ४३

श्लोक 5

मन्त्र ५ [VI.Ii.5] अथैनमुद्यच्छत्य् अमँस्य् आमँ हि ते महि ।स हि राजेशानोऽधिपतिः स माँ राजेशनोऽधिपतिं करोत्विति

mantra 5 ##[VI.Ii.5]## athainamudyachChaty ama{\m+}sy Ama{\m+} hi te mahi | sa hi rAjeshAno.adhipatiH sa mA{\m+} rAjeshano.adhipatiM karotviti

हिन्दी अर्थ

धूमयानमागेका वणन तथा द्वितीय भ्रौर तृतीय प्रश्षका उत्तर अथ ये यज्ञेन दनिन तपसा खोकाञ्जयन्ति ते एति मातेभ्यः पितृरोकं पित्ररोकाच्चन्द्रं ते चन्द्र मोर जो यज्ञ, दान, तपके द्वारा लो्कोको जीतते हँ, वे धूम (घृमा- भिमानी देवता ) को प्राप्त होते ह । धूमसे रात्रिदेवताको, रात्रिसे अपक्षीयः माण पक्ष (कृष्णपन्ञाभिमानी देवता) को, अपक्षीयमाण पक्षे जिन छः

English

Then he holds it (the Mantha) forth, saying

अध्याय ४३

श्लोक 6

मन्त्र ६ अथैनमाचामति तत्सवितुर्वरेण्यम् ।मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः ।माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ।भूः स्वाहा ।भर्गो देवस्य धीमहि मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः ।मधु द्यौरस्तु नः पिता ।भुवः स्वाहा ।धियो यो नः प्रचोदयात् ।मधुमान्नो वनस्पतिर् मधुमाँ अस्तु सूर्यः ।माध्वीर्गावो भवन्तु नः ।स्वः स्वाहेति ।सर्वां च सावित्रीमन्वाह सर्वाश्च मधुमतीर् ॐ

mantra 6 ##[Vi.Ii.6]## athainamAchAmati tatsaviturvareNyam | madhu vAtA R^itAyate madhu kSharanti sindhavaH | mAdhvIrnaH santvoShadhIH | bhUH svAhA | bhargo devasya dhImahi madhu naktamutoShaso madhumatpArthiva{\m+} rajaH | madhu dyaurastu naH pitA | bhuvaH svAhA | dhiyo yo naH prachodayAt | madhumAnno vanaspatir madhumA{\m+} astu sUryaH | mAdhvIrgAvo bhavantu naH | svaH svAheti | sarvAM cha sAvitrImanvAha sarvAshcha madhumatIr OM.##sarvAs ahameveda{\m+} sarvaM bhUyAsam | bhUrbhuvaH svaH svAhety antata Achamya pANI prakShAlya jaghanenAgniM prAkShirAH saMvishati | prAtarAdityamupatiShThate dishAmekapuNDarIkamasi ahaM manuShyANAmekapuNDarIkaM bhUyAsamiti | yathetametya jaghanenAgnimAsIno va{\m+}shaM japati

हिन्दी अर्थ

अथ पुनय नैवंविदुरुक्रान्त्या- बौर जो इस प्रकार नहीं वेदितारःकेवलकिणो यज्ञेनागिनि- वाले केवल कर्मी हे; तथा अग्नि- श्रीमन्थक्मं श्रौर उसकी विधि स यः कामयेत- ज्ञानकमंणो- “स यः कामयेत'-ज्ञान ओर कमं- ्ररयवायकारिणोपायेनेति तदथं जो एेसा चाहता हो कि मेँ महत्त्व प्राप करू, वह्‌ उत्तरायणमे शुक्ल पक्षकी पुण्य तिथिपर बारह दिन उपसदुब्रती ( पयोत्नती ) होकर गुलरकी लकडीके कंस ( कटोरे ) या चमसमे सर्वोषध, फल तथा अन्य सामग्रियो-

English

Then he eats it, saying: 'Tat savitur varenyam (We meditate on that adorable light)--The winds drop honey for the righteous, the rivers drop honey, may our plants be sweet as honey! Bhûh (earth) Svâhâ!

