Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २०.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २०.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२०. विंशोऽध्यायः ।भीमासुरकृतोपद्रववर्णनम् ।सूत उवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भैमशङ्करम् ।यस्य श्रवणमात्रेण सर्वाभीष्टं लभेन्नरः॥ २०.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.20\. viMsho.adhyAyaH | bhImAsurakR^itopadravavarNanam | sUta uvAcha | ataH paraM pravakShyAmi mAhAtmyaM bhaimasha~Nkaram | yasya shravaNamAtreNa sarvAbhIShTaM labhennaraH

कामरूपाभिधे देशे शङ्करो लोककाम्यया ।अवतीर्णः स्वयं साक्षात्कल्याणसुखभाजनम्॥ २०.२ ॥

kAmarUpAbhidhe deshe sha~Nkaro lokakAmyayA | avatIrNaH svayaM sAkShAtkalyANasukhabhAjanam

यदर्थमवतीर्णोऽसौ शङ्करो लोकशङ्करः ।शृणुतादरतस्तच्च कथयामि मुनीश्वराः॥ २०.३ ॥

yadarthamavatIrNo.asau sha~Nkaro lokasha~NkaraH | shR^iNutAdaratastachcha kathayAmi munIshvarAH

भीमो नाम महोवीर्यो राक्षसोऽभूत्पुरा द्विजाः ।दुःखदः सर्वभूतानां धर्मध्वंसकरः सदा॥ २०.४ ॥

bhImo nAma mahovIryo rAkShaso.abhUtpurA dvijAH | duHkhadaH sarvabhUtAnAM dharmadhvaMsakaraH sadA

कुम्भकर्णात्समुत्पन्नः कर्कट्यां सुमहाबलः ।सह्ये च पर्वते सोऽपि मात्रावासं चकार ह॥ २०.५ ॥

kumbhakarNAtsamutpannaH karkaTyAM sumahAbalaH | sahye cha parvate so.api mAtrAvAsaM chakAra ha

कुम्भकर्णे च रामेण हते लोकभयङ्करे ।राक्षसी पुत्रसंयुक्ता सह्येऽतिष्ठत्स्वयं तदा॥ २०.६ ॥

kumbhakarNe cha rAmeNa hate lokabhaya~Nkare | rAkShasI putrasaMyuktA sahye.atiShThatsvayaM tadA

स बाल एकदा भीमः कर्कटीं मातरं द्विजाः ।पप्रच्छ च खलो लोकदुःखदो भीमविक्रमः॥ २०.७ ॥

sa bAla ekadA bhImaH karkaTIM mAtaraM dvijAH | paprachCha cha khalo lokaduHkhado bhImavikramaH

भीम उवाच ।मातर्मे कः पिता कुत्र कथं वैकाकिनी स्थिता ।ज्ञातुमिच्छामि तत्सर्वं यथार्थं त्वं वदाधुना॥ २०.८ ॥

bhIma uvAcha | mAtarme kaH pitA kutra kathaM vaikAkinI sthitA | j~nAtumichChAmi tatsarvaM yathArthaM tvaM vadAdhunA

सूत उवाच ।एवं पृष्टा तदा तेन पुत्रेण राक्षसी च सा ।उवाच पुत्रं सा दुष्टा श्रूयतां कथयाम्यहम्॥ २०.९ ॥

sUta uvAcha | evaM pR^iShTA tadA tena putreNa rAkShasI cha sA | uvAcha putraM sA duShTA shrUyatAM kathayAmyaham

कर्कट्युवाच ।पिता ते कुम्भकर्णश्च रावणानुज एव च ।रामेण मारितः सोऽयं भ्रात्रा सह महाबलः॥ २०.१० ॥

karkaTyuvAcha | pitA te kumbhakarNashcha rAvaNAnuja eva cha | rAmeNa mAritaH so.ayaM bhrAtrA saha mahAbalaH

अत्रागतः कदाचिद्वै कुम्भकर्णः स राक्षसः ।मद्भोगं कृतवांस्तात प्रसह्य बलवान्पुरा॥ २०.११ ॥

atrAgataH kadAchidvai kumbhakarNaH sa rAkShasaH | madbhogaM kR^itavAMstAta prasahya balavAnpurA

लङ्कां स गतवान् मां च त्यक्त्वात्रैव महाबलः ।मया न दृष्टा सा लङ्का ह्यत्रैव निवसाम्यहम्॥ २०.१२ ॥

la~NkAM sa gatavAn mAM cha tyaktvAtraiva mahAbalaH | mayA na dR^iShTA sA la~NkA hyatraiva nivasAmyaham

पिता मे कर्कटो नाम माता मे पुष्कसी मता ।भर्ता मम विराधो हि रामेण निहतः पुरा॥ २०.१३ ॥

pitA me karkaTo nAma mAtA me puShkasI matA | bhartA mama virAdho hi rAmeNa nihataH purA

पित्रोः पार्श्वे स्थिता चाहं निहते स्वामिनि प्रिये ।पितरौ मे मृतौ चात्र ऋषिणा भस्मसात्कृतौ॥ २०.१४ ॥

pitroH pArshve sthitA chAhaM nihate svAmini priye | pitarau me mR^itau chAtra R^iShiNA bhasmasAtkR^itau

भक्षणार्थं गतौ तत्र क्रुद्धेन सुमहात्मना ।सुतीक्ष्णेन सुतपसागस्त्यशिष्येण वै तदा॥ २०.१५ ॥

bhakShaNArthaM gatau tatra kruddhena sumahAtmanA | sutIkShNena sutapasAgastyashiShyeNa vai tadA

साहमेकाकिनी जाता दुःखिता पर्वते पुरा ।निवसामि स्म दुःखार्ता निरालम्बा निराश्रया॥ २०.१६ ॥

sAhamekAkinI jAtA duHkhitA parvate purA | nivasAmi sma duHkhArtA nirAlambA nirAshrayA

एतस्मिन्समये ह्यत्र राक्षसो रावणानुजः ।आगत्य कृतवान् सङ्गं मां विहाय गतो हि सः॥ २०.१७ ॥

etasminsamaye hyatra rAkShaso rAvaNAnujaH | Agatya kR^itavAn sa~NgaM mAM vihAya gato hi saH

ततस्त्वं च समुत्पन्नो महाबलपराक्रमः ।अवलम्ब्य पुनस्त्वां च कालक्षेपं करोम्यहम्॥ २०.१७-२ ॥

tatastvaM cha samutpanno mahAbalaparAkramaH | avalambya punastvAM cha kAlakShepaM karomyaham

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्या भीमो भीमपराक्रमः ।क्रुद्धश्च चिन्तयामास किं करोमि हरिं प्रति॥ २०.१९ ॥

sUta uvAcha | iti shrutvA vachastasyA bhImo bhImaparAkramaH | kruddhashcha chintayAmAsa kiM karomi hariM prati

पितानेन हतो मे हि तथा मातामहा अपि ।विराधश्च हतोऽनेन दुःखं बहुतरं कृतम्॥ २०.२० ॥

pitAnena hato me hi tathA mAtAmahA api | virAdhashcha hato.anena duHkhaM bahutaraM kR^itam

तत्पुत्रोऽहं भवेयं चेद्धरिं तं पीडयाम्यहम् ।इति कृत्वा मतिं भीमस्तपस्तप्तुं महद्ययौ॥ २०.२१ ॥

tatputro.ahaM bhaveyaM cheddhariM taM pIDayAmyaham | iti kR^itvA matiM bhImastapastaptuM mahadyayau

ब्रह्माणं च समुद्दिश्य वर्षाणां च सहस्रकम् ।मनसा ध्यानमाश्रित्य तपश्चक्रे महत्तदा॥ २०.२२ ॥

brahmANaM cha samuddishya varShANAM cha sahasrakam | manasA dhyAnamAshritya tapashchakre mahattadA

ऊर्ध्वबाहुश्चैकपादः सूर्ये दृष्टिं दधत्पुरा ।संस्थितः स बभूवाथ भीमो राक्षसपुत्रकः॥ २०.२३ ॥

UrdhvabAhushchaikapAdaH sUrye dR^iShTiM dadhatpurA | saMsthitaH sa babhUvAtha bhImo rAkShasaputrakaH

शिरसस्तस्य सञ्जातं तेजः परमदारुणम् ।तेन दग्धास्तदा देवा ब्रह्माणं शरणं ययुः॥ २०.२४ ॥

shirasastasya sa~njAtaM tejaH paramadAruNam | tena dagdhAstadA devA brahmANaM sharaNaM yayuH

प्रणम्य वेधसं भक्त्या तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः ।दुःखं निवेदयाञ्चक्रुर्ब्रह्मणे ते सवासवाः॥ २०.२५ ॥

praNamya vedhasaM bhaktyA tuShTuvurvividhaiH stavaiH | duHkhaM nivedayA~nchakrurbrahmaNe te savAsavAH

देवा ऊचुः ।ब्रह्मन्वै रक्षसस्तेजो लोकान्पीडितुमुद्यतम् ।यत्प्रार्थ्यते च दुष्टेन तत्त्वं देहि वरं विधे॥ २०.२६ ॥

devA UchuH | brahmanvai rakShasastejo lokAnpIDitumudyatam | yatprArthyate cha duShTena tattvaM dehi varaM vidhe

नो चेदद्य वयं दग्धास्तीव्रतत्तेजसा पुनः ।यास्यामः सङ्क्षयं सर्वे तस्मात्तं देहि प्रार्थितम्॥ २०.२७ ॥

no chedadya vayaM dagdhAstIvratattejasA punaH | yAsyAmaH sa~NkShayaM sarve tasmAttaM dehi prArthitam

