Matsya Purana· Matsya Purāṇa
154
अध्याय 154 / 176

Adhyaya 154

588 श्लोकभाग 2/4 · श्लोक 150–303WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ154 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५४

श्लोक 150

जनिता चापि जातस्य न कश्चिदिति यत्स्फुटम् स्वकर्मणैव जायन्ते विविधा भूतजातयः

janitā cāpi jātasya na kaściditi yatsphuṭam svakarmaṇaiva jāyante vividhā bhūtajātayaḥ

हिन्दी अर्थ

अभ्रजं मध्यफलदं मध्यकालफलप्रदम्। अद्धुते तु समुत्पन्ने यदि वृष्टिः शिवा भवेत् मनुने पूछा--विशाल नेत्रोंवाले देव! अब मुझे इन अद्भुतोंका फल तथा उनकी शान्तिका उपाय बतलाइये; क्योंकि आप सभी ज्ञेय विषयोंके पूर्ण ज्ञाता हैं मत्स्यभगवानूने कहा--राजन् इस विषयमें सभी धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ महातपस्वी वृद्ध गर्गने अत्रिसे जो कुछ कहा था, वह सब मैं तुम्हें बतला रहा हूँ। एक समय मुनिजनोंके प्रिय महर्षि गर्गाचार्य सरस्वती नदीके तटपर

English

Yama, the Lord of the departed, waited, holding mace in one hand and the silvery ashes of the funeral pyre in the other; he put on the wreath of skulls on his neck and arms. Kuvera presented to Lord Siva various kinds of ornaments studded with precious stones. Varuna pre- sented an excellent wreath. But iva did not mind it; he put on the bracelet made of furious snakes and His two ear-rings were made of the snakes VAsuki and Taksaka. In that way, all the Devas went and said to Virabhadra " Pray announce us to Siva. Now let Him be decorated. " Afterwards the seven oceans became ready to serve as mirror. When Lord Siva saw His self there, the Lord Vinu bowing down on His knees said to Siva " 0 Deva! Thou dost look exceedingly beautiful in this Thy Jaga- dftnanda form, the form that gives great bliss to the Universe." — 441-448.

अध्याय १५४

श्लोक 151

अण्डजो ह्यण्डजाज्जातः पुनर्जायेत मानवः मानुषाच्च सरीसृप्यां मनुष्यत्वेन जायते

aṇḍajo hyaṇḍajājjātaḥ punarjāyeta mānavaḥ mānuṣācca sarīsṛpyāṃ manuṣyatvena jāyate

हिन्दी अर्थ

सुखपूर्वक बैठे हुए थे, उसी समय महातेजस्वी अत्रिने उनसे प्रश्‍न किया अत्रि ऋषिने पूछा महर्षे! आप मुझे विनाशोन्मुख मनुष्यों, राजाओं तथा नगरोंके सभी पूर्वलक्षण बतलाइये

English

CB AFTER GUV.

अध्याय १५४

श्लोक 152

तत्रापि जातौ श्रेष्ठायां धर्मस्योत्कर्षणेन तु अपुत्रजन्मिनः शेषाः प्राणिनः समवस्थिताः

tatrāpi jātau śreṣṭhāyāṃ dharmasyotkarṣaṇena tu aputrajanminaḥ śeṣāḥ prāṇinaḥ samavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

गर्गजी बोले-अत्रिजी! मनुष्योंके अत्याचारसे निश्चय ही देवता प्रतिकूल हो जाते हैं। तत्पश्चात् उन उत्पात दिव्य, आन्तरिक्ष और भौम--तीन प्रकारका कहा गया है। ग्रहों और नक्षत्रोंके विकारको दिव्य उत्पात जानना चाहिए । अब मुझसे आन्तरिक्ष उत्पातका वर्णन सुनिये। उल्कापात, दिशाओंका दाह, मण्डलोंका उदय, आकाशमें गन्धर्व-नगरका दिखायी देना, खण्डवृष्टि अनावृष्टि या अतिवृष्टि-इस प्रकारके उत्पातोंको इस लोकमें आन्तरिक्ष उत्पात कहना चाहिए। स्थावर-जंगमसे उत्पन्न हुआ उत्पात तथा भूमिजन्य भूकम्प भौम उत्पात

English

At this time, all the Devas sent the Divine M&trikSs to Eati, the wife of Cupid, who brought Her to Siva and said " Rati is standing in your presence; but she does look well in that Cupid."— 449-450.

अध्याय १५४

श्लोक 153

मनुजास्तत्र जायन्ते यतो न गृहधर्मिणः क्रमेणाश्रमसंप्राप्तिर् ब्रह्मचारिव्रतादनु

manujāstatra jāyante yato na gṛhadharmiṇaḥ krameṇāśramasaṃprāptir brahmacārivratādanu

हिन्दी अर्थ

हैं। जलाशयोंका विकार भी भौम उत्पात कहलाता है। भौम उत्पात होनेपर उसका थोड़ा फल जानना चाहिए, किंतु वह बहुत देरमें शान्त होता है। आन्तरिक्ष उत्पात मध्यम फल देनेवाला होता है और मध्यमकालमें परिणामदायी होता है। इस महोत्पातके उदय होनेपर यदि कल्याणकारिणी वृष्टि होती है तो यह समझ लेना चाहिए कि एक सप्ताहके भीतर यह उत्पात निष्फल हो जायगा, किंतु इस

English

are generally said to be 8 in number, »fa.— IW i troO s efiiitve BRR: n but sometimes they are said to be only 7 in number, vis.— sn

अध्याय १५४

श्लोक 154

तस्य कर्तुर्नियोगेन संसारो येन वर्धितः संसारस्य कुतो वृद्धिः सर्वे स्युर्यदतिग्रहाः

tasya karturniyogena saṃsāro yena vardhitaḥ saṃsārasya kuto vṛddhiḥ sarve syuryadatigrahāḥ

हिन्दी अर्थ

अद्भुतस्य विपाकश्च विना शान्त्या न दृश्यते॥ ११ महान् उत्पातका अवसान शान्तिके बिना नहीं होता। त्रिभिर्वर्षेस्तथा ज्ञेयं सुमहद्भयकारकम्। राज्ञः शरीरे लोके च पुरद्वारे पुरोहिते पाकमायाति पुत्रेषु तथा वै कोशवाहने। ऋतुस्वभावाद् राजेन्द्र भवन्त्यद्धुतसंज्ञिताः

English

tnrti mn i wjrsi %s Wtn: u and sometimes their number is increased to sixteen.

अध्याय १५४

श्लोक 155

अतः कर्त्रा तु शास्त्रेषु सुतलाभः प्रशंसितः प्राणिनां मोहनार्थाय नरकत्राणसंश्रयात्

ataḥ kartrā tu śāstreṣu sutalābhaḥ praśaṃsitaḥ prāṇināṃ mohanārthāya narakatrāṇasaṃśrayāt

हिन्दी अर्थ

शुभावहास्ते विज्ञेयास्तांश्च मे गदतः शृणु। वज्राशनिमहीकम्पसं ध्यानिर्घातनिःस्वनाः परिवेषरजोधूमरक्तार्कास्तमयोदयाः । द्रुमोद्धेदकरस्नेहो बहुशः सफलद्रुमः

English

Hearing those words, iva gave Her hopes, raising His left hand and felt anxious to see the face of P&rvatt. — 451.

अध्याय १५४

श्लोक 156

स्त्रिया विरहिता सृष्टिर् जन्तूनां नोपपद्यते स्त्रीजातिस्तु प्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभाषिणी शास्त्रालोचनसामर्थ्यम् उज्झितं तासु वेधसा

striyā virahitā sṛṣṭir jantūnāṃ nopapadyate strījātistu prakṛtyaiva kṛpaṇā dainyabhāṣiṇī śāstrālocanasāmarthyam ujjhitaṃ tāsu vedhasā

हिन्दी अर्थ

ऋक्षोल्कापातकलुषं कपिलार्केन्दुमण्डलम् शक्रायुधपरीवेषं विद्युदुल्काधिरोहणम् दिशो धूमान्धकाराश्च सनभोवनपर्वताः

English

Then riding on His lofty bull He made a sign to His ganas to march slowly and made a move towards the abode of IlimScbala. The earth trembled under the weight of the followers. The road became very dusty and Visnu's ornaments became all covered with dust. He felt fatigued and sat down under a tree to take rest. He began to say: — "IVay move on quicker, do not tarry in way, " when Viraka, the son of Siva, said frowning: — " 0 reamers in the sky! What beautiful thing is there that you are delaying? 0 mountains! Go at a distance, 0 oceans! Convert your waters into stones. 0 Demons and Pretas! Clear out the mud in the streets. Ganevara, and others do not be restive. The patient Devas are watching. Devas! You should also move on calmly. Bhritigi,

अध्याय १५४

श्लोक 157

शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं बहुवारं महाफलम् दशपुत्रसमा कन्या या न स्याच्छीलवर्जिता

śāstreṣūktamasaṃdigdhaṃ bahuvāraṃ mahāphalam daśaputrasamā kanyā yā na syācchīlavarjitā

हिन्दी अर्थ

सस्यवृद्धी रसोत्पत्तिः शरत्काले शुभाः स्मृताः। हिमपातानिलोत्पातविरूपादभुतदर्शनम् कृष्णाञ्जनाभमाकाशं तारोल्कापातपिञ्जरम्।

English

the attendant of iva, is taking the broad mouthed skull for liva; he is so much absorbed that he does not mind his own body. 0 Yama! It is useless for you to hold a club instead of a human skdeton. Being encumbered with the horses of chariots and M&triks, Siva is going slowly. The Devas, attended by their own follower, are marching separately. The Pramathas, the favourites of Siva, have already marched twice the distance. 0 Devas! go on your own vahanas, with chtlmaras and banners streaming in air. Why are you not paying heed to the tunes in your songs. The Einnaras, oranaments are making noise too much. The Gandakas are moving swiftly playing quite in three respec- tive tunes harmonious to each other. Why do not the singers, the S&mgavadis go in front, singing harmoniously. These pleasure loving NSga men are singing various songs illustrating the praises of the Lord. Why are the voices of the celestial ladies heard on this side so often? Various tunes* ** are being played: — Muriya, etc.; but why not even one MQrchchand,t is being heard here? Play on your tambourines and Vipas directed by the Gandharvas. Play your various kinds of drums."— 452-464.

अध्याय १५४

श्लोक 158

वाक्यमेतत्फलभ्रष्टं पुंसि ग्लानिकरं परम् कन्या हि कृपणा शोच्या पितुर्दुःखविवर्धिनी

vākyametatphalabhraṣṭaṃ puṃsi glānikaraṃ param kanyā hi kṛpaṇā śocyā piturduḥkhavivardhinī

हिन्दी अर्थ

पत्राङ्कुरलतानां च विकाराः शिशिरे शुभा: २५ इसे तीन वर्षोतक महान् भयदायक मानना चाहिए। इसका परिणाम राजाके शरीर, राज्य, पुरद्वार, पुरोहित, पुत्र, कोश और वाहनोंपर प्रकट होता है। राजेन्द्र! जो अद्धुतसंज्ञक उत्पात ऋतुओंके स्वभावके अनुकूल होते हैं, उन्हें शुभदायक मानना चाहिए। मैं उनका वर्णन कर

English

Hearing those words the Devas, enjoined by Virabhadra, drowned the Universe with their music and joy. The oceans and the clouds both

अध्याय १५४

श्लोक 159

यापि स्यात्पूर्णसर्वाढ्या पतिपुत्रधनादिभिः किं पुनर्दुर्भगा हीना पतिपुत्रधनादिभिः

yāpi syātpūrṇasarvāḍhyā patiputradhanādibhiḥ kiṃ punardurbhagā hīnā patiputradhanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

वज्र एवं निजलीका गिरना, पृथ्वीका कम्पन, संध्याके समय वज्रका शब्द, सूर्य तथा चन्द्रमामें मण्डलोंका होना, धूलि और धूएँका उद्भव, उदय एवं अस्तके समय सूर्यकी अतिलालिमा, वृक्षोंके टूट जानेपर उनसे रसका गिरना, फलवाले वृक्षोंकी अधिकता, गौ, पक्षी और मधुकी वृद्धि-ये चैत्र और वैशाखमासमें शुभप्रद हैं। ग्रीष्म ऋतुमें कलुषित नक्षत्रों और ग्रहोंका पतन, सूर्य और चन्द्रके मण्डलोंका कपिल वर्ण होना, सायंकालीन नभके

English

* WoiThe fourth or first of the seven primary notes of the Indian gamut so called because it is derived from the six organs itervw i ( ffu u: n It is said to resemble the note of a peacock.

अध्याय १५४

श्लोक 160

त्वं चोक्तवान्सुताया मे शरीरे दोषसंग्रहम् अहो मुह्यामि शुष्यामि ग्लामि सीदामि नारद

tvaṃ coktavānsutāyā me śarīre doṣasaṃgraham aho muhyāmi śuṣyāmi glāmi sīdāmi nārada

हिन्दी अर्थ

काले और सफेद मिश्रित, पीले, धूसरित, श्यामल, लाल, लाल पुष्पके समान अरुण और क्षुब्ध सागरकी तरह संक्षुब्ध होना तथा नदियोंका जल सूख जाना-इन उत्पातोंको देखकर इन्हें शुभ कहना चाहिए । इन्द्रधनुषका मण्डलाकार उदय, विद्युत् और उल्काका पतन, पृथ्वीका अकस्मात् एवं तालाबोंमें जलकी न्यूनता, नाव, जहाज और पुलका काँपना, सींगवाले जानवरों तथा शूकरोंकी वृद्धि-ये उत्पात वर्षा ऋतुमें मङ्गलकारी हैं। शीतल वायु, तुषार, पशु एवं पक्षियोंका चीत्कार, राक्षस, भूत और पिशाचोंका

English

w«i:=:iMean time in music.

अध्याय १५४

श्लोक 161

अयुक्तमथ वक्तव्यम् अप्राप्यमपि सांप्रतम् अनुग्रहेण मे छिन्द्धि दुःखं कन्याश्रयं मुने

ayuktamatha vaktavyam aprāpyamapi sāṃpratam anugraheṇa me chinddhi duḥkhaṃ kanyāśrayaṃ mune

हिन्दी अर्थ

दर्शन, हैवी वाणी, सूर्यके उदय-अस्तके समय आकाश, वन और पर्वतोंसहित दिशाओंका गाढ्रूपमें धुएँसे अन्धकारित हो जाना-ये उत्पात हेमन्त-ऋतुमें उत्तम माने जाते हैं। दिव्य स्त्रीका रूप, गन्धर्व-विमान, ग्रह, नक्षत्र और ताराओंका दर्शन, हैवी वाणी, वनोंमें और पर्वतोंकी चोटियोंपर गाने-बजानेका शब्द सुनायी पड़ना, अन्नोंकी वृद्धि, रसकी विशेष उत्पत्ति-ये उत्पात शरत्कालमें माङ्गलिक कहे गये हैं। हिमपात, वातका बहना, विरूप

English

t '5;ii»!f=A duly regulated rise and fall of sounds 'conducting the air and the harmony through the keys in a pleasing manner, changing the or passing from one key to another. It is thus defined iwnj wwf im; einw n

अध्याय १५४

श्लोक 162

परिच्छिन्ने ऽप्यसंदिग्धे मनः परिभवाश्रयम् तृष्णा मुष्णाति निष्णाता फललोभाश्रयाशुभा

paricchinne 'pyasaṃdigdhe manaḥ paribhavāśrayam tṛṣṇā muṣṇāti niṣṇātā phalalobhāśrayāśubhā

हिन्दी अर्थ

एवं अद्धुत उत्पातोंका दर्शन, आकाशका काले कज्जलके समान दिखायी पड़ना तथा ताराओं एवं उल्काओंके गिरनेसे पीले रंगका दीख पड़ना, स्त्री, गाय, बकरी, घोड़ी, मृगी और पक्षियोंसे विचित्र प्रकारके बच्चोंका पैदा होना, पत्तों, अड्कुरों और लताओंमें अनेकों प्रकारके ९१० मत्स्यपुराण

English

TUB MAT87A PUBABAS.

अध्याय १५४

श्लोक 163

स्त्रीणां हि परमं जन्म कुलानामुभयात्मनाम् इहामुत्र सुखायोक्तं सत्पतिप्राप्तिसंज्ञितम्

strīṇāṃ hi paramaṃ janma kulānāmubhayātmanām ihāmutra sukhāyoktaṃ satpatiprāptisaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

ऋतुस्वभावेन विनाद्भुतस्य विकारोंका हो जाना-ये उत्पात शिशिर-ऋतुमें जातस्य हृष्टस्य तु शीघ्रमेव। शुभदायी माने गये हैं। इन ऋतु-स्वभावके अतिरिक्त वि शान्तिरनन्तरं अन्य उत्पन्न हुए अद्भुत उत्पातके देखे जानेके बाद यथागमं शान्तिरनन्तरं तु जजाकों शीत हो शाजजातकर्ल कहो गयी शालिका

English

be/an to roar. At that time, Him&chala was agitated by the quick mai'ch of iva.— 465-466.

अध्याय १५४

श्लोक 164

दुर्लभः सत्पतिः स्त्रीणां विगुणो ऽपि पतिः किल न प्राप्यते विना पुण्यैः पतिर्नार्या कदाचन

durlabhaḥ satpatiḥ strīṇāṃ viguṇo 'pi patiḥ kila na prāpyate vinā puṇyaiḥ patirnāryā kadācana

हिन्दी अर्थ

कार्या यथोक्ता वसुधाधिपेन॥ २६ विधान करना चाहिए॥ १४--२६॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे5द्धुतशान्तिकोत्पत्तिनमिकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें अद्भुत उत्पातोंकी शान्ति नामक दो सौ उन्तीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Afterwards, the Lord iiva and the Devas entered in a moment the mansion of Himdchala, which was conspicuous with thousands of golden gateways and streamers, having many houses studded with vorious kinds of precious stones, floored with Vaidhrya gom, trickling with showers and cascade waters, the squares looking charming witli Kalpavriksa trees,

अध्याय १५४

श्लोक 165

यतो निःसाधनो धर्मः परिमाणोज्झिता रतिः धनं जीवितपर्याप्तं पत्यौ नार्याः प्रतिष्ठितम्

yato niḥsādhano dharmaḥ parimāṇojjhitā ratiḥ dhanaṃ jīvitaparyāptaṃ patyau nāryāḥ pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

अद्भुत उत्पातके लक्षण तथा उनकी शान्तिके उपाय गर्ग उवाच गर्गजी बोले--जब देव-मूर्तियाँ नाचने लगती हैं,

English

f learning with white, black, and red ores, the patliways shining white like.akemi, pervaded with the odour of flowei's diffused all round by tlio wind. — 467-469,

अध्याय १५४

श्लोक 166

निर्धनो दुर्भगो मूर्खः सर्वलक्षणवर्जितः दैवतं परमं नार्याः पतिरुक्तः सदैव हि

nirdhano durbhago mūrkhaḥ sarvalakṣaṇavarjitaḥ daivataṃ paramaṃ nāryāḥ patiruktaḥ sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

वमन्त्यग्नि तथा धूमं स्नेहं रक्तं तथा वसाम्॥ ९ चर्बी उगलने लगती हैं, जोर-जोरसे चिल्लाती हैं, रोती हैं पसीना बहाने लगती हैं, हँसती हैं, उठती हैं, बैठती हैं, आरटन्ति रुदन्त्येताः प्रस्विद्यन्ति हसन्ति च। दौड़ने लगती हैं, मुँह बजाने लगती हैं, खाती हैं, कोश,

English

All the citizens became very eager to see the Lord liva on His entering the town. The elderly matrons became anxious; the people thronged and rushed to and fro. The streets were over-crowded. — 470.

