Kotirudra Samhita

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१. प्रथमोऽध्यायः ।ज्योतिर्लिङ्गतदुपलिंङ्गमाहात्म्यवर्णनम् ।यो धत्ते निजमाययैव भुवनाकारं विकारोज्झितो ।यस्याहुः करुणाकटाक्षविभवौ स्वर्गापवर्गाभिधौ ।प्रत्यग्बोधसुखाद्वयं हृदि सदा पश्यन्ति यं योगिन- स्तस्मै शैलसुताञ्चितार्धवपुषे शश्वन्नमस्तेजसे॥ १.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.1\. prathamo.adhyAyaH | jyotirli~NgatadupaliM~NgamAhAtmyavarNanam | yo dhatte nijamAyayaiva bhuvanAkAraM vikArojjhito | yasyAhuH karuNAkaTAkShavibhavau svargApavargAbhidhau | pratyagbodhasukhAdvayaM hR^idi sadA pashyanti yaM yogina\- stasmai shailasutA~nchitArdhavapuShe shashvannamastejase

कृपाललितवीक्षणं स्मितमनोज्ञवक्त्राम्बुजं शशाङ्ककलयोज्ज्वलं शमितघोरतापत्रयम् ।करोतु किमपि स्फुरत्परमसौख्यसच्चिद्वपु- र्धराधरसुताभुजोद्वलयितं महो मङ्गलम्॥ १.२ ॥

kR^ipAlalitavIkShaNaM smitamanoj~navaktrAmbujaM shashA~NkakalayojjvalaM shamitaghoratApatrayam | karotu kimapi sphuratparamasaukhyasachchidvapu\- rdharAdharasutAbhujodvalayitaM maho ma~Ngalam

ऋषय ऊचुः सम्यगुक्तं त्वया सूत लोकानां हितकाम्यया ।शिवावतारमाहात्म्यं नानाख्यानसमन्वितम्॥ १.३ ॥

R^iShaya UchuH samyaguktaM tvayA sUta lokAnAM hitakAmyayA | shivAvatAramAhAtmyaM nAnAkhyAnasamanvitam

पुनश्च कथ्यतां तात शिवमाहात्म्यमुत्तमम् ।लिङ्गसम्बन्धि सुप्रीत्या धन्यस्त्वं शैवसत्तम॥ १.४ ॥

punashcha kathyatAM tAta shivamAhAtmyamuttamam | li~Ngasambandhi suprItyA dhanyastvaM shaivasattama

शृण्वन्तस्त्वन्मुखाम्भोजान्न तृप्ताः स्मो वयं प्रभो ।शैवं यशोऽमृतं रम्यं तदेव पुनरुच्यताम्॥ १.५ ॥

shR^iNvantastvanmukhAmbhojAnna tR^iptAH smo vayaM prabho | shaivaM yasho.amR^itaM ramyaM tadeva punaruchyatAm

पृथिव्यां यानि लिङ्गानि तीर्थे तीर्थे शुभानि हि ।अन्यत्र वा स्थले यानि प्रसिद्धानि स्थितानि वै॥ १.६ ॥

pR^ithivyAM yAni li~NgAni tIrthe tIrthe shubhAni hi | anyatra vA sthale yAni prasiddhAni sthitAni vai

तानि तानि च दिव्यानि लिङ्गानि परमेशितुः ।व्यासशिष्य समाचक्ष्व लोकानां हितकाम्यया॥ १.७ ॥

tAni tAni cha divyAni li~NgAni parameshituH | vyAsashiShya samAchakShva lokAnAM hitakAmyayA

सूत उवाच ।साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठा लोकानां हितकाम्यया ।कथयामि भवत्स्नेहात्तानि सङ्क्षेपतो द्विजाः॥ १.८ ॥

sUta uvAcha | sAdhu pR^iShTamR^iShishreShThA lokAnAM hitakAmyayA | kathayAmi bhavatsnehAttAni sa~NkShepato dvijAH

सर्वेषां शिवलिङ्गानां मुने सङ्ख्या न विद्यते ।सर्वा लिङ्गमयी भूमिः सर्वं लिङ्गमयं जगत्॥ १.९ ॥

sarveShAM shivali~NgAnAM mune sa~NkhyA na vidyate | sarvA li~NgamayI bhUmiH sarvaM li~NgamayaM jagat

लिङ्गयुक्तानि तीर्थानि सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् ।सङ्ख्या न विद्यते तेषां तानि किञ्चिद्ब्रवीम्यहम्॥ १.१० ॥

li~NgayuktAni tIrthAni sarvaM li~Nge pratiShThitam | sa~NkhyA na vidyate teShAM tAni ki~nchidbravImyaham

यत्किञ्चिद् दृश्यते दृश्यं वर्ण्यते स्मर्यते च यत् ।तत्सर्वं शिवरूपं हि नान्यदस्तीति किञ्चन॥ १.११ ॥

yatki~nchid dR^ishyate dR^ishyaM varNyate smaryate cha yat | tatsarvaM shivarUpaM hi nAnyadastIti ki~nchana

तथापि श्रूयतां प्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम् ।लिङ्गानि च ऋषिश्रेष्ठाः पृथिव्यां यानि तानि ह॥ १.१२ ॥

tathApi shrUyatAM prItyA kathayAmi yathAshrutam | li~NgAni cha R^iShishreShThAH pR^ithivyAM yAni tAni ha

पाताले चापि वर्तन्ते स्वर्गे चापि तथा भुवि ।सर्वत्र पूज्यते शम्भुः स देवासुरमानुषैः॥ १.१३ ॥

pAtAle chApi vartante svarge chApi tathA bhuvi | sarvatra pUjyate shambhuH sa devAsuramAnuShaiH

त्रिजगच्छम्भुना व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् ।अनुग्रहाय लोकानां लिङ्गरूपेण सत्तमाः॥ १.१४ ॥

trijagachChambhunA vyAptaM sadevAsuramAnuSham | anugrahAya lokAnAM li~NgarUpeNa sattamAH

अनुग्रहाय लोकानां लिङ्गानि च महेश्वरः ।दधाति विविधान्यत्र तीर्थे चान्यस्थले तथा॥ १.१५ ॥

anugrahAya lokAnAM li~NgAni cha maheshvaraH | dadhAti vividhAnyatra tIrthe chAnyasthale tathA

यत्र यत्र यदा शम्भुर्भक्त्या भक्तैश्च संस्मृतः ।तत्र तत्रावतीर्याथ कार्यं कृत्वा स्थितस्तदा॥ १.१६ ॥

yatra yatra yadA shambhurbhaktyA bhaktaishcha saMsmR^itaH | tatra tatrAvatIryAtha kAryaM kR^itvA sthitastadA

लोकानामुपकारार्थं स्वलिङ्गं चाप्यकल्पयत् ।तल्लिङ्गं पूजयित्वा तु सिद्धिं समधिगच्छति॥ १.१७ ॥

lokAnAmupakArArthaM svali~NgaM chApyakalpayat | talli~NgaM pUjayitvA tu siddhiM samadhigachChati

पृथिव्यां यानि लिङ्गानि तेषां सङ्ख्या न विद्यते ।तथापि च प्रधानानि कथ्यन्ते च मया द्विजाः॥ १.१८ ॥

pR^ithivyAM yAni li~NgAni teShAM sa~NkhyA na vidyate | tathApi cha pradhAnAni kathyante cha mayA dvijAH

प्रधानेषु च यानीह मुख्यानि प्रवदाम्यहम् ।यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्॥ १.१९ ॥

pradhAneShu cha yAnIha mukhyAni pravadAmyaham | yachChrutvA sarvapApebhyo muchyate mAnavaH kShaNAt

ज्योतिर्लिङ्गानि यानीह मुख्यमुख्यानि सत्तम ।तान्यहं कथयाम्यद्य श्रुत्वा पापं व्यपोहति॥ १.२० ॥

jyotirli~NgAni yAnIha mukhyamukhyAni sattama | tAnyahaM kathayAmyadya shrutvA pApaM vyapohati

सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ।उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारे परमेश्वरम्॥ १.२१ ॥

saurAShTre somanAthaM cha shrIshaile mallikArjunam | ujjayinyAM mahAkAlamo~NkAre parameshvaram

केदारं हिमवत्पृष्ठे डाकिन्यां भीमशङ्करम् ।वाराणस्यां च विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे॥ १.२२ ॥

kedAraM himavatpR^iShThe DAkinyAM bhImasha~Nkaram | vArANasyAM cha vishveshaM tryambakaM gautamItaTe

वैद्यनाथं चिताभूमौ नागेशं दारुकावने ।सेतुबन्धे च रामेशं घुश्मेशं च शिवालये॥ १.२३ ॥

vaidyanAthaM chitAbhUmau nAgeshaM dArukAvane | setubandhe cha rAmeshaM ghushmeshaM cha shivAlaye

द्वादशैतानि नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वसिद्धिफलं लभेत्॥ १.२४ ॥

dvAdashaitAni nAmAni prAtarutthAya yaH paThet | sarvapApavinirmuktaH sarvasiddhiphalaM labhet

यं यं काममपेक्ष्यैव पठिष्यन्ति नरोत्तमाः ।प्राप्स्यन्ति कामं तं तं हि परत्रेह मुनीश्वराः॥ १.२५ ॥

yaM yaM kAmamapekShyaiva paThiShyanti narottamAH | prApsyanti kAmaM taM taM hi paratreha munIshvarAH

ये निष्कामतया तानि पठिष्यन्ति शुभाशयाः ।तेषां च जननीगर्भे वासो नैव भविष्यति॥ १.२६ ॥

ye niShkAmatayA tAni paThiShyanti shubhAshayAH | teShAM cha jananIgarbhe vAso naiva bhaviShyati

एतेषां पूजनेनैव वर्णानां दुःखनाशनम् ।इहलोके परत्रापि मुक्तिर्भवति निश्चितम्॥ १.२७ ॥

eteShAM pUjanenaiva varNAnAM duHkhanAshanam | ihaloke paratrApi muktirbhavati nishchitam

ग्राह्यमेषां च नैवेद्यं भोजनीयं प्रयत्नतः ।तत्कर्तुः सर्वपापानि भस्मसाद्यान्ति वै क्षणात्॥ १.२८ ॥

grAhyameShAM cha naivedyaM bhojanIyaM prayatnataH | tatkartuH sarvapApAni bhasmasAdyAnti vai kShaNAt

ज्योतिषां चैव लिङ्गानां ब्रह्मादिभिरलं द्विजाः ।विशेषतः फलं वक्तुं शक्यते न परैस्तथा॥ १.२९ ॥

jyotiShAM chaiva li~NgAnAM brahmAdibhiralaM dvijAH | visheShataH phalaM vaktuM shakyate na paraistathA

एकं च पूजितं येन षण्मासं तन्निरन्तरम् ।तस्य दुःखं न जायेत मातृकुक्षिसमुद्भवम्॥ १.३० ॥

ekaM cha pUjitaM yena ShaNmAsaM tannirantaram | tasya duHkhaM na jAyeta mAtR^ikukShisamudbhavam

हीनयोनौ यदा जातो ज्योतिर्लिङ्गं च पश्यति ।तस्य जन्म भवेत्तत्र विमले सत्कुले पुनः॥ १.३१ ॥

hInayonau yadA jAto jyotirli~NgaM cha pashyati | tasya janma bhavettatra vimale satkule punaH

सत्कुले जन्म सम्प्राप्य धनाढ्यो वेदपारगः ।शुभकर्म तदा कृत्वा मुक्तिं यात्यनपायिनीम्॥ १.३२ ॥

satkule janma samprApya dhanADhyo vedapAragaH | shubhakarma tadA kR^itvA muktiM yAtyanapAyinIm

म्लेच्छो वाप्यन्त्यजो वापि षण्ढो वापि मुनीश्वराः ।द्विजो भूत्वा भवेन्मुक्तस्तस्मात्तद्दर्शनं चरेत्॥ १.३३ ॥

mlechCho vApyantyajo vApi ShaNDho vApi munIshvarAH | dvijo bhUtvA bhavenmuktastasmAttaddarshanaM charet

ज्योतिषां चैव लिङ्गानां किञ्चित्प्रोक्तं फलं मया ।ज्योतिषां चोपलिङ्गानि श्रूयन्तामृषिसत्तमाः॥ १.३४ ॥

jyotiShAM chaiva li~NgAnAM ki~nchitproktaM phalaM mayA | jyotiShAM chopali~NgAni shrUyantAmR^iShisattamAH

