अध्याय ८
श्लोक 42.0
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| shrIgaNeshAya namaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Salutations to Shri Ganesha.
अध्याय ८
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| shrIgaNeshAya namaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Salutations to Shri Ganesha.
अध्याय ८
श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः
shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Salutations to Shri Gauri and Shankara.
अध्याय ८
श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.४२. द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।सगुणनिर्गुणभेदवर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।शिवः को वा हरिः को वा रुद्रः को वा विधिश्च कः ।एतेषु निर्गुणः को वा ह्येतं नश्छिन्धि संशयम्
shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.42\. dvichatvAriMsho.adhyAyaH | saguNanirguNabhedavarNanam | R^iShaya UchuH | shivaH ko vA hariH ko vA rudraH ko vA vidhishcha kaH | eteShu nirguNaH ko vA hyetaM nashChindhi saMshayam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The glorious Shiva Mahapurana, fourth book, the Kotirudra Samhita, chapter 42: the description of the distinction between with qualities and without qualities. The sages said: Who is Shiva, who is Hari, who is Rudra, and who is Brahma? Which of these is beyond qualities? Cut away this doubt of ours.
अध्याय ८
सूत उवाच ।यच्चादौ हि समुत्पन्नं निर्गुणात्परमात्मनः ।तदेव शिवसंज्ञं हि वेदवेदान्तिनो विदुः
sUta uvAcha | yachchAdau hi samutpannaM nirguNAtparamAtmanaH | tadeva shivasa.nj~naM hi vedavedAntino viduH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Suta said: That which first arose from the supreme self beyond qualities — that alone the knowers of Veda and Vedanta know by the name of Shiva.
अध्याय ८
तस्मात्प्रकृतिरुत्पन्ना पुरुषेण समन्विता ।ताभ्यां तपः कृतं तत्र मूलस्थे च जले सुधीः
tasmAtprakR^itirutpannA puruSheNa samanvitA | tAbhyAM tapaH kR^itaM tatra mUlasthe cha jale sudhIH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
From him arose Prakriti joined with Purusha; those two performed austerities there in the primordial water, O wise ones.
अध्याय ८
पञ्चक्रोशीति विख्याता काशी सर्वातिवल्लभा ।व्याप्तं च सकलं ह्येतत्तज्जलं विश्वतो गतम्
pa~nchakroshIti vikhyAtA kAshI sarvAtivallabhA | vyAptaM cha sakalaM hyetattajjalaM vishvato gatam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Kashi, famed as the Panchakroshi, dearest of all — that water spread everywhere and pervaded all this.
अध्याय ८
सम्भाव्य मायया युक्तस्तत्र सुप्तो हरिः स वै ।नारायणेति विख्यातो माया नारायणी मता
sambhAvya mAyayA yuktastatra supto hariH sa vai | nArAyaNeti vikhyAto mAyA nArAyaNI matA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Joined with maya, Hari lay asleep there; he is famed as Narayana, and maya is held to be Narayani.
अध्याय ८
तन्नाभिकमले यो वै जातः स च पितामहः ।तेनैव तपसा दृष्टः स वै विष्णुरुदाहृतः
tannAbhikamale yo vai jAtaH sa cha pitAmahaH | tenaiva tapasA dR^iShTaH sa vai viShNurudAhR^itaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He who was born in the lotus of his navel is the Grandsire; the one seen by him through austerity is declared to be Vishnu.
अध्याय ८
उभयोर्वादशमने यद्रूपं स दर्शितं बुधाः ।महादेवेति विख्यातं निर्गुणेन शिवेन हि
ubhayorvAdashamane yadrUpaM sa darshitaM budhAH | mahAdeveti vikhyAtaM nirguNena shivena hi
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The form that was shown, O wise ones, to settle the dispute between the two was made famous by Shiva beyond qualities as Mahadeva.
अध्याय ८
तेन प्रोक्तमहं शम्भुर्भविष्यामि कभालतः ।रुद्रो नाम स विख्यातो लोकानुग्रहकारकः
tena proktamahaM shambhurbhaviShyAmi kabhAlataH | rudro nAma sa vikhyAto lokAnugrahakArakaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He said, "I shall become Shambhu from the forehead"; he is famed by the name Rudra, who bestows grace on the worlds.
अध्याय ८
ध्यानार्थं चैव सर्वेषामरूपो रूपवानभूत् ।स एव च शिवः साक्षाद्भक्तवात्सल्यकारकः
dhyAnArthaM chaiva sarveShAmarUpo rUpavAnabhUt | sa eva cha shivaH sAkShAdbhaktavAtsalyakArakaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
For the sake of all beings' meditation, the formless one took on form; he himself is Shiva in person, who shows loving kindness to his devotees.
अध्याय ८
शिवे त्रिगुणसम्भिन्ने रुद्रे तु गुणधामनि ।वस्तुतो न हि भेदोऽस्ति स्वर्णे तद्भूषणे यथा
shive triguNasambhinne rudre tu guNadhAmani | vastuto na hi bhedo.asti svarNe tadbhUShaNe yathA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Between Shiva, who is distinct from the three qualities, and Rudra, the abode of qualities, there is in truth no difference, as between gold and an ornament made of it.