सूत उवाच ।इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ।जगाम च वरं दातुं वचनं चेदमब्रवीत्॥ २०.२८ ॥

sUta uvAcha | iti teShAM vachaH shrutvA brahmA lokapitAmahaH | jagAma cha varaM dAtuM vachanaM chedamabravIt

ब्रह्मोवाच ।प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते ।इति श्रुत्वा विधेर्वाक्यमब्रवीद्राक्षसो हि सः॥ २०.२९ ॥

brahmovAcha | prasanno.asmi varaM brUhi yatte manasi vartate | iti shrutvA vidhervAkyamabravIdrAkShaso hi saH

भीम उवाच ।यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया ।अतुलं च बलं मेऽद्य देहि त्वं कमलासन॥ २०.३० ॥

bhIma uvAcha | yadi prasanno devesha yadi deyo varastvayA | atulaM cha balaM me.adya dehi tvaM kamalAsana

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा तु नमश्चक्रे ब्रह्मणे स हि राक्षसः ।ब्रह्मा चापि तदा तस्मै वरं दत्त्वा गृहं ययौ॥ २०.३१ ॥

sUta uvAcha | ityuktvA tu namashchakre brahmaNe sa hi rAkShasaH | brahmA chApi tadA tasmai varaM dattvA gR^ihaM yayau

राक्षसो गृहमागत्य ब्रह्माप्तातिबलस्तदा ।मातरं प्रणिपत्याशु स भीमः प्राह गर्ववान्॥ २०.३२ ॥

rAkShaso gR^ihamAgatya brahmAptAtibalastadA | mAtaraM praNipatyAshu sa bhImaH prAha garvavAn

भीम उवाच ।पश्य मातर्बलं मेऽद्य करोमि प्रलयं महत् ।देवानां शक्रमुख्यानां हरेर्वै तत्सहायिनः॥ २०.३३ ॥

bhIma uvAcha | pashya mAtarbalaM me.adya karomi pralayaM mahat | devAnAM shakramukhyAnAM harervai tatsahAyinaH

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा प्रथमं भीमो जिग्ये देवान्सवासवान् ।स्थानान्निःसारयामास स्वात्स्वात्तान्भीमविक्रमः॥ २०.३४ ॥

sUta uvAcha | ityuktvA prathamaM bhImo jigye devAnsavAsavAn | sthAnAnniHsArayAmAsa svAtsvAttAnbhImavikramaH

ततो जिग्ये हरिं युद्धे प्रार्थितं निर्जरैरपि ।ततो जेतुं रसां दैत्यः प्रारम्भं कृतवान्मुदा॥ २०.३५ ॥

tato jigye hariM yuddhe prArthitaM nirjarairapi | tato jetuM rasAM daityaH prArambhaM kR^itavAnmudA

पुरा सुदक्षिणं तत्र कामरूपेश्वरं प्रभुम् ।जेतुं गतस्ततस्तेन युद्धमासीद्भयङ्करम्॥ २०.३६ ॥

purA sudakShiNaM tatra kAmarUpeshvaraM prabhum | jetuM gatastatastena yuddhamAsIdbhaya~Nkaram

भीमोऽथ तं महाराजं प्रभावाद् ब्रह्मणोऽसुरः ।जिग्ये वरप्रभावेण महावीरं शिवाश्रयम्॥ २०.३७ ॥

bhImo.atha taM mahArAjaM prabhAvAd brahmaNo.asuraH | jigye varaprabhAveNa mahAvIraM shivAshrayam

स हि जित्वा ततस्तं च कामरूपेश्वरं प्रभुम् ।बबन्ध ताडयामास भीमो भीमपराक्रमः॥ २०.३८ ॥

sa hi jitvA tatastaM cha kAmarUpeshvaraM prabhum | babandha tADayAmAsa bhImo bhImaparAkramaH

गृहीतं तस्य सर्वस्वं राज्यं सोपस्करं द्विजाः ।तेन भीमेन दुष्टेन शिवदासस्य भूपतेः॥ २०.३९ ॥

gR^ihItaM tasya sarvasvaM rAjyaM sopaskaraM dvijAH | tena bhImena duShTena shivadAsasya bhUpateH

राजा चापि सुधर्मिष्ठः प्रियधर्मो हरप्रियः ।गृहीतो निगडैस्तेन ह्येकान्ते स्थापितश्च सः॥ २०.४० ॥

rAjA chApi sudharmiShThaH priyadharmo harapriyaH | gR^ihIto nigaDaistena hyekAnte sthApitashcha saH

तत्र तेन तदा कृत्वा पार्थिवीं मूर्तिमुत्तमाम् ।भजनं च शिवस्यैव प्रारब्धं प्रियकाम्यया॥ २०.४१ ॥

tatra tena tadA kR^itvA pArthivIM mUrtimuttamAm | bhajanaM cha shivasyaiva prArabdhaM priyakAmyayA

गङ्गायाः स्तवनं तेन बहुधा च तदा कृतम् ।मानसं स्नानकर्मादि कृत्वा शङ्करपूजनम्॥ २०.४२ ॥

ga~NgAyAH stavanaM tena bahudhA cha tadA kR^itam | mAnasaM snAnakarmAdi kR^itvA sha~NkarapUjanam

पार्थिवेन विधानेन चकार नृपसत्तमः ।तद्ध्यानं च यथा स्याद्वै कृत्वा च विधिपूर्वकम्॥ २०.४३ ॥

pArthivena vidhAnena chakAra nR^ipasattamaH | taddhyAnaM cha yathA syAdvai kR^itvA cha vidhipUrvakam

प्रणिपातैस्तथा स्तोत्रैर्मुद्रासनपुरःसरम् ।कृत्वा हि सकलं तच्च स भेजे शङ्करं मुदा॥ २०.४४ ॥

praNipAtaistathA stotrairmudrAsanapuraHsaram | kR^itvA hi sakalaM tachcha sa bheje sha~NkaraM mudA

पञ्चाक्षरमयीं विद्यां जजाप प्रणवान्विताम् ।नान्यत्कार्यं स वै कर्तुं लब्धवानन्तरं तदा॥ २०.४५ ॥

pa~nchAkSharamayIM vidyAM jajApa praNavAnvitAm | nAnyatkAryaM sa vai kartuM labdhavAnantaraM tadA

तत्पत्नी च तदा साध्वी दक्षिणानाम विश्रुता ।विधानं पार्थिवं प्रीत्या चकार नृपवल्लभा॥ २०.४६ ॥

tatpatnI cha tadA sAdhvI dakShiNAnAma vishrutA | vidhAnaM pArthivaM prItyA chakAra nR^ipavallabhA

दम्पती त्वेकभावेन शङ्करं भक्तशङ्करम् ।भेजाते तत्र तौ नित्यं शिवाराधनतत्परौ॥ २०.४७ ॥

dampatI tvekabhAvena sha~NkaraM bhaktasha~Nkaram | bhejAte tatra tau nityaM shivArAdhanatatparau

राक्षसो यज्ञकर्मादि वरदर्पविमोहितः ।लोपयामास तत्सर्वं मह्यं वै दीयतामिति॥ २०.४८ ॥

rAkShaso yaj~nakarmAdi varadarpavimohitaH | lopayAmAsa tatsarvaM mahyaM vai dIyatAmiti

बहुसैन्यसमायुक्तो राक्षसानां दुरात्मनाम् ।चकार वसुधां सर्वां स्ववशे चर्षिसत्तमाः॥ २०.४९ ॥

bahusainyasamAyukto rAkShasAnAM durAtmanAm | chakAra vasudhAM sarvAM svavashe charShisattamAH

वेदधर्मं शास्त्रधर्मं स्मृतिधर्मं पुराणजम् ।लोपयित्वा च तत्सर्वं बुभुजे स्वयमूर्जितः॥ २०.५० ॥

vedadharmaM shAstradharmaM smR^itidharmaM purANajam | lopayitvA cha tatsarvaM bubhuje svayamUrjitaH

देवाश्च पीडितास्तेन सशक्रा ऋषयस्तथा ।अत्यन्तं दुःखमापन्ना लोकान्निःसारिता द्विजाः॥ २०.५१ ॥

devAshcha pIDitAstena sashakrA R^iShayastathA | atyantaM duHkhamApannA lokAnniHsAritA dvijAH

ते ततो विकलाः सर्वे सवासवसुरर्षयः ।ब्रह्मविष्णू पुरोधाय शङ्करं शरणं ययुः॥ २०.५२ ॥

te tato vikalAH sarve savAsavasurarShayaH | brahmaviShNU purodhAya sha~NkaraM sharaNaM yayuH

स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकैश्च शङ्करं लोकशङ्करम् ।प्रसन्नं कृतवन्तस्ते महाकोश्यास्तटे शुभे॥ २०.५३ ॥

stutvA stotrairanekaishcha sha~NkaraM lokasha~Nkaram | prasannaM kR^itavantaste mahAkoshyAstaTe shubhe

कृत्वा च पार्थिवीं मूर्तिं पूजयित्वा विधानतः ।तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्नमस्कारादिभिः क्रमात्॥ २०.५४ ॥

kR^itvA cha pArthivIM mUrtiM pUjayitvA vidhAnataH | tuShTuvurvividhaiH stotrairnamaskArAdibhiH kramAt

एवं स्तुतस्तदा शम्भुर्देवानां स्तवनादिभिः ।सुप्रसन्नतरो भूत्वा तान्सुरानिदमब्रवीत्॥ २०.५५ ॥

evaM stutastadA shambhurdevAnAM stavanAdibhiH | suprasannataro bhUtvA tAnsurAnidamabravIt