अध्याय ४३

श्लोक 7

मन्त्र ७ [VI.Ii.7] तँ हैतमूद्दालक आरुणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनँ शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज् याज्ञवल्क्याय अन्तेवासिने उक्त्वा उवाच अपि यस् एनम् शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति

mantra 7 ##[VI.Ii.7]## ta{\m+} haitamUddAlaka AruNirvAjasaneyAya yAj~navalkyAyAntevAsina uktvovAchApi ya ena{\m+} shuShke sthANau niShi~nchej yAj~navalkyAya antevAsine uktvA uvAcha api yas enam shuShke sthANau niShi~nchet jAyera~nChAkhAH praroheyuH palAshAnIti

हिन्दी अर्थ

वहु जो कामना करे अर्थात्‌ वह्‌ जो वित्तार्थी ओर कमंका अधिकारी कामना करे; क्या कामना करे ? उवेषठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वहिस्यग्नो हता सन्थे स्वाहा सम्पदे स्वाहेस्यगनो हटवा सन्थं से खवसतन- स सखवमवनयति मनसे स्वाहा प्रजातये स्वाहेत्यम्नो

English

Uddâlaka Âruni told this (Mantha-doctrine) to his pupil Vâgasaneya Yâgñavalkya, and said: 'If a man were to pour it on a dry stick, branches would grow, and leaves spring forth.'

अध्याय ४३

श्लोक 8

मन्त्र ८ [VI.Ii.8] एतमु हैव वाजसनेयो याज्ञवल्क्यो मधुकाय पैङ्ग्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनँ शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज् पैङ्ग्याय अन्तेवासिने उक्त्वा उवाच अपि यस् एनम् शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति

mantra 8 ##[VI.Ii.8]## etamu haiva vAjasaneyo yAj~navalkyo madhukAya pai~NgyAyAntevAsina uktvovAchApi ya ena{\m+} shuShke sthANau niShi~nchej pai~NgyAya antevAsine uktvA uvAcha api yas enam shuShke sthANau niShi~nchet jAyera~nChAkhAH praroheyuH palAshAnIti

हिन्दी अर्थ

“ज्येष्ठाय स्वाहा धरष्ठाय स्वाहा" इस सन्त्रसे अग्निम हुवन करके संखलव को (स्‌ वामे बचे हृए घृतको ) मन्थमे डाल देता है। श्राणाय स्वाहा वसिष्ठाय स्वाहा" इस मन्तरसे अग्निम हवन करके संखवको मन्थे डाल श सं -खवमवनयति ब्रह्मणे स्वाहेव्यग्नो हृत्वा मन्थे स खवमवनयति विश्वाय स्वहित्यग्नो हला मन्थे स खवमवनयति प्रजापतये स्वहिश्यन्नो हता “अग्नये स्वाहा" इस मन्त्रसे अग्निम हवन करके संस्तवको मन्थमे डाल देता है। सोमाय स्वाहा" इस मन्वसे अभ्निमें हवन करके संखवको मन्थे डाल देता है । "भूः स्वाहा" इस मल्तरसे अग्तिमे हवन करके संसवको

English

Vâgasaneya Yâgñavalkya told the same to his pupil Madhuka Paiṅgya, and said: 'If a man were to pour it on a dry stick, branches would grow, and leaves spring forth.'