अध्याय ८
समानरूपकर्माणौ समभक्तगतिप्रदौ ।समानाखिलसंसेव्यौ नानालीलाविहारिणौ
samAnarUpakarmANau samabhaktagatipradau | samAnAkhilasaMsevyau nAnAlIlAvihAriNau
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Alike in form and deeds, giving the same goal to their devotees, equally to be served by all, sporting in many divine plays.
अध्याय ८
सर्वथा शिवरूपो हि रुद्रो रौद्रपराक्रमः ।उत्पन्नो भक्तकार्यार्थं हरिब्रह्मसहायकृत्
sarvathA shivarUpo hi rudro raudraparAkramaH | utpanno bhaktakAryArthaM haribrahmasahAyakR^it
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Rudra, of fierce valour, is in every way the form of Shiva; he arose for the sake of his devotees' work, as a helper to Hari and Brahma.
अध्याय ८
ते वै रुद्रं मिलित्वा तु प्रयान्ति प्रकृता इमे ।इमान् रुद्रो मिलित्वा तु न याति श्रुतिशासनम्
te vai rudraM militvA tu prayAnti prakR^itA ime | imAn rudro militvA tu na yAti shrutishAsanam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
These others, as created beings, go into Rudra and merge in him; but Rudra does not go into them — such is the teaching of the Shruti.
अध्याय ८
सर्वे रुद्रं भजन्त्येव रुद्रः कञ्चिद्भजेन्न हि ।स्वात्मना भक्तवात्सल्याद्भजत्येव कदाचन
sarve rudraM bhajantyeva rudraH ka~nchidbhajenna hi | svAtmanA bhaktavAtsalyAdbhajatyeva kadAchana
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
All worship Rudra, but Rudra worships no one; only at times, out of love for his devotees, does he worship them with his own self.
अध्याय ८
अन्यं भजन्ति ये नित्यं तस्मिंस्ते लीनतां गताः ।तेनैव रुद्रं ते प्राप्ताः कालेन महता बुधाः
anyaM bhajanti ye nityaM tasmiMste lInatAM gatAH | tenaiva rudraM te prAptAH kAlena mahatA budhAH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Those who constantly worship another merge into that one; through that, in the course of a long time, the wise reach Rudra.
अध्याय ८
रुद्रभक्तास्तु ये केचित्तत्क्षणं शिवतां गताः ।अन्यापेक्षा न वै तेषां श्रुतिरेषा सनातनी
rudrabhaktAstu ye kechittatkShaNaM shivatAM gatAH | anyApekShA na vai teShAM shrutireShA sanAtanI
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
But whoever are devotees of Rudra attain the state of Shiva that very moment; they depend on no other — this is the eternal Shruti.
अध्याय ८
अज्ञानं विविधं ह्येतद्विज्ञानं विविधं न हि ।तत्प्रकारमहं वक्ष्ये शृणुतादरतो द्विजाः
aj~nAnaM vividhaM hyetadvij~nAnaM vividhaM na hi | tatprakAramahaM vakShye shR^iNutAdarato dvijAH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Ignorance is of many kinds, but true knowledge is not of many kinds; I shall tell you its nature — listen with attention, O brahmins.
अध्याय ८
ब्रह्मादितृणपर्यन्तं यत्किञ्चिद् दृश्यते त्विह ।तत्सर्वं शिव एवास्ति मिथ्या नानात्वकल्पना
brahmAditR^iNaparyantaM yatki~nchid dR^ishyate tviha | tatsarvaM shiva evAsti mithyA nAnAtvakalpanA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Whatever is seen here, from Brahma down to a blade of grass, all of it is Shiva alone; the imagining of manifoldness is false.
अध्याय ८
सृष्टेः पूर्वं शिवः प्रोक्तः सृष्टेर्मध्ये शिवस्तथा ।सृष्टेरन्ते शिवः प्रोक्तः सर्वशून्ये सदाशिवः
sR^iShTeH pUrvaM shivaH proktaH sR^iShTermadhye shivastathA | sR^iShTerante shivaH proktaH sarvashUnye sadAshivaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Before creation Shiva is spoken of, in the midst of creation Shiva likewise, at the end of creation Shiva, and when all is void, Sadashiva.
अध्याय ८
तस्माच्चतुर्गुणः प्रोक्तः शिव एव मुनीश्वराः ।स एव सगुणो ज्ञेयः शक्तिमत्त्वाद् द्विधापि सः
tasmAchchaturguNaH proktaH shiva eva munIshvarAH | sa eva saguNo j~neyaH shaktimattvAd dvidhApi saH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Therefore Shiva alone is called fourfold, O lords of sages; he alone is to be known as with qualities, and because he possesses Shakti he is twofold as well.
अध्याय ८
येनैव विष्णवे दत्ताः सर्वे वेदाः सनातनाः ।वर्णा मात्रा ह्यनेकाश्च ध्यानं स्वस्य च पूजनम्
yenaiva viShNave dattAH sarve vedAH sanAtanAH | varNA mAtrA hyanekAshcha dhyAnaM svasya cha pUjanam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
It was he who gave Vishnu all the eternal Vedas, the many letters and measures, meditation on himself and his worship.