अध्याय १५४

श्लोक 167

त्वया चोक्तं हि देवर्षे न जातो ऽस्याः पतिः किल एतद्दौर्भाग्यमतुलम् असंख्यं गुरु दुःसहम्

tvayā coktaṃ hi devarṣe na jāto 'syāḥ patiḥ kila etaddaurbhāgyamatulam asaṃkhyaṃ guru duḥsaham

हिन्दी अर्थ

उत्तिष्ठन्ति निषीदन्ति प्रधावन्ति धमन्ति च॥ २ अस्त्र और ध्वजाओंको फेंकने लगती हैं, नीचे मुख किये बैठी रहती हैं अथवा एक स्थानसे दूसरे स्थानपर भ्रमण

English

The Divine ladies peeping through the air holes were looking on the huge crowd; and hidden in their own garments and ornaments witnessed the lotus-like eyes of the public. Some were showing off 'J'licir beautiful ornaments. Some, putting on beautiful ornaments, abandoned tbo company of tbeir maids and began to look at Siva, Some maid said to her mate " Companion, do not be restive in having a glimpse of the Lord. He Himself consumed Cupid and has now of Ilis own accord felt inclined to enjoy the company of woman." Some w'oinan knocked down during the bustle said to another burning with the pangs of separation from her husband. "What are you looking? Do not speak, out of mistake, any

अध्याय १५४

श्लोक 168

चराचरे भूतसर्गे यदद्यापि च नो मुने न स जात इति ब्रूषे तेन मे व्याकुलं मनः

carācare bhūtasarge yadadyāpi ca no mune na sa jāta iti brūṣe tena me vyākulaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

करने लगती हैं-इस प्रकारके सहसा उत्पन्न हुए उत्पात यदि शिव-लिङ्ग, देवमन्दिर तथा ब्राह्मणोंके पुरमें दिखायी एवमाद्या हि दृश्यन्ते विकाराः सहसोत्थिताः । पड़े तो उस स्थानपर निवास नहीं करना चाहिए। ऐसे

English

love expressions to iva." Some woman conM not see a/ikara on account of distance; but said after some reasoning " Siva is hero wliere Indra and other celestial Devas are standing. Ollier ladies began to salute Lord iSiva, taking their respective names and praying for desired olijects. 'I'lic ■worship of Siva bears fruit. Some lady exclaiiuod; — U! There is jJiva whose forehead is adorned with the Crescent Moon. India, the Lord of tho Devas is perspiring and is going aiiead of the lAud making way for Him. O! Tlioro is lirahma, vritli matted baiv r.iid wcariii" <leor skin. ITo is w fiomoUiin in liva's onrs." WliPii the iiord Toached tlie Ilirn.day.'*!, IIk Hivine women rai.scd the followin/d: chorus " TJirouli

अध्याय १५४

श्लोक 169

मनुष्यदेवजातीनां शुभाशुभनिवेदकम् लक्षणं हस्तपादादौ विहितैर्लक्षणैः किल

manuṣyadevajātīnāṃ śubhāśubhanivedakam lakṣaṇaṃ hastapādādau vihitairlakṣaṇaiḥ kila

हिन्दी अर्थ

लिङ्गायतनविप्रेषु तत्र वासं न रोचयेत्॥ ४ उत्पातोंके होनेपर या तो राजापर कोई बड़ी आपत्ति आती हि है अथवा उस देशका विनाश होता है। देवताके दर्शनके

English

llie union with tlic l)irtli of.Parvati lias heenmo fniitrnl." — 471-478.

अध्याय १५४

श्लोक 170

सेयम् उत्तानहस्तेति त्वयोक्ता मुनिपुंगव उत्तानहस्तता प्रोक्ता याचतामेव नित्यदा

seyam uttānahasteti tvayoktā munipuṃgava uttānahastatā proktā yācatāmeva nityadā

हिन्दी अर्थ

देवयात्रासु चोत्पातान् दृष्टा देशभयं वदेत्॥ ५ उस देशको भय बतलाना चाहिए॥ १--५॥ गृहसम्बन्धी उत्पातोंको ब्रह्मासे सम्बद्ध जानना पितामहस्य हम्येषु तत्र वासं न रोचयेत्। चाहिए, अतः वहाँ निवास न करे। पशुओंके उत्पातोंको

English

Afterwards, llie J")o\as saw tlie house of FTiinnhiya and were gratified to SCO the imiMMifU dr.-si and built hy Vi*ivakarnin looking majestic with its n[ while oiJ[)phire, decorated with golden chairs and pearl

अध्याय १५४

श्लोक 171

शुभोदयानां धन्यानां न कदाचित्प्रयच्छताम् स्वछाययास्याश्चरणौ त्वयोक्तौ व्यभिचारिणौ

śubhodayānāṃ dhanyānāṃ na kadācitprayacchatām svachāyayāsyāścaraṇau tvayoktau vyabhicāriṇau

हिन्दी अर्थ

पशूनां रुद्रजं ज्ञेयं नृपाणां लोकपालजम्॥ ६ रुद्रसे उत्पन्न और राजाओंके उत्पातोंको लोकपालसे ज्ञेयं सेनापतीनां तु यत् स्यात् स्कन्दविशाखजम्। उत्पन्न जानना चाहिए। सेनापतियोंके उत्पातोंको स्कन्द

English

hangings, rr-i.lciidrnt with hcrh.s and beantifiod with many pleasure gardens and lakes. Tm-v rhougiit Unit their minds and eyes had become blessed with that womh rl'nl — 4711-481.

अध्याय १५४

श्लोक 172

तत्रापि श्रेयसां ह्याशा मुने न प्रतिभाति नः शरीरलक्षणाश्चान्ये पृथक्फलनिवेदिनः

tatrāpi śreyasāṃ hyāśā mune na pratibhāti naḥ śarīralakṣaṇāścānye pṛthakphalanivedinaḥ

हिन्दी अर्थ

न तथा विशाखसे उत्पन्न तथा लोकोंके उत्पातोंको विष्णु, लोकानां विष्णुवस्विन्दविश्वकर्मसमुद्धवम्॥ ७ वसु, इन्द्र और विश्वकर्मासे उद्भूत समझना चाहिए । विनायकोद्धवं ज्ञेयं गणानां ये तु नायका: । जो गणोंके नायक हैं, उनपर घटित होनेवाला उत्पात देवप्रेष्यान् नृपप्रेष्या देवस्त्रीभिर्नृपस्त्रियः॥ ८ विनायकसे उद्भूत जानना चाहिए देवदूतोंकी अप्रसन्नतासे कुकी भृ च राजदूतोंपर तथा देवाङ्गनाओंके द्वारा राजपत्नियोंपर वासुदेवोद्धवं ज्ञेयं ग्रहाणामेव नान्यथा। उत्पात घटित होते हैं ग्रहोंके उपद्रबको भगवान् वासुदेवसे

English

Hari then wont and ntocrl at the gate, so that any body might not enter. Thernsli, in consoquonce, was tremendous; bis armlets were broken and powdeied to pieces. Tiien liiniacliala, meekly and appropriately, ador- ed the four-faced Brahma, who repeated all tho mantras and performed all

अध्याय १५४

श्लोक 173

सौभाग्यधनपुत्रायुः पतिलाभानुशंसनम् तैश्च सर्वैर्विहीनेयं त्वमात्थ मुनिपुंगव

saubhāgyadhanaputrāyuḥ patilābhānuśaṃsanam taiśca sarvairvihīneyaṃ tvamāttha munipuṃgava

हिन्दी अर्थ

भुञ्जते विक्षिपन्ते वा कोशप्रहरणध्वजान्। अवाङ्मुखा वा तिष्ठन्ति स्थानात् स्थानं भ्रमन्तिच उपर्युक्त विकारोंके उत्पन्न होनेपर वेदज्ञ पुरोहित देवमूर्तिके

English

tlie marriage ceremonies, making lire as witness, iva, then married Parvati. Everything was performed without any hitch. At that instant, tho King Himachala began to bestow lavish charities on the deserving. In

अध्याय १५४

श्लोक 174

त्वं मे सर्वं विजानासि सत्यवागसि चाप्यतः मुह्यामि मुनिशार्दूल हृदयं दीर्यतीव मे

tvaṃ me sarvaṃ vijānāsi satyavāgasi cāpyataḥ muhyāmi muniśārdūla hṛdayaṃ dīryatīva me

हिन्दी अर्थ

पूजयेच्च महाभाग गन्धमाल्यान्नसम्पदा॥ १० पास जाकर उसे स्नान कराये, वस्त्रादिसे अलंकृत करे मधुपर्केण विधिवदुपतिष्ठेदनन्तरम्। पुरोधा जुहुयाद् वह्नौँ सप्तरात्रमतन्द्रितः

English

OnAFTME GLIV.

अध्याय १५४

श्लोक 175

इत्युक्त्वा विरतः शैलो महादुःखविचारणात् श्रुत्वैतदखिलं तस्माच् छैलराजमुखाम्बुजात् स्मितपूर्वमुवाचेदं नारदो देवचोदितः

ityuktvā virataḥ śailo mahāduḥkhavicāraṇāt śrutvaitadakhilaṃ tasmāc chailarājamukhāmbujāt smitapūrvamuvācedaṃ nārado devacoditaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा चन्दन, पुष्पमाला और भक्ष्यपदार्थसे उसकी पूजा करे। तदनन्तर विधिपूर्वक मधुपर्क निवेदित करे। फिर वह पुरोहित ब्राह्मण सावधानीपूर्वक उक्त प्रतिमाके पानादि सामग्रियोंद्वारा तथा उत्तम दक्षिणा देकर ब्राह्मणोंकी पूजा करनी चाहिए। आठवें दिन पृथ्वी, सुवर्ण तथा

English

this mairiae, Hithftliijra We» thd giver. The fotir-faced Brahmfi performed

अध्याय १५४

श्लोक 176

हर्षस्थाने ऽपि महति त्वया दुःखं निरूप्यते अपरिच्छिन्नवाक्यार्थे मोहं यासि महागिरे

harṣasthāne 'pi mahati tvayā duḥkhaṃ nirūpyate aparicchinnavākyārthe mohaṃ yāsi mahāgire

हिन्दी अर्थ

सकाञ्चनैः शान्तिमुपैति पापम्॥ १२ गौका दान करनेसे पाप शान्त हो जाता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्धुतशान्तावर्चाधिकारो नाम त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके अद्भुत-शान्तिके प्रसङ्गमें पूजाधिकार नामक दो सौ तीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

the part of Hot4, the Lord iva was the bridegroom and tFml., the represent* ative of the universe, the bride, and all the beings, along with the Devas and the Rfiksasas became fixed with attention. At the same time, the Earth also brought forth new produce and herbs. Varuua appeared before iSiva holding various gems. Kuvera brought ornaments of gold, pleasing

अध्याय १५४

श्लोक 177

इमां शृणु गिरं मत्तो रहस्यपरिनिष्ठिताम् समाहितो महाशैल मयोक्तस्य विचारणे

imāṃ śṛṇu giraṃ matto rahasyapariniṣṭhitām samāhito mahāśaila mayoktasya vicāraṇe

हिन्दी अर्थ

अग्निसम्बन्धी उत्पातके लक्षण तथा उनकी शान्तिके उपाय प्राकारं तोरणं द्वारं नृपवेश्म सुरालयम्

English

to everyone, for the Lord iva. Vftyu began to blow gently to soothe every one. Indra with garland round his neck and with arms decorated with many ornaments spread an excellent white umbrella shining like the moonbeams, over the Lord. Then the Deva iankara adorned with all ornaments, enhanced the delight of all the beings. — 482-490.

अध्याय १५४

श्लोक 178

न जातो ऽस्याः पतिर्देव्या यन्मयोक्तं हिमाचल न स जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः

na jāto 'syāḥ patirdevyā yanmayoktaṃ himācala na sa jāto mahādevo bhūtabhavyabhavodbhavaḥ śaraṇyaḥ śāśvataḥ śāstā śaṃkaraḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

गर्गजीने कहा--जिस देशमें ईधनके बिना ही अग्नि जल उठती है और ईधन लगानेपर भी अग्नि प्रज्वलित नहीं होती, वह देश राजाओंसे पीड़ित होता है। जहाँ जलमें मांस जलने लगता है या उसका कोई भाग जल जाता है, किलेकी चहारदीवारी, प्रवेशद्वार, तोरण, राजभवन और देवालय-ये अकस्मात् जल उठते हैं वहाँ राजाको भय प्राप्त होता है। यदि ये उपर्युक्त वस्तुएँ बिजली गिरनेसे जल जाती हैं तब भी राजाको भय प्राप्त होता है। जहाँ रात्रि तथा धूलि एवं रजःकणोंके बिना ही अन्धकार छा जाय और अग्निके बिना धुआँ दिखायी पड़े, वहाँ महाभयकी प्राप्ति जाननी चाहिए। बादल और नक्षत्रोंसे रहित आकाशमें बिजली

English

The chief Gandharvas began to sing and the nymphs started dancing. The Gandharvas and the Kinnaras danced and sang exquisite music. The six seasons appeared incarnate to participate in the universal rejoicings

अध्याय १५४

श्लोक 179

ब्रह्मविष्ण्विन्द्रमुनयो जन्ममृत्युजरार्दिताः तस्यैते परमेशस्य सर्वे क्रीडनका गिरे

brahmaviṣṇvindramunayo janmamṛtyujarārditāḥ tasyaite parameśasya sarve krīḍanakā gire

हिन्दी अर्थ

कौंधने लगे तो भय प्राप्त होता है। इसी प्रकार दिनमें गगनमण्डल तारायुक्त हो जाय तो भी उसी प्रकारका दिवा सतारे गगने तथैव भयमादिशेत्॥ ५ भय कहना चाहिए ॥१--५॥

English

and danced and sang. The sportive attendants of Siva paused on the HiinAl.-iya, after being exhausted by their pastime. At the same time the Jjord Jlahiideva fulfilled duly all the rites of the marriage in conjunction with His noble consort PArvatt. — 491-494.

अध्याय १५४

श्लोक 180

आस्ते ब्रह्मा तदिच्छातः सम्भूतो भुवनप्रभुः विष्णुर्युगे युगे जातो नानाजातिर्महातनुः

āste brahmā tadicchātaḥ sambhūto bhuvanaprabhuḥ viṣṇuryuge yuge jāto nānājātirmahātanuḥ

हिन्दी अर्थ

९१२ मत्स्यपुराण ग्रहनक्षत्रवैकृत्ये ताराविषमदर्शने। ग्रहों और नक्षत्रोंमें विकारका हो जाना, ताराओंमें पुरवाहनयानेषु चतुष्पान्मृगपक्षिषु॥ ६ विषमताका दिखायी पड़ना, ग्राम, वाहन, रथ, चौपाये, आयुधेषु च दीप्तेषु धूमायत्सु तथैव च। मृग, पक्षी तथा श्त्रास्त्रोंका अपने-आप प्रज्वलित हो निगमत्सु च कोशाच्च संग्रामस्तुमुलो भवेत्॥ ७ उठता अथवा धूमिल हो जाना और कोशसे अस्त्रादिका नाग्नि विष्फुलिङ्गा निकलना तुमुल संग्रामका सूचक है। जहाँ-कहीं भी विनारिनं i दृश्यन्ते यत्र कुत्रचित्। अग्निके बिना चिनगारियाँ दिखायी पड़ने लगें, स्वभावाच्चापि पूर्यन्ते धनूंषि विकृतानि च॥ ८ स्वाभाविक ढंगसे ही धनुषकी डोरियाँ चढ़ जाये या विकारश्चायुधानां स्यात् तत्र संग्राममादिशेत्।

English

On the ooinidelion of marriage, the Lord stayed in the mansion of Iliinachala along with His Consort for that night. The Gandharvas enter- tained them by singing and the nymphs by dancing. He got awakened early in llie morning by the praises of the Devas and theDaitya.s. — 495.

अध्याय १५४

श्लोक 181

मन्यसे मायया जातं विष्णुं चापि युगे युगे आत्मनो न विनाशो ऽस्ति स्थावरान्ते ऽपि भूधर

manyase māyayā jātaṃ viṣṇuṃ cāpi yuge yuge ātmano na vināśo 'sti sthāvarānte 'pi bhūdhara

हिन्दी अर्थ

विकृत हो जायँ तथा शस्त्रास्त्रोंमें विकार उत्पन्न हो त्रिरात्रोपोषितश्चात्र पुरोधाः सुसमाहितः॥ ९ जाय तो वहाँ संग्राम बतलाना चाहिए। ऐसी दशामें समिद्द्रिः क्षीरवृक्षाणां सर्षपैश्च घृतेन च। वहाँका पुरोहित तीन रात्रितक उपवासकर अत्यन्त होमं कुर्यादग्निमनत्रैर्त्राह्मणांश्चैव भोजयेत्॥ १० समाहित-चित्तसे दूधवाले वृक्षोंकी लकड़ियों, सरसों

English

Then the Lord Siva with His father-in-law's permission started to llio Haudun'ichal mountain in company with His Divine Consort, riding on 1 lis bull swift like the wind. — 496.

अध्याय १५४

श्लोक 182

संसारे जायमानस्य भ्रियमाणस्य देहिनः नश्यते देह एवात्र नात्मनो नाश उच्यते

saṃsāre jāyamānasya bhriyamāṇasya dehinaḥ naśyate deha evātra nātmano nāśa ucyate

हिन्दी अर्थ

दद्यात् सुवर्ण च तथा द्विजेभ्यो तथा घीसे अग्नि-मन्त्रोद्वारा हवन करे । तदनन्तर ब्राह्मणोंको गाश्चैव सस्त्राणि तथा भुवं च। भोजन कराये तथा उन्हें सुवर्ण, गौएँ, वस्त्र और एवं कृते पापमुपैति नाशं पृथ्वीका दान दे। द्विजेन्द्र! ऐसा करनेसे अग्नि-विकार- यदग्निवैकृत्यभवं द्विजेन्द्र॥ १९ सम्बन्धी पाप नष्ट हो जाता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्भुतशान्तावग्निवैकृत्यं नामैकत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

After the departure of Mahadeva and Um&, HimAchala felt very lonely and dejected in the absence of VArvatl as often is the case with the father of the bride. — 497.

अध्याय १५४

श्लोक 183

ब्रह्मादिस्थावरान्तो ऽयं संसारो यः प्रकीर्तितः स जन्ममृत्युदुःखार्तो ह्य् अवशः परिवर्तते

brahmādisthāvarānto 'yaṃ saṃsāro yaḥ prakīrtitaḥ sa janmamṛtyuduḥkhārto hy avaśaḥ parivartate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके अद्धुत-शान्तिके प्रसंगमें अग्निविकार नामक दो सौ एकतीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ वृक्षजन्य उत्पातके लक्षण और उनकी शान्तिके उपाय

English

Then HiraAchola bade adieu to the Devas and entered into His city naturally resplendent, and adorned with Go-purams made of jewels, and beautified internally with diamonds, gold and other precious gems. — 498.