सोमेश्वरस्य यल्लिङ्गमन्तकेशमुदाहृतम् ।मह्याः सागरसंयोगे तल्लिङ्गमुपलिङ्गकम्॥ १.३५ ॥

someshvarasya yalli~NgamantakeshamudAhR^itam | mahyAH sAgarasaMyoge talli~Ngamupali~Ngakam

मल्लिकार्जुनसम्भूतमुपलिङ्गमुदाहृतम् ।रुद्रेश्वरमिति ख्यातं भृगुकक्षे सुखावहम्॥ १.३६ ॥

mallikArjunasambhUtamupali~NgamudAhR^itam | rudreshvaramiti khyAtaM bhR^igukakShe sukhAvaham

महाकालभवं लिङ्गं दुग्धेशमिति विश्रुतम् ।नर्मदायां प्रसिद्धं तत्सर्वपापहरं स्मृतम्॥ १.३७ ॥

mahAkAlabhavaM li~NgaM dugdheshamiti vishrutam | narmadAyAM prasiddhaM tatsarvapApaharaM smR^itam

ऊँकारजं च यल्लिङ्गं कर्दमेशमिति श्रुतम् ।प्रसिद्धं बिन्दुसरसि सर्वकामफलप्रदम्॥ १.३८ ॥

U.NkArajaM cha yalli~NgaM kardameshamiti shrutam | prasiddhaM bindusarasi sarvakAmaphalapradam

केदारेश्वरसञ्जातं भूतेशं यमुनातटे ।महापापहरं प्रोक्तं पश्यतामर्चतां तथा॥ १.३९ ॥

kedAreshvarasa~njAtaM bhUteshaM yamunAtaTe | mahApApaharaM proktaM pashyatAmarchatAM tathA

भीमशङ्करसम्भूतं भीमेश्वरमिति स्मृतम् ।सह्याचले प्रसिद्धं तन्महाबलविवर्द्धनम्॥ १.४० ॥

bhImasha~NkarasambhUtaM bhImeshvaramiti smR^itam | sahyAchale prasiddhaM tanmahAbalavivarddhanam

विश्वेश्वराच्च यज्जातं शरण्येश्वर विश्रुतम् ।त्र्यम्बकस्य च यत्प्रोक्तं सिद्धेश्वर इति श्रुतम्॥ १.४१ ॥

vishveshvarAchcha yajjAtaM sharaNyeshvara vishrutam | tryambakasya cha yatproktaM siddheshvara iti shrutam

वैद्यनाथाच्च यज्जातं वैजनाथ इति स्मृतम् ।नागेश्वरसमुद्भूतं भूतेश्वरमुदाहृतम्॥ १.४२ ॥

vaidyanAthAchcha yajjAtaM vaijanAtha iti smR^itam | nAgeshvarasamudbhUtaM bhUteshvaramudAhR^itam

मल्लिकासरस्वतीतीरे दर्शनात्पापहारकम् ।रामेश्वराच्च यज्जातं गुप्तेश्वरमिति स्मृतम्॥ १.४३ ॥

mallikAsarasvatItIre darshanAtpApahArakam | rAmeshvarAchcha yajjAtaM gupteshvaramiti smR^itam

घुश्मेशाच्चैव यज्जातं व्याघ्रेश्वरमिति स्मृतम् ज्योतिर्लिङ्गोपलिङ्गानि प्रोक्तानीह मया द्विजाः॥ १.४४ ॥

ghushmeshAchchaiva yajjAtaM vyAghreshvaramiti smR^itam jyotirli~Ngopali~NgAni proktAnIha mayA dvijAH

दर्शनात्पापहारीणि सर्वकामप्रदानि च ।एतानि सुप्रधानानि मुख्यतां हि गतानि च ।अन्यानि चापि मुख्यानि श्रूयन्तामृषिसत्तमाः॥ १.४५ ॥

darshanAtpApahArINi sarvakAmapradAni cha | etAni supradhAnAni mukhyatAM hi gatAni cha | anyAni chApi mukhyAni shrUyantAmR^iShisattamAH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२. द्वितीयोऽध्यायः ।शिवलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।गङ्गातीरे सुप्रसिद्धा काशी खलु विमुक्तिदा ।सा हि लिङ्गमयी ज्ञेया शिववासस्थली स्मृता॥ २.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.2\. dvitIyo.adhyAyaH | shivali~NgamAhAtmyavarNanam | sUta uvAcha | ga~NgAtIre suprasiddhA kAshI khalu vimuktidA | sA hi li~NgamayI j~neyA shivavAsasthalI smR^itA

लिङ्गं तत्रैव मुख्यं च सम्प्रोक्तमविमुक्तकम् ।कृत्तिवासेश्वरः साक्षात्तत्तुल्यो वृद्धकालकः॥ २.२ ॥

li~NgaM tatraiva mukhyaM cha samproktamavimuktakam | kR^ittivAseshvaraH sAkShAttattulyo vR^iddhakAlakaH

तिलभाण्डेश्वरश्चैव दशाश्वमेध एव च ।गङ्गासागरसंयोगे सङ्गमेश इति स्मृतः॥ २.३ ॥

tilabhANDeshvarashchaiva dashAshvamedha eva cha | ga~NgAsAgarasaMyoge sa~Ngamesha iti smR^itaH

भूतेश्वरो यः सम्प्रोक्तो भक्तसर्वार्थदः सदा ।नारीश्वर इति ख्यातः कौशिक्याः स समीपगः॥ २.४ ॥

bhUteshvaro yaH samprokto bhaktasarvArthadaH sadA | nArIshvara iti khyAtaH kaushikyAH sa samIpagaH

वर्तते गण्डकीतीरे बटुकेश्वर एव सः ।पूरेश्वर इति ख्यातः फल्गुतीरे सुखप्रदः॥ २.५ ॥

vartate gaNDakItIre baTukeshvara eva saH | pUreshvara iti khyAtaH phalgutIre sukhapradaH

सिद्धनाथेश्वरश्चैव दर्शनात्सिद्धिदो नृणाम् ।दूरेश्वर इति ख्यातः पत्तने चोत्तरे तथा॥ २.६ ॥

siddhanAtheshvarashchaiva darshanAtsiddhido nR^iNAm | dUreshvara iti khyAtaH pattane chottare tathA

शृङ्गेश्वरश्च नाम्ना वै वैद्यनाथस्तथैव च ।जप्येश्वरस्तथा ख्यातो यो दधीचिरणस्थले॥ २.७ ॥

shR^i~Ngeshvarashcha nAmnA vai vaidyanAthastathaiva cha | japyeshvarastathA khyAto yo dadhIchiraNasthale

गोपेश्वरः समाख्यातो रङ्गेश्वर इति स्मृतः ।वामेश्वरश्च नागेशः कामेशो विमलेश्वरः॥ २.८ ॥

gopeshvaraH samAkhyAto ra~Ngeshvara iti smR^itaH | vAmeshvarashcha nAgeshaH kAmesho vimaleshvaraH

व्यासेश्वरश्च विख्यातः सुकेशश्च तथैव हि ।भाण्डेश्वरश्च विख्यातो हुङ्कारेशस्तथैव च॥ २.९ ॥

vyAseshvarashcha vikhyAtaH sukeshashcha tathaiva hi | bhANDeshvarashcha vikhyAto hu~NkAreshastathaiva cha

सुरोचनश्च विख्यातो भूतेश्वर इति स्वयम् ।सङ्गमेशस्तथा प्रोक्तो महापातकनाशनः॥ २.१० ॥

surochanashcha vikhyAto bhUteshvara iti svayam | sa~NgameshastathA prokto mahApAtakanAshanaH

ततश्च तप्तकातीरे कुमारेश्वर एव च ।सिद्धेश्वरश्च विख्यातः सेनेशश्च तथा स्मृतः॥ २.११ ॥

tatashcha taptakAtIre kumAreshvara eva cha | siddheshvarashcha vikhyAtaH seneshashcha tathA smR^itaH

रामेश्वर इति प्रोक्तो कुम्भेशश्च परो मतः ।नन्दीश्वरश्च पुञ्जेशः पूर्णायां पूर्णकस्तथा॥ २.१२ ॥

rAmeshvara iti prokto kumbheshashcha paro mataH | nandIshvarashcha pu~njeshaH pUrNAyAM pUrNakastathA

ब्रह्मेश्वरः प्रयागे च ब्रह्मणा स्थापितः पुरा ।दशाश्वमेधतीर्थे हि चतुर्वर्गफलप्रदः॥ २.१३ ॥

brahmeshvaraH prayAge cha brahmaNA sthApitaH purA | dashAshvamedhatIrthe hi chaturvargaphalapradaH

तथा सोमेश्वरस्तत्र सर्वापद्विनिवारकः ।भारद्वाजेश्वरश्चैव ब्रह्मवर्चःप्रवर्द्धकः॥ २.१४ ॥

tathA someshvarastatra sarvApadvinivArakaH | bhAradvAjeshvarashchaiva brahmavarchaHpravarddhakaH

शूलटङ्केश्वरः साक्षात्कामनाप्रद ईरितः ।माधवेशश्च तत्रैव भक्तरक्षाविधायकः॥ २.१५ ॥

shUlaTa~NkeshvaraH sAkShAtkAmanAprada IritaH | mAdhaveshashcha tatraiva bhaktarakShAvidhAyakaH

नागेशाख्यः प्रसिद्धो हि साकेतनगरे द्विजाः ।सूर्यवंशोद्भवानां च विशेषेण सुखप्रदः॥ २.१६ ॥

nAgeshAkhyaH prasiddho hi sAketanagare dvijAH | sUryavaMshodbhavAnAM cha visheSheNa sukhapradaH

पुरुषोत्तमपुर्यां तु भुवनेशः सुसिद्धिदः ।लोकेशश्च महालिङ्गः सर्वानन्दप्रदायकः॥ २.१७ ॥

puruShottamapuryAM tu bhuvaneshaH susiddhidaH | lokeshashcha mahAli~NgaH sarvAnandapradAyakaH

कामेश्वरः शम्भुलिङ्गो गङ्गेशः परशुद्धिकृत् ।शुक्रेश्वरः शुक्रसिद्धो लोकानां हितकाम्यया॥ २.१८ ॥

kAmeshvaraH shambhuli~Ngo ga~NgeshaH parashuddhikR^it | shukreshvaraH shukrasiddho lokAnAM hitakAmyayA

तथा वटेश्वरः ख्यातः सर्वकामफलप्रदः ।सिन्धुतीरे कपालेशो वक्त्रेशः सर्वपापहा॥ २.१९ ॥

tathA vaTeshvaraH khyAtaH sarvakAmaphalapradaH | sindhutIre kapAlesho vaktreshaH sarvapApahA

धौतपापेश्वरः साक्षादंशेन परमेश्वरः ।भीमेश्वर इति प्रोक्तः सूर्येश्वर इति स्मृतः॥ २.२० ॥

dhautapApeshvaraH sAkShAdaMshena parameshvaraH | bhImeshvara iti proktaH sUryeshvara iti smR^itaH

नन्दीश्वरश्च विज्ञेयो ज्ञानदो लोकपूजितः ।नाकेश्वरो महापुण्यस्तथा रामेश्वरः स्मृतः॥ २.२१ ॥

nandIshvarashcha vij~neyo j~nAnado lokapUjitaH | nAkeshvaro mahApuNyastathA rAmeshvaraH smR^itaH

विमलेश्वरनामा वै कण्टकेश्वर एव च ।पूर्वसागरसंयोगे धर्तुकेशस्तथैव च॥ २.२२ ॥

vimaleshvaranAmA vai kaNTakeshvara eva cha | pUrvasAgarasaMyoge dhartukeshastathaiva cha

चन्द्रेश्वरश्च विज्ञेयश्चन्द्रकान्तिफलप्रदः ।सर्वकामप्रदश्चैव सिद्धेश्वर इति स्मृतः॥ २.२३ ॥

chandreshvarashcha vij~neyashchandrakAntiphalapradaH | sarvakAmapradashchaiva siddheshvara iti smR^itaH

बिल्वेश्वरश्च विख्यातश्चान्धकेशस्तथैव च ।यत्र वा ह्यन्धको दैत्यः शङ्करेण हतः पुरा॥ २.२४ ॥

bilveshvarashcha vikhyAtashchAndhakeshastathaiva cha | yatra vA hyandhako daityaH sha~NkareNa hataH purA

अयं स्वरूपमंशेन धृत्वा शम्भुः पुनः स्थितः ।शरणेश्वरविख्यातो लोकानां सुखदः सदा॥ २.२५ ॥

ayaM svarUpamaMshena dhR^itvA shambhuH punaH sthitaH | sharaNeshvaravikhyAto lokAnAM sukhadaH sadA