अध्याय ८
ईशानः सर्वविद्यानां श्रुतिरेषा सनातनी ।वेदकर्ता वेदपतिस्तस्माच्छम्भुरुदाहृतः
IshAnaH sarvavidyAnAM shrutireShA sanAtanI | vedakartA vedapatistasmAchChambhurudAhR^itaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
"Ishana of all knowledge" — this is the eternal Shruti; therefore Shambhu is proclaimed the maker of the Vedas and lord of the Vedas.
अध्याय ८
स एव शङ्करः साक्षात्सर्वानुग्रहकारकः ।कर्ता भर्ता च हर्ता च साक्षी निर्गुण एव सः
sa eva sha~NkaraH sAkShAtsarvAnugrahakArakaH | kartA bhartA cha hartA cha sAkShI nirguNa eva saH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He alone is Shankara in person, who bestows grace on all; creator, sustainer and destroyer, the witness, he is beyond qualities.
अध्याय ८
अन्येषां कालमानं च कालस्य कलना न हि ।महाकालः स्वयं साक्षान्महाकालीसमाश्रितः
anyeShAM kAlamAnaM cha kAlasya kalanA na hi | mahAkAlaH svayaM sAkShAnmahAkAlIsamAshritaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
For others there is a measure of time, but for him time has no reckoning; he himself is Mahakala in person, united with Mahakali.
अध्याय ८
तथा च ब्राह्मणा रुद्रं तथा कालीं प्रचक्षते ।सर्वं ताभ्यां ततः प्राप्तमिच्छया सत्यलीलया
tathA cha brAhmaNA rudraM tathA kAlIM prachakShate | sarvaM tAbhyAM tataH prAptamichChayA satyalIlayA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
So too the brahmins speak of Rudra and of Kali; from those two everything came forth, by their will and true play.
अध्याय ८
न तस्योत्पादकः कश्चिद्भर्ता हर्ता न तस्य हि ।स्वयं सर्वस्य हेतुस्ते कार्यभूताच्युतादयः
na tasyotpAdakaH kashchidbhartA hartA na tasya hi | svayaM sarvasya hetuste kAryabhUtAchyutAdayaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He has no creator, no sustainer and no destroyer; he himself is the cause of all, and Achyuta and the others are his effects.
अध्याय ८
स्वयं च कारणं कार्यं स्वस्य नैव कदाचन ।एकोऽप्यनेकतां यातोऽप्यनेकोऽप्येकतां व्रजेत्
svayaM cha kAraNaM kAryaM svasya naiva kadAchana | eko.apyanekatAM yAto.apyaneko.apyekatAM vrajet
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He himself is cause and effect, yet never the effect of himself; though one he becomes many, and though many he returns to oneness.
अध्याय ८
एकं बीजं बहिर्भूत्वा पुनर्बीजं च जायते ।बहुत्वे च स्वयं सर्वं शिवरूपी महेश्वरः
ekaM bIjaM bahirbhUtvA punarbIjaM cha jAyate | bahutve cha svayaM sarvaM shivarUpI maheshvaraH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
One seed, going outward, becomes a seed again; and in multiplicity all is himself — Maheshvara in the form of Shiva.
अध्याय ८
एतत्परं शिवज्ञानं तत्त्वतस्तदुदाहृतम् ।जानाति ज्ञानवानेव नान्यः कश्चिदृषीश्वराः
etatparaM shivaj~nAnaM tattvatastadudAhR^itam | jAnAti j~nAnavAneva nAnyaH kashchidR^iShIshvarAH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
This supreme knowledge of Shiva has been declared as it truly is; only the man of knowledge knows it, no one else, O lords of sages.
अध्याय ८
मुनय ऊचुः ।ज्ञानं सलक्षणं ब्रूहि यज्ज्ञात्वा शिवतां व्रजेत् ।कथं शिवश्च तत्सर्वं सर्वं वा शिव एव च
munaya UchuH | j~nAnaM salakShaNaM brUhi yajj~nAtvA shivatAM vrajet | kathaM shivashcha tatsarvaM sarvaM vA shiva eva cha
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The sages said: Tell us the knowledge with its characteristics, knowing which one attains the state of Shiva; how is Shiva all this, or how is all this Shiva alone?
अध्याय ८
व्यास उवाच ।एतदाकर्ण्य वचनं सूतः पौराणिकोत्तमः ।स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं मुनींस्तानब्रवीद्वचः
vyAsa uvAcha | etadAkarNya vachanaM sUtaH paurANikottamaH | smR^itvA shivapadAmbhojaM munIMstAnabravIdvachaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Vyasa said: Hearing these words, Suta, the best of Purana-narrators, remembering the lotus feet of Shiva, spoke to those sages.
अध्याय ८
अन्ये च ये समुत्पन्ना यथानुक्रमतो लयम् ।यान्ति नैव तथा रुद्रः शिवे रुद्रो विलीयते
anye cha ye samutpannA yathAnukramato layam | yAnti naiva tathA rudraH shive rudro vilIyate
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Others who have arisen go to dissolution in due order, but Rudra does not do so; Rudra merges into Shiva.