शिव उवाच ।हे हरे हे विधे देवा ऋषयश्चाखिला अहम् ।प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत किं कार्यं करवाणि वः॥ २०.५६ ॥

shiva uvAcha | he hare he vidhe devA R^iShayashchAkhilA aham | prasanno.asmi varaM brUta kiM kAryaM karavANi vaH

सूत उवाच ।इत्युक्ते च तदा तेन शिवेन वचने द्विजाः ।सुप्रणम्य करौ बध्वा देवा ऊचुः शिवं तदा॥ २०.५७ ॥

sUta uvAcha | ityukte cha tadA tena shivena vachane dvijAH | supraNamya karau badhvA devA UchuH shivaM tadA

देवा ऊचुः ।सर्वं जानासि देवेश सर्वेषां मनसि स्थितम् ।अन्तर्यामी च सर्वस्य नाज्ञातं विद्यते तव॥ २०.५८ ॥

devA UchuH | sarvaM jAnAsi devesha sarveShAM manasi sthitam | antaryAmI cha sarvasya nAj~nAtaM vidyate tava

तथापि श्रूयतां नाथ स्वदुःखं ब्रूमहे वयम् ।त्वदाज्ञया महादेव कृपादृष्ट्या विलोकय॥ २०.५९ ॥

tathApi shrUyatAM nAtha svaduHkhaM brUmahe vayam | tvadAj~nayA mahAdeva kR^ipAdR^iShTyA vilokaya

राक्षसः कर्कटीपुत्रः कुम्भकर्णोद्भवो बली ।पीडयत्यनिशं देवान्ब्रह्मदत्तवरोर्जितः॥ २०.६० ॥

rAkShasaH karkaTIputraH kumbhakarNodbhavo balI | pIDayatyanishaM devAnbrahmadattavarorjitaH

तमिमं जहि भीमाह्वं राक्षसं दुःखदायकम् ।कृपां कुरु महेशान विलम्बं न कुरु प्रभो॥ २०.६१ ॥

tamimaM jahi bhImAhvaM rAkShasaM duHkhadAyakam | kR^ipAM kuru maheshAna vilambaM na kuru prabho

सूत उवाच ।इत्युक्तस्तु सुरैः सर्वैः शम्भुर्वै भक्तवत्सलः ।वधं तस्य करिष्यामीत्युक्त्वा देवांस्ततोऽब्रवीत्॥ २०.६२ ॥

sUta uvAcha | ityuktastu suraiH sarvaiH shambhurvai bhaktavatsalaH | vadhaM tasya kariShyAmItyuktvA devAMstato.abravIt

शम्भुरुवाच ।कामरूपेश्वरो राजा मदीयो भक्त उत्तमः ।तस्मै ब्रूतेति वै देवाः कार्यं शीघ्रं भविष्यति॥ २०.६३ ॥

shambhuruvAcha | kAmarUpeshvaro rAjA madIyo bhakta uttamaH | tasmai brUteti vai devAH kAryaM shIghraM bhaviShyati

सुदक्षिण महाराज कामरूपेश्वर प्रभो ।मद्भक्तस्त्वं विशेषेण कुरु मद्भजनं रतेः॥ २०.६४ ॥

sudakShiNa mahArAja kAmarUpeshvara prabho | madbhaktastvaM visheSheNa kuru madbhajanaM rateH

दैत्यं भीमाह्वयं दुष्टं ब्रह्मप्राप्तवरोर्जितम् ।हनिष्यामि न सन्देहस्त्वत्तिरस्कारकारिणम्॥ २०.६५ ॥

daityaM bhImAhvayaM duShTaM brahmaprAptavarorjitam | haniShyAmi na sandehastvattiraskArakAriNam

सूत उवाच ।अथ ते निर्जराः सर्वे तत्र गत्वा मुदान्विताः ।तस्मै महानृपायोचुर्यदुक्तं शम्भुना च तत्॥ २०.६६ ॥

sUta uvAcha | atha te nirjarAH sarve tatra gatvA mudAnvitAH | tasmai mahAnR^ipAyochuryaduktaM shambhunA cha tat

तमित्युक्त्वा च वै देवा आनन्दं परमं गताः ।महर्षयश्च ते सर्वे ययुः शीघ्रं निजाश्रमान्॥ २०.६७ ॥

tamityuktvA cha vai devA AnandaM paramaM gatAH | maharShayashcha te sarve yayuH shIghraM nijAshramAn

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २१.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २१.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२१. एकविंशोऽध्यायः ।भीमेश्वरज्योतिर्लिङ्गोत्पत्तिस्तन्माहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।शिवोऽपि च गणैः सार्धं जगाम हितकाम्यया ।स्वभक्तनिकटं गुप्तस्तस्थौ रक्षार्थमादरात्॥ २१.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.21\. ekaviMsho.adhyAyaH | bhImeshvarajyotirli~NgotpattistanmAhAtmyavarNanam | sUta uvAcha | shivo.api cha gaNaiH sArdhaM jagAma hitakAmyayA | svabhaktanikaTaM guptastasthau rakShArthamAdarAt

एतस्मिन्नन्तरे तत्र कामरूपेश्वरेण च ।अत्यन्तं ध्यानमारब्धं पार्थिवस्य पुरस्तदा॥ २१.२ ॥

etasminnantare tatra kAmarUpeshvareNa cha | atyantaM dhyAnamArabdhaM pArthivasya purastadA

केनचित्तत्र गत्वा च राक्षसाय निवेदितम् ।राजा किञ्चित्करोत्येवं त्वदर्थं ह्याभिचारिकम्॥ २१.३ ॥

kenachittatra gatvA cha rAkShasAya niveditam | rAjA ki~nchitkarotyevaM tvadarthaM hyAbhichArikam

सूत उवाच ।राक्षसः स च तच्छ्रुत्वा क्रुद्धस्तद् हननेच्छया ।गृहीत्वा करवालं च जगाम नृपतिं प्रति॥ २१.४ ॥

sUta uvAcha | rAkShasaH sa cha tachChrutvA kruddhastad hananechChayA | gR^ihItvA karavAlaM cha jagAma nR^ipatiM prati

तद् दृष्ट्वा राक्षसस्तत्र पार्थिवादि स्थितं च यत् ।तदर्थं तत्स्वरूपं च दृष्ट्वा किञ्चित्करोत्यसौ॥ २१.५ ॥

tad dR^iShTvA rAkShasastatra pArthivAdi sthitaM cha yat | tadarthaM tatsvarUpaM cha dR^iShTvA ki~nchitkarotyasau

अत एनं बलादद्य हन्मि सोपस्करं नृपम् ।विचार्येति महाक्रुद्धो राक्षसः प्राह तं नृपम्॥ २१.६ ॥

ata enaM balAdadya hanmi sopaskaraM nR^ipam | vichAryeti mahAkruddho rAkShasaH prAha taM nR^ipam

भीम उवाच ।रे रे पार्थिव दुष्टात्मन् क्रियते किं त्वयाधुना ।सत्यं वद न हन्यां त्वामन्यथा हन्मि निश्चितम्॥ २१.७ ॥

bhIma uvAcha | re re pArthiva duShTAtman kriyate kiM tvayAdhunA | satyaM vada na hanyAM tvAmanyathA hanmi nishchitam

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य कामरूपेश्वरश्च सः ।मनसीति चिचिन्ताशु शिवविश्वासपूरितः॥ २१.८ ॥

sUta uvAcha | iti shrutvA vachastasya kAmarUpeshvarashcha saH | manasIti chichintAshu shivavishvAsapUritaH

भविष्यं यद्भवत्येव नास्ति तस्य निवर्तकः ।प्रारब्धाधीनमेवात्र प्रारब्धः स शिवः स्मृतः॥ २१.९ ॥

bhaviShyaM yadbhavatyeva nAsti tasya nivartakaH | prArabdhAdhInamevAtra prArabdhaH sa shivaH smR^itaH

कृपालुः शङ्करश्चात्र पार्थिवे वर्तते ध्रुवम् ।मदर्थं न करोतीह कुतः कोऽयं च राक्षसः॥ २१.१० ॥

kR^ipAluH sha~NkarashchAtra pArthive vartate dhruvam | madarthaM na karotIha kutaH ko.ayaM cha rAkShasaH

स्वानुरूपां प्रतिज्ञां स सत्यं चैव करिष्यति ।सत्यप्रतिज्ञो भगवान् शिवश्चेति श्रुतौ श्रुतः॥ २१.११ ॥

svAnurUpAM pratij~nAM sa satyaM chaiva kariShyati | satyapratij~no bhagavAn shivashcheti shrutau shrutaH

मम भक्तं यदा कश्चित्पीडयत्यतिदारुणः ।तदाहं तस्य रक्षार्थं दुष्टं हन्मि न संशयः॥ २१.१२ ॥

mama bhaktaM yadA kashchitpIDayatyatidAruNaH | tadAhaM tasya rakShArthaM duShTaM hanmi na saMshayaH

एवं धैर्यं समालम्ब्य ध्यात्वा देवं च शङ्करम् ।प्रार्थयामास सद्भक्त्या मनसैव रसेश्वरः॥ २१.१३ ॥

evaM dhairyaM samAlambya dhyAtvA devaM cha sha~Nkaram | prArthayAmAsa sadbhaktyA manasaiva raseshvaraH

त्वदीयोऽस्मि महाराज यथेच्छसि तथा कुरु ।सत्यं च वचनं ह्यत्र ब्रवीमि कुरु मे हितम्॥ २१.१४ ॥

tvadIyo.asmi mahArAja yathechChasi tathA kuru | satyaM cha vachanaM hyatra bravImi kuru me hitam