अध्याय १५४

श्लोक 184

महादेवो ऽचलः स्थाणुर् न जातो जनको ऽजरः भविष्यति पतिः सो ऽस्या जगन्नाथो निरामयः

mahādevo 'calaḥ sthāṇur na jāto janako 'jaraḥ bhaviṣyati patiḥ so 'syā jagannātho nirāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

गर्ग उवाच गर्गजीने कहा--ब्रह्मन्! जिन ग्रामोंमें हैव- प्रेरित पुरेषु येषु दृश्यन्ते पादपा देवचोदिताः। वृक्ष अपने-आप रोते, हँसते, प्रचुर परिमाणमें रस बहाते रुदन्तो वा हसन्तो वा स्त्रबन्तो वा रसान् बहून्॥ १ हुए किसी रोग अथवा वायुके बिना डालियाँ गिराते है, अरोगा वा विना वातं शाखां मुञ्चन्त्यथ द्रुमाः। तीन ही वर्षके वृक्ष असमयमें फलने-फूलने लगते हैं, फलं पुष्पं तथाकाले दर्शयन्ति त्रिहायनाः॥ २ अन्यत्र कोई-कोई वृक्ष ऋतुकालकी भाँति अपनेको फलों और पुष्पॉंसे लदे हुए दिखलाते हैं तथा दुग्ध, तैल, रक्त, मधु और जल बहाते हैं, किसी रोगके बिना ही सहसा सूख जाते हैं अथवा सूखे हुए पुनः अङ्कुरित शुष्यन्त्यरोगाः सहसा शुष्का रोहन्ति वा पुनः। हो जाते हैं, गिरे हुए उठकर खड़े हो जाते हैं तथा खड़े उत्तिष्ठन्तीह पतिताः पतन्ति च तथोत्थिताः॥ ४ हुए गिर पड़ते हैं, वहाँ होनेवाला परिणाम और फल तत्र वक्ष्यामि ते ब्रह्मन् विपाकं फलमेव च। मैं आपको बतला रहा हुँ, सुनिये

English

Here, on the other hand Mahftdeva with PArvatl sauntered about for a long time in the charming groves and solitary forests of the mountain. In course of sucli pastimes, Piirvati felt inclined to have a son. She made several dolls and began to play with them in company of Her maids. Sometime Parvatl rubbed scented oil mixed with powder over Her body and made with the dirt of Her body a human form with an elephant's head on his shoulders. Ptlrvati sportively threw that son into the Ganges wliere he became enlarged in body. So much so that he extended himself as big as the world, when Parvatl addressing him as son called him to Her. The Goddess Ganges also, at the sametime, addressed him similarly "whence he is known GAngeya; then the Devas worshipped him and BrahmA named him VinAyaka and made him the head of all the attendants. Qaneia was thus born from PArvatl. — 499-505.

अध्याय १५४

श्लोक 185

यदुक्तं च मया देवी लक्षणैर्वर्जिता तव शृणु तस्यापि वाक्यस्य सम्यक्त्वेन विचारणम्

yaduktaṃ ca mayā devī lakṣaṇairvarjitā tava śṛṇu tasyāpi vākyasya samyaktvena vicāraṇam

हिन्दी अर्थ

बालानां मरणं कुर्युरकाले पुष्पिता द्रुमाः अरोगशोषणं ज्ञेयं ब्रह्मन् दुर्भिक्षलक्षणम्। शुष्केषु सम्प्ररोहस्तु वीर्यमन्नं च हीयते

English

Again, Parvatt longed for a son and began to play similarly. She planted a sapling of Adoka for the pleasure of Her son and took very good care of it. The tree soOh grew up by being watered -and looked

अध्याय १५४

श्लोक 186

लक्षणं दैविको ह्यङ्कः शरीरावयवाश्रयः सर्वायुर्धनसौभाग्यपरिमाणप्रकाशकः

lakṣaṇaṃ daiviko hyaṅkaḥ śarīrāvayavāśrayaḥ sarvāyurdhanasaubhāgyaparimāṇaprakāśakaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्थाने पतितानां च भयं भेदकरं भवेत्। स्थानात् स्थानं तु गमने देशभङ्गस्तथा भवेत् वृक्षोपरि तथा च्छत्रं कुर्यात् पापप्रशान्तये शिवमभ्यर्चयेद् देवं पशुं चास्मै निवेदयेत्। रुद्रेभ्य इति वृक्षेषु हुत्वा रुद्रं जपेत् ततः

English

TBB UATSYA PVBANAM.

अध्याय १५४

श्लोक 187

अनन्तस्याप्रमेयस्य सौभाग्यस्यास्य भूधर नैवाङ्को लक्षणाकारः शरीरे संविधीयते

anantasyāprameyasya saubhāgyasyāsya bhūdhara naivāṅko lakṣaṇākāraḥ śarīre saṃvidhīyate

हिन्दी अर्थ

मध्वाज्ययुक्तेन तु पायसेन ब्रह्मन्! वृक्षोंके रुदन करनेपर व्याधियाँ फैलती हैं, हँसनेपर देशमें संकटकी वृद्धि होती है, शाखाओंके गिरनेसे संग्राममें योद्धाओंका विनाश होता है, असमयमें फूले हुए वृक्ष बालकोंकी मृत्यु सूचित करते हैं,

English

after so carefully. Then once on an occasion, Brihaspati, the Devas, the Br&hmanas, the sages came there and said to Pftrvatl: — " BhavSnl! You, have been born for the beneht of the world and all desire the birth of a son. Mrat of the creation seems eager for progeny. The people con- sider their births successful by seeing sons and grandsons. 0 Devi! What object can be gained by creating and rearing up trees like sons? Those who have no issue usually become dispassionate to the world and try their best to obtain Devahoods. Now you ought to set a value on actions like this." — 506-510.

अध्याय १५४

श्लोक 188

अतो ऽस्या लक्षणं गात्रे शैल नास्ति महामते यथाहमुक्तवानस्या ह्य् उत्तानकरतां सदा

ato 'syā lakṣaṇaṃ gātre śaila nāsti mahāmate yathāhamuktavānasyā hy uttānakaratāṃ sadā

हिन्दी अर्थ

वृक्षसमूहोंमेंसे किसी-किसीके फलने-फूलनेपर अपने राष्ट्रमें भेद उत्पन्न होता है, गायके दूध गिरनेसे चारों ओर विनाश उपस्थित होता है, तेलका गिरना दुर्भिक्षका लक्षण है, मदिराके गिरनेसे वाहनोंका विनाश होता है, रक्त गिरनेपर संग्राम बतलाना चाहिए, मधु चूनेसे व्याधियाँ फैलती हैं, जल गिरनेसे वृष्टि नहीं होती। किसी रोगके बिना वृक्षोंका सूख जाना दुर्भिक्षका लक्षण जानना चाहिए। सूखे हुए वृक्षसे अंकुर फूटनेपर वीर्य (पराक्रम) और अन्नकी हानि होती है! गिरे हुए वृक्षोंके उठनेपर भेदकारी भय होता है तथा एक स्थानसे दूसरे स्थानपर जानेसे देश-भङ्ग होता है, वृक्षोंके अकस्मात् जलने तथा रुदन करनेपर सम्पत्तिका विनाश होता है। ये उपद्रव

English

P&rvati said; — " One who makes a well in a place where there is scarcity of water, lives in heaven for as many years as there are drops of water in it. One large reservoir of water is worth ten wells. One eon is like ten tanks, and one tree is worth ten sons. This is My moral and 1 am prepared to protect the universe to the same end." — 511-512.

अध्याय १५४

श्लोक 189

उत्तानो वरदः पाणिर् एष देव्याः सदैव तु सुरासुरमुनिव्रातवरदेयं भविष्यति

uttāno varadaḥ pāṇir eṣa devyāḥ sadaiva tu surāsuramunivrātavaradeyaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यदि पूजित वृक्षोंमें होते हैं तो अवश्य ही राजापर विपत्तियाँ आती हैं। वृक्षॉंके फलों तथा फूलोंमें विकार होनेपर राजाकी मृत्यु कहनी चाहिए। इसी प्रकार अन्यान्य वृक्षोंमें भी उपद्रवके लक्षणोंके दिखायी पड्नेपर उत्साही ब्राह्मण उस वृक्षको ऊपरसे ढककर चन्दन और पुष्पमालासे भूषित करे और पापकी शान्तिके लिये वृक्षके ऊपर छत्र लगाये। तदनन्तर शिवकी पूजा करे और पशुको 'रुद्रेभ्य:०' इस संकल्पसे निवेदित कर वृक्षोंके नीचे हवन करनेके

English

Hearing such words, Brihaspati and other Brkhmapas returned to their places after saluting PSrvatl. — 513.

अध्याय १५४

श्लोक 190

यथा प्रोक्तं तदा पादौ स्वच्छायाव्यभिचारिणौ अस्याः शृणु ममात्रापि वाग्युक्तिं शैलसत्तम

yathā proktaṃ tadā pādau svacchāyāvyabhicāriṇau asyāḥ śṛṇu mamātrāpi vāgyuktiṃ śailasattama

हिन्दी अर्थ

पश्चात् शिवका जप करे। फिर मधु तथा घृतयुक्त खीरसे ब्राह्मणोंको संतुष्ट कर उन्हें पृथ्वीका दान दे और उस पापको शान्तिके लिये गीत तथा नृत्यका आयोजन पापविनाशहेतोः॥ १५ कराकर भगवान् शंकरकी अर्चना करे॥ ५--१५॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्धुतशान्तौ वृक्षोत्पातप्रशमनं नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

When all of them returned to their abodes, Mahildeva geutly took P&rvatl by Her hands and made Her enter slowly in to His palace. She went inside the mansion which was pleasing to the mind, the doors of which were decorated with hangings of pearls, the walls were of gold; it was full of pleasure courts and looked most enchanting by tho buzzing of the black bees over the floral wreaths. — 514-516.

अध्याय १५४

श्लोक 191

चरणौ पद्मसंकाशाव् अस्याः स्वच्छनखोज्ज्वलौ सुरासुराणां नमतां किरीटमणिकान्तिभिः

caraṇau padmasaṃkāśāv asyāḥ svacchanakhojjvalau surāsurāṇāṃ namatāṃ kirīṭamaṇikāntibhiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके अद्धुत-शान्ति-प्रकरणमें वृक्षोत्पात-प्रशमन नामक दो सौ बत्तीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ ९१४ मत्स्यपुराण

English

There, the Kinuaras were singing, the whole place was well scented » and the peacocks were sporting, the cranes were throwing out their notes, the pillars of gems were dazzling with lustre, the parrots w'ere sporting on the walls of lapis lazuli. At some places the ladies of Yakas were playing on lutes and sporting. The Kinnaras were constantly singing and dancing at various places; cranes and Srasas were moving at other places; at other places the peaiis were reflected on the flooi s made of gems; and Suka birds thinking them to be pomegranates were striking them with their beaks. Within such a mansion, liva and Parvati began to play dice. When both of them were engaged in play on a floor made of Indranila pearl, there was a tremendous uproar all at once and the delicate Parvati enquired out of curiosity from iva the reason of it. — 517-523.

अध्याय १५४

श्लोक 192

विचित्रवर्णैर्भासन्तौ स्वच्छायाप्रतिबिम्बितौ भार्या जगद्गुरोर्ह्येषा वृषाङ्कस्य महीधर

vicitravarṇairbhāsantau svacchāyāpratibimbitau bhāryā jagadgurorhyeṣā vṛṣāṅkasya mahīdhara

हिन्दी अर्थ

बृष्टिजन्य उत्पातके लक्षण और उनकी शान्तिके उपाय गर्ग उवाच गर्गजीने कहा--मुने ! अतिवृष्टि और अनावृष्टि भयं मतम् । ये दोनों दुर्भिक्षादिजन्य भयका कारण मानी गयी हैं। वर्षा- अनृतौ तु दिवानन्ता वृष्टि्ञेया भयानका॥ १ ऋतुके बिना दिनमें अनन्त वृष्टिका होना अत्यन्त भयानक अनभ्रे वैकृता चैव विज्ञेया राजमृत्यवे। है। बादलरहित आकाशमें विकृत हुई वृष्टिको राजाको शीतोष्णानां विपर्यासे नृपाणां रिपुजं भयम्

English

Siva replied: — " My dear attendants, the Ganevaras, are sporting on this mountain. It is their voices. Those human beings who have won my pleasure and appreciation by observing austerities, fasts, celibacy and pilgrimages to sacred places have now acquired my Ganatva (oflice of attendants) and they can assume any form at will. They are full of enter- prise; they are highly energetic and endowed with great forms and virtues.

अध्याय १५४

श्लोक 193

जननी लोकधर्मस्य सम्भूता भूतभावनी शिवेयं पावनायैव त्वत्क्षेत्रे पावकद्युतिः

jananī lokadharmasya sambhūtā bhūtabhāvanī śiveyaṃ pāvanāyaiva tvatkṣetre pāvakadyutiḥ

हिन्दी अर्थ

अङ्कारपांशुवर्षेषु नगरं तद् विनश्यति विरजस्के रवौ व्यभ्रे यदा छाया न दृश्यते। दृश्यते तु प्रतीपा वा तत्र देशभयं भवेत्

English

I am also astonished at their deeds. They are powerful enough to annihi- late the universe including the Devas. I may forsake Brahm&, Vinu, Indra, Gandharva, Kinnara and the serpents but I cannot live without these attendants. They are all enshrined in my mind and they always play in this mountain." — 524-529.

अध्याय १५४

श्लोक 194

तद्यथा शीघ्रमेवैषां योगं यायात्पिनाकिना तथा विधेयं विधिवत् त्वया शैलेन्द्रसत्तम अत्यन्तं हि महत्कार्यं देवानां हिमभूधर

tadyathā śīghramevaiṣāṃ yogaṃ yāyātpinākinā tathā vidheyaṃ vidhivat tvayā śailendrasattama atyantaṃ hi mahatkāryaṃ devānāṃ himabhūdhara

हिन्दी अर्थ

इन्द्रायुधं तथा दृष्टा उल्कापातं तथैव च यागस्तु कार्यो विधिवद् द्विजेन्द्र। धनानि गौः काञ्जनदक्षिणा च मृत्युका कारण जानना चाहिए । शीतकालमें गर्मी एवं ग्रीष्ममें सर्दी पड्नेसे राजाओंपर शत्रुपक्षसे भय होता है। जिस स्थानपर आकाशसे रक्तकी वर्षा होती है वहाँ शस्त्रभय प्राप्त होता है । अङ्गार और धूलिकी वृष्टि होनेपर वह नगर विनष्ट

English

Hearing that P4rvatt felt astonished and leaving oil play began to peep at them through the air holes. Some of them were lean, others corpulent, some tall, others short with big stomachs, with

अध्याय १५४

श्लोक 195

एवं श्रुत्वा तु शैलेन्द्रो नारदात्सर्वमेव हि आत्मानं स पुनर्जातं मेने मेनापतिस्तदा

evaṃ śrutvā tu śailendro nāradātsarvameva hi ātmānaṃ sa punarjātaṃ mene menāpatistadā

हिन्दी अर्थ

हो जाता है । मज्जा, हड्डी, तेल और मांसकी वृष्टि होनेपर प्रजावर्गमें मृत्युका भय उपस्थित होता है । आकाशसे फल, पुष्प तथा अन्नकी वृष्टि शत्रुपक्षसे अत्यन्त भयका द्योतन करती है । धूलि, जन्तु और उपलोंके गिरनेसे रोगजन्य भय प्राप्त होता है । रुक-रुककर अन्नकी वृष्टि होनेसे फसलके भयकी वृद्धि होती है। सूर्यके बादल एवं धूलिसे रहित रहनेपर जब परछाई नहीं दीखती अथवा विपरीत दिखायी पड़ती है, तब सारे देशको भय प्राप्त होता है । बादलरहित

English

OBAPTBB ClIV.

अध्याय १५४

श्लोक 196

नमस्कृत्य वृषाङ्काय तदा देवाय धीमते उवाच सो ऽपि संहृष्टो नारदं तु हिमाचलः

namaskṛtya vṛṣāṅkāya tadā devāya dhīmate uvāca so 'pi saṃhṛṣṭo nāradaṃ tu himācalaḥ

हिन्दी अर्थ

रात्रिमें दक्षिण अथवा उत्तर दिशामें श्वेत रंगका इन्द्रधनुष, उल्कापात, दिशाओंमें दाह, सूर्य तथा चन्द्रमामें मण्डल तथा गन्धर्वनगर दिखायी पड़े तो उस समय देशपर शत्रु-पक्षकी सेनाका आक्रमण और देशमें विविध उपद्रवोंके संघटित होनेकी सम्भावना कहनी चाहिए । द्विजेन्द्र ! ऐसे अवसरपर सूर्य, चन्द्रमा, मेघ और वायुके उद्देश्यसे विधिपूर्वक यज्ञ करना चाहिए और इस पापके विनाशके लिये ब्राह्मणोंको द्विजानामघनाशहेतोः ॥ ९ धन, गौ तथा सुवर्णकी दक्षिणा देनी चाहिए

English

their faces like those of tigers, lions and elephants. Some of them were like sheep and goats. Some had variegated features. Some were blazing like fire. Some were dark, others yellow. Some were gentle, others grim. Some were of smiling disposition. Some had black and some brown hair. Some were like birds in appearance. Some had faces like those of t,he various kinds of deer. Some were dressed in the kiuia fibre and skins; some naked and some of deformed appearance; some with their ears like those of the cow. Some had ears like those of elephants, many of them had many faces, many eyes, many bellies, many hands and many feet. They were armed with various kinds of divine weapons, wearing various kinds of divine ornaments of flowers and serpents, endowed with various kavachas (amulets), pervaders in the heaven, players on the Vina, dancers at many places. Seeing such attendants, Farvati said to iva. — 530-536.

अध्याय १५४

श्लोक 197

दुस्तरान्नरकाद्घोराद् उद्धृतो ऽस्मि त्वया मुने पातालादहमुद्धृत्य सप्तलोकाधिपः कृतः

dustarānnarakādghorād uddhṛto 'smi tvayā mune pātālādahamuddhṛtya saptalokādhipaḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्धुतशान्तौ वृष्टिवैकृतिप्रशमनं नाम त्रयस्त्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके अद्धुतशान्ति-प्रसंगमें वृष्टि-विकारशमन नामक दो सौ तैंतीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

The Devi said: — " How many attendants have you got? What are their names? Pray, mention one by one to me." — 537.

अध्याय १५४

श्लोक 198

हिमाचलो ऽस्मि विख्यातस् त्वया मुनिवराधुना हिमाचले ऽचलगुणां प्रापितो ऽस्मि समुन्नतिम्

himācalo 'smi vikhyātas tvayā munivarādhunā himācale 'calaguṇāṃ prāpito 'smi samunnatim

हिन्दी अर्थ

जलाशयजनित विकृतियाँ और उनकी शान्तिके उपाय स्नेहं क्षीरं सुरां रक्तं वहन्ते वाकुलोदकाः विमुञ्चन्ति तथा ब्रह्मन् ज्वालाधूमरजांसि च।

English

iva said: — " These Ganas of various name and fame are a Koti in number i. e., in all, they are innumerable. They are most valiant. They pervade the universe. They become pleased with and enter into the sacred cities, roadways, old worn-out gardens, abandoned houses, bodies of demons, infants and mad men, and the cremation grounds. They indulge in various kinds of sports along with these and drink steam, froth, smoke and honey and eat all kinds of things. They also inhale air and drink water and are addicted to singing, music and dancing. They are numer- ous and cannot be counted." — 53.