अध्याय ८
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| shrIgaNeshAya namaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Salutations to Shri Ganesha.
अध्याय ८
श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः
shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Salutations to Shri Gauri and Shankara.
अध्याय ८
श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.४३. त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।ज्ञाननिरूपणम् ।सूत उवाच ।श्रूयतामृषयः सर्वे शिवज्ञानं यथा श्रुतम् ।कथयामि महागुह्यं परमुक्तिस्वरूपकम्
shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.43\. trichatvAriMsho.adhyAyaH | j~nAnanirUpaNam | sUta uvAcha | shrUyatAmR^iShayaH sarve shivaj~nAnaM yathA shrutam | kathayAmi mahAguhyaM paramuktisvarUpakam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The glorious Shiva Mahapurana, fourth book, the Kotirudra Samhita, chapter 43: the exposition of knowledge. Suta said: Listen, all you sages, to the knowledge of Shiva as I have heard it; I shall tell this great secret, whose nature is supreme liberation.
अध्याय ८
कनारदकुमाराणां व्यासस्य कपिलस्य च ।एतेषां च समाजे तैर्निश्चित्य समुदाहृतम्
kanAradakumArANAM vyAsasya kapilasya cha | eteShAM cha samAje tairnishchitya samudAhR^itam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
It was determined and declared in an assembly of Narada, the Kumaras, Vyasa and Kapila.
अध्याय ८
इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं सर्वं शिवमयं जगत् ।शिवः सर्वमयो ज्ञेयः सर्वज्ञेन विपश्चिता
iti j~nAnaM sadA j~neyaM sarvaM shivamayaM jagat | shivaH sarvamayo j~neyaH sarvaj~nena vipashchitA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
This knowledge should always be known: the whole world is made of Shiva; Shiva is to be known by the all-knowing wise as all-pervading.
अध्याय ८
आब्रह्मतृणपर्यन्तं यत्किञ्चिद् दृश्यते जगत् ।तत्सर्वं शिव एवास्ति स देवः शिव उच्यते
AbrahmatR^iNaparyantaM yatki~nchid dR^ishyate jagat | tatsarvaM shiva evAsti sa devaH shiva uchyate
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Whatever world is seen, from Brahma down to a blade of grass, all of it is Shiva alone; that god is called Shiva.
अध्याय ८
यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् ।सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन
yadechChA tasya jAyeta tadA cha kriyate tvidam | sarvaM sa eva jAnAti taM na jAnAti kashchana
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
When his will arises, then this is brought about. He alone knows all, and no one knows him.
अध्याय ८
रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः ।न तत्र च प्रविष्टोऽसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान्
rachayitvA svayaM tachcha pravishya dUrataH sthitaH | na tatra cha praviShTo.asau nirliptashchitsvarUpavAn
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Having created it himself and entered it, he remains afar; he has not really entered it, being untainted, of the nature of consciousness.
अध्याय ८
यथा च ज्योतिषश्चैव जलादौ प्रतिबिम्बता ।वस्तुतो न प्रवेशो वै तथैव च शिवः स्वयम्
yathA cha jyotiShashchaiva jalAdau pratibimbatA | vastuto na pravesho vai tathaiva cha shivaH svayam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Just as light is reflected in water and the like without truly entering it, so is Shiva himself.
अध्याय ८
वस्तुतस्तु स्वयं सर्वं क्रमो हि भासते शुभः ।अज्ञानं च मतेर्भेदो नास्त्यन्यच्च द्वयं पुनः
vastutastu svayaM sarvaM kramo hi bhAsate shubhaH | aj~nAnaM cha materbhedo nAstyanyachcha dvayaM punaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
In truth he himself is all, and the auspicious sequence merely appears; ignorance is only a difference in understanding — there is no other, no second.
अध्याय ८
दर्शनेषु च सर्वेषु मतिभेदः प्रदर्श्यते ।परं वेदान्तिनो नित्यमद्वैतं प्रतिचक्षते
darshaneShu cha sarveShu matibhedaH pradarshyate | paraM vedAntino nityamadvaitaM pratichakShate
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
In all the schools of philosophy a difference of views is shown, but the Vedantins always proclaim non-duality.
अध्याय ८
स्वस्याप्यंशस्य जीवांऽशो ह्यविद्यामोहितोऽवशः ।अन्योऽहमिति जानाति तया मुक्तो भवेच्छिवः
svasyApyaMshasya jIvAM.asho hyavidyAmohito.avashaH | anyo.ahamiti jAnAti tayA mukto bhavechChivaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The individual self, a portion of his own portion, deluded by ignorance and helpless, thinks "I am another"; freed from that, it becomes Shiva.
अध्याय ८
सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् व्यापकः सर्वजन्तुषु ।चेतनाचेतनेशोऽपि सर्वत्र शङ्करः स्वयम्
sarvaM vyApya shivaH sAkShAd vyApakaH sarvajantuShu | chetanAchetanesho.api sarvatra sha~NkaraH svayam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Pervading all, Shiva in person is the all-pervader in all creatures; lord of the conscious and the unconscious, Shankara himself is everywhere.