एवं मनसि स ध्यात्वा सत्यपाशेन यन्त्रितः ।प्राह सत्यं वचो राजा राक्षसं चावमानयन्॥ २१.१५ ॥

evaM manasi sa dhyAtvA satyapAshena yantritaH | prAha satyaM vacho rAjA rAkShasaM chAvamAnayan

नृप उवाच ।भजामि शङ्करं देवं स्वभक्तपरिपालकम् ।चराचराणां सर्वेषामीश्वरं निर्विकारकम्॥ २१.१६ ॥

nR^ipa uvAcha | bhajAmi sha~NkaraM devaM svabhaktaparipAlakam | charAcharANAM sarveShAmIshvaraM nirvikArakam

सूत उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा कामरूपेश्वरस्य सः ।क्रोधेन प्रचलद्गात्रो भीमो वचनमब्रवीत्॥ २१.१७ ॥

sUta uvAcha | iti tasya vachaH shrutvA kAmarUpeshvarasya saH | krodhena prachaladgAtro bhImo vachanamabravIt

भीम उवाच ।शङ्करस्ते मया ज्ञातः किं करिष्यति वै मम ।यो मे पितृव्यकेनैव स्थापितः किङ्करो यथा॥ २१.१८ ॥

bhIma uvAcha | sha~Nkaraste mayA j~nAtaH kiM kariShyati vai mama | yo me pitR^ivyakenaiva sthApitaH ki~Nkaro yathA

तद्बलं हि समाश्रित्य विजेतुं त्वं समीहसे ।तर्हि त्वया जितं सर्वं नात्र कार्या विचारणा॥ २१.१९ ॥

tadbalaM hi samAshritya vijetuM tvaM samIhase | tarhi tvayA jitaM sarvaM nAtra kAryA vichAraNA

यावन्मया न दृष्टो हि शङ्करस्त्वत्प्रपालकः ।तावत्त्वं स्वामिनं मत्वा सेवसे नान्यथा क्वचित्॥ २१.२० ॥

yAvanmayA na dR^iShTo hi sha~NkarastvatprapAlakaH | tAvattvaM svAminaM matvA sevase nAnyathA kvachit

मया दृष्टे च तत्सर्वं स्फुटं स्यात्सर्वथा नृप ।तस्मात्त्वं वै शिवस्येदं रूपं दूरतरं कुरु॥ २१.२१ ॥

mayA dR^iShTe cha tatsarvaM sphuTaM syAtsarvathA nR^ipa | tasmAttvaM vai shivasyedaM rUpaM dUrataraM kuru

अन्यथा हि भयं तेऽद्य भविष्यति न संशयः ।स्वामिनस्ते करं तीक्ष्णं दास्येऽहं भीमविक्रमः॥ २१.२२ ॥

anyathA hi bhayaM te.adya bhaviShyati na saMshayaH | svAminaste karaM tIkShNaM dAsye.ahaM bhImavikramaH

सूत उवाच ।इति तद्वचनं श्रुत्वा कामरूपेश्वरो नृपः ।दृढं शङ्करविश्वासो द्रुतं वाक्यमुवाच तम्॥ २१.२३ ॥

sUta uvAcha | iti tadvachanaM shrutvA kAmarUpeshvaro nR^ipaH | dR^iDhaM sha~NkaravishvAso drutaM vAkyamuvAcha tam

राजोवाच ।अहं च पामरो दुष्टो न मोक्ष्ये शङ्करं पुनः ।सर्वोत्कृष्टश्च मे स्वामी न मां मुञ्चति कर्हिचित्॥ २१.२४ ॥

rAjovAcha | ahaM cha pAmaro duShTo na mokShye sha~NkaraM punaH | sarvotkR^iShTashcha me svAmI na mAM mu~nchati karhichit

सूत उवाच ।एवं वचस्तदा श्रुत्वा तस्य राज्ञः शिवात्मनः ।तं प्रहस्य द्रुतं भीमो भूपतिं राक्षसोऽब्रवीत्॥ २१.२५ ॥

sUta uvAcha | evaM vachastadA shrutvA tasya rAj~naH shivAtmanaH | taM prahasya drutaM bhImo bhUpatiM rAkShaso.abravIt

भीम उवाच ।मत्तो भिक्षयते नित्यं स किं जानाति स्वाकृतिम् ।योगिनां का च निष्ठा वै भक्तानां प्रतिपालने॥ २१.२६ ॥

bhIma uvAcha | matto bhikShayate nityaM sa kiM jAnAti svAkR^itim | yoginAM kA cha niShThA vai bhaktAnAM pratipAlane

इति कृत्वा मतिं त्वं च दूरतो भव सर्वथा ।अहं च तव स स्वामी युद्धं वै करवावहे॥ २१.२७ ॥

iti kR^itvA matiM tvaM cha dUrato bhava sarvathA | ahaM cha tava sa svAmI yuddhaM vai karavAvahe

सूत उवाच ।इत्युक्तः स नृपश्रेष्ठः शम्भुभक्तो दृढव्रतः ।प्रत्युवाचाभयो भीमं दुःखदं जगतां सदा॥ २१.२८ ॥

sUta uvAcha | ityuktaH sa nR^ipashreShThaH shambhubhakto dR^iDhavrataH | pratyuvAchAbhayo bhImaM duHkhadaM jagatAM sadA

राजोवाच ।शृणु राक्षस दुष्टात्मन्मया कर्तुं न शक्यते ।त्वया विक्रियते तर्हि कुतस्त्वं शक्तिमानसि॥ २१.२९ ॥

rAjovAcha | shR^iNu rAkShasa duShTAtmanmayA kartuM na shakyate | tvayA vikriyate tarhi kutastvaM shaktimAnasi

सूत उवाच ।इत्युक्तः सैन्यमादाय राजानं परिभर्त्स्य तम् ।करालं करवालं च पार्थिवे प्राक्षिपत्तदा॥ २१.३० ॥

sUta uvAcha | ityuktaH sainyamAdAya rAjAnaM paribhartsya tam | karAlaM karavAlaM cha pArthive prAkShipattadA

पश्य त्वं स्वामिनोऽद्यैव बलं भक्तसुखावहम् ।इत्युवाच विहस्यैव राक्षसैः स महाबलः॥ २१.३१ ॥

pashya tvaM svAmino.adyaiva balaM bhaktasukhAvaham | ityuvAcha vihasyaiva rAkShasaiH sa mahAbalaH

करवालः पार्थिवं च यावत्स्पृशति नो द्विजाः ।तावच्च पार्थिवात्तस्मादाविरासीत्स्वयं हरः॥ २१.३२ ॥

karavAlaH pArthivaM cha yAvatspR^ishati no dvijAH | tAvachcha pArthivAttasmAdAvirAsItsvayaM haraH

पश्य भीमेश्वरोऽहं च रक्षार्थं प्रकटोऽभवम् ।मम पूर्वव्रतं ह्येतद्रक्ष्यो भक्तो मया सदा॥ २१.३३ ॥

pashya bhImeshvaro.ahaM cha rakShArthaM prakaTo.abhavam | mama pUrvavrataM hyetadrakShyo bhakto mayA sadA

एतस्मात्पश्य मे शीघ्रं बलं भक्तसुखावहम् ।इत्युक्त्वा स पिनाकेन करवालो द्विधा कृतः॥ २१.३४ ॥

etasmAtpashya me shIghraM balaM bhaktasukhAvaham | ityuktvA sa pinAkena karavAlo dvidhA kR^itaH

पुनश्चैव त्रिशूलं स्वं चिक्षिपे तेन रक्षसा ।तच्छूलं शतधा नीतमपि दुष्टस्य शम्भुना॥ २१.३५ ॥

punashchaiva trishUlaM svaM chikShipe tena rakShasA | tachChUlaM shatadhA nItamapi duShTasya shambhunA

पुनः शक्तिश्च निःक्षिप्ता तेन शम्भूपरि द्विजाः ।शम्भुना सापि बाणैः स्वैर्लक्षधा च कृता द्रुतम्॥ २१.३६ ॥

punaH shaktishcha niHkShiptA tena shambhUpari dvijAH | shambhunA sApi bANaiH svairlakShadhA cha kR^itA drutam

पट्टिशश्च ततस्तेन निःक्षिप्तो हि शिवोपरि ।शिवेन स त्रिशूलेन तिलशश्च कृतं क्षणात्॥ २१.३७ ॥

paTTishashcha tatastena niHkShipto hi shivopari | shivena sa trishUlena tilashashcha kR^itaM kShaNAt

ततः शिवगणानां च राक्षसानां परस्परम् ।युद्धमासीत्तदा घोरं पश्यतां दुःखकावहम्॥ २१.३८ ॥

tataH shivagaNAnAM cha rAkShasAnAM parasparam | yuddhamAsIttadA ghoraM pashyatAM duHkhakAvaham

ततश्च पृथिवी सर्वा व्याकुला चाभवत्क्षणात् ।समुद्राश्च तदा सर्वे चुक्षुभुः समहीधराः॥ २१.३९ ॥

tatashcha pR^ithivI sarvA vyAkulA chAbhavatkShaNAt | samudrAshcha tadA sarve chukShubhuH samahIdharAH

देवाश्च ऋषयः सर्वे बभूवुर्विकला अति ।ऊचुः परस्परं चेति व्यर्थं वै प्रार्थितः शिवः॥ २१.४० ॥

devAshcha R^iShayaH sarve babhUvurvikalA ati | UchuH parasparaM cheti vyarthaM vai prArthitaH shivaH