अध्याय १५४

श्लोक 199

आनन्ददिवसाहारि हृदयं मे ऽधुना मुने नाध्यवस्यति कृत्यानां प्रविभागविचारणम् यदि वाचामधीशः स्यां त्वद्गुणानां विचारणे

ānandadivasāhāri hṛdayaṃ me 'dhunā mune nādhyavasyati kṛtyānāṃ pravibhāgavicāraṇam yadi vācāmadhīśaḥ syāṃ tvadguṇānāṃ vicāraṇe

हिन्दी अर्थ

दिव्यमम्भोमयं सर्पिर्मधुतेलावसेचनम् गर्गजीने कहा--ब्रह्मन्! जब नदियाँ, सरोवर या झरने नगरसे दूर हट जाते हैं या अत्यन्त समीप चले आते हैं, सूख जाते हैं, मलिन, कलुषित, संतप्त तथा फेनके समान जन्तुओंसे व्याप्त हो जाते हैं, तेल, दूध, मदिरा और

English

PArvati said; — " Lord! What is the name of that attendent who is covered with buck skin, clean in person, wearing the girdle of muiija, with a loop thrown on his left shoulder, looking so sweet, wearing the wreath of stone heads, with handsome form, beating his arms with slabs of stone and following the Kumaras. His tuft of hair on the head is wav- ing a little towards his left. He is frequently attentive to the songs of other attendants. What is his name." — 542-544.

अध्याय १५४

श्लोक 200

भवद्विधानां नियतम् अमोघं दर्शनं मुने तवास्मान्प्रति चापल्यं व्यक्तं मम महामुने

bhavadvidhānāṃ niyatam amoghaṃ darśanaṃ mune tavāsmānprati cāpalyaṃ vyaktaṃ mama mahāmune

हिन्दी अर्थ

रक्त बहाने लगते हैं अथवा उनका जल विक्षुब्ध हो उठता है, तब छः महीनेके भीतर उस देशपर शत्रुपक्षकी सेनासे भय प्राप्त होनेकी सम्भावना होती है। जब किसी प्रकारसे जलाशय शब्द करने लगते हैं या जलने लगते हैं तथा लपटें, धुआँ एवं धूलि फेंकने लगते हैं, बिना खोदे ही जल निकलने लगता है, जलाशय बड़े-बड़े जन्तुओंसे भर जाते हैं और उनमेंसे संगीतकी ध्वनियाँ सुनायी पड़ने लगती हैं, तब प्रजावर्गके मरणका भय उपस्थित होता है। ऐसे अवसरपर घी, मधु और तैलसे जलाशयोंका अभिषेक कर वरुणके मन्त्रोंका जप करना चाहिए और उन्हीं मन्त्रोंका उच्चारण कर जलमें हवन करना चाहिए। तदनन्तर ब्राह्मणोंको भोजनार्थ मधु तथा घृत मिलाकर

English

Siva spoke: — " Devi! He is Viraka, i. e., Virabhadra He is my great favourite. He is full of many astonishing qualities. The other Ganerfvaras pay him great respect." — 545.

अध्याय १५४

श्लोक 201

भवद्भिरेव कृत्यो ऽहं निवासायात्मरूपिणाम् मुनीनां देवतानां च स्वयंकर्तापि कल्मषम्

bhavadbhireva kṛtyo 'haṃ nivāsāyātmarūpiṇām munīnāṃ devatānāṃ ca svayaṃkartāpi kalmaṣam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ अन्न देना चाहिए और जलके महापापकी शान्तिके लिये श्वेत वस्त्रोंसे युक्त गौएँ और जल रखनेके घड़े दान सलिलाघणशान्त्यै ॥ ७ करने चाहिए॥ १--७॥

English

Parvati spoke: — " I also long to have a son like him. When shall I be blessed with such a pleasing son? " — 546

अध्याय १५४

श्लोक 202

तथापि वस्तुन्येकस्मिन्न् आज्ञा मे सम्प्रदीयताम् इत्युक्तवति शैलेन्द्रे स तदा हर्षनिर्भरे

tathāpi vastunyekasminn ājñā me sampradīyatām ityuktavati śailendre sa tadā harṣanirbhare

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्धुतशान्तौ सलिलाशयवैकृत्यं नाम चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें अद्धुतशान्ति-प्रकरणमें जलाशय-विकार-शान्ति नामक दो सौ चौंतीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ प्रसबजनित विकारका वर्णन और उसकी शान्ति

English

Siva said. — " This son is the giver of comfort to your eyes. Let him be your son. Even this Virabhadra will be blessed by calling you ' mother." — 547.

अध्याय १५४

श्लोक 203

तथा च नारदो वाक्यं कृतं सर्वमिति प्रभो सुरकार्ये य एवार्थस् तवापि सुमहत्तरः

tathā ca nārado vākyaṃ kṛtaṃ sarvamiti prabho surakārye ya evārthas tavāpi sumahattaraḥ

हिन्दी अर्थ

अकालप्रसवा नार्यः कालातीतप्रजास्तथा। गर्गजीने कहा-- ब्रह्मन् ! जब स्त्रियाँ बिना समय पूरा हुए अथवा पूरे समयके बहुत बाद प्रसव करती हैं,

English

Hearing which Pdrvati sent Her maid Vijayfi to call Virabhadra in. The maid hurriedly coming down from the upper story said. — 548-549.

अध्याय १५४

श्लोक 204

इत्युक्त्वा नारदः शीघ्रं जगाम त्रिदिवं प्रति स गत्वा शक्रभवनम् अमरेशं ददर्श ह

ityuktvā nāradaḥ śīghraṃ jagāma tridivaṃ prati sa gatvā śakrabhavanam amareśaṃ dadarśa ha

हिन्दी अर्थ

युग्मसम्प्रसवास्तथा॥ १ विकृत एवं जुड़वीं संतान पैदा करती हैं तथा मानवसे हीनाङ्गा अधिकाङ्गाश्च जायन्ते यदि वा स्त्रियः॥ २ अधिक अङ्गवाले बच्चाको जन्म देती हैं, उसी प्रकार वहाँके पशु, पक्षी और रेंगनेवाले जन्तु भी बच्चे देने लगते हैं, तब उस देश और कुलका विनाश कहना चाहिए। ऐसे उपद्रवोंके घटित होनेपर राजा अपने राष्ट्रसे उन पैदा होनेवाली संतानों और स्त्रियोंको निर्वासित

English

Vijaya said: — "Come here Viraka. You have incurred the dis- pleasure of MahAdeva by your restiveness; and what will PArvati think of your sports;" hearing which, Virabh.adra, c.asting away the pieces of stone and wiping his face gently, accompanied Vijaya to enquire into real cause and went slowly and took his seat near PArvati. — 550-562.

अध्याय १५४

श्लोक 205

ततो ऽभिरूपे स मुनिर् उपविष्टो महासने पृष्टः शक्रेण प्रोवाच हिमजासंश्रयां कथाम्

tato 'bhirūpe sa munir upaviṣṭo mahāsane pṛṣṭaḥ śakreṇa provāca himajāsaṃśrayāṃ kathām

हिन्दी अर्थ

कर दे। तदनन्तर ब्राह्मणोंकी विधिवत् पूजा करे। इस प्रकार इच्छानुसार ब्राह्मणोंको संतुष्ट करनेसे लोकमें पाप लोके ततः शान्तिमुपैति पापम्॥ ४ शान्तिको प्राप्त होता है ॥१--४॥

English

TEE MAT87A PVBAEAM.

अध्याय १५४

श्लोक 206

समूह्य यत्तु कर्तव्यं तन्मया कृतमेव हि किं तु पञ्चशरस्यैव समयो ऽयमुपस्थितः

samūhya yattu kartavyaṃ tanmayā kṛtameva hi kiṃ tu pañcaśarasyaiva samayo 'yamupasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्लुतशान्तौ प्रसववैकृत्यं नाम पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके अद्धुतशान्तिप्रसङ्गमें प्रसववैकृत्य नामक दो सौ पैंतीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ उपस्कर-विकृतिके लक्षण और उनकी शान्ति

English

ing him oome, the Devi Girij& got down. At the sight of Vtra- the Oevt shone like e petal of a red lotus, milk began to flow.from her breast and She most lovingly said in a gentle voice: —553.

अध्याय १५४

श्लोक 207

इत्युक्तो देवराजस्तु मुनिना कार्यदर्शिना चूताङ्कुरास्त्रं सस्मार भगवान्पाकशासनः

ityukto devarājastu muninā kāryadarśinā cūtāṅkurāstraṃ sasmāra bhagavānpākaśāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशे तूर्यनादाश्च गीतगन्धर्वनिःस्वनाः। काष्ठदर्वीकुठारादि विकारं कुरुते यदि उपस्कारादिविकृतौ घोरं शस्त्रभयं भवेत्

English

" Vlrabhadra! come; come; you have attained My son>ship; MahA- -deva has given you over to me as son." With these words She seated him in Her lap and kissed his cheeks and smelling bis forehead, caressed that sweet speaking Vlrabhadra. Afterwards, She decorated him with nice ornaments, such as girdle of bells, armlets of gems and garlands. Then she put on him peculiar kinds of leaves, flowers, herbs, white mustard Ac., as prescribed to ward off evil sight. — 554-557.

अध्याय १५४

श्लोक 208

संस्मृतस्तु तदा क्षिप्रं सहस्राक्षेण धीमता उपतस्थे रतियुतः सविलासो झषध्वजः प्रादुर्भूतं तु तं दृष्ट्वा शक्रः प्रोवाच सादरम्

saṃsmṛtastu tadā kṣipraṃ sahasrākṣeṇa dhīmatā upatasthe ratiyutaḥ savilāso jhaṣadhvajaḥ prādurbhūtaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śakraḥ provāca sādaram

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे गर्गजीने कहा ब्रह्मन्! जिस देशमें रथादि घोड़ोंके बिना जोते ही चलने लगते हैं और घोड़ोंके जोतनेपर एवं उन्हें हाँकनेपर भी नहीं चलते, वहाँ महान् भय उपस्थित होनेवाला है। बिना बजाये ही बाजे बजने लगते हैं और बजानेपर नहीं बजते, अचल वस्तुएँ चलने लगती हैं और चल अचल हो जाती हैं, आकाशमें तुरुहीकी ध्वनि और गन्धर्वोकी गीतोंका शब्द सुनायी पड़ने लगता है, काष्ठ, करछुल एवं फावडे आदिमें

English

Alerwards, She put a mark of Goi'uchana on his forehead and a garland of ornamental leaves on his neck and said; — " Now go and gently play with your fellow*attendants but do not be rasii. Remain for some time putting on a necklace of serpents and remain dirty. May you be ever victorious on mountains, tablelands, over trees, elephants and your com- panions. You should never enter into the swift running stream of the Ganges nor should you go in a forest infested with tigers and lions. May the Goddess Gurga be pleased with this Viraka as Her son, out of the innumerable' attendants. The welfare asked by one's own father and mother is obtained after some time, it is sure to bear fruit in some future time. Vlrabhadra, the lord of the Ganas, overpovveroil with the idea of being the child of PSrvati began to say to his playmates. " My mother herself has decorated me with all these ornaments; She has put on my neck, the garland of MAlati flowers with Sindliuvara flowers interspersed with grey dots. Who is that most skilled musician among the attendants with the musical instrument in his hands whom I may give this toy that is in my hand." — 558-565.

अध्याय १५४

श्लोक 209

उपदेशेन बहुना किं त्वां प्रति वदे प्रियम् मनोभवो ऽसि तेन त्वं वेत्सि भूतमनोगतम्

upadeśena bahunā kiṃ tvāṃ prati vade priyam manobhavo 'si tena tvaṃ vetsi bhūtamanogatam

हिन्दी अर्थ

विकार उत्पन्न हो जाते हैं, गौएँ पूँछसे एक-दूसरेको मारने लगती हैं, स्त्रियाँ एक-दूसरेकी हत्या करने लगती हैं और घरेलू वस्तुओंमें भी विकार उत्पन्न हो जाते हैं, उस देशमें शस्त्रास्त्रोंसे घोर भय उत्पन्न होता है। ऐसे उत्पातोंके घटित होनेपर सत्तूसे वायुदेबकी पूजा करके उनके मन्त्रोंका जप करना चाहिए और प्रचुरपरिमाणमें दक्षिणासहित परमोत्तम अन्नका दान देना चाहिए। इसीसे उस उत्पातका शमन होता है

English

Afterwards, PArvatl, in company of Her maids, began to peep at Vlrabhadra whilst he was at play, through tlxe air holes from south to west, from west to north, from north to east. — 566.

अध्याय १५४

श्लोक 210

तद्यथार्थकमेव त्वं कुरु नाकसदां प्रियम् शंकरं योजय क्षिप्रं गिरिपुत्र्या मनोभव संयुतो मधुना चैव ऋतुराजेन दुर्जय

tadyathārthakameva tvaṃ kuru nākasadāṃ priyam śaṃkaraṃ yojaya kṣipraṃ giriputryā manobhava saṃyuto madhunā caiva ṛturājena durjaya

हिन्दी अर्थ

ऽद्भुतशान्तावुपस्करवैकृत्यं नाम षद्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके अद्धुतशान्ति-प्रकरणमें उपस्करशान्ति नामक दो सौ छत्तीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ पशु-पक्षीसम्बन्धी उत्पात और उनकी शान्ति

English

Sffta said " It is highly astonishing that even Parvatl, the mother of the universe, was also deluded like that; then what mortal being would not be entangled in the bonds of filial love with his son? " — 567.

अध्याय १५४

श्लोक 211

इत्युक्तो मदनस्तेन शक्रेण स्वार्थसिद्धये प्रोवाच पञ्चबाणो ऽथ वाक्यं भीतः शतक्रतुम्

ityukto madanastena śakreṇa svārthasiddhaye provāca pañcabāṇo 'tha vākyaṃ bhītaḥ śatakratum

हिन्दी अर्थ

प्रदोषे कुक्कुटो वाशेद्धेमन्ते वापि कोकिलः । अर्कोदयेऽर्काभिमुखी शिवा रौति भयं वदेत् मधु वा मक्षिकाः कुर्युर्मृत्युर्गृहपतेर्भवेत्

English

After that the Devaa and Lokapfilas entered within to meet the Lord Siva when the attendants of Siva ride on the Vahanas and made a parade with their arms and weapons. Viraka, also took up one axe and exclaimed, " who will be cut into two by this axe? who has called the cruel Yama into his memory? Say. If you remain silent then I understand that you all are afraid of this terrible weapon. When I, of terrific appearance, am here, no one can effect anything with any of these weapons." W'hen Viraka was expressing thus, the Devas desisted him from his purpose, saying "It is quite useless to wound the feelings of the Lokap&las." Seeing Viraka to be so much attached to the I)eva-Deva, Parvati advised Viraka to bathe in spring water, to walk in the Devi mountain and gardens, to sleep in the house covered with flowers and not to go on the tops of high peaks where wind blows very violently. The high golden peaks, the golden low lands, and the caves of the Gandhamfidan mountain are full of many valuable

अध्याय १५४

श्लोक 212

अनया देवसामग्र्या मुनिदानवभीमया दुःसाध्यः शंकरो देवः किं न वेत्सि जगत्प्रभो

anayā devasāmagryā munidānavabhīmayā duḥsādhyaḥ śaṃkaro devaḥ kiṃ na vetsi jagatprabho

हिन्दी अर्थ

प्राकारद्वारगेहेषु तोरणापणवीथिषु। केतुच्छत्रायुधाद्येषु क्रव्यादं प्रपतेद् यदि जायन्ते वाथ वल्मीका मधु वा स्यन्दते यदि। स देशो नाशमायाति राजा वा म्रियते तथा मूषकाञ्शलभान् दृष्टा प्रभूतं क्षुद्भयं भवेत्। काष्ठोल्मुकास्थिशृङ्गाढ्याः श्वानो मर्कटवेदनाः

English

(MAPTtrn OLit

अध्याय १५४

श्लोक 213

तस्य देवस्य वेत्थ त्वं कारणं तु यदव्ययम् प्रायः प्रसादः कोपो ऽपि सर्वो हि महतां महान्

tasya devasya vettha tvaṃ kāraṇaṃ tu yadavyayam prāyaḥ prasādaḥ kopo 'pi sarvo hi mahatāṃ mahān

हिन्दी अर्थ

दुर्भिक्षं वेदना ज्ञेया काका धान्यमुखा यदि। जनानभिभवन्तीह निर्भया रणवेदिनः काको मैथुनसक्तश्च श्वेतस्तु यदि दृश्यते। राजा वा प्रियते तत्र स च देशो विनश्यति

English

things. All the Gaevaras used* to dwell there. Its various places were well'bedecked with manddira flowers, leaves, and lotuses and the pleasure resorts of the celestial beings. Vlraka used to roam at those placeej.. The ladies of the Siddhas used to drink the nectar of his face. If P&rvatt, could not see Vlraka for a moment, she used to beconie impatient and constantly thovight of him. Vlraka, too, then remembered his good for> tune. It is this Vlraka that became the real son of the Devi on some future occasion. The creator of the coming world created Vlraka out of fire. Vlraka was very fond of Divine singing and dancing and was, therefore, respected by the Ganetlvaras. Sometimes, he used to play in mountains, where lions roared; sometimes, he remained in the mines of jewels, some- times, he played in S&lat&la forest; sometimes, the pleasant-blooming Tamfila forest; sometimes, under the trees, sometimes, in waters full of lotuses and having a little mud; and sometimes, he used to remain in the pure auspicious lap of his mother. Thus he spent his time in childish pastimes. Sometime, like iiva, Vlraka the lord of Gapetfvaras used to sing with Vidyadharas in the groves, with all paraphernalia and amusements. At this moment the Sun, after illuminating the half world, went down below the horizon to some other distant land, the As* tchala mountain. — 568-578.

अध्याय १५४

श्लोक 214

सर्वोपभोगसारा हि सुन्दर्यः स्वर्गसंभवाः अध्याश्रितं च यत्सौख्यं भवता नष्टचेष्टितम्

sarvopabhogasārā hi sundaryaḥ svargasaṃbhavāḥ adhyāśritaṃ ca yatsaukhyaṃ bhavatā naṣṭaceṣṭitam

हिन्दी अर्थ

उलूको वाशते यत्र नृपद्वारे तथा गृहे। गर्गजीने कहा--ब्रह्मन्! जब जंगली पशु-पक्षी ग्रामोंमें प्रवेश करने लगें या ग्रामीण पशु-पक्षी जंगलोंमें चले जायँ, जलमें रहनेवाले जीव-जन्तु भूमिपर रेंगने लगें या भूमिके जीव जलमें चले जायँ, अमङ्गलदायक शृगाल राजद्वार या नगरद्वारपर निर्भय होकर बोलना आरम्भ कर दें, दिनमें घूमनेवाले रात्रिमें और रात्रिमें घूमनेवाले दिनमें घूमने लगें तथा ग्राममें रहनेवाले जीव ग्रामको छोड़ दें, तब उस ग्रामकी शून्यताका निर्देश

English

The UdaySchal and the Astficbala which are the mountains on which respectively rises and sets the Sun, the former helps in the beginning, and the latter in the end; but in the heart of the AstSchala really lies imbed- ded firm friendship. The Sumeru Mount which is daily worshipped, whose base is wide and which is very lofty does no help to the Sun, the door of real service, at this time. This sort of behaviour is also present in the waters. So the intelligent beings should make use of everything. The Sun, too, at the end of a day, entered into waters; but He did not feel any need for those when He had considered his own a short time pre- viously. — 57 9-581.

अध्याय १५४

श्लोक 215

प्रमादादथ विभ्रश्येद् ईशं प्रति विचिन्त्यताम् प्रागेव चेह दृश्यन्ते भूतानां कार्यसंभवाः

pramādādatha vibhraśyed īśaṃ prati vicintyatām prāgeva ceha dṛśyante bhūtānāṃ kāryasaṃbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। जब ग्रामोंमें पशु आदि जीवगण क्रोधोन्मत्त हो मण्डल बनाकर क्रूर स्वरमें चिल्लाने लगें, तब भी यही फल प्राप्त होता है। सायंकालमें मुर्गा बाँग देने लगे, हेमन्त-ऋतुमें कोकिल बोले और सूर्योदयके समय सूर्याभिमुखी हो शृगाली चिल्लाये तो भयका आगमन कहना चाहिए। घरमें कबूतर घुस आये, मस्तकपर मांसभक्षी पक्षी बैठ जाय और घरके भीतर मधुमक्खियाँ छत्ते लगायें तो उस घरके स्वामीकी मृत्यु होती है। यदि

English

In the evening-time, the Munis feeling the absence of the Sun, suppressed their grief and looking towards Him prayed for His speedy return. Then the veil of darkness spread more and more over the Universe just like the mind of the wicked becoming enshrouded in sin. — 582-583.