अध्याय ८
उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः ।वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्
upAyaM yaH karotyasya darshanArthaM vichakShaNaH | vedAntamArgamAshritya taddarshanaphalaM labhet
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The discerning man who takes up the means to see him, resorting to the path of Vedanta, gains the fruit of seeing him.
अध्याय ८
यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठे काष्ठे च तिष्ठति ।यो वै मन्थति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्
yathAgnirvyApakashchaiva kAShThe kAShThe cha tiShThati | yo vai manthati tatkAShThaM sa vai pashyatyasaMshayam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Just as fire pervades and abides in every piece of wood, and whoever churns that wood surely sees it, without doubt,
अध्याय ८
भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः ।स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः
bhaktyAdisAdhanAnIha yaH karoti vichakShaNaH | sa vai pashyatyavashyaM hi taM shivaM nAtra saMshayaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
so the discerning man who practises devotion and the other means here surely sees that Shiva; there is no doubt of it.
अध्याय ८
शिवःशिवःशिवश्चैव नान्यदस्तीति किञ्चन ।भ्रान्त्या नानास्वरूपो हि भासते शङ्करः सदा
shivaHshivaHshivashchaiva nAnyadastIti ki~nchana | bhrAntyA nAnAsvarUpo hi bhAsate sha~NkaraH sadA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Shiva, Shiva, Shiva alone — there is nothing else at all; through delusion Shankara always appears as of many forms.
अध्याय ८
यथा समुद्रो मृच्चैव सुवर्णमथवा पुनः ।उपाधितो हि नानात्वं लभते शङ्करस्तथा
yathA samudro mR^ichchaiva suvarNamathavA punaH | upAdhito hi nAnAtvaM labhate sha~NkarastathA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
As the ocean, or clay, or gold takes on manifoldness through limiting adjuncts, so does Shankara.
अध्याय ८
कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतो न प्रवर्तते ।केवलं भ्रान्तिबुद्ध्यैव तदभावे स नश्यति
kAryakAraNayorbhedo vastuto na pravartate | kevalaM bhrAntibuddhyaiva tadabhAve sa nashyati
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The distinction of effect and cause does not really exist; it is only by a deluded understanding, and in its absence it vanishes.
अध्याय ८
यदा बीजात्प्ररोहश्च नानात्वं हि प्रकाशयेत् ।अन्ते च बीजमेव स्यात्तत्प्ररोहश्च नश्यति
yadA bIjAtprarohashcha nAnAtvaM hi prakAshayet | ante cha bIjameva syAttatprarohashcha nashyati
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
When a sprout from a seed displays manifoldness, in the end there is only the seed again, and the sprout perishes.
अध्याय ८
ज्ञानी च बीजमेव स्यात्प्ररोहो विकृतीर्मता ।तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी नात्र कार्या विचारणा
j~nAnI cha bIjameva syAtpraroho vikR^itIrmatA | tannivR^ittau punarj~nAnI nAtra kAryA vichAraNA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The knower is the seed; the sprout is held to be the modifications; when they cease, he is the knower again — there is no need to deliberate on this.
अध्याय ८
सर्वं शिवः शिवः सर्वो नास्ति भेदश्च कश्चन ।कथं च विविधं पश्यत्येकत्वं च कथं पुनः
sarvaM shivaH shivaH sarvo nAsti bhedashcha kashchana | kathaM cha vividhaM pashyatyekatvaM cha kathaM punaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
All is Shiva and Shiva is all; there is no difference at all. How then does one see the manifold, and how again the oneness?
अध्याय ८
यथैकं चैव सूर्याख्यं ज्योतिर्नानाविधं जनैः ।जलादौ च विशेषेण दृश्यते तत्तथैव सः
yathaikaM chaiva sUryAkhyaM jyotirnAnAvidhaM janaiH | jalAdau cha visheSheNa dR^ishyate tattathaiva saH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Just as the one light called the sun is seen by people as manifold, especially in water and the like, so is he.
अध्याय ८
सर्वत्र व्यापकश्चैव स्पर्शत्वं न विबध्यते ।तथैव व्यापको देवो बध्यते न क्वचित्स वै
sarvatra vyApakashchaiva sparshatvaM na vibadhyate | tathaiva vyApako devo badhyate na kvachitsa vai
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Though pervading everywhere, space is not bound by touch; just so the all-pervading god is never bound anywhere.
अध्याय ८
साहङ्कारस्तथा जीवस्तन्मुक्तः शङ्करः स्वयम् ।जीवस्तुच्छः कर्मभोगी निर्लिप्तः शङ्करो महान्
sAha~NkArastathA jIvastanmuktaH sha~NkaraH svayam | jIvastuchChaH karmabhogI nirliptaH sha~Nkaro mahAn
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
With ego, he is the individual self; free of it, Shankara himself. The individual self is petty and reaps the fruit of deeds; Shankara is great and untainted.