अध्याय ४३

श्लोक 9

मन्त्र ९ [VI.Ii.9] एतमु हैव मधुकः पैङ्ग्यश्चूलाय भागवित्तयेऽन्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनँ शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज् भागवित्तये अन्तेवासिने उक्त्वा उवाच अपि यस् एनम् शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति

mantra 9 ##[VI.Ii.9]## etamu haiva madhukaH pai~NgyashchUlAya bhAgavittaye.antevAsina uktvovAchApi ya ena{\m+} shuShke sthANau niShi~nchej bhAgavittaye antevAsine uktvA uvAcha api yas enam shuShke sthANau niShi~nchet jAyera~nChAkhAH praroheyuH palAshAnIti

हिन्दी अर्थ

उयेष्य स्वाहा श्रेष्ठाय स्वहि- एवास्मिन्‌ कमेण्यधि कारः रेतस यहाँ से लेकर दो-दो आहुतिर्यां हवन इसके पश्चात्‌ उस मन्थको “्रमदसिः इत्यादि मन्रह्रारा स्पशं करता हे । मन्यद्रव्यका अयिष्ठाक्देव प्राण हे, इसलिये प्राणसे एकरूप होनेके कारण वह्‌ सर्वात्मक है श्मदसि' इत्यादि मन्ता अथं इस प्रकार है

English

Madhuka Paiṅgya told the same to his pupil Kûla Bhâgavitti, and said: 'If a man were to pour it on a dry stick, branches would grow, and leaves spring forth.'

अध्याय ४३

श्लोक 10

मन्त्र १० [VI.Ii.10] एतमु हैव चूलो भागवित्तिर्जानकय आयस्थूणायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनँ शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज् अयस्थूणाय k अयःस्थूणाय अन्तेवासिने उक्त्वा उवाच अपि यस् एनम् शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति

mantra 10 ##[VI.Ii.10]## etamu haiva cUlo bhAgavittirjAnakaya AyasthUNAyAntevAsina uktvovAchApi ya ena{\m+} shuShke sthANau niShi~nchej ayasthUNAya ##k ## ayaHsthUNAya antevAsine uktvA uvAcha api yas enam shuShke sthANau niShi~nchet jAyera~nChAkhAH praroheyuH palAshAnIti

हिन्दी अर्थ

इसके पश्चात्‌ श्रमदसि इत्यादि मन्वसे इसे स्पशं करता है शानोऽधिपतिः समा राजेशानोऽधिपतिं करोलिति। ९५ फिर आमंसि आमंहि" इत्यादि मन्वसे इसे उप्र उठाता है । इस मन्वका अर्थं आमंसि' तु सब जानता है, आमहि ते महिने वेर अथे न्ुचच्चति सह पत्रेण इसके पश्चातु आमंस्यामहि ते हस्ते गृह्णात्यामंस्यामंहि ते मही- महि" इत्यादि मन्तसे उसे पात्रके

English

Kûla Bhâgavitti told the same to his pupil Gânaki Âyasthûna, and said: 'If a man were to pour it on a dry stick, branches would grow, and leaves spring forth.'

अध्याय ४३

श्लोक 11

मन्त्र ११ [VI.Ii.11] एतमु हैव जानकिरयस्थूणः सत्यकामाय जाबालायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनँ शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज् शत्यकामाय जाबालाय अन्तेवासिने उक्त्वा उवाच अपि यस् एनम् शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति

mantra 11 ##[VI.Ii.11]## etamu haiva jAnakirayasthUNaH satyakAmAya jAbAlAyAntevAsina uktvovAchApi ya ena{\m+} shuShke sthANau niShi~nchej shatyakAmAya jAbAlAya antevAsine uktvA uvAcha api yas enam shuShke sthANau niShi~nchet jAyera~nChAkhAH praroheyuH palAshAnIti

हिन्दी अर्थ

१३२८ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय इसके पश्चात्‌ "तत्सवितुवरेण्यम्‌" इत्यादि मन्त्रसे इस मन्थको मक्षण करता टै । तत्सवितुः इत्यादि मन्त्रका अथं नतत्सवितुवरेण्यम्‌-- अथेनमाचामति भक्षयति । ¦ इसके पश्ात्‌ वह मन्धको भक्षण -+ करता है। गायत्रोके प्रथम पाद कया व्याहुत्या च प्रथमया ध व्याहति प्रथम ग्रास खाता है

English

Atha yâm ikkhed garbham dadhîteti tasyâm artham nishtâya mukhena mukham sandhâyâpânyâbhiprânyâd indriyena te retâsa reta âdadhâmîti garbhiny eva bhavati.