कर्दमेशः परः प्रोक्तः कोटीशश्चार्बुदाचले ।अचलेशश्च विख्यातो लोकानां सुखदः सदा॥ २.२६ ॥

kardameshaH paraH proktaH koTIshashchArbudAchale | achaleshashcha vikhyAto lokAnAM sukhadaH sadA

नागेश्वरस्तु कौशिक्यास्तीरे तिष्ठति नित्यशः ।अनन्तेश्वरसंज्ञश्च कल्याणशुभभाजनः॥ २.२७ ॥

nAgeshvarastu kaushikyAstIre tiShThati nityashaH | ananteshvarasa.nj~nashcha kalyANashubhabhAjanaH

योगेश्वरश्च विख्यातो वैद्यनाथेश्वरस्तथा ।कोटीश्वरश्च विज्ञेयः सप्तेश्वर इति स्मृतः॥ २.२८ ॥

yogeshvarashcha vikhyAto vaidyanAtheshvarastathA | koTIshvarashcha vij~neyaH sapteshvara iti smR^itaH

भद्रेश्वरश्च विख्यातो भद्रनामा हरः स्वयम् ।चण्डीश्वरस्तथा प्रोक्तः सङ्गमेश्वर एव च॥ २.२९ ॥

bhadreshvarashcha vikhyAto bhadranAmA haraH svayam | chaNDIshvarastathA proktaH sa~Ngameshvara eva cha

पूर्वस्यां दिशि जातानि शिवलिङ्गानि यानि च ।सामान्यान्यपि चान्यानि तानीह कथितानि ते॥ २.३० ॥

pUrvasyAM dishi jAtAni shivali~NgAni yAni cha | sAmAnyAnyapi chAnyAni tAnIha kathitAni te

दक्षिणस्यां दिशि तथा शिवलिङ्गानि यानि च ।सञ्जातानि मुनिश्रेष्ठ तानि ते कथयाम्यहम्॥ २.३१ ॥

dakShiNasyAM dishi tathA shivali~NgAni yAni cha | sa~njAtAni munishreShTha tAni te kathayAmyaham

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ३.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ३.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.३. तृतीयोऽध्यायः ।कोटिरुद्रसंहितायामनसूयात्रितपोवर्णनम् ।सूत उवाच ।ब्रह्मपुर्यां चित्रकूटे लिङ्गं मत्तगजेन्द्रकम् ।ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं सर्वकामसमृद्धिदम्॥ ३.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.3\. tR^itIyo.adhyAyaH | koTirudrasaMhitAyAmanasUyAtritapovarNanam | sUta uvAcha | brahmapuryAM chitrakUTe li~NgaM mattagajendrakam | brahmaNA sthApitaM pUrvaM sarvakAmasamR^iddhidam

तत्पूर्वदिशि कोटीशं लिङ्गं सर्ववरप्रदम् ।गोदावर्याः पश्चिमे तल्लिङ्गं पशुपतिनामकम्॥ ३.२ ॥

tatpUrvadishi koTIshaM li~NgaM sarvavarapradam | godAvaryAH pashchime talli~NgaM pashupatinAmakam

दक्षिणस्यां दिशि कश्चिदत्रीश्वर इति स्वयम् ।लोकानामुपकारार्थमनसूयासुखाय च॥ ३.३ ॥

dakShiNasyAM dishi kashchidatrIshvara iti svayam | lokAnAmupakArArthamanasUyAsukhAya cha

प्रादुर्भूतः स्वयं देवो ह्यनावृष्ट्यामजीवयत् ।स एव शङ्करः साक्षादंशेन स्वयमेव हि॥ ३.४ ॥

prAdurbhUtaH svayaM devo hyanAvR^iShTyAmajIvayat | sa eva sha~NkaraH sAkShAdaMshena svayameva hi

ऋषय ऊचुः ।सूत सूत महाभाग कथमत्रीश्वरो हरः ।उत्पन्नः परमो दिव्यस्तत्त्वं कथय सुव्रत॥ ३.५ ॥

R^iShaya UchuH | sUta sUta mahAbhAga kathamatrIshvaro haraH | utpannaH paramo divyastattvaM kathaya suvrata

सूत उवाच ।साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठाः कथयामि कथां शुभाम् ।यां कथां सततं श्रुत्वा पातकैर्मुच्यते ध्रुवम्॥ ३.६ ॥

sUta uvAcha | sAdhu pR^iShTamR^iShishreShThAH kathayAmi kathAM shubhAm | yAM kathAM satataM shrutvA pAtakairmuchyate dhruvam

दक्षिणस्यां दिशि महत् कामदं नाम यद्वनम् ।चित्रकूटसमीपेऽस्ति तपसां हितदं सताम्॥ ३.७ ॥

dakShiNasyAM dishi mahat kAmadaM nAma yadvanam | chitrakUTasamIpe.asti tapasAM hitadaM satAm

तत्र च ब्रह्मणः पुत्रो ह्यत्रिनामा ऋषिः स्वयम् ।तपस्तेपेऽतिकठिनमनसूयासमन्वितः॥ ३.८ ॥

tatra cha brahmaNaH putro hyatrinAmA R^iShiH svayam | tapastepe.atikaThinamanasUyAsamanvitaH

पूर्वं कदाचित्तत्रैव ह्यनावृष्टिरभून्मुने ।दुःखदा प्राणिनां दैवाद्विकटा शतवार्षिकी॥ ३.९ ॥

pUrvaM kadAchittatraiva hyanAvR^iShTirabhUnmune | duHkhadA prANinAM daivAdvikaTA shatavArShikI

वृक्षाः शुष्कास्तदा सर्वे पल्लवानि फलानि च ।नित्यार्थं न जलं क्वापि दृष्टमासीन्मुनीश्वराः॥ ३.१० ॥

vR^ikShAH shuShkAstadA sarve pallavAni phalAni cha | nityArthaM na jalaM kvApi dR^iShTamAsInmunIshvarAH

आर्द्रीभावो न लभ्येत खरा वाता दिशो दश ।हाहाकारो महानासीत्पृथिव्यां दुःखदोऽति हि॥ ३.११ ॥

ArdrIbhAvo na labhyeta kharA vAtA disho dasha | hAhAkAro mahAnAsItpR^ithivyAM duHkhado.ati hi

संवर्तं चैव भूतानां दृष्ट्वात्रिगृहिणी प्रिया ।साध्वी चैवाब्रवीदत्रिं मया दुःखं न सह्यते॥ ३.१२ ॥

saMvartaM chaiva bhUtAnAM dR^iShTvAtrigR^ihiNI priyA | sAdhvI chaivAbravIdatriM mayA duHkhaM na sahyate

समाधौ च विलीनोऽभूदासने संस्थितः स्वयम् ।प्राणायामं त्रिरावृत्त्या कृत्वा मुनिवरस्तदा॥ ३.१३ ॥

samAdhau cha vilIno.abhUdAsane saMsthitaH svayam | prANAyAmaM trirAvR^ittyA kR^itvA munivarastadA

ध्यायति स्म परं ज्योतिरात्मस्थमात्मना च सः ।अत्रिर्मुनिवरो ज्ञानी शङ्करं निर्विकारकम्॥ ३.१४ ॥

dhyAyati sma paraM jyotirAtmasthamAtmanA cha saH | atrirmunivaro j~nAnI sha~NkaraM nirvikArakam

स्वामिनि ध्यानलीने च शिष्यास्ते दूरतो गताः ।अन्नं विना तदा ते तु मुक्त्वा तं स्वगुरुं मुनिम्॥ ३.१५ ॥

svAmini dhyAnalIne cha shiShyAste dUrato gatAH | annaM vinA tadA te tu muktvA taM svaguruM munim

एकाकिनी तदा जाता सानसूया पतिव्रता ।सिषेवे सा च सततं तं मुदा मुनिसत्तमम्॥ ३.१६ ॥

ekAkinI tadA jAtA sAnasUyA pativratA | siSheve sA cha satataM taM mudA munisattamam

पार्थिवं सुन्दरं कृत्वा मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ।मानसैरुपचारैश्च पूजयामास शङ्करम्॥ ३.१७ ॥

pArthivaM sundaraM kR^itvA mantreNa vidhipUrvakam | mAnasairupachAraishcha pUjayAmAsa sha~Nkaram

तुष्टाव शङ्करं भक्त्या संसेवित्वा मुहुर्मुहुः ।बद्धाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रक्रम्य स्वामिनं शिवम्॥ ३.१८ ॥

tuShTAva sha~NkaraM bhaktyA saMsevitvA muhurmuhuH | baddhA~njalipuTA bhUtvA prakramya svAminaM shivam

दण्डवत्प्रणिपातेन प्रतिप्रक्रमणं तदा ।चकार सुचरित्रा सानसूया मुनिकामिनी॥ ३.१९ ॥

daNDavatpraNipAtena pratiprakramaNaM tadA | chakAra sucharitrA sAnasUyA munikAminI

दैत्याश्च दानवाः सर्वे दृष्ट्वा तु सुन्दरीं तदा ।विह्वलाश्चाभवँस्तत्र तेजसा दूरतः स्थिताः॥ ३.२० ॥

daityAshcha dAnavAH sarve dR^iShTvA tu sundarIM tadA | vihvalAshchAbhava.Nstatra tejasA dUrataH sthitAH

अग्निं दृष्ट्वा यथा दूरे वर्तन्ते तद्वदेव हि ।तथैनां च तदा दृष्ट्वा नायान्तीह समीपगाः॥ ३.२१ ॥

agniM dR^iShTvA yathA dUre vartante tadvadeva hi | tathainAM cha tadA dR^iShTvA nAyAntIha samIpagAH

अत्रेश्च तपसश्चैवानसूयाशिवसेवनम् ।विशिष्यते स्म विप्रेन्द्रा मनोवाक्कायसंस्कृतम्॥ ३.२२ ॥

atreshcha tapasashchaivAnasUyAshivasevanam | vishiShyate sma viprendrA manovAkkAyasaMskR^itam

तावत्कालं तु सा देवी परिचर्यां चकार ह ।यावत्कालं मुनिवरः प्राणायामपरायणः॥ ३.२३ ॥

tAvatkAlaM tu sA devI paricharyAM chakAra ha | yAvatkAlaM munivaraH prANAyAmaparAyaNaH

तौ दम्पती तदा तत्र स्वस्वकार्यपरायणौ ।संस्थितौ मुनिशार्दूल नान्यः कश्चित्परः स्थितः॥ ३.२४ ॥

tau dampatI tadA tatra svasvakAryaparAyaNau | saMsthitau munishArdUla nAnyaH kashchitparaH sthitaH

एवं जाते तदा काले ह्यत्रिश्च ऋषिसत्तमः ।ध्याने च परमे लीनो न व्यबुध्यत किञ्चन॥ ३.२५ ॥

evaM jAte tadA kAle hyatrishcha R^iShisattamaH | dhyAne cha parame lIno na vyabudhyata ki~nchana

अनसूयापि सा साध्वी स्वामिनं वै शिवं तथा ।भेजे नान्यत्परं किञ्चिज्जानीते स्म च सा सती॥ ३.२६ ॥

anasUyApi sA sAdhvI svAminaM vai shivaM tathA | bheje nAnyatparaM ki~nchijjAnIte sma cha sA satI

तस्यैव तपसा सर्वे तस्याश्च भजनेन च ।देवाश्च ऋषयश्चैव गङ्गाद्याः सरितस्तथा॥ ३.२७ ॥

tasyaiva tapasA sarve tasyAshcha bhajanena cha | devAshcha R^iShayashchaiva ga~NgAdyAH saritastathA

दर्शनार्थं तयोः सर्वाः परप्रीत्या समाययुः ।दृष्ट्वा च तत्तपः सेवां विस्मयं परमं ययुः॥ ३.२८ ॥

darshanArthaM tayoH sarvAH paraprItyA samAyayuH | dR^iShTvA cha tattapaH sevAM vismayaM paramaM yayuH

तयोस्तदद्भुतं दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् ।उभयोः किं विशिष्टं च तपसो भजनस्य च॥ ३.२९ ॥

tayostadadbhutaM dR^iShTvA samUchurbhajanaM varam | ubhayoH kiM vishiShTaM cha tapaso bhajanasya cha

अत्रेश्चैव तपःप्रोक्तमनसूयानुसेवनम् ।तत्सर्वमुभयोर्दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम्॥ ३.३० ॥

atreshchaiva tapaHproktamanasUyAnusevanam | tatsarvamubhayordR^iShTvA samUchurbhajanaM varam