अध्याय १५४

श्लोक 216

विशेषं काङ्क्षतां शक्र सामान्याद्भ्रंशनं फलम् श्रुत्वैतद्वचनं शक्रस् तमुवाचामरैर्युतः

viśeṣaṃ kāṅkṣatāṃ śakra sāmānyādbhraṃśanaṃ phalam śrutvaitadvacanaṃ śakras tamuvācāmarairyutaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्गादिके परकोटे, प्रवेशद्वार, राजभवन, तोरण (सिंहद्वार), बाजार, गली, पताका, ध्वज और अस्त्र-शस्त्रादिपर मांसभक्षी पक्षी बैठ जाय अथवा घरमें बिमवट हो जाय या छत्तेसे मधु चूने लगे तो उस देशका विनाश हो जाता है तथा राजाकी मृत्यु हो जाती है चूहे और शलभ अधिक परिमाणमें दिखायी पड़े तो दुर्भिक्ष पड़ता है। लकड़ीके लुआठे, हड्डियाँ, सींगवाले जानवर, कुत्ते और बन्दरोंकी अधिकता होनेपर देशमें व्याधियाँ फैलनेका भय रहता है। यदि

English

Then, Lord iva went to sleep with His noble consort Pdrvatl in His mansion, the walls of which were shining with gems on the hoods of snakes and over the bed was a beautiful canopy; and on the floor was spread a white cloth shining like moonbeam; the border of the canopy decorated with various kinds of gems and p>earls. It was moving to and fro by the gentle breeze; on account of the lustre of gems, it seemed as if there arose a rain-bow. — 584-.586.

अध्याय १५४

श्लोक 217

वयं प्रमाणास्ते ह्यत्र रतिकान्त न संशयः संदेशेन विना शक्तिर् अपकारस्य नेष्यते कस्यचिच् च क्वचिद्दृष्टं सामर्थ्यं न तु सर्वतः

vayaṃ pramāṇāste hyatra ratikānta na saṃśayaḥ saṃdeśena vinā śaktir apakārasya neṣyate kasyacic ca kvaciddṛṣṭaṃ sāmarthyaṃ na tu sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

कौए चोंचमें अन्न लेकर निर्भयतापूर्वक लोगोंपर टूट पड़ते हों तो दुर्भिक्ष और रण छिड्नेकी सम्भावना समझनी चाहिए। यदि श्वेत कौआ मैथुन करते हुए दिखलायी पड़ जाय तो उस देशका राजा मर जाता है अथवा वह देश विनष्ट हो जाता है। जहाँ राजाके द्वार तथा घरपर उल्लू बोलता हो, वहाँ उस घरके

English

When Siva began to sleep with Bis neck touching the arms of Pfirvati, His white lustre looked extremely charming and the goddess P&rvatl, gleaming like the petal of a blue lotus, looked dark under cover of night. At tliat time the Lord jokingly said to Parvati: — 587-588.

अध्याय १५४

श्लोक 218

इत्युक्तः प्रययौ कामः सखायं मधुमाश्रितः रतियुक्तो जगामाशु प्रस्थं तु हिमभूभृतः

ityuktaḥ prayayau kāmaḥ sakhāyaṃ madhumāśritaḥ ratiyukto jagāmāśu prasthaṃ tu himabhūbhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

च॥ १२ स्वामीकी मृत्यु तथा सम्पत्तिका विनाश जानना चाहिए। ९१८ मत्स्यपुराण मृगपक्षिविकारेषु कुर्याद्धोमं सदक्षिणम्। इस प्रकार पशु-पक्षीसम्बन्धी उत्पातोंके होनेपर दक्षिणासहित देवाः कपोता इति वा जप्तव्याः पञ्चभिर्हिजैः ॥ ९३ हवन करना चाहिए या पाँच ब्राह्मणोंको ' देवा: कपोता '--

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 219

स तु तत्राकरोच्चिन्तां कार्यस्योपायपूर्विकाम् महार्था ये हि निष्कम्पा मनस्तेषां सुदुर्जयम्

sa tu tatrākaroccintāṃ kāryasyopāyapūrvikām mahārthā ye hi niṣkampā manasteṣāṃ sudurjayam

हिन्दी अर्थ

गावश्च देया विधिवद् द्विजानां इस मन्त्रका जप करना चाहिए। ब्राह्मणोंको विधिपूर्वक सकाञ्चना तसस्त्रयुगोत्तरीयाः। सुवर्ण तथा दुपट्टेसहित दो वस्त्रोंसे युक्त गौओंका दान एवं कृते शान्तिमुपैति पापं करना चाहिए। ऐसा करनेसे पशुओं एवं पक्षियोंद्वारा मृगैद्धिजेवा विनिवेदितं यत्॥ १४ सूचित किया गया पाप शान्त हो जाता है॥ ९--१४॥

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 220

तदादावेव संक्षोभ्य नियतं सुजयो भवेत् संसिद्धिं प्राप्नुयुश्चैव पूर्वं संशोध्य मानसम्

tadādāveva saṃkṣobhya niyataṃ sujayo bhavet saṃsiddhiṃ prāpnuyuścaiva pūrvaṃ saṃśodhya mānasam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्भुतशान्तौ मृगपक्षिवैकृत्यं नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके अद्भुतशान्ति-प्रसंगमें पशु-पक्षी-विकार-शान्ति नामक दो सौ सँतीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ राजाकी मृत्यु तथा देशके विनाशसूचक लक्षण और उनकी शान्ति

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 221

कथं च विविधैर्भावैर् द्वेषानुगमनं विना क्रोधः क्रूरतरासङ्गाद् भीषणेर्ष्यां महासखीम्

kathaṃ ca vividhairbhāvair dveṣānugamanaṃ vinā krodhaḥ krūratarāsaṅgād bhīṣaṇerṣyāṃ mahāsakhīm

हिन्दी अर्थ

प्रासादतोरणाट्टालद्वारप्राकारवेश्मनाम् । निर्निमित्तं तु पतनं दृढानां राजमृत्यवे राक्षसा यत्र दृश्यन्ते ब्राह्मणाश्च विधर्मिणः। ऋतवश्च विपर्यस्ता अपूज्यः पूज्यते जनैः

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 222

चापल्यमूर्ध्नि विध्वस्तधैर्याधारां महाबलाम् तामस्य विनियोक्ष्यामि मनसो विकृतिं पराम्

cāpalyamūrdhni vidhvastadhairyādhārāṃ mahābalām tāmasya viniyokṣyāmi manaso vikṛtiṃ parām

हिन्दी अर्थ

केतूदयोपरागो च छिद्रं वा शशिसूर्ययोः स्त्रियश्च कलहायन्ते बाला निघ्नन्ति बालकान् पिपीलिकाश्च क्रव्यादा यान्ति चोत्तरतस्तथा।

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 223

पिधाय धैर्यद्वाराणि संतोषमपकृष्य च अवगन्तुं हि मां तत्र न कश्चिदतिपण्डितः

pidhāya dhairyadvārāṇi saṃtoṣamapakṛṣya ca avagantuṃ hi māṃ tatra na kaścidatipaṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

न च देवेषु वर्तन्ते यथावद् ब्राह्मणेषु च। मन्दघोषाणि वाद्यानि वाद्यन्ते विस्वराणि च गर्गजीने कहा- ब्रह्मन् ! सुदृढ राजभवन, तोरण, अट्टालिका, प्रवेशद्वार, परकोटा और घरका अकारण गिरना राजाकी मृत्युका कारण होता है। जहाँ दिशाएँ धूलि अथवा धूएँसे व्याप्त दिखायी पड़ती हैं तथा सूर्य,

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 224

विकल्पमात्रावस्थाने वैरूप्यं मनसो भवेत् पश्चान्मूलक्रियारम्भगम्भीरावर्तदुस्तरः

vikalpamātrāvasthāne vairūpyaṃ manaso bhavet paścānmūlakriyārambhagambhīrāvartadustaraḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा और ताराओंका रंग बदल जाता है तो यह भी भय-वृद्धिका सूचक है। जहाँ राक्षस दिखायी पड़ते हों, ब्राह्मण विधर्मी हों, ऋतुओंका विपर्यय हो, लोग अपूज्यकी पूजा करते हों और नक्षत्रगण आकाशसे नीचे गिरने लगें तो यह महान् भयका लक्षण है । जहाँ केतुका उदय, ग्रहण, चन्द्र-सूर्यके बिम्बमें छिद्र तथा ग्रह और नक्षत्रॉमें विकार दिखायी दे, वहाँ भी भयकी सम्भावना कहनी चाहिए। जहाँ स्त्रियाँ आपसमें झगड़ने लगें, बालक बच्चोंको मारने लगें, उचित कार्योका विनाश होने लगे, शान्तिकर्मोमें आहुति देनेपर भी अग्नि उद्दीप्त न हो, पिपीलिका और मांसभक्षी पक्षी उत्तर दिशा होकर जायें, भरे हुए घटोंमें रखी हुई वस्तुओंका चूना, हविका नष्ट

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 225

हरिष्यामि हरस्याहं तपस्तस्य स्थिरात्मनः इन्द्रियग्राममावृत्य रम्यसाधनसंविधिः

hariṣyāmi harasyāhaṃ tapastasya sthirātmanaḥ indriyagrāmamāvṛtya ramyasādhanasaṃvidhiḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाना, चारों ओरसे माङ्गलिक वाणियोंका न सुना जाना, लोगोंमें कास-रोगकी पीड़ा, जनतामें अकारण हँसी और गानेकी अभिरुचि, देवता और ब्राह्मणोंके प्रति उचित बर्तावका अभाव, बाजोंका मन्द एवं विकृत स्वरमें बजना, लोगोंमें गुरु एवं मित्रोंसे द्वेष तथा शत्रुकी पूजामें अभिरुचि,

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 226

चिन्तयित्वेति मदनो भूतभर्तुस्तदाश्रमम् जगाम जगतीसारं सरलद्रुमवेदिकम्

cintayitveti madano bhūtabhartustadāśramam jagāma jagatīsāraṃ saraladrumavedikam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणान् सुहृदो मान्यान् जनो यत्रावमन्यते॥ १० ब्राह्मण, मित्र और माननीय लोगोंका अपमान तथा राजा वा म्रियते तत्र स देशो वा विनश्यति अपूर्व तु करं लोभात् तथा पातयते जने

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 227

शान्तसत्त्वसमाकीर्णम् अचलप्राणिसंकुलम् नानापुष्पलताजालं गगनस्थगणेश्वरम्

śāntasattvasamākīrṇam acalaprāṇisaṃkulam nānāpuṣpalatājālaṃ gaganasthagaṇeśvaram

हिन्दी अर्थ

भोज्यानि चैव कार्याणि सुराणां बलयस्तथा। सन्तो विप्राश्च पूज्याः स्युस्तेभ्यो दानं च दीयताम् भुवस्तथा काञ्चनमम्बराणि। होमश्च कार्योऽमरपूजनं च

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 228

निर्व्यग्रवृषभाध्युष्टनीलशाद्वलसानुकम् तत्रापश्यत्त्रिनेत्रस्य रम्यं कंचिद्द्वितीयकम्

nirvyagravṛṣabhādhyuṣṭanīlaśādvalasānukam tatrāpaśyattrinetrasya ramyaṃ kaṃciddvitīyakam

हिन्दी अर्थ

शान्तिपाठ, माङ्गलिक कार्य और हवनादिमें नास्तिकताका प्रभाव दिखायी पड़े, वहाँका राजा मर जाता है अथवा वह देश विनष्ट हो जाता है॥ १--११॥ द्विजोत्तम! अब मैं राजाका विनाश उपस्थित होनेपर उत्पन्न होनेवाले निमित्तोंको बतला रहा हूँ, सुनिये। वह राजा सर्वप्रथम ब्राह्मणोंसे द्वेष करने लगता है, ब्राह्मणोंसे विरोध करता है, ब्राह्मणोंकी सम्पत्तिको हड़प लेता है, ब्राह्मणोंके मारनेका उपक्रम करता है, उसे सत्कार्योके सम्पादनका स्मरण नहीं होता, वह माँगनेपर क्रुद्ध होता है, ब्राह्मणोंकी निन्दामें विशेष रुचि रखता है और प्रशंसाका अभिनन्दन नहीं करता, लोभवश लोगोंपर नया-नया कर

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 229

वीरकं लोकवीरेशम् ईशानसदृशद्युतिम् यक्षकुङ्कुमकिञ्जल्कपुञ्जपिङ्गजटासटम्

vīrakaṃ lokavīreśam īśānasadṛśadyutim yakṣakuṅkumakiñjalkapuñjapiṅgajaṭāsaṭam

हिन्दी अर्थ

लगाता है--ऐसे अवसरपर शचीसहित इन्द्रकी पूजा करनी चाहिए तथा ब्राह्मणोंको भोजन और अन्य देवताओंके उद्देश्यसे बलि प्रदान करना चाहिए। सत्पुरुषों एवं ब्राह्मणोंको पूजा कर उन्हें दान देना चाहिए । श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको गौएँ, पृथ्बी, सुवर्ण और वस्त्रादिका दान, देवताओंकी पूजा तथा हवन करना चाहिए। ऐसा करनेसे पाप शान्त हो

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 230

वेत्रपाणिनम् अव्यग्रम् उग्रभोगीन्द्रभूषणम् ततो निमीलितोन्निद्रपद्मपत्राभलोचनम्

vetrapāṇinam avyagram ugrabhogīndrabhūṣaṇam tato nimīlitonnidrapadmapatrābhalocanam

हिन्दी अर्थ

एवं कृते पापमुपैति शान्तिम्॥ १६ जाता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्भुतशान्तावुत्पातप्रशमनं नामाष्टात्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके अद्धुतशान्ति-प्रसङ्गमें उत्पात-प्रशमन नामक दो सौ अड़तीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 231

प्रेक्षमाणमृजुस्थानं नासिकाग्रं सुलोचनैः श्रवस्तरससिंहेन्द्रचर्मलम्बोत्तरीयकम्

prekṣamāṇamṛjusthānaṃ nāsikāgraṃ sulocanaiḥ śravastarasasiṃhendracarmalambottarīyakam

हिन्दी अर्थ

ग्रहयज्ञः कथं कार्यो लक्षहोमः कथं नृपैः। कोटिहोमोऽपि वा देव सर्वपापप्रणाशनः तत् सर्व विस्तराद् देव कथयस्व जनार्दन

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 232

श्रवणाहिफलन्मुक्तनिःश्वासानलपिङ्गलम् प्रेङ्खत्कपालपर्यन्ततुम्बिलम्बिजटाचयम्

śravaṇāhiphalanmuktaniḥśvāsānalapiṅgalam preṅkhatkapālaparyantatumbilambijaṭācayam

हिन्दी अर्थ

इदानीं कथयिष्यामि प्रसङ्गादेव ते नृप। राज्ञा धर्मप्रसक्तेन प्रजानां च हितेप्सुना ग्रहयज्ञः सदा कार्यो लक्षहोमसमन्वितः। नदीनां संगमे चैव सुराणामग्रतस्तथा मनुजीने पूछा--देव! राजाओंको ग्रहयज्ञ किस प्रकार करना चाहिए? सभी पापोंको नष्ट करनेवाले लक्षहोम तथा कोटिहोम करनेकी क्या विधि हे? जनार्दन! यह जिस विधिसे किया जाता है तथा शान्तिका चिन्तन

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 233

कृतवासुकिपर्यङ्कनाभिमूलनिवेशितम् ब्रह्माञ्जलिस्थपुच्छाग्रनिबद्धोरगभूषणम्

kṛtavāsukiparyaṅkanābhimūlaniveśitam brahmāñjalisthapucchāgranibaddhoragabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

करनेवाले जिस विधिसे सम्पन्न किये हों, वह सब विस्तारपूर्वक बतलाइये मत्स्यभगवानूने कहा--राजन्! इस समय प्रसंगवश में तुम्हें उसे बतला रहा हूँ। धर्मपरायण एवं प्रजाओंके हितेच्छु राजाको लक्षहोमसहित ग्रहयज्ञ सदा करना चाहिए। इस ग्रहयज्ञको नदियोंके संगम तथा देवताओंके समक्ष

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 234

ददर्श शंकरं कामः क्रमप्राप्तान्तिकं शनैः ततो भ्रमरझङ्कारमालम्बिद्रुमसानुकम्

dadarśa śaṃkaraṃ kāmaḥ kramaprāptāntikaṃ śanaiḥ tato bhramarajhaṅkāramālambidrumasānukam

हिन्दी अर्थ

९२० मत्स्यपुराण सुसमे भूमिभागे च हैवज्ञाधिष्ठितो नृपः। समतल भूभागपर करना चाहिए। सर्वप्रः्रम राजा ज्योतिषीसे गुरूणा चैव ऋत्विग्भिः सार्ध भूमिं परीक्षयेत्॥ ५ परामर्श कर गुरु और ऋत्विजोंके साथ भूमिकी परीक्षा खनेत् कुण्डं च तत्रैव सुसमं हस्तमात्रकम्। करे। वहाँ एक हाथ गहरा चौकोर कुण्ड बनाये। द्विगुणं लक्षहोमे तु कोटिहोमे चतुर्गुणम्॥ ६ लक्षहोममें यह कुण्ड दुगुना और कोटिहोममें चौगुना बड़ा बनाना चाहिए। इसके लिये सोलह ऋत्विज्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 235

प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण भवस्य मदनो मनः शंकरस्तमथाकर्ण्य मधुरं मदनाश्रयम्

praviṣṭaḥ karṇarandhreṇa bhavasya madano manaḥ śaṃkarastamathākarṇya madhuraṃ madanāśrayam

हिन्दी अर्थ

युग्मास्तु ऋत्विजः प्रोक्ता अष्टौ वै वेदपारगाः। बतलाये गये हैं, जो वेदोंके पारगामी विद्वान् कंद-मूल- कन्दमूलफलाहारा दधिक्षीराशिनोऽपि वा॥ ७ फलका आहार करनेवाले अथवा दही-दूधका भोजन वेद्यां निधापयेच्चैव रत्नानि विविधानि च। करनेवाले हों। यजमान राजा यज्ञवेदीपर विविध प्रकारके

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 236

सस्मार दक्षदुहितारं दयितां रक्तमानसः ततः सा तस्य शनकैस् तिरोभूयातिनिर्मला

sasmāra dakṣaduhitāraṃ dayitāṃ raktamānasaḥ tataḥ sā tasya śanakais tirobhūyātinirmalā

हिन्दी अर्थ

सिकतापरिवेषाश्च ततोऽग्नि च समिन्धयेत्॥ ८ रत्न स्थापित करे। बालूद्वारा वेदीके चारों ओर मण्डल : बनाकर अग्नि प्रज्वलित कराये। फिर गायत्रीमन्त्रद्वारा गायत्र्या दशसाहस्त्रं मानस्तोकेन षड्गुणः। द त्रिंशद ५» दस हजार, 'मानस्तोके०” (ऋ० ३। १३। ६, वाजसनेयि ग्रहाणां मन्त्रश्च चत्वारो विष्णुहैवतैः॥ ९ १६। १६) आदि मन्त्रद्वारा छः हजार, ग्रहोंके मन्त्रॉसे