अध्याय ८
यथैकं च सुवर्णादि मिलितं रजतादिना ।अल्पमूल्यं प्रजायेत तथा जीवोऽप्यहंयुतः
yathaikaM cha suvarNAdi militaM rajatAdinA | alpamUlyaM prajAyeta tathA jIvo.apyahaMyutaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Just as gold, when mixed with silver and the like, becomes of little value, so is the individual self when joined with ego.
अध्याय ८
यथैव हि सुवर्णादि क्षारादेः शोधितं शुभम् ।पूर्ववन्मूल्यतां याति तथा जीवोऽपि संस्कृतेः
yathaiva hi suvarNAdi kShArAdeH shodhitaM shubham | pUrvavanmUlyatAM yAti tathA jIvo.api saMskR^iteH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
And just as gold, purified by alkali and the like, regains its former value, so does the individual self through purification.
अध्याय ८
प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभावसमन्वितः ।शिवबुद्ध्या करोत्युच्चैः पूजनं स्मरणादिकम्
prathamaM sadguruM prApya bhaktibhAvasamanvitaH | shivabuddhyA karotyuchchaiH pUjanaM smaraNAdikam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
First, having found a true guru and filled with devotion, one performs with the thought of Shiva worship, remembrance and the rest intensely.
अध्याय ८
तद्बुध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः ।तदाज्ञानं च नश्येत ज्ञानवाञ्जायते यदा
tadbudhyA dehato yAti sarvapApAdiko malaH | tadAj~nAnaM cha nashyeta j~nAnavA~njAyate yadA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
By that understanding all the impurity of sin and the rest leaves the body, and then ignorance is destroyed when one becomes a knower.
अध्याय ८
तदाहङ्कारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान् ।शङ्करस्य प्रसादेन याति शङ्करतां पुनः
tadAha~NkAranirmukto jIvo nirmalabuddhimAn | sha~Nkarasya prasAdena yAti sha~NkaratAM punaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Then the individual self, free of ego and of pure understanding, attains the state of Shankara again by Shankara's grace.
अध्याय ८
यथादर्शस्वरूपे च स्वीयरूपं प्रदृश्यते ।तथा सर्वत्रगं शम्भुं पश्यतीति सुनिश्चितम्
yathAdarshasvarUpe cha svIyarUpaM pradR^ishyate | tathA sarvatragaM shambhuM pashyatIti sunishchitam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Just as one's own form is seen in a mirror, so one sees Shambhu everywhere; this is well established.
अध्याय ८
जीवन्मुक्तः स एवासौ देहः शिर्णः शिवे मिलेत् ।प्रारब्धवशगो देहस्तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः
jIvanmuktaH sa evAsau dehaH shirNaH shive milet | prArabdhavashago dehastadbhinno j~nAnavAn mataH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He is liberated while living; when the body falls away, he merges into Shiva. The body is under the sway of past karma, and the knower is held to be distinct from it.
अध्याय ८
शुभं लब्ध्वा न हृष्येत कुप्येल्लब्ध्वाशुभं न हि ।द्वन्द्वेषु समता यस्य ज्ञानवानुच्यते हि सः
shubhaM labdhvA na hR^iShyeta kupyellabdhvAshubhaM na hi | dvandveShu samatA yasya j~nAnavAnuchyate hi saH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
He should not rejoice on gaining good nor be angry on gaining ill; one who is even-minded amid the pairs of opposites is called a knower.
अध्याय ८
आत्मयोगेन तत्त्वानामथवा च विवेकतः ।यथा शरीरतो यायाच्छरीरं मुक्तिमिच्छता
Atmayogena tattvAnAmathavA cha vivekataH | yathA sharIrato yAyAchCharIraM muktimichChatA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
By self-yoga or by discrimination of the principles, one seeking liberation should go out of the body as out of a body;
अध्याय ८
सदाशिवो विलीयेत मुक्तो विरहमेव च ।ज्ञानमूलं तथाध्यात्म्यं तस्य भक्तिः शिवस्य च
sadAshivo vilIyeta mukto virahameva cha | j~nAnamUlaM tathAdhyAtmyaM tasya bhaktiH shivasya cha
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
then he merges into Sadashiva, liberated and free of separation. The root of knowledge is spirituality, and of that, devotion to Shiva;
अध्याय ८
भक्तेश्च प्रेम सम्प्रोक्तं प्रेम्णश्च श्रवणं तथा ।श्रवणाच्चापि सत्सङ्गः सत्सङ्गाच्च गुरुर्बुधः
bhakteshcha prema samproktaM premNashcha shravaNaM tathA | shravaNAchchApi satsa~NgaH satsa~NgAchcha gururbudhaH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
of devotion, love is said to be the root; of love, hearing; of hearing, the company of the good; and of the company of the good, a wise guru.
अध्याय ८
सम्पन्ने च तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम् ।इति चेज्ज्ञानवान्यो वै शम्भुमेव सदा भजेत्
sampanne cha tathA j~nAne mukto bhavati nishchitam | iti chejj~nAnavAnyo vai shambhumeva sadA bhajet
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
When knowledge is thus complete, one is surely liberated. Hence whoever is a knower should always worship Shambhu alone.