पूर्वैश्च ऋषिभिश्चैव दुष्करं तु तपः कृतम् ।एतादृशं तु केनापि क्व कृतं नैतदब्रुवन्॥ ३.३१ ॥

pUrvaishcha R^iShibhishchaiva duShkaraM tu tapaH kR^itam | etAdR^ishaM tu kenApi kva kR^itaM naitadabruvan

धन्योऽयं च मुनिर्धन्या तथेयमनसूयिका ।यदैताभ्यां परं प्रीत्या क्रियते सुतपः पुनः॥ ३.३२ ॥

dhanyo.ayaM cha munirdhanyA tatheyamanasUyikA | yadaitAbhyAM paraM prItyA kriyate sutapaH punaH

एतादृशं शुभं चैतत्तपो दुष्करमुत्तमम् ।त्रिलोक्यां क्रियते केन साम्प्रतं ज्ञायते न हि॥ ३.३३ ॥

etAdR^ishaM shubhaM chaitattapo duShkaramuttamam | trilokyAM kriyate kena sAmprataM j~nAyate na hi

तयोरेव प्रशंसां च कृत्वा ते तु यथागतम् ।गतास्ते च तदा तत्र गङ्गाञ्च गिरिशं विना॥ ३.३४ ॥

tayoreva prashaMsAM cha kR^itvA te tu yathAgatam | gatAste cha tadA tatra ga~NgA~ncha girishaM vinA

गङ्गा मद्भजनप्रीता साध्वी धर्मविमोहिता ।कृत्वोपकारमेतस्यागमिष्यामीत्युवाच सा॥ ३.३५ ॥

ga~NgA madbhajanaprItA sAdhvI dharmavimohitA | kR^itvopakArametasyAgamiShyAmItyuvAcha sA

शिवोऽपि ध्यानसम्बद्धो मुनेरत्रेर्मुनीश्वराः ।पूर्णांशेन स्थितस्तत्र कैलासं न जगाम ह॥ ३.३६ ॥

shivo.api dhyAnasambaddho muneratrermunIshvarAH | pUrNAMshena sthitastatra kailAsaM na jagAma ha

पञ्चाशच्च तथा चात्र चत्वारि ऋषिसत्तमाः ।वर्षाणि च गतान्यासन् वृष्टिर्नैवाभवत्तदा॥ ३.३७ ॥

pa~nchAshachcha tathA chAtra chatvAri R^iShisattamAH | varShANi cha gatAnyAsan vR^iShTirnaivAbhavattadA

यावच्चाप्यत्रिणा ह्येवं तपसा ध्यानमाश्रितम् ।अनसूया तदा नैव गृह्णामीतीषणा कृता॥ ३.३८ ॥

yAvachchApyatriNA hyevaM tapasA dhyAnamAshritam | anasUyA tadA naiva gR^ihNAmItIShaNA kR^itA

एवं च क्रियमाणे हि मुनिना तपसि स्थिते ।अनसूयासुभजने यज्जातं श्रूयतामिति॥ ३.३९ ॥

evaM cha kriyamANe hi muninA tapasi sthite | anasUyAsubhajane yajjAtaM shrUyatAmiti

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ४.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ कोटिरुद्रसंहिता ४.४. चतुर्थोऽध्यायः ।अत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।कदाचित्स ऋषिश्रेष्ठो ह्यत्रिर्ब्रह्मविदां वरः ।जागृतश्च जलं देहि प्रत्युवाच प्रियामिति॥ ४.१ ॥

shrIshivamahApurANam || koTirudrasaMhitA 4\.4\. chaturtho.adhyAyaH | atrIshvaramAhAtmyavarNanam | sUta uvAcha | kadAchitsa R^iShishreShTho hyatrirbrahmavidAM varaH | jAgR^itashcha jalaM dehi pratyuvAcha priyAmiti

सापि साध्वी त्ववश्यं च गृहीत्वाथ कमण्डलुम् ।जगाम विपिने तत्र जलं मे नीयते कुतः॥ ४.२ ॥

sApi sAdhvI tvavashyaM cha gR^ihItvAtha kamaNDalum | jagAma vipine tatra jalaM me nIyate kutaH

किं करोमि क्व गच्छामि कुतो नीयेत वै जलम् ।इति विस्मयमापन्ना तां गङ्गां हि ददर्श सा॥ ४.३ ॥

kiM karomi kva gachChAmi kuto nIyeta vai jalam | iti vismayamApannA tAM ga~NgAM hi dadarsha sA

तामनुव्रजती यावत् साब्रवीच्च तदा हि ताम् ।गङ्गा सरिद्वरा देवी बिभ्रती सुन्दरां तनुम्॥ ४.४ ॥

tAmanuvrajatI yAvat sAbravIchcha tadA hi tAm | ga~NgA saridvarA devI bibhratI sundarAM tanum

गङ्गोवाच ।प्रसन्नास्मि च ते देवि कुत्र यासि वदाधुना ।धन्या त्वं सुभगे सत्यं तवाज्ञां च करोम्यहम्॥ ४.५ ॥

ga~NgovAcha | prasannAsmi cha te devi kutra yAsi vadAdhunA | dhanyA tvaM subhage satyaM tavAj~nAM cha karomyaham

सूत उवाच ।तद्वचश्च तदा श्रुत्वा ऋषिपत्नी तपस्विनी ।प्रत्युवाच वचः प्रीत्या स्वयं सुचकिता द्विजाः॥ ४.६ ॥

sUta uvAcha | tadvachashcha tadA shrutvA R^iShipatnI tapasvinI | pratyuvAcha vachaH prItyA svayaM suchakitA dvijAH

अनसूयोवाच ।का त्वं कमलपत्राक्षि कुतो वा त्वं समागता ।तथ्यं ब्रूहि कृपां कृत्वा साध्वी सुप्रवदा सती॥ ४.७ ॥

anasUyovAcha | kA tvaM kamalapatrAkShi kuto vA tvaM samAgatA | tathyaM brUhi kR^ipAM kR^itvA sAdhvI supravadA satI

सूत उवाच ।एवं वचस्तदा श्रुत्वा मुनिर्विस्मयमानसः ।प्रियामुवाच सुप्रीत्या शङ्करं मनसा स्मरन्॥ ४.७-२ ॥

sUta uvAcha | evaM vachastadA shrutvA munirvismayamAnasaH | priyAmuvAcha suprItyA sha~NkaraM manasA smaran

सूत उवाच ।इत्युक्ते च तया तत्र मुनिपत्न्या मुनीश्वराः ।सरिद्वरा दिव्यरूपा गङ्गा वाक्यमथाब्रवीत्॥ ४.८ ॥

sUta uvAcha | ityukte cha tayA tatra munipatnyA munIshvarAH | saridvarA divyarUpA ga~NgA vAkyamathAbravIt

गङ्गोवाच ।स्वामिनः सेवनं दृष्ट्वा शिवस्य च परात्मनः ।साध्वि धर्मं च ते दृष्ट्वा स्थितास्मि तव सन्निधौ॥ ४.९ ॥

ga~NgovAcha | svAminaH sevanaM dR^iShTvA shivasya cha parAtmanaH | sAdhvi dharmaM cha te dR^iShTvA sthitAsmi tava sannidhau

अहं गङ्गा समायाता भजनात्ते शुचिस्मिते ।वशीभूता ह्यहं जाता यदिच्छसि वृणीष्व तत्॥ ४.१० ॥

ahaM ga~NgA samAyAtA bhajanAtte shuchismite | vashIbhUtA hyahaM jAtA yadichChasi vR^iNIShva tat

सूत उवाच ।इत्युक्ते गङ्गया साध्वी नमस्कृत्य पुरः स्थिता ।उवाचेति जलं देहि चेत्प्रसन्ना ममाधुना॥ ४.११ ॥

sUta uvAcha | ityukte ga~NgayA sAdhvI namaskR^itya puraH sthitA | uvAcheti jalaM dehi chetprasannA mamAdhunA

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गर्तं कुर्विति साब्रवीत् ।शीघ्रं चायाच्च तत्कृत्वा स्थिता तत्क्षणमात्रतः॥ ४.१२ ॥

ityetadvachanaM shrutvA gartaM kurviti sAbravIt | shIghraM chAyAchcha tatkR^itvA sthitA tatkShaNamAtrataH

तत्र सा च प्रविष्टा च जलरूपमभूत्तदा ।आश्चर्यं परमं गत्वा गृहीतं च जलं तया॥ ४.१३ ॥

tatra sA cha praviShTA cha jalarUpamabhUttadA | AshcharyaM paramaM gatvA gR^ihItaM cha jalaM tayA

उवाच वचनं चैतल्लोकानां सुखहेतवे ।अनसूया मुनेः पत्नी दिव्यरूपां सरिद्वराम्॥ ४.१४ ॥

uvAcha vachanaM chaitallokAnAM sukhahetave | anasUyA muneH patnI divyarUpAM saridvarAm

अनसूयोवाच ।यदि त्वं सुप्रसन्ना मे वर्तसे च कृपा मयि ।स्थातव्यं च त्वया तावत् मत्स्वामी यावदाव्रजेत्॥ ४.१५ ॥

anasUyovAcha | yadi tvaM suprasannA me vartase cha kR^ipA mayi | sthAtavyaM cha tvayA tAvat matsvAmI yAvadAvrajet

सूत उवाच ।इति श्रुत्वानसूयाया वचनं सुखदं सताम् ।गङ्गोवाच प्रसन्नाति ह्यत्रेर्दास्यसि मेऽनघे॥ ४.१६ ॥

sUta uvAcha | iti shrutvAnasUyAyA vachanaM sukhadaM satAm | ga~NgovAcha prasannAti hyatrerdAsyasi me.anaghe

इत्युक्ते च तया तत्र ह्यनयापि कृतं तथा ।स्वामिने तज्जलं दिव्यं दत्त्वा तत्पुरतः स्थिता॥ ४.१७ ॥

ityukte cha tayA tatra hyanayApi kR^itaM tathA | svAmine tajjalaM divyaM dattvA tatpurataH sthitA

स ऋषिश्चापि सुप्रीत्या स्वाचम्य विधिपूर्वकम् ।पपौ दिव्यं जलं तच्च पीत्वा सुखमवाप ह॥ ४.१८ ॥

sa R^iShishchApi suprItyA svAchamya vidhipUrvakam | papau divyaM jalaM tachcha pItvA sukhamavApa ha

अहो नित्यं जलं यच्च पीयते तज्जलं न हि ।विचार्येति च तेनाशु परितश्चावलोकितम्॥ ४.१९ ॥

aho nityaM jalaM yachcha pIyate tajjalaM na hi | vichAryeti cha tenAshu paritashchAvalokitam

शुष्कान्वृक्षान्समालोक्य दिशो रूक्षतरास्तथा ।उवाच तामृषिश्रेष्ठो न जातं वर्षणं पुनः॥ ४.२० ॥

shuShkAnvR^ikShAnsamAlokya disho rUkShatarAstathA | uvAcha tAmR^iShishreShTho na jAtaM varShaNaM punaH

तदुक्तं तत् समाकर्ण्य नेति नेति प्रियां तदा ।तामुवाच पुनः सोऽपि जलं नीतं कुतस्त्वया॥ ४.२१ ॥

taduktaM tat samAkarNya neti neti priyAM tadA | tAmuvAcha punaH so.api jalaM nItaM kutastvayA

इत्युक्ते तु तदा तेन विस्मयं परमं गता ।अनसूया स्वमनसि सचिन्ता तु मुनीश्वराः॥ ४.२२ ॥

ityukte tu tadA tena vismayaM paramaM gatA | anasUyA svamanasi sachintA tu munIshvarAH

निवेद्यते मया चेद्वै तदोत्कर्षो भवेन्मम ।निवेद्यते यदा नैव व्रतभङ्गो भवेन्मम॥ ४.२३ ॥

nivedyate mayA chedvai tadotkarSho bhavenmama | nivedyate yadA naiva vratabha~Ngo bhavenmama

नोभयं च तथा स्याद्वै निवेद्यं तत्तथा मम ।इति यावद्विचार्येत तावत्पृष्टा पुनः पुनः॥ ४.२४ ॥

nobhayaM cha tathA syAdvai nivedyaM tattathA mama | iti yAvadvichAryeta tAvatpR^iShTA punaH punaH

अथानुग्रहतः शम्भोः प्राप्तबुद्धिः पतिव्रता ।उवाच श्रूयतां स्वामिन्यज्जातं कथयामि ते॥ ४.२५ ॥

athAnugrahataH shambhoH prAptabuddhiH pativratA | uvAcha shrUyatAM svAminyajjAtaM kathayAmi te