नारदश्च समागत्य शङ्करं दुःखदाहकम् ।प्रार्थयामास तत्रैव साञ्जलिर्नतमस्तकः॥ २१.४१ ॥

nAradashcha samAgatya sha~NkaraM duHkhadAhakam | prArthayAmAsa tatraiva sA~njalirnatamastakaH

नारद उवाच ।क्षम्यतां क्षम्यतां नाथ त्वया विभ्रमकारक ।तृणे कश्च कुठारो वै हन्यतां शीघ्रमेव हि॥ २१.४२ ॥

nArada uvAcha | kShamyatAM kShamyatAM nAtha tvayA vibhramakAraka | tR^iNe kashcha kuThAro vai hanyatAM shIghrameva hi

इति सम्प्रार्थितः शम्भुः सर्वान् रक्षोगणान्प्रभुः ।हुङ्कारेणैव चास्त्रेण भस्मसात्कृतवांस्तदा॥ २१.४३ ॥

iti samprArthitaH shambhuH sarvAn rakShogaNAnprabhuH | hu~NkAreNaiva chAstreNa bhasmasAtkR^itavAMstadA

सर्वे ते राक्षसा दग्धाः शङ्करेण क्षणं मुने ।बभूवुस्तत्र सर्वेषां देवानां पश्यतां द्रुतम्॥ २१.४४ ॥

sarve te rAkShasA dagdhAH sha~NkareNa kShaNaM mune | babhUvustatra sarveShAM devAnAM pashyatAM drutam

दावानलगतो वह्निर्यथा च वनमादहेत् ।तथा शिवेन क्रुद्धेन राक्षसानां बलं क्षणात्॥ २१.४५ ॥

dAvAnalagato vahniryathA cha vanamAdahet | tathA shivena kruddhena rAkShasAnAM balaM kShaNAt

भीमस्यैव च किं भस्म न ज्ञातं केनचित्तदा ।परिवारयुतो दग्धो नाम न श्रूयते क्वचित्॥ २१.४६ ॥

bhImasyaiva cha kiM bhasma na j~nAtaM kenachittadA | parivArayuto dagdho nAma na shrUyate kvachit

ततः शिवस्य कृपया शान्तिं प्राप्ता मुनीश्वराः ।देवाः सर्वे च शक्राद्याः स्वास्थ्यं प्रापाखिलं जगत्॥ २१.४७ ॥

tataH shivasya kR^ipayA shAntiM prAptA munIshvarAH | devAH sarve cha shakrAdyAH svAsthyaM prApAkhilaM jagat

क्रोधज्वाला महेशस्य निःससार वनाद्वनम् ।राक्षसानां च तद्भस्म सर्वं व्याप्तं वनेऽखिलम्॥ २१.४८ ॥

krodhajvAlA maheshasya niHsasAra vanAdvanam | rAkShasAnAM cha tadbhasma sarvaM vyAptaM vane.akhilam

ततश्चौषधयो जाता नानाकार्यकरास्तथा ।रूपान्तरं ततो नॄणां भवेद्वेषान्तरं तथा॥ २१.४९ ॥

tatashchauShadhayo jAtA nAnAkAryakarAstathA | rUpAntaraM tato nR^INAM bhavedveShAntaraM tathA

भूतप्रेतपिशाचादि दूरतश्च ततो व्रजेत् ।तन्न कार्यं च यच्चैव ततो न भवति द्विजाः॥ २१.५० ॥

bhUtapretapishAchAdi dUratashcha tato vrajet | tanna kAryaM cha yachchaiva tato na bhavati dvijAH

तैर्देवैः प्रार्थितः शम्भुर्मुनिभिश्च विशेषतः ।स्थातव्यं स्वामिना ह्यत्र लोकानां सुखहेतवे॥ २१.५१ ॥

tairdevaiH prArthitaH shambhurmunibhishcha visheShataH | sthAtavyaM svAminA hyatra lokAnAM sukhahetave

अयं वै कुत्सितो देश अयोध्यालोकदुःखदः ।भवन्तं च तदा दृष्ट्वा कल्याणं सम्भविष्यति॥ २१.५२ ॥

ayaM vai kutsito desha ayodhyAlokaduHkhadaH | bhavantaM cha tadA dR^iShTvA kalyANaM sambhaviShyati

भीमशङ्करनामा त्वं भविता सर्वसाधकः ।एतल्लिङ्गं सदा पूज्यं सर्वापद्विनिवारकम्॥ २१.५३ ॥

bhImasha~NkaranAmA tvaM bhavitA sarvasAdhakaH | etalli~NgaM sadA pUjyaM sarvApadvinivArakam

सूत उवाच ।इत्येवं प्रार्थितः शम्भुर्लोकानां हितकारकः ।तत्रैवास्थितवान्प्रीत्या स्वतन्त्रो भक्तवत्सलः॥ २१.५४ ॥

sUta uvAcha | ityevaM prArthitaH shambhurlokAnAM hitakArakaH | tatraivAsthitavAnprItyA svatantro bhaktavatsalaH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २२.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २२.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२२. द्वाविंशोऽध्यायः ।काश्यां रुद्रागमनवर्णनम् ।सूत उवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः ।विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं महापातकनाशनम्॥ २२.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.22\. dvAviMsho.adhyAyaH | kAshyAM rudrAgamanavarNanam | sUta uvAcha | ataH paraM pravakShyAmi shrUyatAmR^iShisattamAH | vishveshvarasya mAhAtmyaM mahApAtakanAshanam

यदिदं दृश्यते किञ्चिज्जगत्यां वस्तुमात्रकम् ।चिदानन्दस्वरूपं च निर्विकारं सनातनम्॥ २२.२ ॥

yadidaM dR^ishyate ki~nchijjagatyAM vastumAtrakam | chidAnandasvarUpaM cha nirvikAraM sanAtanam

तस्यैव कैवल्यरतेर्द्वितीयेच्छा ततोऽभवत् ।स एव सगुणो जातः शिव इत्यभिधीयते॥ २२.३ ॥

tasyaiva kaivalyaraterdvitIyechChA tato.abhavat | sa eva saguNo jAtaH shiva ityabhidhIyate

स एव हि द्विधा जातः पुंस्त्रीरूपप्रभेदतः ।यः पुमान्स शिवः ख्यातः स्त्री शक्तिः सा हि कथ्यते॥ २२.४ ॥

sa eva hi dvidhA jAtaH puMstrIrUpaprabhedataH | yaH pumAnsa shivaH khyAtaH strI shaktiH sA hi kathyate

चिदानन्दस्वरूपाभ्यां पुरुषावपि निर्मितौ॥ २२.५ ॥

chidAnandasvarUpAbhyAM puruShAvapi nirmitau

अदृष्टाभ्यां तदा ताभ्यां स्वभावान्मुनिसत्तमाः ।तावदृष्ट्वा तदा तौ च स्वमातृपितरौ द्विजाः॥ २२.६ ॥

adR^iShTAbhyAM tadA tAbhyAM svabhAvAnmunisattamAH | tAvadR^iShTvA tadA tau cha svamAtR^ipitarau dvijAH

महासंशयमापन्नौ प्रकृतिः पुरुषश्च तौ ।तदा वाणी समुत्पन्ना निर्गुणात्परमात्मनः ।तपश्चैव प्रकर्तव्यं ततः सृष्टिरनुत्तमा॥ २२.७ ॥

mahAsaMshayamApannau prakR^itiH puruShashcha tau | tadA vANI samutpannA nirguNAtparamAtmanaH | tapashchaiva prakartavyaM tataH sR^iShTiranuttamA

प्रकृतिपुरुषावूचतुः ।तपसस्तु स्थलं नास्ति कुत्रावाभ्यां प्रभोऽधुना ।स्थित्वा तपः प्रकर्तव्यं तव शासनतः शिव॥ २२.८ ॥

prakR^itipuruShAvUchatuH | tapasastu sthalaM nAsti kutrAvAbhyAM prabho.adhunA | sthitvA tapaH prakartavyaM tava shAsanataH shiva

ततश्च तेजसः सारं पञ्चक्रोशात्मकं शुभम् ।सर्वोपकरणैर्युक्तं सुन्दरं नगरं तथा॥ २२.९ ॥

tatashcha tejasaH sAraM pa~nchakroshAtmakaM shubham | sarvopakaraNairyuktaM sundaraM nagaraM tathA

निर्माय प्रेषितं तत्स्वं निर्गुणेन शिवेन च ।अन्तरिक्षे स्थितं तच्च पुरुषस्य समीपतः॥ २२.१० ॥

nirmAya preShitaM tatsvaM nirguNena shivena cha | antarikShe sthitaM tachcha puruShasya samIpataH

तदधिष्ठाय हरिणा सृष्टिकामनया ततः ।बहुकालं तपस्तप्तं तद्ध्यानमवलम्ब्य च॥ २२.११ ॥

tadadhiShThAya hariNA sR^iShTikAmanayA tataH | bahukAlaM tapastaptaM taddhyAnamavalambya cha

श्रमेण जलधाराश्च विविधाश्चाभवंस्तदा ।ताभिर्व्याप्तं च तच्छून्यं नान्यत्किञ्चिददृश्यत॥ २२.१२ ॥

shrameNa jaladhArAshcha vividhAshchAbhavaMstadA | tAbhirvyAptaM cha tachChUnyaM nAnyatki~nchidadR^ishyata