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 237

समाधिभावना तस्थौ लक्ष्यप्रत्यक्षरूपिणी ततस्तन्मयतां यातः प्रत्यूहापिहिताशयः

samādhibhāvanā tasthau lakṣyapratyakṣarūpiṇī tatastanmayatāṃ yātaḥ pratyūhāpihitāśayaḥ

हिन्दी अर्थ

कूष्माण्डैर्जुहुयात् स कुसुमाद्यैस्तु षोडश। तीस हजार, विष्णुसूक्तसे चार हजार, कोंहड़ेसे पाँच होतव्या दशसाहस्त्रं बादरैर्जातवेदसि॥ १० हजार, पुष्प-समूहसे सोलह हजार तथा बेरके फलोंसे श्रियो मन्त्रेण होतव्याः सहस्त्राणि चतुर्दश। दस हजार आहुतियाँ अग्निमें देनी चाहिए॥ ३--१०॥ शेषाः पञ्चसहस्त्रास्तु होतव्यास्त्वन्द्रहैवतैः ॥ १९ इसी प्रकार श्रीसूक्तसे चौदह हजार आहुतियाँ देनी हुत्वा शतसहस्त्रं तु पुण्यस्नानं समाचरेत्। चाहिए और शेष पाँच हजार आहुतियाँ इन्द्र देवताके कुम्भैः षोडशसंख्यैश्च सहिरण्यैः सुमङ्गलैः ॥ १२ मन्त्रोसे देनी चाहिए। फिर एक लाख आहुतियोंसे हवन स्नापयेद् यजमानं तु ततः शान्तिर्भविष्यति। कर पुण्यस्नान सम्पन्न करे। तत्पश्चात् सुवर्णयुक्त सोलह

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 238

वशित्वेन बुबोधेशो विकृतिं मदनात्मिकाम् ईषत्कोपसमाविष्टो धैर्यमालम्ब्य धूर्जटिः

vaśitvena bubodheśo vikṛtiṃ madanātmikām īṣatkopasamāviṣṭo dhairyamālambya dhūrjaṭiḥ

हिन्दी अर्थ

एवं कृते तु यत्किंचिद् ग्रहपीडासमुद्भवम्॥ १३ मङ्गल-कलशोंसे यजमानको स्नान कराये, तब शान्तिकी तत् सर्व haa दत्त्वा वै दक्षिणां नृप। प्राप्ति होती है। नृप! ऐसा करके दक्षिणा देनेपर ग्रहपीडासे तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रधाना दक्षिणा स्मृता॥ १४ उत्पन्न जो कुछ कष्ट होता है, वह सब नष्ट हो जाता है। गोहतं ऋत्विजा उस समय राजा अपनी सम्पत्तिके अनुकूल यथाविभवसारं तु वित्तशाठ्यं न कारयेत्। गौएँ दक्षिणारूपमें दे, कृपणता न करे। नराधिप! लक्षहोम मासे पूर्णे समाप्तस्तु लक्षहोमो नराधिप॥ १६ एक मासमें समाप्त होता है। राजेन्द्र! इस प्रकार मैंने लक्षहोमस्य राजेन्द्र विधानं परिकीर्तितम्। लक्षहोमका विधान आपको बतला दिया। अब मैं कोटिहोमका इदानीं कोटिहोमस्य शृणु त्वं कथयाम्यहम्॥ १७ विधान बतला रहा हूँ, आप सुनिये। नरेश्वर! गङ्गा, यमुना

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 239

निरासे मदनस्थित्या योगमायासमाव्रतः स तया माययाविष्टो जज्वाल मदनस्ततः

nirāse madanasthityā yogamāyāsamāvrataḥ sa tayā māyayāviṣṭo jajvāla madanastataḥ

हिन्दी अर्थ

गङ्गातटेऽथ यमुनासरस्वत्योनरेश्वर। और सरस्वतीके अथवा नर्मदा और देविका (सरयू)-के नर्मदादेविकायास्तु तटे होमो विधीयते॥ १८ तटपर इस हवनके करनेका विधान है। रविनन्दन! इस तत्रापि ऋत्विजः कार्यां रविनन्दन षोडश। कोटिहोममें भी सोलह ऋत्विजोंका वरण करना चाहिए।

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 240

इच्छाशरीरो दुर्जेयो रोषदोषमहाश्रयः हृदयान्निर्गतः सो ऽथ वासनाव्यसनात्मकः

icchāśarīro durjeyo roṣadoṣamahāśrayaḥ hṛdayānnirgataḥ so 'tha vāsanāvyasanātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

राजर्षे! सभी हवन-कार्योमें ब्राह्मणोंको धन देना चाहिए। सर्वहोमे तु राजर्षे दद्याद् विप्रेथवा धनम्॥ १९ यजमान क्रत्विज् और आचार्यके साथ वर्षभरकी दीक्षा ऋत्विगाचार्यसहितो दीक्षां सांवत्सरी स्थितः। ग्रहण करे। राजन्! चैत्र अथवा विशेषतया कार्तिकका चैत्रे मासे तु सम्प्राप्ते कार्तिके वा विशेषतः॥ २० महीना आनेपर इस यज्ञको प्रारम्भ करना चाहिए। इसी प्रारम्भः करणीयो वा वत्सरं वत्सरं नृप। प्रकार प्रतिवर्ष करनेका विधान है शिक्के. रशाशिशिशिशिशललॅलसिसनश्श्श्शिशिण्ण्ण्प52 2

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 241

बहिःस्थलं समालम्ब्य ह्य् उपतस्थौ झषध्वजः अनुयातो ऽथ हृद्येन मित्रेण मधुना सह

bahiḥsthalaṃ samālambya hy upatasthau jhaṣadhvajaḥ anuyāto 'tha hṛdyena mitreṇa madhunā saha

हिन्दी अर्थ

मासेऽथ प्रथमे दद्याद् ऋग्भ्य: क्षीरभोजनम्। द्वितीये कृसरां दद्याद् धर्मकामार्थसाधनीम् चतुर्थे मोदका देया विप्राणां प्रीतिमावहन्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 242

सहकारतरौ दृष्ट्वा मृदुमारुतनिर्धुतम् स्तबकं मदनो रम्यं हरवक्षसि सत्वरम्

sahakāratarau dṛṣṭvā mṛdumārutanirdhutam stabakaṃ madano ramyaṃ haravakṣasi satvaram

हिन्दी अर्थ

पूपाश्च सप्तमे देया ह्यष्टमे घृतपूपकाः षष्ट्योदनं च नवमे दशमे यवषष्टरिका। एकादशे समाषं तु भोजनं रविनन्दन द्वादशे त्वथ सम्प्राप्ते मासे रविकुलोद्वह। षड़सैः सह भक्ष्यैश्च भोजनं सार्वकामिकम्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 243

मुमोच मोहनं नाम मार्गणं मकरध्वजः शिवस्य हृदये शुद्धे नाशशाली महाशरः

mumoca mohanaṃ nāma mārgaṇaṃ makaradhvajaḥ śivasya hṛdaye śuddhe nāśaśālī mahāśaraḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्राद्यादिसुराणां च प्रीणनं सार्वकामिकम् सर्वदानानि देवानामग्निष्टोमं च कारयेत्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 244

पपात परुषप्रांशुः पुष्पबाणो विमोहनः ततः करणसंदेहो विद्धस्तु हृदये भवः

papāta paruṣaprāṃśuḥ puṣpabāṇo vimohanaḥ tataḥ karaṇasaṃdeho viddhastu hṛdaye bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरोडाशस्ततः साध्यो देवतार्थे च ऋत्विजैः। युक्तो वसन् मानवैश्च पुनः प्राप्तार्चनान् द्विजान् आत्मानं तोलयेत् तत्र पत्नीं चैव द्वितीयकाम्। सुवर्णेन तथाऽऽत्मानं रजतेन तथा प्रियाम् तोलयित्वा ददेत् राजा वित्तशाठ्यविवर्जितः।

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 245

बभूव भूधरौपम्यधैर्यो ऽपि मदनोन्मुखः ततः प्रभुत्वाद्भावानां नावेशं समपद्यत

babhūva bhūdharaupamyadhairyo 'pi madanonmukhaḥ tataḥ prabhutvādbhāvānāṃ nāveśaṃ samapadyata

हिन्दी अर्थ

अनघ! (अनुष्ठानके समय) यजमानको दुग्ध अथवा "फलका आहार करना चाहिए। जौ आदि अन्न, उड़द, तिल, सरसों और पलाशकी लकड़ी इस होममें प्रशंसित हैं। इसके ऊपर वसुधारा छोड़नी चाहिए। पहले महीनेमें ऋत्विजोंको दुग्धका भोजन देना चाहिए। दूसरे महीनेमें धर्म, अर्थ और कामकी साधिका खिचड़ी खिलानी चाहिए। रविनन्दन! तीसरे महीनेमें गोझिया देनी चाहिए। चौथे महीनेमें ब्राह्मणोंको प्रसन्न करते हुए लड्डू दे।

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 246

बाह्यं बहु समासाद्य प्रत्यूहप्रसवात्मकम् ततः कोपानलोद्भूतघोरहुङ्कारभीषणे

bāhyaṃ bahu samāsādya pratyūhaprasavātmakam tataḥ kopānalodbhūtaghorahuṅkārabhīṣaṇe

हिन्दी अर्थ

पाँचवें महीनेमें दही और भात, छठे महीनेमें सत्तूका भोजन, सातवें महीनेमें मालपुआ और आठवें मासमें मालपुआ और घी दे। रविनन्दन! नवें महीनेमें साठीका भात, दसवेंमें जौ-मिश्रित साठीका भात तथा ग्यारहवें महीनेमें उड्दयुक्त भोजन देना चाहिए। सूर्यकुलोत्पन्न! बारहवें महीनेके आनेपर छहों रसोंसे युक्त सभी कामनाओंकी पूर्ति करनेवाला भोजन दे। राजेन्द्र! उन ब्राह्मणोंको प्रतिमास दक्षिणा भी देनी चाहिए। मध्याहके समय पवित्र वस्त्र धारण कर हवन करनेका विधान है। इसलिये यजमानको ब्राह्मणोंके साथ सर्वदा यज्ञ करनेके लिये उत्साहयुक्त रहना चाहिए। इन्द्र आदि देवताओंको प्रसन्न करना चाहिए, यह सभी मनोरथोंको पूर्ण

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 247

बभूव वदने नेत्रं तृतीयमनलाकुलम् रुद्रस्य रौद्रवपुषो जगत्संहारभैरवम्

babhūva vadane netraṃ tṛtīyamanalākulam rudrasya raudravapuṣo jagatsaṃhārabhairavam

हिन्दी अर्थ

करनेवाला है। राजेन्द्र! फिर देवताओंके उद्देश्यसे बलि देकर सभी प्रकारके दानकर्माको सम्पादित करे। साथ ही अग्निष्टोमका अनुष्ठान करे इस प्रकार विधिपूर्वक ग्रहयाग सम्पन्न कर शत होममें सौ, हजार होममें हजारसे लेकर लक्ष होमतक दो सौ पूर्णाहुतियाँ देनी चाहिए । तत्पश्चात् ऋत्विजोंको

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 248

तदन्तिकस्थे मदने व्यस्फारयत धूर्जटिः तन्नेत्रविस्फुलिङ्गेन क्रोशतां नाकवासिनाम्

tadantikasthe madane vyasphārayata dhūrjaṭiḥ tannetravisphuliṅgena krośatāṃ nākavāsinām

हिन्दी अर्थ

उन्हीं आगत मनुष्योंमें ही उपस्थित समझना चाहिए। फिर क्रमशः पूजित ब्राह्मणों और देवताओंको प्रसन्न करके सभी पितरोंको शास्त्रोक्त विधिके अनुसार पिण्ड समर्पित करे। इस होमके समाप्त होनेपर ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। तदुपरान्त राजाको चाहिए कि कृपणताको छोड़कर समान भागवाली तराजू बनवाकर उसमें दो पलड़े बाँध दे और उसपर पत्नीसहित अपनेको तौले। उस समय अपनेको सुवर्णसे तथा पत्नीको चाँदीसे तौलनेका विधान है । तौलनेके बाद उसे ब्राह्मणको दे देना चाहिए। पुनः चाँदी तथा

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 249

गमितो भस्मसात्तूर्णं कन्दर्पः कामिदर्पकः स तु तं भस्मसात्कृत्वा हरनेत्रोद्भवो ऽनलः

gamito bhasmasāttūrṇaṃ kandarpaḥ kāmidarpakaḥ sa tu taṃ bhasmasātkṛtvā haranetrodbhavo 'nalaḥ

हिन्दी अर्थ

ददेच्छतसहस्त्रं तु रूप्यस्य कनकस्य च॥ ३६ सुवर्णकी बनी हुई एक लक्ष मुद्राका दान करे प्रीयतां पुण्डरीकाक्षः सर्वयज्ञेश्वरो हरिः। तस्मिस्तुष्टे जगत् तुष्ठं प्रीणिते प्रीणितं भवेत्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 250

व्यजृम्भत जगद्दग्धुं ज्वालाहुङ्कारघस्मरः ततो भवो जगद्धेतोर् व्यभवज्जातवेदसम्

vyajṛmbhata jagaddagdhuṃ jvālāhuṅkāraghasmaraḥ tato bhavo jagaddhetor vyabhavajjātavedasam

हिन्दी अर्थ

एवं सर्वोपघाते तु देवमानुषकारिते। इयं शान्तिस्तवाख्याता यां कृत्वा सुकृती भवेत् सर्वतीर्थेषु यत् स्नानं सर्वयज्ञेषु यत्फलम्। अथवा सर्वस्व दान कर दे। ऐसा करनेसे उसे राजसूय- यज्ञका फल प्राप्त होता है। इस प्रकार विधिपूर्वक यज्ञ करके उन ब्राह्मणोंको विदा करे और कहे--' सभी यज्ञोंके स्वामी कमलनेत्र भगवान् विष्णु प्रसन्न हों; क्योंकि उनके

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 251

सहकारे मधौ चन्द्रे सुमनःसु परेष्वपि भृङ्गेषु कोकिलास्येषु विभागेन स्मरानलम्

sahakāre madhau candre sumanaḥsu pareṣvapi bhṛṅgeṣu kokilāsyeṣu vibhāgena smarānalam

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न होता है।' इस प्रकार देवताओं तथा मनुष्योंद्वारा को गयी सभी बाधाओंके लिये यह शान्ति कही गयी है, जिसे मैंने तुम्हें बताया है और जिसका अनुष्ठान करनेसे मनुष्य पुण्यवान् होता है और उसे जन्म-मृत्यु तथा उचित- अनुचितके विचारके समय चिन्ता नहीं करनी पड़ती। राजन्! सभी तीर्थोमें स्नान करने और सभी यज्ञोंके अनुष्ठानसे जो फल प्राप्त होता है, वह फल इन तीनों यज्ञोंको

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 252

स बाह्यान्तरविद्धेन हरेण स्मरमार्गणः रागस्नेहसमिद्धान्तर्धावंस्तीव्रहुताशनः

sa bāhyāntaraviddhena hareṇa smaramārgaṇaḥ rāgasnehasamiddhāntardhāvaṃstīvrahutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्फलं समवाप्नोति कृत्वा यज्ञत्रयं नृप॥ ४० करनेवाला मनुष्य प्राप्त कर लेता है॥ ३१--४०॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे ग्रहयज्ञविधानं नामैकोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें ग्रहयज्ञविधान नामक दो सौ उन्तालीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 253

विभक्तलोकसंक्षोभकरो दुर्वारजृम्भितः सम्प्राप्य स्नेहसंपृक्तं कामिनां हृदयं किल

vibhaktalokasaṃkṣobhakaro durvārajṛmbhitaḥ samprāpya snehasaṃpṛktaṃ kāmināṃ hṛdayaṃ kila

हिन्दी अर्थ

राजाओंको विजयार्थ यात्राका विधान इदानीं सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। यात्राकालविधानं मे कथयस्व महीक्षिताम्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 254

ज्वलत्यहर्निशं भीमो दुश्चिकित्स्यमुखात्मकः विलोक्य हरहुङ्कारज्वालाभस्मकृतं स्मरम्

jvalatyaharniśaṃ bhīmo duścikitsyamukhātmakaḥ vilokya harahuṅkārajvālābhasmakṛtaṃ smaram

हिन्दी अर्थ

एतदेव विपर्यस्तं मार्गशीर्ष्या नराधिपः। शत्रोर्वा व्यसने यायात् काल एव सुदुर्लभः मनुजीने कहा--सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता एवं सर्वशास्त्रविशारद भगवन्! अब आप मुझसे राजाओंके यात्राकालिक विधानका वर्णन कीजिये मत्स्यभगवान्ने कहा--जिस समय राजा अपनेको किसी भयंकर युद्धसे घिरा हुआ तथा सीमावर्ती शत्रुको पराजित समझ ले, उस समय उसे यात्रा कर देनी चाहिए। साथ ही जब वह यह समझ ले कि हमारे पास बहुसंख्यक

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 255

विललाप रतिः क्रूरं बन्धुना मधुना सह ततो विलप्य बहुशो मधुना परिसान्त्विता

vilalāpa ratiḥ krūraṃ bandhunā madhunā saha tato vilapya bahuśo madhunā parisāntvitā

हिन्दी अर्थ

योद्धा हैं, हमारी सेना बहुत बड़ी है और मैं अपने दुर्गकी रक्षा करनेमें समर्थ हूँ, उस समय उसके लिये यात्रा करना उचित है। सीमावर्ती राजाके शत्रु बन जानेपर राजाको यात्रा नहीं करनी चाहिए। उस समय वह पार्श्ववर्ती राजासे अधिक सेना प्राप्त कर यात्रा कर सकता है। राजाको चैत्र या मार्गशीर्षकी पूर्णिमाको दिवि-जयार्थ यात्रा करनी चाहिए। चैत्र-पूर्णिमाको यात्रा करनेवाला ग्रीष्म-ऋतुका दर्शन करेगा तथा शरत्कालीन शीत-

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 256

जगाम शरणं देवम् इन्दुमौलिं त्रिलोचनम् भृङ्गानुयातां संगृह्य पुष्पितां सहकारजाम्

jagāma śaraṇaṃ devam indumauliṃ trilocanam bhṛṅgānuyātāṃ saṃgṛhya puṣpitāṃ sahakārajām

हिन्दी अर्थ

भयसे रहित रहेगा। ठीक इसी प्रकारका परिवर्तन मार्गशीर्ष- पूर्णिमाको यात्रा करनेसे होता है। अथवा शत्रुके आपत्तिमें फँसनेपर यात्रा करे, पर ऐसा समय अत्यन्त दुर्लभ है। षडक्षपीडासंतप्तं पीडितं च तथा ग्रहैः ज्वलन्ती च तथैवोल्का दिशं यां च प्रपद्यते। भूकम्पोल्कादि संयाति यां च केतुः प्रसूयते

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 257

लतां पवित्रकस्थाने पाणौ परभृतां सखीम् निर्बध्य तु जटाजूटं कुटिलैर् अलकै रतिः

latāṃ pavitrakasthāne pāṇau parabhṛtāṃ sakhīm nirbadhya tu jaṭājūṭaṃ kuṭilair alakai ratiḥ

हिन्दी अर्थ

सम्भूतान्तरकोपं च क्षिप्रं प्रायादरिं नृप: । यूकामाक्षीकबहुलं बनहुपङ्कं तथाविलम् व्यसनासक्तनृपतिं बलं राजाभियोजयेत्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 258