अनसूयोवाच ।शङ्करस्य प्रतापाच्च तवैव सुकृतैस्तथा ।गङ्गा समागतात्रैव तदीयं सलिलं त्विदम्॥ ४.२६ ॥

anasUyovAcha | sha~Nkarasya pratApAchcha tavaiva sukR^itaistathA | ga~NgA samAgatAtraiva tadIyaM salilaM tvidam

अत्रिरुवाच ।प्रिये सुन्दरि त्वं सत्यमथ वाचं व्यलीककाम् ।ब्रवीषि च यथार्थं त्वं न मन्ये दुर्लभं त्विदम्॥ ४.२८ ॥

atriruvAcha | priye sundari tvaM satyamatha vAchaM vyalIkakAm | bravIShi cha yathArthaM tvaM na manye durlabhaM tvidam

असाध्यं योगिभिर्यच्च देवैरपि सदा शुभे ।तच्चैवाद्य कथं जातं विस्मयः परमो मम॥ ४.२९ ॥

asAdhyaM yogibhiryachcha devairapi sadA shubhe | tachchaivAdya kathaM jAtaM vismayaH paramo mama

यद्येवं दृश्यते चेद्वै तन्मन्येऽहं न चान्यथा ।इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पतिं प्रिया॥ ४.३० ॥

yadyevaM dR^ishyate chedvai tanmanye.ahaM na chAnyathA | iti tadvachanaM shrutvA pratyuvAcha patiM priyA

अनसूयोवाच ।आगम्यतां मया सार्धं त्वया नाथ महामुने ।सरिद्वराया गङ्गाया द्रष्टुमिच्छा भवेद्यदि॥ ४.३१ ॥

anasUyovAcha | AgamyatAM mayA sArdhaM tvayA nAtha mahAmune | saridvarAyA ga~NgAyA draShTumichChA bhavedyadi

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा तु समादाय पतिं तं सा पतिव्रता ।गता द्रुतं शिवं स्मृत्वा यत्र गङ्गा सरिद्वरा॥ ४.३२ ॥

sUta uvAcha | ityuktvA tu samAdAya patiM taM sA pativratA | gatA drutaM shivaM smR^itvA yatra ga~NgA saridvarA

दर्शयामास तां तत्र गङ्गां पत्ये पतिव्रता ।गर्ते च संस्थितां तत्र स्वयं दिव्यस्वरूपिणीम्॥ ४.३३ ॥

darshayAmAsa tAM tatra ga~NgAM patye pativratA | garte cha saMsthitAM tatra svayaM divyasvarUpiNIm

तत्र गत्वा ऋषिश्रेष्ठो गर्तं च जलपूरितम् ।आकण्ठं सुन्दरं दृष्ट्वा धन्येयमिति चाब्रवीत्॥ ४.३४ ॥

tatra gatvA R^iShishreShTho gartaM cha jalapUritam | AkaNThaM sundaraM dR^iShTvA dhanyeyamiti chAbravIt

किं मदीयं तपश्चैव किमन्येषां पुनस्तदा ।इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलो भक्त्या तुष्टाव तां तदा॥ ४.३५ ॥

kiM madIyaM tapashchaiva kimanyeShAM punastadA | ityuktvA munishArdUlo bhaktyA tuShTAva tAM tadA

ततो हि स मुनिस्तत्र सुस्नातः सुभगे जले ।आचम्य पुनरेवात्र स्तुतिं चक्रे पुनः पुनः॥ ४.३६ ॥

tato hi sa munistatra susnAtaH subhage jale | Achamya punarevAtra stutiM chakre punaH punaH

अनसूयापि संस्नाता सुन्दरे तज्जले तदा ।नित्यं चक्रे मुनिः कर्म सानसूयापि सुव्रता॥ ४.३७ ॥

anasUyApi saMsnAtA sundare tajjale tadA | nityaM chakre muniH karma sAnasUyApi suvratA

ततः सोवाच तां गङ्गा गम्यते स्वस्थलं मया ।इत्युक्ते च पुनः साध्वी तामुवाच सरिद्वराम्॥ ४.३८ ॥

tataH sovAcha tAM ga~NgA gamyate svasthalaM mayA | ityukte cha punaH sAdhvI tAmuvAcha saridvarAm

अनसूयोवाच ।यदि प्रसन्ना देवेशि यद्यस्ति च कृपा मयि ।त्वया स्थेयं निश्चलत्वादस्मिन्देवि तपोवने॥ ४.३९ ॥

anasUyovAcha | yadi prasannA deveshi yadyasti cha kR^ipA mayi | tvayA stheyaM nishchalatvAdasmindevi tapovane

महतां च स्वभावश्च नाङ्गीकृत्य परित्यजेत् ।इत्युक्त्वा च करौ बद्ध्वा तां तुष्टाव पुनः पुनः॥ ४.४० ॥

mahatAM cha svabhAvashcha nA~NgIkR^itya parityajet | ityuktvA cha karau baddhvA tAM tuShTAva punaH punaH

ऋषिश्चापि तथोवाच त्वया स्थेयं सरिद्वरे ।सानुकूला भव त्वं हि सनाथान्देवि नः कुरु॥ ४.४१ ॥

R^iShishchApi tathovAcha tvayA stheyaM saridvare | sAnukUlA bhava tvaM hi sanAthAndevi naH kuru

तदीयं तद्वचः श्रुत्वा रम्यं गङ्गा सरिद्वरा ।प्रसन्नमानसा गङ्गानसूयां वाक्यमब्रवीत्॥ ४.४२ ॥

tadIyaM tadvachaH shrutvA ramyaM ga~NgA saridvarA | prasannamAnasA ga~NgAnasUyAM vAkyamabravIt

गङ्गोवाच ।शङ्करार्चनसम्भूतफलं वर्षस्य यच्छसि ।स्वामिनश्च तदा स्थास्ये देवानामुपकारणात्॥ ४.४३ ॥

ga~NgovAcha | sha~NkarArchanasambhUtaphalaM varShasya yachChasi | svAminashcha tadA sthAsye devAnAmupakAraNAt

तथा दानैर्न मे तुष्टिस्तीर्थस्नानैस्तथा च वै ।यज्ञैस्तथाथवा योगैर्यथा पातिव्रतेन च॥ ४.४४ ॥

tathA dAnairna me tuShTistIrthasnAnaistathA cha vai | yaj~naistathAthavA yogairyathA pAtivratena cha

पतिव्रतां यथा दृष्ट्वा मनसः प्रीणनं भवेत् ।तथा नान्यैरुपायैश्च सत्यं मे व्याहृतं सति॥ ४.४५ ॥

pativratAM yathA dR^iShTvA manasaH prINanaM bhavet | tathA nAnyairupAyaishcha satyaM me vyAhR^itaM sati

पतिव्रतां स्त्रियं दृष्ट्वा पापनाशो भवेन्मम ।शुद्धा जाता विशेषेण गौरीतुल्या पतिव्रता॥ ४.४६ ॥

pativratAM striyaM dR^iShTvA pApanAsho bhavenmama | shuddhA jAtA visheSheNa gaurItulyA pativratA

तस्माच्च यदि लोकस्य हिताय तत्प्रयच्छसि ।तर्ह्यहं स्थिरतां यास्ये यदि कल्याणमिच्छसि॥ ४.४७ ॥

tasmAchcha yadi lokasya hitAya tatprayachChasi | tarhyahaM sthiratAM yAsye yadi kalyANamichChasi

सूत उवाच ।इत्येवं वचनं श्रुत्वानसूया सा पतिव्रता ।गङ्गायै प्रददौ पुण्यं सर्वं तद्वर्षसम्भवम्॥ ४.४८ ॥

sUta uvAcha | ityevaM vachanaM shrutvAnasUyA sA pativratA | ga~NgAyai pradadau puNyaM sarvaM tadvarShasambhavam

महतां च स्वभावो हि परेषां हितमावहेत् ।सुवर्णं चन्दनं चेक्षुरसस्तत्र निदर्शनम्॥ ४.४९ ॥

mahatAM cha svabhAvo hi pareShAM hitamAvahet | suvarNaM chandanaM chekShurasastatra nidarshanam

एतद् दृष्ट्वानसूयं तत्कर्म पातिव्रतं महत् ।प्रसन्नोऽभून्महादेवः पार्थिवादाविराशु वै॥ ४.५० ॥

etad dR^iShTvAnasUyaM tatkarma pAtivrataM mahat | prasanno.abhUnmahAdevaH pArthivAdAvirAshu vai

शम्भुरुवाच ।दृष्ट्वा ते कर्म साध्व्येतत् प्रसन्नोऽस्मि पतिव्रते ।वरं ब्रूहि प्रिये मत्तो यतः प्रियतरासि मे॥ ४.५१ ॥

shambhuruvAcha | dR^iShTvA te karma sAdhvyetat prasanno.asmi pativrate | varaM brUhi priye matto yataH priyatarAsi me

अथ तौ दम्पती शम्भुमभूतां सुन्दराकृतिम् ।पञ्चवक्त्रादिसंयुक्तं हरं प्रेक्ष्य सुविस्मितौ॥ ४.५२ ॥

atha tau dampatI shambhumabhUtAM sundarAkR^itim | pa~nchavaktrAdisaMyuktaM haraM prekShya suvismitau

नत्वा स्तुत्वा करौ बद्ध्वा महाभक्तिसमन्वितौ ।अवोचेतां समभ्यर्च्य शङ्करं लोकशङ्करम्॥ ४.५३ ॥

natvA stutvA karau baddhvA mahAbhaktisamanvitau | avochetAM samabhyarchya sha~NkaraM lokasha~Nkaram

दम्पती ऊचतुः ।यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना जगदम्बिका ।अस्मिंस्तपोवने तिष्ठ लोकानां सुखदो भव॥ ४.५४ ॥

dampatI UchatuH | yadi prasanno devesha prasannA jagadambikA | asmiMstapovane tiShTha lokAnAM sukhado bhava

प्रसन्ना च तदा गङ्गा प्रसन्नश्च शिवस्तदा ।उभौ तौ च स्थितौ तत्र यत्रासीदृषिसत्तमः॥ ४.५५ ॥

prasannA cha tadA ga~NgA prasannashcha shivastadA | ubhau tau cha sthitau tatra yatrAsIdR^iShisattamaH

अत्रीश्वरश्च नाम्नासीदीश्वरः परदुःखहा ।गङ्गा सापि स्थिता तत्र तदा गर्तेऽथ मायया॥ ४.५६ ॥

atrIshvarashcha nAmnAsIdIshvaraH paraduHkhahA | ga~NgA sApi sthitA tatra tadA garte.atha mAyayA

तद्दिनं हि समारभ्य तत्राक्षय्यजलं सदा ।हस्तमात्रे हि तद्गर्ते गङ्गा मन्दाकिनी ह्यभूत्॥ ४.५७ ॥

taddinaM hi samArabhya tatrAkShayyajalaM sadA | hastamAtre hi tadgarte ga~NgA mandAkinI hyabhUt

तत्रैव ऋषयो दिव्याः समाजग्मुः सहाङ्गनाः ।तीर्थात्तीर्थाच्च ते सर्वे ये पुरा निर्गता द्विजाः॥ ४.५८ ॥

tatraiva R^iShayo divyAH samAjagmuH sahA~NganAH | tIrthAttIrthAchcha te sarve ye purA nirgatA dvijAH

यवाश्च व्रीहयश्चैव यज्ञयागपरायणाः ।युक्ता ऋषिवरैस्तैश्च होमं चक्रुश्च ते जनाः॥ ४.५९ ॥

yavAshcha vrIhayashchaiva yaj~nayAgaparAyaNAH | yuktA R^iShivaraistaishcha homaM chakrushcha te janAH

कर्मभिस्तैश्च सन्तुष्टा वृष्टिं चक्रुर्घनास्तदा ।आनन्दः परमो लोके बभूवाति मुनीश्वराः॥ ४.६० ॥

karmabhistaishcha santuShTA vR^iShTiM chakrurghanAstadA | AnandaH paramo loke babhUvAti munIshvarAH