ततश्च विष्णुना दृष्टं किमेतद् दृश्यतेऽद्भुतम् ।इत्याश्चर्यं तदा दृष्ट्वा शिरसः कम्पनं कृतम्॥ २२.१३ ॥

tatashcha viShNunA dR^iShTaM kimetad dR^ishyate.adbhutam | ityAshcharyaM tadA dR^iShTvA shirasaH kampanaM kR^itam

ततश्च पतितः कर्णान्मणिश्च पुरतः प्रभोः ।तद् बभूव महत्तीर्थं नामतो मणिकर्णिका॥ २२.१४ ॥

tatashcha patitaH karNAnmaNishcha purataH prabhoH | tad babhUva mahattIrthaM nAmato maNikarNikA

जलौघे प्लाव्यमाना सा पञ्चक्रोशी यदाभवत् ।निर्गुणेन शिवेनाशु त्रिशूलेन धृता तदा॥ २२.१५ ॥

jalaughe plAvyamAnA sA pa~nchakroshI yadAbhavat | nirguNena shivenAshu trishUlena dhR^itA tadA

विष्णुस्तत्रैव सुष्वाप प्रकृत्या स्वस्त्रिया सह ।तन्नाभिकमलाज्जातो ब्रह्मा शङ्करशासनात्॥ २२.१६ ॥

viShNustatraiva suShvApa prakR^ityA svastriyA saha | tannAbhikamalAjjAto brahmA sha~NkarashAsanAt

शिवाज्ञां स समासाद्य सृष्टिं चक्रेऽद्भुतां तदा ।चतुर्द्दशमिता लोका ब्रह्माण्डे यत्र निर्मिताः॥ २२.१७ ॥

shivAj~nAM sa samAsAdya sR^iShTiM chakre.adbhutAM tadA | chaturddashamitA lokA brahmANDe yatra nirmitAH

योजनानां च पञ्चाशत्कोटिसङ्ख्याप्रमाणतः ।ब्रह्माण्डस्यैव विस्तारो मुनिभिः परिकीर्तितः॥ २२.१८ ॥

yojanAnAM cha pa~nchAshatkoTisa~NkhyApramANataH | brahmANDasyaiva vistAro munibhiH parikIrtitaH

ब्रह्माण्डे कर्मणा बद्धाः प्राणिनो मां कथं पुनः ।प्राप्स्यन्तीति विचिन्त्यैतत्पञ्चक्रोशी विमोचिता॥ २२.१९ ॥

brahmANDe karmaNA baddhAH prANino mAM kathaM punaH | prApsyantIti vichintyaitatpa~nchakroshI vimochitA

इयं च शुभदा लोके कर्मनाशकरी मता ।मोक्षप्रकाशिका काशी ज्ञानदा मम सुप्रिया॥ २२.२० ॥

iyaM cha shubhadA loke karmanAshakarI matA | mokShaprakAshikA kAshI j~nAnadA mama supriyA

अविमुक्तं स्वयं लिङ्गं स्थापितं परमात्मना ।न कदापि त्वया त्याज्यमिदं क्षेत्रं ममांशक॥ २२.२१ ॥

avimuktaM svayaM li~NgaM sthApitaM paramAtmanA | na kadApi tvayA tyAjyamidaM kShetraM mamAMshaka

इत्युक्त्वा च त्रिशूलात्स्वादवतार्य हरः स्वयम् ।मोचयामास भुवने मर्त्यलोके हि काशिकाम्॥ २२.२२ ॥

ityuktvA cha trishUlAtsvAdavatArya haraH svayam | mochayAmAsa bhuvane martyaloke hi kAshikAm

ब्रह्मणश्च दिने सा हि न विनश्यति निश्चितम् ।तदा शिवस्त्रिशूलेन दधाति मुनयश्च ताम्॥ २२.२३ ॥

brahmaNashcha dine sA hi na vinashyati nishchitam | tadA shivastrishUlena dadhAti munayashcha tAm

पुनश्च ब्रह्मणा सृष्टौ कृतायां स्थाप्यते द्विजाः ।कर्मणां कर्षणाच्चैव काशीति परिपठ्यते॥ २२.२४ ॥

punashcha brahmaNA sR^iShTau kR^itAyAM sthApyate dvijAH | karmaNAM karShaNAchchaiva kAshIti paripaThyate

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं काश्यां तिष्ठति सर्वदा ।मुक्तिदातृ च लोकानां महापातकिनामपि॥ २२.२५ ॥

avimukteshvaraM li~NgaM kAshyAM tiShThati sarvadA | muktidAtR^i cha lokAnAM mahApAtakinAmapi

अन्यत्र प्राप्यते मुक्तिः सारूप्यादिर्मुनीश्वराः ।अत्रैव प्राप्यते जीवैः सायुज्या मुक्तिरुत्तमा॥ २२.२६ ॥

anyatra prApyate muktiH sArUpyAdirmunIshvarAH | atraiva prApyate jIvaiH sAyujyA muktiruttamA

येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी पुरी ।पञ्चक्रोशी महापुण्या हत्याकोटिविनाशनी॥ २२.२७ ॥

yeShAM kvApi gatirnAsti teShAM vArANasI purI | pa~nchakroshI mahApuNyA hatyAkoTivinAshanI

अमरा मरणं सर्वे वाञ्छन्तीह परे च के ।भुक्तिमुक्तिप्रदा चैषा सर्वदा शङ्करप्रिया॥ २२.२८ ॥

amarA maraNaM sarve vA~nChantIha pare cha ke | bhuktimuktipradA chaiShA sarvadA sha~NkarapriyA

ब्रह्मा च श्लाघते चामुं विष्णुः सिद्धाश्च योगिनः ।मुनयश्च तथैवान्ये त्रिलोकस्था जनाः सदा॥ २२.२९ ॥

brahmA cha shlAghate chAmuM viShNuH siddhAshcha yoginaH | munayashcha tathaivAnye trilokasthA janAH sadA

काश्याश्च महिमानं वै वक्तुं वर्षशतैरपि ।शक्नोम्यहं न सर्वं हि यथाशक्ति ब्रुवे ततः॥ २२.३० ॥

kAshyAshcha mahimAnaM vai vaktuM varShashatairapi | shaknomyahaM na sarvaM hi yathAshakti bruve tataH

कैलासस्य पतिर्यो वै ह्यन्तः सत्त्वो बहिस्तमाः ।कालाग्निर्नामतः ख्यातो निर्गुणो गुणवान्भवः ।प्रणिपातैरनेकैश्च वचनं चेदमब्रवीत्॥ २२.३१ ॥

kailAsasya patiryo vai hyantaH sattvo bahistamAH | kAlAgnirnAmataH khyAto nirguNo guNavAnbhavaH | praNipAtairanekaishcha vachanaM chedamabravIt

रुद्र उवाच ।विश्वेश्वर महेशान त्वदीयोऽस्मि न संशयः ।कृपां कुरु महादेव मयि त्वं साम्ब आत्मजे॥ २२.३२ ॥

rudra uvAcha | vishveshvara maheshAna tvadIyo.asmi na saMshayaH | kR^ipAM kuru mahAdeva mayi tvaM sAmba Atmaje

स्थातव्यं च सदात्रैव लोकानां हितकाम्यया ।तारयस्व जगन्नाथ प्रार्थयामि जगत्पते॥ २२.३३ ॥

sthAtavyaM cha sadAtraiva lokAnAM hitakAmyayA | tArayasva jagannAtha prArthayAmi jagatpate

सूत उवाच ।अविमुक्तोऽपि दान्तात्मा तं सम्प्रार्थ्य पुनः पुनः ।नेत्राश्रूणि प्रमुच्यैव प्रीतः प्रोवाच शङ्करम्॥ २२.३४ ॥

sUta uvAcha | avimukto.api dAntAtmA taM samprArthya punaH punaH | netrAshrUNi pramuchyaiva prItaH provAcha sha~Nkaram

अविमुक्त उवाच ।देवदेव महादेव कालामयसुभेषज ।त्वं त्रिलोकपतिः सत्यं सेव्यो ब्रह्माच्युतादिभिः॥ २२.३५ ॥

avimukta uvAcha | devadeva mahAdeva kAlAmayasubheShaja | tvaM trilokapatiH satyaM sevyo brahmAchyutAdibhiH

काश्यां पुर्यां त्वया देव राजधानी प्रगृह्यताम् ।मया ध्यानितया स्थेयमचिन्त्यसुखहेतवे॥ २२.३६ ॥

kAshyAM puryAM tvayA deva rAjadhAnI pragR^ihyatAm | mayA dhyAnitayA stheyamachintyasukhahetave

मुक्तिदाता भवानेह कामदश्च न चापरः ।तस्मात्त्वमुपकाराय तिष्ठोमासहितः सदा॥ २२.३७ ॥

muktidAtA bhavAneha kAmadashcha na chAparaH | tasmAttvamupakArAya tiShThomAsahitaH sadA

जीवान्भवाब्धेरखिलांस्तारय त्वं सदाशिव ।भक्तकार्यं कुरु हर प्रार्थयामि पुनःपुनः॥ २२.३८ ॥

jIvAnbhavAbdherakhilAMstAraya tvaM sadAshiva | bhaktakAryaM kuru hara prArthayAmi punaHpunaH

सूत उवाच ।इत्येवं प्रार्थितस्तेन विश्वनाथेन शङ्करः ।लोकानामुपकारार्थं तस्थौ तत्रापि सर्वराट्॥ २२.३९ ॥

sUta uvAcha | ityevaM prArthitastena vishvanAthena sha~NkaraH | lokAnAmupakArArthaM tasthau tatrApi sarvarAT