उद्ध्वल्य गात्रं शुभ्रेण हृद्येन स्मरभस्मना जानुभ्यामवनीं गत्वा प्रोवाचेन्दुविभूषणम्

uddhvalya gātraṃ śubhreṇa hṛdyena smarabhasmanā jānubhyāmavanīṃ gatvā provācenduvibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

सैनिकानां न शस्त्राणि स्फुरन्त्यङ्कानि यत्र च। दुःस्वप्नानि च पश्यन्ति बलं तदभियोजयेत् तुष्टपुष्टबलो राजा परानभिमुखो व्रजेत् प्रश्नकाले शुभे जाते परान् यायान्नराधिपः

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 259

नमः शिवायास्तु निरामयाय नमः शिवायास्तु मनोमयाय नमः शिवायास्तु सुरार्चिताय तुभ्यं सदा भक्तकृपापराय

namaḥ śivāyāstu nirāmayāya namaḥ śivāyāstu manomayāya namaḥ śivāyāstu surārcitāya tubhyaṃ sadā bhaktakṛpāparāya

हिन्दी अर्थ

एवं तु हैवसम्पन्नस्तथा पौरुषसंयुतः। देशकालोपपन्नां तु यात्रां कुर्यान्नराधिपः एवं देशं च कालं च ज्ञात्वा यात्रां प्रयोजयेत्। पदातिनागबहुलां सेनां प्रावृषि योजयेत्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 260

नमो भवायास्तु भवोद्भवाय नमो ऽस्तु ते ध्वस्तमनोभवाय नमो ऽस्तु ते गूढमहाव्रताय नमो ऽस्तु मायागहनाश्रयाय

namo bhavāyāstu bhavodbhavāya namo 'stu te dhvastamanobhavāya namo 'stu te gūḍhamahāvratāya namo 'stu māyāgahanāśrayāya

हिन्दी अर्थ

जो दिव्य, अन्तरिक्ष एवं पृथ्वीजन्य उत्पातोंसे पीडित, हाथ- पैर आदि छः इन्द्रियोंकी पीड़ासे संतप्त तथा ग्रहोंद्वारा पीड़ित हो, ऐसे शत्रु राजापर विजय-यात्रा करनी चाहिए। जिस दिशामें जलती हुई उल्का गिरती है, जिस दिशामें भूकम्पादि उत्पात अधिक होते हैं तथा पुच्छल तारा उदित होता है, उसी दिशामें राजाको विजयार्थ यात्रा करनी चाहिए। जो अपनी सेनाके विद्रोहसे युक्त, दुर्भिक्षसे पीड़ित तथा आन्तरिक विद्रोहसे प्रभावित हो, ऐसे शत्रुपर राजाको तुरंत आक्रमण कर देना चाहिए। जिसके देशमें ढील, मक्खी, कोचड़ और गंदगीकी बहुतायत हो, जो

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 261

नमो ऽस्तु शर्वाय नमः शिवाय नमो ऽस्तु सिद्धाय पुरातनाय नमो ऽस्तु कालाय नमः कलाय नमो ऽस्तु ते ज्ञानवरप्रदाय

namo 'stu śarvāya namaḥ śivāya namo 'stu siddhāya purātanāya namo 'stu kālāya namaḥ kalāya namo 'stu te jñānavarapradāya

हिन्दी अर्थ

हो-ऐसे शत्रुको वशमें कर लेना उचित है जिस राजाको प्रजा या सेनानायक उसका शत्रु हो गया हो अथवा उसके मन्त्री-सेना आदिमें भी परस्पर विद्वेष हो, वह स्वयं किसी विपत्तिमें पड़ गया हो, ऐसे शत्रुपर अपनी सेनाको चढ़ाईका आदेश दे देना चाहिए।

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 262

नमो ऽस्तु ते कालकलातिगाय नमो निसर्गामलभूषणाय नमो ऽस्त्वमेयान्धकमर्दकाय नमः शरण्याय नमो ऽगुणाय

namo 'stu te kālakalātigāya namo nisargāmalabhūṣaṇāya namo 'stvameyāndhakamardakāya namaḥ śaraṇyāya namo 'guṇāya

हिन्दी अर्थ

जिस राजाके सैनिकोंके अस्त्र एवं अङ्ग प्रस्फुरित न होते हों तथा उन्हें बुरे स्वप्न दीख पड़ते हों, उनपर धावा बोल देना चाहिए। उत्साह एवं पराक्रमसे संयुक्त तथा अपनेमें अनुराग करनेवाली, संतुष्ट एवं परिपुष्ट विशाल सेनासे सम्पन्न राजा शत्रुओंपर आक्रमण कर दे। शत्रुकी राजधानीपर चढ़ाई करनी चाहिए। जन्म-नक्षत्र आदि छः नक्षत्रोंके शुद्ध होनेपर, शुभ ग्रहोंको स्थिति अनुकूल होनेपर तथा प्रश्‍न करनेपर शुभदायक उत्तर मिलनेपर राजाको शत्रुओंपर आक्रमण करना चाहिए।

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 263

नमो ऽस्तु ते भीमगणानुगाय नमो ऽस्तु नानाभुवनादिकर्त्रे नमो ऽस्तु नानाजगतां विधात्रे नमो ऽस्तु ते चित्रफलप्रयोक्त्रे

namo 'stu te bhīmagaṇānugāya namo 'stu nānābhuvanādikartre namo 'stu nānājagatāṃ vidhātre namo 'stu te citraphalaprayoktre

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार हैवबल तथा पराक्रमसे संयुक्त राजा देश एवं कालके अनुसार शत्रुपर चढ़ाई करे। स्थलपर मगर हाथीके वशमें होता है, किंतु जलमें हाथी नाकके वशमें हो जाता है। इसी प्रकार रात्रिमें काक उल्लूके अधीन हो जाता है, किंतु दिनमें उल्लू काकके वशमें होता है। इसी प्रकार राजाको देश एवं कालका विचारकर शत्रुपर विजय-यात्रा करनी चाहिए॥ १२-१८ ३॥

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 264

सर्वावसाने ह्यविनाशनेत्रे नमो ऽस्तु चित्राध्वरभागभोक्त्रे नमो ऽस्तु भक्ताभिमतप्रदात्रे नमः सदा ते भवसङ्गहर्त्रे

sarvāvasāne hyavināśanetre namo 'stu citrādhvarabhāgabhoktre namo 'stu bhaktābhimatapradātre namaḥ sadā te bhavasaṅgahartre

हिन्दी अर्थ

राजाको वर्षा-ऋतुमें पैदल और हाथियोंकी सेनाको, हेमन्त और शिशिर-ऋतुमें अधिक रथ और घोड़ोंसे सम्पन्न खरोष्ट्रबहुलां सेनां तथा ग्रीष्मे नराधिपः॥ २० सेनाको ग्रीष्म-ऋतुमें गधे और ऊँटोंसे भरी हुई सेनाको तथा सेना पदातिबहुला यस्य स्यात् पृथिवीपतेः

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 265

अनन्तरूपाय सदैव तुभ्यम् असह्यकोपाय नमो ऽस्तु तुभ्यम् शशाङ्कचिह्नाय सदैव तुभ्यम् अमेयमानाय नमः स्तुताय

anantarūpāya sadaiva tubhyam asahyakopāya namo 'stu tubhyam śaśāṅkacihnāya sadaiva tubhyam ameyamānāya namaḥ stutāya

हिन्दी अर्थ

किञ्चरित्पङ्के तथा यायाद् बहुनागो नराधिपः। रथाश्वबहुलो यायाच्छत्रुं समपथस्थितम् तमाश्रयन्तो बहुलास्तांस्तु राजा प्रपूजयेत्। खरोष्ट्रबहुलो राजा शत्रुर्बन्धेन संस्थितः

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 266

वृषेन्द्रयानाय पुरान्तकाय नमः प्रसिद्धाय महौषधाय नमो ऽस्तु भक्त्याभिमतप्रदाय नमो ऽस्तु सर्वार्तिहराय तुभ्यम्

vṛṣendrayānāya purāntakāya namaḥ prasiddhāya mahauṣadhāya namo 'stu bhaktyābhimatapradāya namo 'stu sarvārtiharāya tubhyam

हिन्दी अर्थ

यवसेन्धनसंयुक्तः कालः पार्थिव हैमनः। शरद्वसन्तौ धर्मज्ञ कालौ साधारणौ स्मृतौ विज्ञाय राजा हितदेशकालौ हैवं त्रिकालं च तथैव बुदध्वा। यायात् परं कालविदां मतेन वसन्त और शरद्-ऋतुमें चतुरंगिणी सेनाको यात्रामें लगाना उचित है । जिस राजाके पास पैदल सेना अधिक हो, उसे विषम स्थानपर स्थित शत्रुपर आक्रमण करना चाहिए। राजाको चाहिए कि जो शत्रु अधिक वृक्षोंसे युक्त देशमें

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 267

चराचराचारविचारवर्यम् आचार्यम् उत्प्रेक्षितभूतसर्गम् त्वामिन्दुमौलिं शरणं प्रपन्ना प्रियाप्रमेयं महतां महेशम्

carācarācāravicāravaryam ācāryam utprekṣitabhūtasargam tvāmindumauliṃ śaraṇaṃ prapannā priyāprameyaṃ mahatāṃ maheśam

हिन्दी अर्थ

या कुछ कोचड़वाले स्थानपर स्थित हो, उसपर हाथियोंकी सेनाके साथ चढ़ाई करे । समतल भूमिमें स्थित शत्रुपर रथ और घोड़ोंकी सेना साथ लेकर चढ़ाई करनी चाहिए। जिस शत्रुओंके पास बहुत बड़ी सेना हो, राजाको चाहिए कि उनका आदर-सत्कार करे, अर्थात् उनके साथ संधि कर ले। वर्षा-ऋतुमें अधिक संख्यामें गधे और ऊँटोंकी सेना रखनेवाला राजा यदि शत्रुके बन्धनमें पड़ गया हो तो उस अवस्थामें भी उसे वर्षा-ऋतुमें चढ़ाई करनी चाहिए।

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 268

प्रयच्छ मे कामयशःसमृद्धिं पुनः प्रभो जीवतु कामदेवः प्रियं विना त्वां प्रियजीवितेषु त्वत्तो ऽपरः को भुवनेष्विहास्ति

prayaccha me kāmayaśaḥsamṛddhiṃ punaḥ prabho jīvatu kāmadevaḥ priyaṃ vinā tvāṃ priyajīviteṣu tvatto 'paraḥ ko bhuvaneṣvihāsti

हिन्दी अर्थ

जिस देशमें बरफ गिरती हो, वहाँ राजा ग्रीष्म-ऋतुमें आक्रमण करे। पार्थिव! हेमन्त और शिशिर-ऋतुओंका समय काष्ठ तथा घास आदि साधनोंसे युक्त होनेसे यात्राके लिये बहुत अनुकूल रहता है। धर्मज्ञ! इसी प्रकार शरद् और वसन्त-ऋतुओंके काल भी अनुकूल माने गये हैं। राजाको देश-काल और त्रिकालज्ञ ज्योतिषीसे यात्राकी स्थितिको भलीभाँति समझकर उसी प्रकार पुरोहित और मन्त्रियोंके संचिन्त्य सार्धं द्विजमन्त्रविद्धिः ॥ २७ साथ परामर्श कर विजय-यात्रा करनी चाहिए ॥ १९--२७॥

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 269

प्रभुः प्रियायाः प्रसवः प्रियाणां प्रणीतपर्यायपरापरार्थः त्वमेवमेको भुवनस्य नाथो दयालुरुन्मूलितभक्तभीतिः

prabhuḥ priyāyāḥ prasavaḥ priyāṇāṃ praṇītaparyāyaparāparārthaḥ tvamevameko bhuvanasya nātho dayālurunmūlitabhaktabhītiḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे यात्रानिमित्तकालयोज्यचिन्ता नाम चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें यात्राकाल-विधान नामक दो सौ चालीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 270

इत्थं स्तुतः शंकर ईड्य ईशो वृषाकपिर्मन्मथकान्तया तु तुतोष दोषाकरखण्डधारी उवाच चैनां मधुरं निरीक्ष्य

itthaṃ stutaḥ śaṃkara īḍya īśo vṛṣākapirmanmathakāntayā tu tutoṣa doṣākarakhaṇḍadhārī uvāca caināṃ madhuraṃ nirīkṣya

हिन्दी अर्थ

अङ्ग स्फुरणके शुभाशुभ फल सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ त्वं हि सर्वविदुच्यसे मनुजीने पूछा--सम्पूर्ण धर्मज्ञोमें श्रेष्ठ भगवन्!

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 271

भवितेति च कामो ऽयं कालात्कान्तो ऽचिरादपि अनङ्ग इति लोकेषु स विख्यातिं गमिष्यति

bhaviteti ca kāmo 'yaṃ kālātkānto 'cirādapi anaṅga iti lokeṣu sa vikhyātiṃ gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

चूँकि आप सर्वज्ञ कहे जाते हैं, इसलिये अब आप मुझे शुभाशुभसूचक शकुनोंके लक्षण बतलाइये॥ १॥ . मत्स्यभगवानूने कहा--राजन्! शरीरके दाहिने भागमें स्फुरण होना शुभ तथा पीठ, हृदय और बायें

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 272

इत्युक्ता शिरसावन्द्य गिरिशं कामवल्लभा जगामोपवनं रम्यं रतिस्तु हिमभूभृतः

ityuktā śirasāvandya giriśaṃ kāmavallabhā jagāmopavanaṃ ramyaṃ ratistu himabhūbhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

भागका स्फुरण अशुभ फलदायक होता है मनुजीने पूछा--भगवन्! अङ्गोंका स्फुरण जिस शुभा-शुभकी सूचना देनेवाला होता है, उसे मुझे विस्तारपूर्वक बतलाइये, जिससे मैं भूतलपर उसका ज्ञाता हो जाऊँ

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 273

रुरोद चापि बहुशो दीना रम्ये स्थले तु सा मरणव्यवसायात्तु निवृत्ता सा हराज्ञया

ruroda cāpi bahuśo dīnā ramye sthale tu sā maraṇavyavasāyāttu nivṛttā sā harājñayā

हिन्दी अर्थ

योषिदभोगोऽपाङ्गदेशे श्रवणान्ते प्रियश्रुतिः नासिकायां प्रीतिसौख्यं प्रजाप्तिरधरोष्ठजे। कण्ठे तु भोगलाभः स्याद् भोगवृद्धिरथांसयो:

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 274

अथ नारदवाक्येन चोदितो हिमभूधरः कृताभरणसंस्कारां कृतकौतुकमङ्गलाम्

atha nāradavākyena codito himabhūdharaḥ kṛtābharaṇasaṃskārāṃ kṛtakautukamaṅgalām

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवान् बोले--रविनन्दन ! सिरके स्फुरणसे पृथ्वीका लाभ होता है, ललाटके स्फुरणसे स्थानकी वृद्धि होती है, भौंह और नासिकाके स्फुरणसे प्रियजनोंका समागम होता है । राजन्! नेत्रोके फड़कनेसे सेवककी तथा नेत्रोंके समीप स्फुरण होनेसे धनकी प्राप्ति होती है। नेत्रोके मध्य भागमें स्फुरण होनेसे उत्कण्ठा बढ़ती है, ऐसा विचक्षणोंने अनुभव किया है। नेत्र-पलकोंके फड्कनेसे संग्राममें शीघ्र ही विजय प्राप्त होती है। नेत्रापाड्रोंके स्फुरणसे स्त्री-लाभ, कानके फड़कनेसे प्रियवार्ता- श्रवण, नासिका-स्फुरणसे प्रीति एवं सौख्य, निचले होंठके फड़कनेसे संतान-प्राप्ति, कण्ठ-स्फुरणसे भोग- लाभ तथा दोनों कंधोंके स्फुरणसे भोगकी वृद्धि होती

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 275

स्वर्गपुष्पकृतापीडां शुभ्रचीनांशुकाम्बराम् शराभ्यां संयुतां शैलो गृहीत्वा स्वसुतां ततः

svargapuṣpakṛtāpīḍāṃ śubhracīnāṃśukāmbarām śarābhyāṃ saṃyutāṃ śailo gṛhītvā svasutāṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

है। बाहुओंके फड़कनेसे मित्र-स्नेहकी प्राप्ति, हाथके स्फुरणसे धनकी प्राप्ति, पीठके फड़कनेसे युद्धमें पराजय तथा छातीके स्फुरणसे विजय-प्राप्ति होती है दोनों कुक्षियोंक फड़कनेसे प्रेमकी वृद्धि कही गयी है, स्तनके स्फुरणसे स्त्रीसे संतानोत्पत्ति होती है। राजन्! नाभिके स्फुरणसे स्थानसे च्युत होना पड़ता है, आँतके फड़कनेसे धनकी प्राप्ति तथा जानुके संधिभागके

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 276

जगाम शुभयोगेन तदा सम्पूर्णमानसः सकाननान्युपाक्रम्य वनान्युपवनानि च

jagāma śubhayogena tadā sampūrṇamānasaḥ sakānanānyupākramya vanānyupavanāni ca

हिन्दी अर्थ

स्फुरणसे बलवान् शत्रुओंके साथ संधि हो जाती है। रविनन्दन! फिल्लियोंके फड़कनेसे राजाके देशके किसी भागका नाश होता है। नृप! दोनों पैरोके स्फुरणसे उत्तम स्थानकी प्राप्ति होती है। राजन्! पैरोके तलुओंके फड्कनेसे लाभदायिनी यात्रा होती है। अङ्गस्फुरणके समान ही लक्षण (कालेदाग) एवं पिटकों (छोटे मांसपिण्ड, जो जन्मसे ही बालकोंके आङ्गोंमें उत्पन्न होते हैं)-के भी 'फलाफलको जानना चाहिए। स्त्रियोंके लिये ये सभी फलागम विपरीत होते हैं। बायें भागके अप्रशस्त अङ्गोंके स्फुरणसे विशेष अशुभ होता है। इसी प्रकार दाहिने भागमें भी शुभ आङ्गोंके स्फुरणसे विशेष शुभ होता है। इस शुभ एवं अशुभ फलके सिद्धि-कथनके अतिरिक्त

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 277

ददर्श रुदतीं नारीम् अप्रतर्क्यमहौजसम् रूपेणासदृशीं लोके रम्येषु वनसानुषु

dadarśa rudatīṃ nārīm apratarkyamahaujasam rūpeṇāsadṛśīṃ loke ramyeṣu vanasānuṣu

हिन्दी अर्थ

अनिष्ट चिह्के प्रकट होनेपर ब्राह्मणोंको सुवर्णदान देकर कार्य सुवर्णेन तु तर्पणं स्यात्॥ १४ संतुष्ट करना चाहिए

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 278

कौतुकेन परामृश्य तां दृष्ट्वा रुदतीं गिरिः उपसर्प्य ततस्तस्या निकटे सो ऽभ्यपृच्छत

kautukena parāmṛśya tāṃ dṛṣṭvā rudatīṃ giriḥ upasarpya tatastasyā nikaṭe so 'bhyapṛcchata

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे यात्रानिमित्तकदेहस्पन्दनं नामैकचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें अङ्गस्फुरण नामक दो सौ एकतालीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ शुभाशुभ स्वप्नोंके लक्षण

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 279

कासि कस्यासि कल्याणि किमर्थं चापि रोदिषि नैतदल्पमहं मन्ये कारणं लोकसुन्दरि

kāsi kasyāsi kalyāṇi kimarthaṃ cāpi rodiṣi naitadalpamahaṃ manye kāraṇaṃ lokasundari

हिन्दी अर्थ

स्वप्नाख्यानं कथं देव गमने प्रत्युपस्थिते। हश्यन्ते विविधाकाराः कथं तेषां फलं भवेत्॥