अत्रीश्वरस्य माहात्म्यमित्युक्तं वः सुखावहम् ।भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं भक्तिवर्धनम्॥ ४.६१ ॥

atrIshvarasya mAhAtmyamityuktaM vaH sukhAvaham | bhuktimuktipradaM sarvakAmadaM bhaktivardhanam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ५.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ५.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ कोटिरुद्रसंहिता ४.५. पञ्चमोऽध्यायः ।ब्राह्मणीमरणवर्णनम् ।सूत उवाच ।कालञ्जरे गिरौ दिव्ये नीलकण्ठो महेश्वरः ।लिङ्गरूपः सदा चैव भक्तानन्दप्रदः सदा॥ ५.१ ॥

shrIshivamahApurANam || koTirudrasaMhitA 4\.5\. pa~nchamo.adhyAyaH | brAhmaNImaraNavarNanam | sUta uvAcha | kAla~njare girau divye nIlakaNTho maheshvaraH | li~NgarUpaH sadA chaiva bhaktAnandapradaH sadA

नन्दीकेशं च यश्चैव पूजयेत्परया मुदा ।नित्यं तस्याखिला सिद्धिर्भविष्यति न संशयः॥ ५.१-२ ॥

nandIkeshaM cha yashchaiva pUjayetparayA mudA | nityaM tasyAkhilA siddhirbhaviShyati na saMshayaH

महिमा तस्य दिव्योऽस्ति श्रुतिस्मृतिप्रकीर्तितः ।तीर्थं तदाख्यया तत्र स्नानात्पातकनाशकृत्॥ ५.२ ॥

mahimA tasya divyo.asti shrutismR^itiprakIrtitaH | tIrthaM tadAkhyayA tatra snAnAtpAtakanAshakR^it

रेवातीरे यानि सन्ति शिवलिङ्गानि सुव्रताः ।सर्वसौख्यकराणीह तेषां सङ्ख्या न विद्यते॥ ५.३ ॥

revAtIre yAni santi shivali~NgAni suvratAH | sarvasaukhyakarANIha teShAM sa~NkhyA na vidyate

तस्याश्चैव तु यत्कृत्यं तत्सर्वं संविधाय सः ।मासिकं कर्म कृत्वा तु गमनाय प्रचक्रमे॥ ५.३-२ ॥

tasyAshchaiva tu yatkR^ityaM tatsarvaM saMvidhAya saH | mAsikaM karma kR^itvA tu gamanAya prachakrame

सा च रुद्रस्वरूपा हि दर्शनात्पापहारिका ।तस्यां स्थिताश्च ये केचित्पाषाणाः शिवरूपिणः॥ ५.४ ॥

sA cha rudrasvarUpA hi darshanAtpApahArikA | tasyAM sthitAshcha ye kechitpAShANAH shivarUpiNaH

तथापि च प्रवक्ष्यामि यथान्यानि मुनीश्वराः ।प्रधानशिवलिङ्गानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च॥ ५.५ ॥

tathApi cha pravakShyAmi yathAnyAni munIshvarAH | pradhAnashivali~NgAni bhuktimuktipradAni cha

सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वोक्तं तया तत्र न्यूनं मे विद्यते बहु ।तदेव क्रियते चेद्वै सुखेन मरणं भवेत्॥ ५.५-२ ॥

sUta uvAcha | tachChrutvoktaM tayA tatra nyUnaM me vidyate bahu | tadeva kriyate chedvai sukhena maraNaM bhavet

आर्तेश्वरसुनामा हि वर्तते पापहारकः ।परमेश्वर इति ख्यातः सिंहेश्वर इति स्मृतः॥ ५.६ ॥

ArteshvarasunAmA hi vartate pApahArakaH | parameshvara iti khyAtaH siMheshvara iti smR^itaH

ज्येष्ठपुत्रश्च यस्तस्यास्तेनोक्तं कथ्यतां त्वया ।करिष्यामि तदेतद्धि तया च कथितं तदा॥ ५.६-२ ॥

jyeShThaputrashcha yastasyAstenoktaM kathyatAM tvayA | kariShyAmi tadetaddhi tayA cha kathitaM tadA

शर्मेशश्च तथा चात्र कुमारेश्वर एव च ।पुण्डरीकेश्वरः ख्यातो मण्डपेश्वर एव च॥ ५.७ ॥

sharmeshashcha tathA chAtra kumAreshvara eva cha | puNDarIkeshvaraH khyAto maNDapeshvara eva cha

द्विजपत्न्युवाच ।शृणु पुत्र वचः प्रीत्या पुरासीन्मे मनःस्पृहा ।काश्यां गन्तुं तथा नासीदिदानीं म्रियते पुनः॥ ५.७-२ ॥

dvijapatnyuvAcha | shR^iNu putra vachaH prItyA purAsInme manaHspR^ihA | kAshyAM gantuM tathA nAsIdidAnIM mriyate punaH

तीक्ष्णेशनामा तत्रासीद्दर्शनात्पापहारकः ।धुन्धुरेश्वरनामासीत्पापहा नर्मदातटे॥ ५.८ ॥

tIkShNeshanAmA tatrAsIddarshanAtpApahArakaH | dhundhureshvaranAmAsItpApahA narmadAtaTe

ममास्थीनि त्वया पुत्र क्षेपणीयान्यतन्द्रितम् ।गङ्गाजले शुभं तेऽद्य भविष्यति न संशयः॥ ५.८-२ ॥

mamAsthIni tvayA putra kShepaNIyAnyatandritam | ga~NgAjale shubhaM te.adya bhaviShyati na saMshayaH

शूलेश्वर इति ख्यातस्तथा कुम्भेश्वरः स्मृतः ।कुबेरेश्वरनामापि तथा सोमेश्वरः स्मृतः॥ ५.९ ॥

shUleshvara iti khyAtastathA kumbheshvaraH smR^itaH | kubereshvaranAmApi tathA someshvaraH smR^itaH

नीलकण्ठो मङ्गलेशो मङ्गलायतनो महान् ।महाकपीश्वरो देवः स्थापितो हि हनूमता॥ ५.१० ॥

nIlakaNTho ma~Ngalesho ma~NgalAyatano mahAn | mahAkapIshvaro devaH sthApito hi hanUmatA

ततश्च नन्दिको देवो हत्याकोटिनिवारकः ।सर्वकामार्थदश्चैव मोक्षदो हि प्रकीर्तितः॥ ५.११ ॥

tatashcha nandiko devo hatyAkoTinivArakaH | sarvakAmArthadashchaiva mokShado hi prakIrtitaH

तत्र तीरे च यः स्नाति रेवायां मुनिसत्तमाः ।तस्य कामाश्च सिध्यन्ति सर्वं पापं विनश्यति॥ ५.१३ ॥

tatra tIre cha yaH snAti revAyAM munisattamAH | tasya kAmAshcha sidhyanti sarvaM pApaM vinashyati

ऋषय ऊचुः ।एवं तस्य च माहात्म्यं कथं तत्र महामते ।नन्दिकेशस्य कृपया कथ्यतां च त्वयाधुना॥ ५.१४ ॥

R^iShaya UchuH | evaM tasya cha mAhAtmyaM kathaM tatra mahAmate | nandikeshasya kR^ipayA kathyatAM cha tvayAdhunA

सूत उवाच ।सम्यक् पृष्टं भवद्भिश्च कथयामि यथाश्रुतम् ।शौनकाद्याश्च मुनयः सर्वे हि शृणुतादरात्॥ ५.१५ ॥

sUta uvAcha | samyak pR^iShTaM bhavadbhishcha kathayAmi yathAshrutam | shaunakAdyAshcha munayaH sarve hi shR^iNutAdarAt

पुरा युधिष्ठिरेणैवं पृष्टश्च ऋषिसत्तमः ।यथोवाच तथा वच्मि भवत्स्नेहानुसारतः॥ ५.१६ ॥

purA yudhiShThireNaivaM pR^iShTashcha R^iShisattamaH | yathovAcha tathA vachmi bhavatsnehAnusArataH

रेवायाः पश्चिमे तीरे कर्णिकी नाम वै पुरी ।विराजते सुशोभाढ्या चतुर्वर्णसमाकुला॥ ५.१७ ॥

revAyAH pashchime tIre karNikI nAma vai purI | virAjate sushobhADhyA chaturvarNasamAkulA

तत्र द्विजवरः कश्चिदुतथ्यकुलसम्भवः ।काश्यां गतश्च पुत्राभ्यामर्पयित्वा स्वपत्निकाम्॥ ५.१८ ॥

tatra dvijavaraH kashchidutathyakulasambhavaH | kAshyAM gatashcha putrAbhyAmarpayitvA svapatnikAm

तत्रैव स मृतो विप्रः पुत्राभ्यां च श्रुतं तदा ।तदीयं चैव तत्कृत्यं चक्राते पुत्रकावुभौ॥ ५.१९ ॥

tatraiva sa mR^ito vipraH putrAbhyAM cha shrutaM tadA | tadIyaM chaiva tatkR^ityaM chakrAte putrakAvubhau

पत्नी च पालयामास पुत्रौ पुत्रहितैषिणी ।किञ्चिच्च वर्जयित्वा च विभक्तं वै धनं तया॥ ५.२० ॥

patnI cha pAlayAmAsa putrau putrahitaiShiNI | ki~nchichcha varjayitvA cha vibhaktaM vai dhanaM tayA

स्वीयं च रक्षितं किञ्चिद्धनं मरणहेतवे ।ततश्च द्विजपत्नी हि कियत्काले गते च सा॥ ५.२१ ॥

svIyaM cha rakShitaM ki~nchiddhanaM maraNahetave | tatashcha dvijapatnI hi kiyatkAle gate cha sA

कदाचिन्म्रियमाणा सा विविधं पुण्यमाचरत् ।न मृता दैवयोगेन द्विजपत्नी च सा द्विजाः॥ ५.२२ ॥

kadAchinmriyamANA sA vividhaM puNyamAcharat | na mR^itA daivayogena dvijapatnI cha sA dvijAH

यदा प्राणान्न मुमुचे माता दैवात्तयोश्च सा ।तद् द्रुष्टवा जननीकष्टं पुत्रकावूचतुस्तदा॥ ५.२३ ॥

yadA prANAnna mumuche mAtA daivAttayoshcha sA | tad druShTavA jananIkaShTaM putrakAvUchatustadA

पुत्रावूचतुः ।किं न्यूनं विद्यते मातः कष्टं यद्विद्यते महत् ।व्रियतां तद् द्रुतं प्रीत्या तदावां करवावहे॥ ५.२४ ॥

putrAvUchatuH | kiM nyUnaM vidyate mAtaH kaShTaM yadvidyate mahat | vriyatAM tad drutaM prItyA tadAvAM karavAvahe

सूत उवाच ।इत्युक्ते च तया मात्रा स ज्येष्ठतनयोऽब्रवीत् ।मातरं मातृभक्त्तस्तु सुव्रतां मरणोन्मुखीम्॥ ५.२९ ॥

sUta uvAcha | ityukte cha tayA mAtrA sa jyeShThatanayo.abravIt | mAtaraM mAtR^ibhakttastu suvratAM maraNonmukhIm

पुत्र उवाच ।मातस्त्वया सुखेनैव प्राणास्त्याज्या न संशयः ।तव कार्यं पुरा कृत्वा पश्चात्कार्यं मदीयकम्॥ ५.३० ॥

putra uvAcha | mAtastvayA sukhenaiva prANAstyAjyA na saMshayaH | tava kAryaM purA kR^itvA pashchAtkAryaM madIyakam

इति हस्ते जलं दत्त्वा यावत्पुत्रो गृहं गतः ।तावत्सा च मृता तत्र हरस्मरणतत्परा॥ ५.३१ ॥

iti haste jalaM dattvA yAvatputro gR^ihaM gataH | tAvatsA cha mR^itA tatra harasmaraNatatparA

द्वयोः श्रेष्ठतरो यो वै सुवादो नाम विश्रुतः ।तदस्थीनि समादाय निःसृतस्तीर्थकाम्यया॥ ५.३३ ॥

dvayoH shreShThataro yo vai suvAdo nAma vishrutaH | tadasthIni samAdAya niHsR^itastIrthakAmyayA

सङ्गृह्य सेवकं कञ्चित्तेनैव सहितस्तदा ।आश्वास्य भार्यां पुत्राँश्च मातुः प्रियचिकीर्षया॥ ५.३४ ॥

sa~NgR^ihya sevakaM ka~nchittenaiva sahitastadA | AshvAsya bhAryAM putrA.Nshcha mAtuH priyachikIrShayA

श्राद्धदानादिकं भोज्यं कृत्वा विधिमनुत्तमम् ।मङ्गलस्मरणं कृत्वा निर्जगाम गृहाद् द्विजः॥ ५.३५ ॥

shrAddhadAnAdikaM bhojyaM kR^itvA vidhimanuttamam | ma~NgalasmaraNaM kR^itvA nirjagAma gR^ihAd dvijaH