अध्याय ८
अनन्यया च भक्त्या वै युक्तः शम्भुं भजेत्पुनः ।अन्ते च मुक्तिमायाति नात्र कार्या विचारणा
ananyayA cha bhaktyA vai yuktaH shambhuM bhajetpunaH | ante cha muktimAyAti nAtra kAryA vichAraNA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Endowed with single-minded devotion, he should worship Shambhu again and again; in the end he attains liberation — there is no need to deliberate on this.
अध्याय ८
अतोऽधिको न देवोऽस्ति मुक्तिप्राप्त्यै च शङ्करात् ।शरणं प्राप्य यं चैव संसाराद्विनिवर्तते
ato.adhiko na devo.asti muktiprAptyai cha sha~NkarAt | sharaNaM prApya yaM chaiva saMsArAdvinivartate
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
For the attainment of liberation there is no god greater than Shankara, taking refuge in whom one turns back from worldly existence.
अध्याय ८
इति मे विविधं वाक्यमृषीणां च समागतैः ।निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः
iti me vividhaM vAkyamR^iShINAM cha samAgataiH | nishchitya kathitaM viprA dhiyA dhAryaM prayatnataH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Thus, O brahmins, I have told you what was determined from the various words of the sages who gathered; it should be carefully held in the mind.
अध्याय ८
प्रथमं विष्णवे दत्तं शम्भुना लिङ्गसम्मुखे ।विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु
prathamaM viShNave dattaM shambhunA li~Ngasammukhe | viShNunA brahmaNe dattaM brahmaNA sanakAdiShu
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
First it was given by Shambhu to Vishnu before the linga; by Vishnu to Brahma, and by Brahma to Sanaka and the others.
अध्याय ८
नारदाय ततः प्रोक्तं तज्ज्ञानं सनकादिभिः ।व्यासाय नारदेनोक्तं तेन मह्यं कृपालुना
nAradAya tataH proktaM tajj~nAnaM sanakAdibhiH | vyAsAya nAradenoktaM tena mahyaM kR^ipAlunA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Then that knowledge was told to Narada by Sanaka and the others; by Narada to Vyasa, and by him, compassionate, to me.
अध्याय ८
मया चैव भवद्भ्यश्च भवद्भिर्लोकहेतवे ।स्थापनीयं प्रयत्नेन शिवप्राप्तिकरं च तत्
mayA chaiva bhavadbhyashcha bhavadbhirlokahetave | sthApanIyaM prayatnena shivaprAptikaraM cha tat
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
And by me to you; and by you it should be carefully established for the good of the world, for it leads to the attainment of Shiva.
अध्याय ८
इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ।गोपनीयं प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
iti vashcha samAkhyAtaM yatpR^iShTo.ahaM munIshvarAH | gopanIyaM prayatnena kimanyachChrotumichChatha
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Thus I have told you what you asked, O lords of sages; it should be carefully guarded. What else do you wish to hear?
अध्याय ८
व्यास उवाच ।एतचछ्रुत्वा तु ऋषय आनन्दं परमं गताः ।हर्षगद्गदया वाचा नत्वा ते तुष्टुवुर्मुहुः
vyAsa uvAcha | etachaChrutvA tu R^iShaya AnandaM paramaM gatAH | harShagadgadayA vAchA natvA te tuShTuvurmuhuH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Vyasa said: Hearing this, the sages attained supreme bliss; bowing, they praised him again and again with voices choked with joy.
अध्याय ८
ऋषय ऊचुः ।व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तम ।श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम्
R^iShaya UchuH | vyAsashiShya namaste.astu dhanyastvaM shaivasattama | shrAvitaM naH paraM vastu shaivaM j~nAnamanuttamam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
The sages said: Disciple of Vyasa, salutation to you; you are blessed, best of Shaivas. You have let us hear the supreme thing, the unsurpassed knowledge of Shiva.
अध्याय ८
अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव ।सन्तुष्टाः शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम्
asmAkaM chetaso bhrAntirgatA hi kR^ipayA tava | santuShTAH shivasajj~nAnaM prApya tvatto vimuktidam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
By your grace the confusion of our minds is gone; we are content, having received from you the true knowledge of Shiva that gives liberation.
अध्याय ८
सूत उवाच ।नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च ।अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः
sUta uvAcha | nAstikAya na vaktavyamashraddhAya shaThAya cha | abhaktAya maheshasya na chAshushruShave dvijAH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Suta said: This should not be told to an unbeliever, to one without faith, to a deceiver, to one not devoted to Mahesha, nor to one unwilling to listen, O brahmins.
अध्याय ८
इतिहासपुराणानि वेदाच्छास्त्राणि चासकृत् ।विचार्य्योद्धृत्य तत्सारं मह्यं व्यासेन भाषितम्
itihAsapurANAni vedAchChAstrANi chAsakR^it | vichAryyoddhR^itya tatsAraM mahyaM vyAsena bhAShitam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Having examined the Itihasas and Puranas, the Vedas and shastras again and again, and extracted their essence, Vyasa told it to me.