अध्याय ४३

श्लोक 12

मन्त्र १२ [VI.Ii.12] एतमु हैव सत्यकामो जाबालोऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोवाचापि य एनँ शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज् उक्त्वा उवाच अपि यस् एनम् शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत् जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ।तमेतं नापुत्राय वाऽनन्तेवासिने वा ब्रूयात्

mantra 12 ##[VI.Ii.12]## etamu haiva satyakAmo jAbAlo.antevAsibhya uktvovAchApi ya ena{\m+} shuShke sthANau niShi~nchej uktvA uvAcha api yas enam shuShke sthANau niShi~nchet jAyera~nChAkhAH praroheyuH palAshAnIti | tametaM nAputrAya vA.anantevAsine vA brUyAt

हिन्दी अर्थ

यान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य॒ एन शुष्के स्थाणौ उस इत मन्धका उदहालक आरुणिने अपने शिष्य वाजसनेय य्ञवल्क्थको उपदेश करके कहा था, पेजगयावान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एन शुष्के स्थाणो ह्मण ३ शङ्करभाष्याथं १२३१ उस इस मन्धका वाजसनेय याज्ञवल्वयने अपने हिष्य मधुक पेङ्गयको यान्तेवाक्षिन उक्त्वोवाचापि य एन शुष्के स्थाणो

English

Now again, if a man's wife has a lover and the husband hates him, let him (according to rule) place fire by an unbaked jar, spread a layer of arrows in inverse order , anoint these three arrow-heads with butter in inverse order, and sacrifice, saying: 'Thou hast sacrificed in my fire, I take away thy up and down breathing, I here .'

अध्याय ४३

श्लोक 13

मन्त्र १३ [VI.Ii.13] चतुरौदुम्बरो भवत्य् औदुम्बरः स्रुव औदुम्बरश्चमस औदुम्बर इध्म औदुम्बर्या उपमन्थन्यौ ।दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति व्रीहियवास्तिलमाषा अणुप्रियङ्गवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च मसूरास् च खल्वास् च खलकुलास् च तान्पिष्टान्दधनि मधुनि घृत उपसिञ्चत्य् उपसिञ्चति तान् पिष्टान् दधनि मधुनि घृते उपसिञ्चति आज्यस्य जुहोति

mantra 13 ##[VI.Ii.13]## chaturaudumbaro bhavaty audumbaraH sruva audumbarashchamasa audumbara idhma audumbaryA upamanthanyau | dasha grAmyANi dhAnyAni bhavanti vrIhiyavAstilamAShA aNupriya~Ngavo godhUmAshcha masUrAshcha khalvAshcha khalakulAshcha masUrAs cha khalvAs cha khalakulAs cha tAnpiShTAndadhani madhuni ghR^ita upasi~nchaty upasi~nchati tAn piShTAn dadhani madhuni ghR^ite upasi~nchati Ajyasya juhoti

हिन्दी अर्थ

उस इस मन्थरा च्रूल भागवित्तिने अपने शिष्य जानकि सायस्मुणको उपदेश करके कहा था, “दि कोई इसे सुखे दं ठपर डाल देगा तो उसमें षतसु हैव जानकिरायस्थूणः सत्यकामाय जावा- उस इस मन्थकरा जानकि आयस्थुणने अपने शिष्य सत्यकाम जाबालको उपदेश करके कहा था, यदि कोई इसे सखे टरं ठपर डाल देगा तो उसमे

English

When the monthly illness seizes his wife, she should for three days not drink from a metal vessel, and wear a fresh dress. Let no Vrishala or Vrishalî (a Sûdra man or woman) touch her. At the end of the three days, when she has bathed, the husband should make her pound rice .

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 43
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.