तद्दिने योजनं गत्वा विंशति ग्रामके शुभे ।उवासास्तं गते भानौ गृहे विप्रस्य कस्यचित्॥ ५.३६ ॥

taddine yojanaM gatvA viMshati grAmake shubhe | uvAsAstaM gate bhAnau gR^ihe viprasya kasyachit

चक्रे सन्ध्यादि सत्कर्म स द्विजो विधिपूर्वकम् ।स्तवादि कृतवांस्तत्र शम्भोरद्भुतकर्मणः॥ ५.३७ ॥

chakre sandhyAdi satkarma sa dvijo vidhipUrvakam | stavAdi kR^itavAMstatra shambhoradbhutakarmaNaH

सेवकेन तदा युक्तो ब्राह्मणः संस्थितस्तदा ।यामिनी च गता तत्र मुहूर्तद्वयसम्मिता॥ ५.३८ ॥

sevakena tadA yukto brAhmaNaH saMsthitastadA | yAminI cha gatA tatra muhUrtadvayasammitA

एतस्मिन्नन्तरे तत्रैकमाश्चर्यमभूत्तदा ।शृणुतादरतस्तच्च मुनयो वो वदाम्यहम्॥ ५.३९ ॥

etasminnantare tatraikamAshcharyamabhUttadA | shR^iNutAdaratastachcha munayo vo vadAmyaham

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ६.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ६.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.६. षष्ठोऽध्यायः ।ब्राह्मणीस्वर्गतिवर्णनम् ।सूत उवाच ।गौश्चैकाप्यभवत्तत्र ह्यङ्गणे बन्धिता शुभा ।तदैव ब्राह्मणो रात्रावाजगाम बहिर्गतः॥ ६.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.6\. ShaShTho.adhyAyaH | brAhmaNIsvargativarNanam | sUta uvAcha | gaushchaikApyabhavattatra hya~NgaNe bandhitA shubhA | tadaiva brAhmaNo rAtrAvAjagAma bahirgataH

स उवाच प्रियां स्वीयां दृष्ट्वा गामङ्गणे स्थिताम् ।अदुग्धां खेदनिर्विण्णो दोग्धुकामो मुनीश्वराः॥ ६.२ ॥

sa uvAcha priyAM svIyAM dR^iShTvA gAma~NgaNe sthitAm | adugdhAM khedanirviNNo dogdhukAmo munIshvarAH

गौः प्रिये नैव दुग्धा ते सेत्युक्ता वत्समानयत् ।दोहनार्थं समाहूय स्त्रियं शीघ्रतरं तदा॥ ६.३ ॥

gauH priye naiva dugdhA te setyuktA vatsamAnayat | dohanArthaM samAhUya striyaM shIghrataraM tadA

सूत उवाच ।इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वमातुर्गोर्द्विजोत्तमाः ।मौनत्वं स्वीकृतं तत्र वत्सेनोक्तं न किञ्चन॥ ६.३-२ ॥

sUta uvAcha | ityetadvachanaM shrutvA svamAturgordvijottamAH | maunatvaM svIkR^itaM tatra vatsenoktaM na ki~nchana

वत्सं कीले स्वयं बद्धुं यत्नं चैवाकरोत्तदा ।ब्राह्मणः स गृहस्वामी मुनयो दुग्धलालसः॥ ६.४ ॥

vatsaM kIle svayaM baddhuM yatnaM chaivAkarottadA | brAhmaNaH sa gR^ihasvAmI munayo dugdhalAlasaH

वत्सोऽपि कर्षमाणश्च पादे वै पादपीडनम् ।चकार ब्राह्मणश्चैव कष्टं प्राप्तश्च सुव्रताः॥ ६.५ ॥

vatso.api karShamANashcha pAde vai pAdapIDanam | chakAra brAhmaNashchaiva kaShTaM prAptashcha suvratAH

तेन पादप्रहारेण स द्विजः क्रोधमूर्छितः ।वत्सं च ताडयामास कूपैर्दृढतरं तदा॥ ६.६ ॥

tena pAdaprahAreNa sa dvijaH krodhamUrChitaH | vatsaM cha tADayAmAsa kUpairdR^iDhataraM tadA

वत्सोऽपि पीडितस्तेन श्रान्तश्चैवाभवत्तदा ।दुग्धा गौर्मोचितो वत्सो न क्रोधेन द्विजन्मना॥ ६.७ ॥

vatso.api pIDitastena shrAntashchaivAbhavattadA | dugdhA gaurmochito vatso na krodhena dvijanmanA

गौर्दोग्धुं च महत्प्रीत्या रोदनं चाकरोत्तदा ।दृष्ट्वा च रोदनं तस्या वत्सो वाक्यमथाब्रवीत्॥ ६.८ ॥

gaurdogdhuM cha mahatprItyA rodanaM chAkarottadA | dR^iShTvA cha rodanaM tasyA vatso vAkyamathAbravIt

वत्स उवाच ।कथं च रुद्यते मातः किं ते दुःखमुपस्थितम् ।तन्निवेदय मे प्रीत्या तच्छ्रुत्वा गौरवोचत॥ ६.९ ॥

vatsa uvAcha | kathaM cha rudyate mAtaH kiM te duHkhamupasthitam | tannivedaya me prItyA tachChrutvA gauravochata

एवं ज्ञात्वा त्वया मातर्दुःखं त्याज्यं सुयत्नतः ।सुभगाचरणं कार्यं परलोकसुखेप्सया॥ ६.९-२ ॥

evaM j~nAtvA tvayA mAtarduHkhaM tyAjyaM suyatnataH | subhagAcharaNaM kAryaM paralokasukhepsayA

श्रूयतां पुत्र मे दुःखं वक्तुं शक्नोम्यहं न हि ।दुष्टेन ताडितस्त्वं च तेन दुःखं ममाप्यभूत्॥ ६.१० ॥

shrUyatAM putra me duHkhaM vaktuM shaknomyahaM na hi | duShTena tADitastvaM cha tena duHkhaM mamApyabhUt

सूत उवाच ।स्वमातुर्वचनं श्रुत्वा स वत्सः प्रत्यबोधयत् ।प्रत्युवाच स्वजननीं प्रारब्धपरिनिष्ठितः॥ ६.११ ॥

sUta uvAcha | svamAturvachanaM shrutvA sa vatsaH pratyabodhayat | pratyuvAcha svajananIM prArabdhapariniShThitaH

किं कर्त्तव्यं क्व गन्तव्यं कर्मबद्धा वयं यतः ।कृतं चैव यथा पूर्वं भुज्यते च तथाधुना॥ ६.१२ ॥

kiM karttavyaM kva gantavyaM karmabaddhA vayaM yataH | kR^itaM chaiva yathA pUrvaM bhujyate cha tathAdhunA

हसता क्रियते कर्म रुदता परिभुज्यते ।दुःखदाता न कोऽप्यस्ति सुखदाता न कश्चन॥ ६.१३ ॥

hasatA kriyate karma rudatA paribhujyate | duHkhadAtA na ko.apyasti sukhadAtA na kashchana

सुखदुःखे परो दत्त इत्येषा कुमतिर्मता ।अहं चापि करोम्यत्र मिथ्याज्ञानं तदोच्यते॥ ६.१४ ॥

sukhaduHkhe paro datta ityeShA kumatirmatA | ahaM chApi karomyatra mithyAj~nAnaM tadochyate

स्वकर्मणा भवेद्दुःखं सुखं तेनैव कर्मणा ।तस्माच्च पूज्यते कर्म सर्वं कर्मणि संस्थितम्॥ ६.१५ ॥

svakarmaNA bhavedduHkhaM sukhaM tenaiva karmaNA | tasmAchcha pUjyate karma sarvaM karmaNi saMsthitam

त्वं चैवाहं च जननी इमे जीवादयश्च ये ।ते सर्वे कर्मणा बद्धा न शोच्याः कर्हिचित्त्वया॥ ६.१६ ॥

tvaM chaivAhaM cha jananI ime jIvAdayashcha ye | te sarve karmaNA baddhA na shochyAH karhichittvayA

सूत उवाच ।एवं श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचनं ज्ञानगर्भितम् ।पुत्रशोकान्विता दीना सा च गौरब्रवीदिदम्॥ ६.१७ ॥

sUta uvAcha | evaM shrutvA svaputrasya vachanaM j~nAnagarbhitam | putrashokAnvitA dInA sA cha gaurabravIdidam

गौरुवाच ।वत्स सर्वं विजानासि कर्माधीनाः प्रजा इति ।तथापि मायया ग्रस्ता दुःखं प्राप्नोम्यहं पुनः॥ ६.१८ ॥

gauruvAcha | vatsa sarvaM vijAnAsi karmAdhInAH prajA iti | tathApi mAyayA grastA duHkhaM prApnomyahaM punaH

रोदनं च कृतं भूरि दुःखशान्तिर्भवेन्न हि ।इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसूं वत्सोऽब्रवीदिदम्॥ ६.१९ ॥

rodanaM cha kR^itaM bhUri duHkhashAntirbhavenna hi | ityetadvachanaM shrutvA prasUM vatso.abravIdidam

वत्स उवाच ।यद्येवं च विजानासि पुनश्च रुदनं कुतः ।कृत्वा च साध्यते किञ्चित्तस्माद्दुःखं त्यजाधुना॥ ६.२० ॥

vatsa uvAcha | yadyevaM cha vijAnAsi punashcha rudanaM kutaH | kR^itvA cha sAdhyate ki~nchittasmAdduHkhaM tyajAdhunA

सूत उवाच ।एवं पुत्रवचः श्रुत्वा तन्माता दुःखसंयुता ।निःश्वस्याति तदा धेनुर्वत्सं वचनमब्रवीत्॥ ६.२१ ॥

sUta uvAcha | evaM putravachaH shrutvA tanmAtA duHkhasaMyutA | niHshvasyAti tadA dhenurvatsaM vachanamabravIt

गौरुवाच ।मम दुःखं तदा गच्छेद्यदा दुःखं तथाविधम् ।भवेद्धि ब्राह्मणस्यापि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्॥ ६.२२ ॥

gauruvAcha | mama duHkhaM tadA gachChedyadA duHkhaM tathAvidham | bhaveddhi brAhmaNasyApi satyametadbravImyaham

प्रातश्चैव मया पुत्र शृङ्गाभ्यां हि हनिष्यते ।हतस्य जीवितं सद्यो यास्यत्यस्य न संशयः॥ ६.२३ ॥

prAtashchaiva mayA putra shR^i~NgAbhyAM hi haniShyate | hatasya jIvitaM sadyo yAsyatyasya na saMshayaH

वत्स उवाच ।प्रथमं यत्कृतं कर्म तत्फलं भुज्यतेऽधुना ।अस्याश्च ब्रह्महत्याया मातः किं फलमाप्स्यसे॥ ६.२४ ॥

vatsa uvAcha | prathamaM yatkR^itaM karma tatphalaM bhujyate.adhunA | asyAshcha brahmahatyAyA mAtaH kiM phalamApsyase

समाभ्यां पुण्यपापाभ्यां भवेज्जन्म च भारते ।तयोः क्षये च भोगेन मातर्मुक्तिरवाप्यते॥ ६.२५ ॥

samAbhyAM puNyapApAbhyAM bhavejjanma cha bhArate | tayoH kShaye cha bhogena mAtarmuktiravApyate

कदापि कर्मणो नाशः कदा भोगः प्रजायते ।तस्माच्च पुनरेवं त्वं कर्म मा कर्तुमुद्यता॥ ६.२६ ॥

kadApi karmaNo nAshaH kadA bhogaH prajAyate | tasmAchcha punarevaM tvaM karma mA kartumudyatA

अहं कुतस्ते पुत्रोऽद्य त्वं माता कुत एव च ।वृथाभिमानः पुत्रत्वे मातृत्वे च विचार्यताम्॥ ६.२७ ॥

ahaM kutaste putro.adya tvaM mAtA kuta eva cha | vR^ithAbhimAnaH putratve mAtR^itve cha vichAryatAm

क्व माता क्व पिता विद्धि क्व स्वामी क्व कलत्रकम् ।न कोऽपि कस्य चास्तीह सर्वेऽपि स्वकृतम्भुजः॥ ६.२८ ॥

kva mAtA kva pitA viddhi kva svAmI kva kalatrakam | na ko.api kasya chAstIha sarve.api svakR^itambhujaH

गौरुवाच ।एवं जानाम्यहं पुत्र माया मां न जहात्यसौ ।त्वद्दुःखेन समं दुःखं तस्मै दास्ये तदेव हि॥ ६.३० ॥

gauruvAcha | evaM jAnAmyahaM putra mAyA mAM na jahAtyasau | tvadduHkhena samaM duHkhaM tasmai dAsye tadeva hi