यद्दिनं हि समारभ्य हरः काश्यामुपागतः ।तदारभ्य च सा काशी सर्वश्रेष्ठतराभवत्॥ २२.४० ॥

yaddinaM hi samArabhya haraH kAshyAmupAgataH | tadArabhya cha sA kAshI sarvashreShThatarAbhavat

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २३.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २३.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२३. त्रयोविंशोऽध्यायः ।काशीविश्वेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महापुरी ।तत्प्रभावं वदास्माकमविमुक्तस्य च प्रभो॥ २३.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.23\. trayoviMsho.adhyAyaH | kAshIvishveshvarajyotirli~NgamAhAtmyavarNanam | R^iShaya UchuH | evaM vArANasI puNyA yadi sUta mahApurI | tatprabhAvaM vadAsmAkamavimuktasya cha prabho

सूत उवाच ।वक्ष्ये सङ्क्षेपतः सम्यग्वाराणस्याः सुशोभनम् ।विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं श्रूयतां च मुनीश्वराः॥ २३.२ ॥

sUta uvAcha | vakShye sa~NkShepataH samyagvArANasyAH sushobhanam | vishveshvarasya mAhAtmyaM shrUyatAM cha munIshvarAH

कदाचित्पार्वती देवी शङ्करं परया मुदा ।लोककामनयापृच्छन्माहात्म्यमविमुक्तयोः॥ २३.३ ॥

kadAchitpArvatI devI sha~NkaraM parayA mudA | lokakAmanayApR^ichChanmAhAtmyamavimuktayoH

पार्वत्युवाच ।अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं वक्तुमर्हस्यशेषतः ।ममोपरि कृपां कृत्वा लोकानां हितकाम्यया॥ २३.४ ॥

pArvatyuvAcha | asya kShetrasya mAhAtmyaM vaktumarhasyasheShataH | mamopari kR^ipAM kR^itvA lokAnAM hitakAmyayA

सूत उवाच ।देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जगत्प्रभुः ।प्रत्युवाच भवानीं तां जीवानां प्रियहेतवे॥ २३.५ ॥

sUta uvAcha | devyAstadvachanaM shrutvA devadevo jagatprabhuH | pratyuvAcha bhavAnIM tAM jIvAnAM priyahetave

परमेश्वर उवाच ।साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां सुखदं शुभम् ।कथयामि यथार्थं वै माहात्म्यमविमुक्तयोः॥ २३.६ ॥

parameshvara uvAcha | sAdhu pR^iShTaM tvayA bhadre lokAnAM sukhadaM shubham | kathayAmi yathArthaM vai mAhAtmyamavimuktayoH

इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम ।सर्वेषामेव जन्तूना हेतुर्मोक्षस्य सर्वथा॥ २३.७ ॥

idaM guhyatamaM kShetraM sadA vArANasI mama | sarveShAmeva jantUnA heturmokShasya sarvathA

अस्मिन्सिद्धाः सदा क्षेत्रे मदीयं व्रतमाश्रिताः ।नानालिङ्गधरा नित्यं मम लोकाभिकाङ्क्षिणः॥ २३.८ ॥

asminsiddhAH sadA kShetre madIyaM vratamAshritAH | nAnAli~NgadharA nityaM mama lokAbhikA~NkShiNaH

अभ्यस्यन्ति महायोगं जितात्मानो जितेन्द्रियाः ।परं पाशुपतं श्रौतं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्॥ २३.९ ॥

abhyasyanti mahAyogaM jitAtmAno jitendriyAH | paraM pAshupataM shrautaM bhuktimuktiphalapradam

रोचते मे सदा वासो वाराणस्यां महेश्वरि ।हेतुना येन सर्वाणि विहाय शृणु तद् ध्रुवम्॥ २३.१० ॥

rochate me sadA vAso vArANasyAM maheshvari | hetunA yena sarvANi vihAya shR^iNu tad dhruvam

यो मे भक्तश्च विज्ञानी तावुभौ मुक्तिभागिनौ ।तीर्थापेक्षा च न तयोर्विहिताविहिते समौ॥ २३.११ ॥

yo me bhaktashcha vij~nAnI tAvubhau muktibhAginau | tIrthApekShA cha na tayorvihitAvihite samau

जीवन्मुक्तौ तु तौ ज्ञेयौ यत्र कुत्रापि वै मृतौ ।प्राप्नुतो मोक्षमाश्वेव मयोक्तं निश्चितं वचः॥ २३.१२ ॥

jIvanmuktau tu tau j~neyau yatra kutrApi vai mR^itau | prApnuto mokShamAshveva mayoktaM nishchitaM vachaH

अत्र तीर्थे विशेषोऽस्त्यविमुक्ताख्ये परोत्तमे ।श्रूयतां तत्त्वया देवि परशक्ते सुचित्तया॥ २३.१३ ॥

atra tIrthe visheSho.astyavimuktAkhye parottame | shrUyatAM tattvayA devi parashakte suchittayA

सर्वे वर्णा आश्रमाश्च बालयौवनवार्धकाः ।अस्यां पुर्यां म्रुताश्चेत्स्युर्मुक्ता एव न संशयः॥ २३.१४ ॥

sarve varNA AshramAshcha bAlayauvanavArdhakAH | asyAM puryAM mrutAshchetsyurmuktA eva na saMshayaH

अशुचिश्च शुचिर्वापि कन्या परिणता तथा ।विधवा वाथ वा वन्ध्या रजोदोषयुतापि वा॥ २३.१५ ॥

ashuchishcha shuchirvApi kanyA pariNatA tathA | vidhavA vAtha vA vandhyA rajodoShayutApi vA

प्रसूतासंस्कृता कापि यादृशी तादृशी द्विजाः ।अत्र क्षेत्रे मृता चेत्स्यान्मोक्षभाङ्नात्र संशयः॥ २३.१६ ॥

prasUtAsaMskR^itA kApi yAdR^ishI tAdR^ishI dvijAH | atra kShetre mR^itA chetsyAnmokShabhA~NnAtra saMshayaH

स्वेदजश्चाण्डजो वापि ह्युद्भिज्जोऽथ जरायुजः ।मृतो मोक्षमवाप्नोति यथात्र न तथा क्वचित्॥ २३.१७ ॥

svedajashchANDajo vApi hyudbhijjo.atha jarAyujaH | mR^ito mokShamavApnoti yathAtra na tathA kvachit

ज्ञानापेक्षा न चात्रैव भक्त्यपेक्षा न वै पुनः ।कर्मापेक्षा न देव्यत्र दानापेक्षा न चैव हि॥ २३.१८ ॥

j~nAnApekShA na chAtraiva bhaktyapekShA na vai punaH | karmApekShA na devyatra dAnApekShA na chaiva hi

संस्कृत्यपेक्षा नैवात्र ध्यानापेक्षा न कर्हिचित् ।नामापेक्षार्चनापेक्षा सुजातीनां तथात्र न॥ २३.१९ ॥

saMskR^ityapekShA naivAtra dhyAnApekShA na karhichit | nAmApekShArchanApekShA sujAtInAM tathAtra na

मम क्षेत्रे मोक्षदे हि यो वा वसति मानवः ।यथा तथा मृतः स्याच्चेन्मोक्षमाप्नोति निश्चितम्॥ २३.२० ॥

mama kShetre mokShade hi yo vA vasati mAnavaH | yathA tathA mR^itaH syAchchenmokShamApnoti nishchitam

एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद् गुह्यतरं प्रिये ।ब्रह्मादयोऽपि जानन्ति माहात्म्यं नास्य पार्वति॥ २३.२१ ॥

etanmama puraM divyaM guhyAd guhyataraM priye | brahmAdayo.api jAnanti mAhAtmyaM nAsya pArvati

महत्क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिति स्मृतम् ।सर्वेभ्यो नैमिषादिभ्यः परं मोक्षप्रदं मृते॥ २३.२२ ॥

mahatkShetramidaM tasmAdavimuktamiti smR^itam | sarvebhyo naimiShAdibhyaH paraM mokShapradaM mR^ite

धर्मस्योपनिषत्सत्यं मोक्षस्योपनिषत्समम् ।क्षेत्रतीर्थोपनिषदमविमुक्तं विदुर्बुधाः॥ २३.२३ ॥

dharmasyopaniShatsatyaM mokShasyopaniShatsamam | kShetratIrthopaniShadamavimuktaM vidurbudhAH

कामं भुञ्जन्स्वपन्क्रीडन्कुर्वन्हि विविधाः क्रियाः ।अविमुक्ते त्यजन्प्राणाञ्जन्तुर्मोक्षाय कल्पते॥ २३.२४ ॥

kAmaM bhu~njansvapankrIDankurvanhi vividhAH kriyAH | avimukte tyajanprANA~njanturmokShAya kalpate

कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् ।न च क्रतुसहस्रत्वं स्वर्गे काशीं पुरीं विना॥ २३.२५ ॥

kR^itvA pApasahasrANi pishAchatvaM varaM nR^iNAm | na cha kratusahasratvaM svarge kAshIM purIM vinA

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यते काशिका पुरी ।अव्यक्तलिङ्गं मुनिभिर्ध्यायते च सदाशिवः॥ २३.२६ ॥

tasmAtsarvaprayatnena sevyate kAshikA purI | avyaktali~NgaM munibhirdhyAyate cha sadAshivaH

यद्यत्फलं समुद्दिश्य तपन्त्यत्र नराः प्रिये ।तेभ्यश्चाहं प्रयच्छामि सम्यक्तत्तत्फलं ध्रुवम्॥ २३.२७ ॥

yadyatphalaM samuddishya tapantyatra narAH priye | tebhyashchAhaM prayachChAmi samyaktattatphalaM dhruvam