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 280

सा तस्य वचनं श्रुत्वा उवाच मधुना सह रुदती शोकजननं श्वसती दैन्यवर्धनम्

sā tasya vacanaṃ śrutvā uvāca madhunā saha rudatī śokajananaṃ śvasatī dainyavardhanam

हिन्दी अर्थ

चूर्णनं मूर्ध्नि कांस्यानां मुण्डनं नग्नता तथा। मलिनाम्बरधारित्वमभ्यङ्गः पङ्कदिग्धता भक्षणं पक्षिमत्स्यानां तैलस्य कृसरस्य च। नर्तनं हसनं चैव विवाहो गीतमेव च पङ्कोदकेन च तथा महीतोयेन चाप्यथ। मातुः प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 281

कामस्य दयितां भार्यां रतिं मां विद्धि सुव्रत गिरावस्मिन्महाभाग गिरिशस्तपसि स्थितः

kāmasya dayitāṃ bhāryāṃ ratiṃ māṃ viddhi suvrata girāvasminmahābhāga giriśastapasi sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

देवद्विजातिभूपालगुरूणां क्रोध एव च। आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाणां च मैथुनम् 'काषायवस्त्रधारित्वं तद्वत् स्त्रीक्रीडनं तथा। स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनम्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 282

तेन प्रत्यूहरुष्टेन विस्फार्यालोक्य लोचनम् दग्धो ऽसौ झषकेतुस्तु मम कान्तो ऽतिवल्लभः

tena pratyūharuṣṭena visphāryālokya locanam dagdho 'sau jhaṣaketustu mama kānto 'tivallabhaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुजीने पूछा--देव! यात्राके समयके स्वप्नका वृत्तान्त कैसा है? विविध प्रकारके वैसे यों भी स्वप्न अनेक दिखायी पड़ते हैं, उनका फल कैसा होता है (बतलायें) मत्स्यभगवानूने कहा--मनो! अब मैं स्वप्नोंके शुभाशुभ लक्षणोंको बतला रहा हूँ! नाभिके अतिरिक्त अन्य आङ्गोंमें तृण एवं वृक्षका उगना, मस्तकपर कांसेका कूटा जाना, मुण्डन, नग्नता, मलिन वस्त्रोंका धारण करना, तेल लगाना, कीचमें धँसना, लेप, ऊँचे स्थानसे गिरना, झूलेपर चढ़ना, कीचड़ और लोहेको इकट्ठा करना, घोड़ोंको मारना, लाल पुष्पवाले वृक्षों, मण्डल, शूकर, रीछ, गधे और ऊँटोंपर चढ़ना, पक्षी, मछली, तेल और खिचड़ीका भोजन,

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 283

अहं तु शरणं याता तं देवं भयविह्वला स्तुतवत्यथ संस्तुत्या ततो मां गिरिशो ऽब्रवीत्

ahaṃ tu śaraṇaṃ yātā taṃ devaṃ bhayavihvalā stutavatyatha saṃstutyā tato māṃ giriśo 'bravīt

हिन्दी अर्थ

नाचना, हँसना, विवाह, गायन, वीणाको छोड़कर अन्य वाद्योंका स्वागत करना, जलके सोतेमें स्नान करनेके लिये जाना, गोबर लगाकर जलमें स्नान करना, इसी प्रकार कोचड्युक्त जलमें तथा पृथ्वीके थोड़े जलमें नहाना, माताके उदरमें प्रवेश करना, चितापर चढ़ना, इन्द्रध्वजका गिरना, चन्द्रमा और सूर्यका पतन, दिव्य, अन्तरिक्ष तथा भौम उत्पातोंका दर्शन, देवता, द्विजाति, राजा और गुरुका क्रोध, कुमारी कन्याओंका आलिङ्गन, पुरुषोंके साथ सम्भोग, अपने

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 284

तुष्टो ऽहं कामदयिते कामो ऽयं ते भविष्यति त्वत्स्तुतिं चाप्यधीयानो नरो भक्त्या मदाश्रयः लप्स्यते काङ्क्षितं कामं निवर्त्य मरणादितः

tuṣṭo 'haṃ kāmadayite kāmo 'yaṃ te bhaviṣyati tvatstutiṃ cāpyadhīyāno naro bhaktyā madāśrayaḥ lapsyate kāṅkṣitaṃ kāmaṃ nivartya maraṇāditaḥ

हिन्दी अर्थ

ही शरीरका नाश, विरेचन, बमन, दक्षिण दिशाकी यात्रा, किसी व्याधिसे पीड़ित होना, फलों तथा पुष्पोंकी हानि, घरोंका गिरना, घरोंकी सफाई होना, पिशाच, मांसभक्षी जीव, वानर, रीछ और मनुष्यके साथ क्रीडा करना, शत्रुसे पराजित होना या उसकी ओरसे किसी प्रकारकी आपत्तिका प्रकट होना, काषाय वस्त्रको धारण करना अथवा वैसे वस्त्रवाली स्त्रीके साथ क्रीडा करना, तेल-पान या उसीमें स्नान करना, लाल पुष्प और लाल चन्दनको धारण करना तथा इनके अतिरिक्त अन्य भी बहुत-से दुःस्वप्न कहे गये हैं। इन्हें देखनेके बाद दूसरेसे

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 285

प्रतीक्षन्ती च तद्वाक्यम् आशावेशादिभिर्ह्यहम् शरीरं परिरक्षिष्ये कंचित्कालं महाद्युते

pratīkṣantī ca tadvākyam āśāveśādibhirhyaham śarīraṃ parirakṣiṣye kaṃcitkālaṃ mahādyute

हिन्दी अर्थ

एषां संकथनं धन्यं भूयः प्रस्वापनं तथा॥ १५ कह देना तथा पुनः सो जाना कल्याणकारक है ॥ २--१५॥ स्तुतिश्च वासुदेवस्य तथा तस्यैव पूजनम्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 286

इत्युक्तस्तु तदा रत्या शैलः संभ्रमभीषितः पाणावादाय हि सुतां गन्तुमैच्छत्स्वकं पुरम्

ityuktastu tadā ratyā śailaḥ saṃbhramabhīṣitaḥ pāṇāvādāya hi sutāṃ gantumaicchatsvakaṃ puram

हिन्दी अर्थ

नागेन्द्रमोक्षश्रवणं ज्ञेयं दुःस्वप्ननाशनम्। स्वप्नास्तु प्रथमे यामे संवत्सरविपाकिनः षड्भिर्मासैरितीये तु त्रिभिर्मासैस्तृतीयके। चतुर्थे मासमात्रेण पश्यतो नात्र संशयः तस्माच्छोभनके स्वप्ने पश्चात् स्वप्नो न शस्यते

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 287

भाविनो ऽवश्यभावित्वाद् भवित्री भूतभाविनी लज्जमाना सखिमुखैर् उवाच पितरं गिरिम्

bhāvino 'vaśyabhāvitvād bhavitrī bhūtabhāvinī lajjamānā sakhimukhair uvāca pitaraṃ girim

हिन्दी अर्थ

भक्षणं चार्द्रमांसानां मत्स्यानां पायसस्य च प्रसादो देवविप्रेभ्यो गुरुभ्यश्च तथा शुभः

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 288

दुर्भाग्येण शरीरेण किं ममानेन कारणम् कथं च तादृशं प्राप्तं सुखं मे स पतिर्भवेत्

durbhāgyeṇa śarīreṇa kiṃ mamānena kāraṇam kathaṃ ca tādṛśaṃ prāptaṃ sukhaṃ me sa patirbhavet

हिन्दी अर्थ

मरणं वह्विदाहश्च वह्निदाहो गृहादिषु तथोदकानां तरणं तथा विषमलङ्कनम् (ऐसे स्वप्न देखनेपर) खली लगाकर स्नान, तिलसे हवन और ब्राह्मणोंका पूजन करे। भगवान् वासुदेवकी स्तुति उनकी पूजा और गजेन्द्रमोक्षकी कथाका श्रवण आदिका दु:स्वप्नका नाशक समझना चाहिए। रात्रिके

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 289

तपोभिः प्राप्यते ऽभीष्टं नासाध्यं हि तपस्यतः दुर्भगत्वं वृथा लोको वहते सति साधने

tapobhiḥ prāpyate 'bhīṣṭaṃ nāsādhyaṃ hi tapasyataḥ durbhagatvaṃ vṛthā loko vahate sati sādhane

हिन्दी अर्थ

पहले पहरमें देखे गये स्वप्न देखनेवालेको निःसंदेह एक वर्षमें, दूसरे पहरमें देखे गये छः महीनेमें, तीसरे पहरमें देखे गये तीन महीनेमें तथा चतुर्थ पहरमें देखे गये एक महीनेमें फल देते हैं। सूर्योदयके समय देखे जानेपर दस दिनमें ही फल प्राप्त होता है। यदि एक ही रातमें शुभ और अशुभ--दोनों प्रकारके स्वप्न दिखायी पड़ें तो उनमें जो पीछे दीख पड़ा हो, उसीका फल कहना चाहिए। इसलिये शुभ स्वप्नके देखनेपर मनुष्यको

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 290

जीविताद्दुर्भगाच्छ्रेयो मरणं ह्यतपस्यतः भविष्यामि न संदेहो नियमैः शोषये तनुम्

jīvitāddurbhagācchreyo maraṇaṃ hyatapasyataḥ bhaviṣyāmi na saṃdeho niyamaiḥ śoṣaye tanum

हिन्दी अर्थ

पुनः नहीं सोना चाहिए॥ १६--२० ॥ इनपर आरोहण करना हितकारक है तथा श्वेत पुष्पोंवाले वृक्षोंपर चढ़ना शुभप्रदं है। नाभिमें वृक्ष और तृणका उत्पन्न होना, अनेक बाहुओंका होना, अनेक सिरोंका होना, फलदान, उद्धिज्जोंका दर्शन, सुन्दर श्वेत माला धारण करना, श्वेत वस्त्र पहनना, चन्द्रमा, सूर्य और ताराओंको हाथसे पकड़ना या उन्हें स्वच्छ करना, इन्द्रधनुषका आलिङ्गन करना या उसे ऊपर उठाना, पृथ्वी और समुद्रोंको निगलना, शत्रुओंका संहार करना, संग्राम, विवाद और

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 291

तपसि भ्रष्टसंदेह उद्यमो ऽर्थजिगीषया साहं तपः करिष्यामि यदहं प्राप्य दुर्लभा

tapasi bhraṣṭasaṃdeha udyamo 'rthajigīṣayā sāhaṃ tapaḥ kariṣyāmi yadahaṃ prāpya durlabhā

हिन्दी अर्थ

जूएमें जीतना, कच्चा मांस, मछली और खीरका खाना, रक्तका दर्शन या रक्तसे स्नान, मदिरा, रक्त, मद्य अथवा दुग्धका पीना, अपनी आँतोंसे पृथ्वीको बाँधना, निर्मल आकाशको देखना, भैंस, गाय, सिंहिनी, हथिनी तथा घोडियोंको मुखसे दुहना, देवता, गुरु और ब्राह्मणोंकी प्रसन्नता-ये स्वप्न शुभदायक होते हँ

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 292

इत्युक्तः शैलराजस्तु दुहित्रा स्नेहविक्लवः उवाच वाचा शैलेन्द्रः स्नेहगद्गदवर्णया

ityuktaḥ śailarājastu duhitrā snehaviklavaḥ uvāca vācā śailendraḥ snehagadgadavarṇayā

हिन्दी अर्थ

राजन्! गौओंके सींगसे चूनेवाले अथवा चन्द्रमासे गिरे हुए जलसे अभिषेक होना राज्यप्रद समझना चाहिए । राज्याभिषेक, सिरका करना, मृत्यु, अग्निका प्रज्वलित होना या घरमें आग लगना, राज्यचिह्नोंकी प्राप्ति, वीणाका स्वर सुनायी पड़ना, जलमें तैरना, दुर्गम स्थानॉंको पार करना दर्शनं देवतानां च विमलानां तथाम्भसाम्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 293

उमेति चपले पुत्रि न क्षमं तावकं वपुः सोढुं क्लेशस्वरूपस्य तपसः सौम्यदर्शने

umeti capale putri na kṣamaṃ tāvakaṃ vapuḥ soḍhuṃ kleśasvarūpasya tapasaḥ saumyadarśane

हिन्दी अर्थ

स्वप्नानि वै धर्मभृतां वरिष्ठ घरमें हथिनी, घोड़ी तथा गायोंका बच्चा देना, घोड़ेपर

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 294

भावीन्यभिविचार्याणि पदार्थानि सदैव तु भाविनो ऽर्था भवन्त्येव हठेनानिच्छतो ऽपि वा

bhāvīnyabhivicāryāṇi padārthāni sadaiva tu bhāvino 'rthā bhavantyeva haṭhenānicchato 'pi vā

हिन्दी अर्थ

सवार होना तथा रोना-ये स्वप्न शुभदायक होते हैं। सुन्दरी स््त्रियोंको प्राप्ति तथा उनका आलिङ्गन, जंजीरोंद्वारा बन्धन, मलका लेपन, जीवित राजाओं तथा मित्रोंका दर्शन, देवताओं तथा निर्मल जलका दर्शन- ये स्वप्न शुभ कहे गये हैं। धर्मधारियोंमें श्रेष्ठ राजन्! मनुष्य इन शुभदायक स्वप्नोंको देखकर बिना प्रयासके ही निश्चितरूपमें धन प्राप्त कर लेता है तथा रोगग्रस्त व्याधेर्विमोक्षं च तथातुरोऽपि॥ ३५ व्यक्ति भी रोगसे मुक्त हो जाता है॥ २९--३५॥

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 295

तस्मान्न तपसा ते ऽस्ति बाले किंचित्प्रयोजनम् भवनायैव गच्छामश् चिन्तयिष्यामि तत्र वै

tasmānna tapasā te 'sti bāle kiṃcitprayojanam bhavanāyaiva gacchāmaś cintayiṣyāmi tatra vai

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे यात्रानिमित्ते स्वप्नाध्यायोनाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें यात्राप्रसंगमें स्वप्नविवेक नामक दो सौ बयालीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 296

इत्युक्ता तु यदा नैव गुहायाभ्येति शैलजा ततः स चिन्तयाविष्टो दुहितां प्रशशंस च

ityuktā tu yadā naiva guhāyābhyeti śailajā tataḥ sa cintayāviṣṭo duhitāṃ praśaśaṃsa ca

हिन्दी अर्थ

शुभाशुभ शकुनोंका निरूपण प्रशस्तांश्चैव सम्भाष्य सर्वानेतांश्च कीर्तय कार्पासश्च तृणं राजउ्शुष्कं गोमयमेव च

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 297

ततो ऽन्तरिक्षे दिव्या वाग् अभूद्भुवनभूतले उमेति चपले पुत्रि त्वयोक्ता तनया ततः

tato 'ntarikṣe divyā vāg abhūdbhuvanabhūtale umeti capale putri tvayoktā tanayā tataḥ

हिन्दी अर्थ

इन्धनं च तथाङ्कारं गुडं तैलं तथाशुभम्। अभ्यक्तं मलिनं मुण्डं तथा नग्नं च मानवम् मुक्तकेशं रूजार्त च काषायाम्बरधारिणम्। उन्मत्तकं तथा सत्त्वं दीनं चाथ नपुंसकम्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 298

उमेति नाम तेनास्या भुवनेषु भविष्यति सिद्धिं च मूर्तिमत्येषा साधयिष्यति चिन्तिताम्

umeti nāma tenāsyā bhuvaneṣu bhaviṣyati siddhiṃ ca mūrtimatyeṣā sādhayiṣyati cintitām

हिन्दी अर्थ

अयः पङ्कस्तथा चर्म केशबन्धनमेव च। तथैवोद्धतसाराणि पिण्याकादीनि यानि च चण्डालश्वपचाश्चैव राजबन्धनपालकाः। वधकाः पापकर्माणो गर्भिणी स्त्री तथैव च मनुजीने पूछा-- भगवन्! राजाओंके लिये यात्राके

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 299

इति श्रुत्वा तु वचनम् आकाशात्काशपाण्डुरः अनुज्ञाय सुतां शैलो जगामाशु स्वमन्दिरम्

iti śrutvā tu vacanam ākāśātkāśapāṇḍuraḥ anujñāya sutāṃ śailo jagāmāśu svamandiram

हिन्दी अर्थ

कौन-सी वस्तुएँ प्रशस्त मानी गयी हैं, उन सबका वर्णन कोजिये मत्स्यभगवानने कहा--राजन्! अनृपयुक्त ओषधियाँ, काला अन्न, कपास, तृण, सूखा गोबर, ईधन, अङ्गार, गुड़, तेल-ये सब अशुभ वस्तुएँ हैं । तेल लगाया हुआ, मलिन, मुण्डन कराया हुआ, नंगा, खुले

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 300

शैलजापि ययौ शैलम् अगम्यमपि दैवतैः सखीभ्यामनुयाता तु नियता नगराजजा

śailajāpi yayau śailam agamyamapi daivataiḥ sakhībhyāmanuyātā tu niyatā nagarājajā

हिन्दी अर्थ

बालोंवाला, रोगपीड़ित, काषाय वस्त्रधारी, पागल, दीन तथा नपुंसक व्यक्ति, लोहा, कीचड़, चमड़ा, केशका श्वपच, बन्धनमें डालनेवाले राजाके कर्मचारी, जल्लाद, पापी, गर्भिणी स्त्री, भूसी, राख, खोपड़ी, हड्डी, टूटे हुए सभी पात्र, खाली पात्र, लाश, सींगोंवाले पशु- गच्छेति पश्चाद् धर्मज्ञ पुरस्तात् तु विगर्हित:

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 301

शृङ्गं हिमवतः पुण्यं नानाधातुविभूषितम् दिव्यपुष्पलताकीर्णं सिद्धगन्धर्वसेवितम्

śṛṅgaṃ himavataḥ puṇyaṃ nānādhātuvibhūṣitam divyapuṣpalatākīrṇaṃ siddhagandharvasevitam

हिन्दी अर्थ

अन्ये शब्दाश्च येऽनिष्टरास्ते विपत्तिकरा अपि केशवं पूजयेद् विद्वान् स्तवेन मधुसूदनम्

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 302

नानामृगगणाकीर्णं भ्रमरोद्घुष्टपादपम् दिव्यप्रस्रवणोपेतं दीर्घिकाभिरलंकृतम्

nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ bhramarodghuṣṭapādapam divyaprasravaṇopetaṃ dīrghikābhiralaṃkṛtam

हिन्दी अर्थ

जलजाः पक्षिणश्चैव मांसमत्स्याश्च पार्थिव गणिका च महाभाग दूर्वा चार्द्रं च गोमयम्। रुक्मं रूप्यं तथा ताम्रं सर्वरत्नानि चाप्यथ औषधानि च धर्मज्ञ यवाः सिद्धार्थकास्तथा। नुवाह्यमानं यानं च भद्रपीठं तथैव च

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

अध्याय १५४

श्लोक 303

नानापक्षिगणाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् जलजस्थलजैः पुष्पैः प्रोत्फुल्लैरुपशोभितम्

nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam jalajasthalajaiḥ puṣpaiḥ protphullairupaśobhitam

हिन्दी अर्थ

खड्गं छत्रं पताका च मृदश्चायुधमेव च। राजलिङ्गानि सर्वाणि शवं रुदितवर्जितम् वायुः सशर्करो रूक्षः सर्वत्र समुपस्थितः। प्रतिलोमस्तथा नीचो विज्ञेयो भयकृद् द्विज

English

Here ends the one hundred and fifty-fourth chapter on the birth of Kumdra Kdrtikeya.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 154
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.