अध्याय ८
एतच्छ्रुत्वा ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् ।अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तस्य भक्तिवर्धनम्
etachChrutvA hyekavAraM bhavetpApaM hi bhasmasAt | abhakto bhaktimApnoti bhaktasya bhaktivardhanam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
By hearing this even once, sin is reduced to ashes; the undevoted gains devotion, and the devotee's devotion grows.
अध्याय ८
पुनः श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिः स्याच्च श्रुतेः पुनः ।तस्मात्पुनः पुनः श्राव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः
punaH shrute cha sadbhaktirmuktiH syAchcha shruteH punaH | tasmAtpunaH punaH shrAvyaM bhuktimuktiphalepsubhiH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
On hearing it again, true devotion arises, and on hearing it once more, liberation; therefore those who seek the fruit of enjoyment and liberation should hear it again and again.
अध्याय ८
आवृत्तयः पञ्च कार्याः समुद्दिश्य फलं परम् ।तत्प्राप्नोति न सन्देहो व्यासस्य वचनं त्विदम्
AvR^ittayaH pa~ncha kAryAH samuddishya phalaM param | tatprApnoti na sandeho vyAsasya vachanaM tvidam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Five recitations should be made with the supreme fruit in view; one then obtains it, without doubt — this is the word of Vyasa.
अध्याय ८
न दुर्लभं हि तस्यैव येनेदं श्रुतमुत्तमम् ।पञ्चकृत्वस्तदावृत्त्या लभ्यते शिवदर्शनम्
na durlabhaM hi tasyaiva yenedaM shrutamuttamam | pa~nchakR^itvastadAvR^ittyA labhyate shivadarshanam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Nothing is hard to obtain for one who has heard this excellent teaching; by reciting it five times, the vision of Shiva is gained.
अध्याय ८
पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः ।इदं श्रुत्वा पञ्चकृत्वो धिया सिद्धिं परां गताः
purAtanAshcha rAjAno viprA vaishyAshcha sattamAH | idaM shrutvA pa~nchakR^itvo dhiyA siddhiM parAM gatAH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Ancient kings, brahmins and excellent vaishyas, having heard this five times with understanding, attained the supreme accomplishment.
अध्याय ८
श्रोष्यत्यद्यापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः ।विज्ञानं शिवसंज्ञं वै भुक्तिं मुक्तिं लभेच्च सः
shroShyatyadyApi yashchedaM mAnavo bhaktitatparaH | vij~nAnaM shivasa.nj~naM vai bhuktiM muktiM labhechcha saH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Whoever even now, intent on devotion, hears this knowledge named after Shiva will obtain enjoyment and liberation.
अध्याय ८
व्यास उवाच ।इति तद्वचनं श्रुत्वा परमानन्दमागताः ।समानर्चुश्च ते सूतं नानावस्तुभिरादरात्
vyAsa uvAcha | iti tadvachanaM shrutvA paramAnandamAgatAH | samAnarchushcha te sUtaM nAnAvastubhirAdarAt
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Vyasa said: Hearing these words, they attained supreme bliss and respectfully worshipped Suta with many kinds of gifts.
अध्याय ८
नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।आशीर्भिर्वर्धयामासुः सन्तुष्टाश्छिन्नसंशयाः
namaskAraiH stavaishchaiva svastivAchanapUrvakam | AshIrbhirvardhayAmAsuH santuShTAshChinnasaMshayAH
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
With salutations and hymns, preceded by the recitation of blessings, they honoured him with benedictions, content, their doubts cut away.
अध्याय ८
परस्परं च सन्तुष्टाः सूतस्ते च सुबुद्धयः ।शम्भुं देवं परं मत्वा नमन्ति स्म भजन्ति च
parasparaM cha santuShTAH sUtaste cha subuddhayaH | shambhuM devaM paraM matvA namanti sma bhajanti cha
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Content with one another, Suta and those wise sages, regarding Shambhu as the supreme god, bowed to him and worshipped him.
अध्याय ८
एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् ।भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्धनम्
etachChivasuvij~nAnaM shivasyAtipriyaM mahat | bhuktimuktipradaM divyaM shivabhaktivivardhanam
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
This true knowledge of Shiva is great and very dear to Shiva; divine, it gives enjoyment and liberation and increases devotion to Shiva.
अध्याय ८
इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा ।चतुर्थी शिवपुराणस्य कथिता मे मुदावहा
iyaM hi saMhitA puNyA koTirudrAhvayA parA | chaturthI shivapurANasya kathitA me mudAvahA
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
This holy and supreme Samhita, named Kotirudra, the fourth of the Shiva Purana, has been told by me, bringing joy.
अध्याय ८
एतां यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानन्ते परगतिं लभेत्
etAM yaH shR^iNuyAdbhaktyA shrAvayedvA samAhitaH | sa bhuktvehAkhilAnbhogAnante paragatiM labhet
हिन्दी अर्थ
॥ समाप्तेयं चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता
English
Whoever hears it with devotion, or with a collected mind has it heard, enjoys all pleasures here and in the end attains the supreme goal.
स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Shiva Purana — Chapter 8
शिवपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.