पुनश्च ब्रह्महत्याया नाशो यत्र भवेदिह ।तत्स्थलं च मया दृष्टं हत्या मे हि गमिष्यति॥ ६.३१ ॥

punashcha brahmahatyAyA nAsho yatra bhavediha | tatsthalaM cha mayA dR^iShTaM hatyA me hi gamiShyati

तयोस्तदद्भुतं वृत्तं श्रुत्वा पान्थो द्विजस्तदा ।हृदा विचारयामास विस्मितो हि मुनीश्वराः॥ ६.३३ ॥

tayostadadbhutaM vR^ittaM shrutvA pAntho dvijastadA | hR^idA vichArayAmAsa vismito hi munIshvarAH

इदमत्यद्भुतं वृत्तं दृष्ट्वा प्रातर्मया खलु ।गन्तव्यं पुनरेवातो गन्तव्यं तत्स्थलं पुनः॥ ६.३४ ॥

idamatyadbhutaM vR^ittaM dR^iShTvA prAtarmayA khalu | gantavyaM punarevAto gantavyaM tatsthalaM punaH

सूत उवाच ।विचार्येति हृदा विप्रः स द्विजाः सेवकेन च ।सुष्वाप तत्र जननीभक्तः परमविस्मितः॥ ६.३५ ॥

sUta uvAcha | vichAryeti hR^idA vipraH sa dvijAH sevakena cha | suShvApa tatra jananIbhaktaH paramavismitaH

प्रातःकाले तदा जाते गृहस्वामी समुत्थितः ।बोधयामास तं पान्थं वचनं चेदमब्रवीत्॥ ६.३६ ॥

prAtaHkAle tadA jAte gR^ihasvAmI samutthitaH | bodhayAmAsa taM pAnthaM vachanaM chedamabravIt

द्विज उवाच ।स्वपिषि त्वं किमर्थं हि प्रातःकालो भवत्यलम् ।स्वयात्रां कुरु तं देशं गमनेच्छा च यत्र ह॥ ६.३७ ॥

dvija uvAcha | svapiShi tvaM kimarthaM hi prAtaHkAlo bhavatyalam | svayAtrAM kuru taM deshaM gamanechChA cha yatra ha

तेनोक्तं श्रूयतां ब्रह्मन् शरीरे सेवकस्य मे ।वर्तते हि व्यथा स्थित्वा मुहूर्तं गम्यते ततः॥ ६.३८ ॥

tenoktaM shrUyatAM brahman sharIre sevakasya me | vartate hi vyathA sthitvA muhUrtaM gamyate tataH

सूत उवाच ।इत्येवं च मिषं कृत्वा सुष्वाप पुरुषस्तदा ।तद्वृत्तमखिलं ज्ञातुमद्भुतं विस्मयावहम्॥ ६.३९ ॥

sUta uvAcha | ityevaM cha miShaM kR^itvA suShvApa puruShastadA | tadvR^ittamakhilaM j~nAtumadbhutaM vismayAvaham

दोहनस्य तदा काले ब्राह्मणः स्वसुतं प्रति ।उवाच गन्तुकामश्च कार्यार्थं कुत्रचिच्च सः॥ ६.४० ॥

dohanasya tadA kAle brAhmaNaH svasutaM prati | uvAcha gantukAmashcha kAryArthaM kutrachichcha saH

पितोवाच ।मया तु गम्यते पुत्र कार्यार्थं कुत्रचित्पुनः ।धेनुर्दोह्या त्वया वत्स सावधानादियं निजा॥ ६.४१ ॥

pitovAcha | mayA tu gamyate putra kAryArthaM kutrachitpunaH | dhenurdohyA tvayA vatsa sAvadhAnAdiyaM nijA

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा ब्राह्मणवरः स जगाम च कुत्रचित् ।पुत्रः समुत्थितस्तत्र वत्सं च मुक्तवांस्तदा॥ ६.४२ ॥

sUta uvAcha | ityuktvA brAhmaNavaraH sa jagAma cha kutrachit | putraH samutthitastatra vatsaM cha muktavAMstadA

माता च तस्य दोहार्थमाजगाम स्वयं तदा ।द्विजपुत्रस्तदा वत्सं खिन्नं कीलेन ताडितम्॥ ६.४३ ॥

mAtA cha tasya dohArthamAjagAma svayaM tadA | dvijaputrastadA vatsaM khinnaM kIlena tADitam

बन्धनार्थं हि गोः पार्श्वमनयद्दुग्धलालसः ।पुनर्गौश्च तदा क्रुद्धा शृङ्गेनाताडयच्च तम्॥ ६.४४ ॥

bandhanArthaM hi goH pArshvamanayaddugdhalAlasaH | punargaushcha tadA kruddhA shR^i~NgenAtADayachcha tam

पपात मूर्च्छां सम्प्राप्य सोऽपि मर्मणि ताडितः ।लोकाश्च मिलितास्तत्र गवा बालो विहिंसितः॥ ६.४५ ॥

papAta mUrchChAM samprApya so.api marmaNi tADitaH | lokAshcha militAstatra gavA bAlo vihiMsitaH

जलं जलं वदन्तस्ते पित्राद्या यत्र संस्थिताः ।यत्नश्च क्रियते यावत्तावद् बालो मृतस्तदा॥ ६.४६ ॥

jalaM jalaM vadantaste pitrAdyA yatra saMsthitAH | yatnashcha kriyate yAvattAvad bAlo mR^itastadA

मृते च बालके तत्र हाहाकारो महानभूत् ।तन्माता दुःखिता ह्यासीद् रुरोद च पुनः पुनः॥ ६.४७ ॥

mR^ite cha bAlake tatra hAhAkAro mahAnabhUt | tanmAtA duHkhitA hyAsId ruroda cha punaH punaH

किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहयेत् ।रुदित्वेति तदा गां च ताडयित्वा व्यमोचयत्॥ ६.४८ ॥

kiM karomi kva gachChAmi ko me duHkhaM vyapohayet | ruditveti tadA gAM cha tADayitvA vyamochayat

श्वेतवर्णा तदा सा गौर्द्रुतं श्यामा व्यदृश्यत ।अहो च दृश्यतां लोकाश्चुक्रुशुश्च परस्परम्॥ ६.४९ ॥

shvetavarNA tadA sA gaurdrutaM shyAmA vyadR^ishyata | aho cha dR^ishyatAM lokAshchukrushushcha parasparam

ब्राह्मणश्च तदा पान्थो दृष्ट्वाश्चर्यं विनिर्गतः ।यत्र गौश्च गता तत्र तामनु ब्राह्मणो गतः॥ ६.५० ॥

brAhmaNashcha tadA pAntho dR^iShTvAshcharyaM vinirgataH | yatra gaushcha gatA tatra tAmanu brAhmaNo gataH

ऊर्ध्वपुच्छं तदा कृत्वा शीघ्रं गौर्नर्मदां प्रति ।आगत्य नन्दिकस्यास्य समीपे नर्मदाजले॥ ६.५१ ॥

UrdhvapuchChaM tadA kR^itvA shIghraM gaurnarmadAM prati | Agatya nandikasyAsya samIpe narmadAjale

सन्निमज्य त्रिवारं तु श्वेतत्वं च गता हि सा ।यथागतं गता सा च ब्राह्मणो विस्मयं गतः॥ ६.५२ ॥

sannimajya trivAraM tu shvetatvaM cha gatA hi sA | yathAgataM gatA sA cha brAhmaNo vismayaM gataH

अहो धन्यतमं तीर्थं ब्रह्महत्यानिवारणम् ।स्वयं ममज्ज तत्रासौ ब्राह्मणः सेवकस्तथा॥ ६.५३ ॥

aho dhanyatamaM tIrthaM brahmahatyAnivAraNam | svayaM mamajja tatrAsau brAhmaNaH sevakastathA

निमज्ज्य हि गतौ तौ च प्रशंसन्तौ नदीं च ताम् ।मार्गे च मिलिता काचित्सुन्दरी भूषणान्विता॥ ६.५४ ॥

nimajjya hi gatau tau cha prashaMsantau nadIM cha tAm | mArge cha militA kAchitsundarI bhUShaNAnvitA

तयोक्तं तं च भोः पान्थ कुतो यासि सुविस्मितः ।सत्यं ब्रूहि च्छलं त्यक्त्वा विप्रवर्य ममाग्रतः॥ ६.५५ ॥

tayoktaM taM cha bhoH pAntha kuto yAsi suvismitaH | satyaM brUhi chChalaM tyaktvA vipravarya mamAgrataH

सूत उवाच ।एवं वचस्तदा श्रुत्वा द्विजेनोक्तं यथातथम् ।पुनश्चायं द्विजस्तत्र स्त्रियोक्तः स्थीयतां त्वया॥ ६.५६ ॥

sUta uvAcha | evaM vachastadA shrutvA dvijenoktaM yathAtatham | punashchAyaM dvijastatra striyoktaH sthIyatAM tvayA

तयोक्तं च समाकर्ण्य स्थितः स ब्राह्मणस्ततः ।प्रत्युवाच विनीतात्मा कथ्यते किं वदेति च॥ ६.५७ ॥

tayoktaM cha samAkarNya sthitaH sa brAhmaNastataH | pratyuvAcha vinItAtmA kathyate kiM vadeti cha

सा चाह पुनरेवात्र त्वया दृष्टं स्थलं च यत् ।तत्राधुना क्षिपास्थीनि मातुः किं गम्यतेऽन्यतः॥ ६.५८ ॥

sA chAha punarevAtra tvayA dR^iShTaM sthalaM cha yat | tatrAdhunA kShipAsthIni mAtuH kiM gamyate.anyataH

तव माता पान्थवर्य साक्षाद्दिव्यमयं वरम् ।देहं धृत्वा द्रुतं साक्षाच्छम्भोर्यास्यति सद्गतिम्॥ ६.५९ ॥

tava mAtA pAnthavarya sAkShAddivyamayaM varam | dehaM dhR^itvA drutaM sAkShAchChambhoryAsyati sadgatim

वैशाखे चैव सम्प्राप्ते सप्तम्याश्च दिने शुभे ।सिते पक्षे सदा गङ्गा ह्यायाति द्विजसत्तम॥ ६.६० ॥

vaishAkhe chaiva samprApte saptamyAshcha dine shubhe | site pakShe sadA ga~NgA hyAyAti dvijasattama

अद्यैव सप्तमी या सा गन्गाऽहं यामि तत्र वै ।इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी सा गङ्गा मुनिसत्तमाः॥ ६.६१ ॥

adyaiva saptamI yA sA gangA.ahaM yAmi tatra vai | ityuktvAntardadhe devI sA ga~NgA munisattamAH

निवृत्तश्च द्विजः सोऽपि मात्रस्थ्यर्द्धं स्ववस्त्रतः ।क्षिपेद्यावत्तत्र तीर्थे तावच्चित्रमभूत्तदा॥ ६.६२ ॥

nivR^ittashcha dvijaH so.api mAtrasthyarddhaM svavastrataH | kShipedyAvattatra tIrthe tAvachchitramabhUttadA

दिव्यदेहत्वमापन्ना स्वमाता च व्यदृश्यत ।धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पवित्रं च कुलं त्वया॥ ६.६३ ॥

divyadehatvamApannA svamAtA cha vyadR^ishyata | dhanyo.asi kR^itakR^ityo.asi pavitraM cha kulaM tvayA

धनं धान्यं तथा चायुर्वंशो वै वर्धतां तव ।इत्याशिषं मुहुर्दत्त्वा स्वपुत्राय दिवं गता॥ ६.६४ ॥

dhanaM dhAnyaM tathA chAyurvaMsho vai vardhatAM tava | ityAshiShaM muhurdattvA svaputrAya divaM gatA

तत्र भुक्त्वा सुखं भूरि चिरकालं महोत्तमम् ।शङ्करस्य प्रसादेन गता सा ह्युत्तमां गतिम्॥ ६.६५ ॥

tatra bhuktvA sukhaM bhUri chirakAlaM mahottamam | sha~Nkarasya prasAdena gatA sA hyuttamAM gatim

ब्राह्मणश्च सुतस्तस्याः क्षिप्त्वास्थीनि पुनस्ततः ।प्रसन्नमानसोऽभूत्स शुद्धात्मा स्वगृहं गतः॥ ६.६६ ॥

brAhmaNashcha sutastasyAH kShiptvAsthIni punastataH | prasannamAnaso.abhUtsa shuddhAtmA svagR^ihaM gataH