सायुज्यमात्मनः पश्चादीप्सितं स्थानमेव च ।न कुतश्चित्कर्मबन्धस्त्यजतामत्र वै तनुम्॥ २३.२८ ॥

sAyujyamAtmanaH pashchAdIpsitaM sthAnameva cha | na kutashchitkarmabandhastyajatAmatra vai tanum

ब्रह्मा देवर्षिभिः सार्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः ।उपासते महात्मानः सर्वे मामिह चापरे॥ २३.२९ ॥

brahmA devarShibhiH sArdhaM viShNurvApi divAkaraH | upAsate mahAtmAnaH sarve mAmiha chApare

विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तधर्मरुचिर्नरः ।इह क्षेत्रे मृतो यो वै संसारं न पुनर्विशेत्॥ २३.३० ॥

viShayAsaktachitto.api tyaktadharmaruchirnaraH | iha kShetre mR^ito yo vai saMsAraM na punarvishet

किं पुनर्निर्ममा धीराः सत्त्वस्था दम्भवर्जिताः ।कृतिनश्च निरारम्भाः सर्वे ते मयि भाविताः॥ २३.३१ ॥

kiM punarnirmamA dhIrAH sattvasthA dambhavarjitAH | kR^itinashcha nirArambhAH sarve te mayi bhAvitAH

जन्मान्तरसहस्रेषु जन्म योगी समाप्नुयात् ।तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति॥ २३.३२ ॥

janmAntarasahasreShu janma yogI samApnuyAt | tadihaiva paraM mokShaM maraNAdadhigachChati

अत्र लिङ्गान्यनेकानि भक्तैः संस्थापितानि हि ।सर्वकामप्रदानीह मोक्षदानि च पार्वति॥ २३.३३ ॥

atra li~NgAnyanekAni bhaktaiH saMsthApitAni hi | sarvakAmapradAnIha mokShadAni cha pArvati

पञ्चक्रोशं चतुर्द्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् ।समन्ताच्च तथा जन्तोर्मृतिकालेऽमृतप्रदम्॥ २३.३४ ॥

pa~nchakroshaM chaturddikShu kShetrametatprakIrtitam | samantAchcha tathA jantormR^itikAle.amR^itapradam

अपापश्च मृतो यो वै सद्यो मोक्षं समश्नुते ।सपापश्च मृतो यः स्यात्कायव्यूहान्समश्नुते॥ २३.३५ ॥

apApashcha mR^ito yo vai sadyo mokShaM samashnute | sapApashcha mR^ito yaH syAtkAyavyUhAnsamashnute

यातनां सोऽनुभूयैव पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् ।पातकं योऽविमुक्ताख्ये क्षेत्रेऽस्मिन्कुरुते ध्रुवम्॥ २३.३६ ॥

yAtanAM so.anubhUyaiva pashchAnmokShamavApnuyAt | pAtakaM yo.avimuktAkhye kShetre.asminkurute dhruvam

भैरवीं यातनां प्राप्य वर्षाणामयुते पुनः ।ततो मोक्षमवाप्नोति भुक्त्वा पापं च सुन्दरि॥ २३.३७ ॥

bhairavIM yAtanAM prApya varShANAmayute punaH | tato mokShamavApnoti bhuktvA pApaM cha sundari

इति ते च समाख्याता पापाचारे च या गतिः ।एवं ज्ञात्वा नरः सम्यक्सेवयेदविमुक्तकम्॥ २३.३८ ॥

iti te cha samAkhyAtA pApAchAre cha yA gatiH | evaM j~nAtvA naraH samyaksevayedavimuktakam

कृतकर्मक्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि ।अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्॥ २३.३९ ॥

kR^itakarmakShayo nAsti kalpakoTishatairapi | avashyameva bhoktavyaM kR^itaM karma shubhAshubham

केवलं चाशुभं कर्म नरकाय भवेदिह ।शुभं स्वर्गाय जायेत द्वाभ्यां मानुष्यमीरितम्॥ २३.४० ॥

kevalaM chAshubhaM karma narakAya bhavediha | shubhaM svargAya jAyeta dvAbhyAM mAnuShyamIritam

जन्म सम्यगसम्यक् च न्यूनाधिक्ये भवेदिह ।उभयोश्च क्षयो मुक्तिर्भवेत्सत्यं हि पार्वति॥ २३.४१ ॥

janma samyagasamyak cha nyUnAdhikye bhavediha | ubhayoshcha kShayo muktirbhavetsatyaM hi pArvati

कर्म च त्रिविधं प्रोक्तं कर्मकाण्डे महेश्वरि ।सञ्चितं क्रियमाणं च प्रारब्धं चेति बन्धकृत्॥ २३.४२ ॥

karma cha trividhaM proktaM karmakANDe maheshvari | sa~nchitaM kriyamANaM cha prArabdhaM cheti bandhakR^it

पूर्वजन्मसमुद्भूतं सञ्चितं समुदाहृतम् ।भुज्यते च शरीरेण प्रारब्धं परिकीर्तितम्॥ २३.४३ ॥

pUrvajanmasamudbhUtaM sa~nchitaM samudAhR^itam | bhujyate cha sharIreNa prArabdhaM parikIrtitam

अनेन जन्मना यच्च क्रियते कर्म साम्प्रतम् ।शुभाशुभं च देवेशि क्रियमाणं विदुर्बुधाः॥ २३.४४ ॥

anena janmanA yachcha kriyate karma sAmpratam | shubhAshubhaM cha deveshi kriyamANaM vidurbudhAH

प्रारब्धकर्मणो भोगात्क्षयश्चैव न चान्यथा ।उपायेन द्वयोर्नाशः कर्मणोः पूजनादिना॥ २३.४५ ॥

prArabdhakarmaNo bhogAtkShayashchaiva na chAnyathA | upAyena dvayornAshaH karmaNoH pUjanAdinA

सर्वेषां कर्मणां नाशो नास्ति काशीं पुरीं विना ।सर्वं च सुलभं तीर्थं दुर्लभा काशिका पुरी॥ २३.४६ ॥

sarveShAM karmaNAM nAsho nAsti kAshIM purIM vinA | sarvaM cha sulabhaM tIrthaM durlabhA kAshikA purI

पूर्वजन्मकृतं चेद्वै काशीदर्शनमादरात् ।तदा काशीं च सम्प्राप्य लभेन्मृत्युं न चान्यथा॥ २३.४७ ॥

pUrvajanmakR^itaM chedvai kAshIdarshanamAdarAt | tadA kAshIM cha samprApya labhenmR^ityuM na chAnyathA

काशीं प्राप्य नरो यस्तु गङ्गायां स्नानमाचरेत् ।तदा च क्रियमाणस्य सञ्चितस्यापि सङ्क्षयः॥ २३.४८ ॥

kAshIM prApya naro yastu ga~NgAyAM snAnamAcharet | tadA cha kriyamANasya sa~nchitasyApi sa~NkShayaH

प्रारब्धं न विना भोगं नश्यतीति सुनिश्चितम् ।मृतिश्च तस्य सञ्जाता तदा तस्य क्षयो भवेत्॥ २३.४९ ॥

prArabdhaM na vinA bhogaM nashyatIti sunishchitam | mR^itishcha tasya sa~njAtA tadA tasya kShayo bhavet

पूर्वं चैव कृता काशी पश्चात्पापं समाचरेत् ।तद्बीजेन बलवता नीयते काशिका पुनः॥ २३.५० ॥

pUrvaM chaiva kR^itA kAshI pashchAtpApaM samAcharet | tadbIjena balavatA nIyate kAshikA punaH

तदा सर्वाणि पापानि भस्मसाच्च भवन्ति हि ।तस्मात्काशीं नरः सेवेत्कर्मनिर्मूलनीं ध्रुवम्॥ २३.५१ ॥

tadA sarvANi pApAni bhasmasAchcha bhavanti hi | tasmAtkAshIM naraH sevetkarmanirmUlanIM dhruvam

एकोऽपि ब्राह्मणो येन काश्यां संवासितः प्रिये ।काशीवासमवाप्यैव ततो मुक्तिं स विन्दति॥ २३.५२ ॥

eko.api brAhmaNo yena kAshyAM saMvAsitaH priye | kAshIvAsamavApyaiva tato muktiM sa vindati

काश्यां यो वै मृतश्चैव तस्य जन्म पुनर्न हि ।समुद्दिश्य प्रयागे च मृतस्य कामनाफलम्॥ २३.५३ ॥

kAshyAM yo vai mR^itashchaiva tasya janma punarna hi | samuddishya prayAge cha mR^itasya kAmanAphalam

संयोगश्च तयोश्चेत्स्यात्काशीजन्यं फलं वृथा ।यदि न प्राप्यते तच्च तीर्थराजफलं वृथा॥ २३.५४ ॥

saMyogashcha tayoshchetsyAtkAshIjanyaM phalaM vR^ithA | yadi na prApyate tachcha tIrtharAjaphalaM vR^ithA

तस्मान्मच्छासनाद्विष्णुः सृष्टिं साक्षाद्धि नूतनाम् ।विधाय मनसोद्दिष्टां तत्सिद्धिं यच्छति ध्रुवम्॥ २३.५५ ॥

tasmAnmachChAsanAdviShNuH sR^iShTiM sAkShAddhi nUtanAm | vidhAya manasoddiShTAM tatsiddhiM yachChati dhruvam

सूत उवाच ।इत्यादि बहुमाहात्म्यं काश्या वै मुनिसत्तमाः ।तथा विश्वेश्वरस्यापि भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्॥ २३.५६ ॥

sUta uvAcha | ityAdi bahumAhAtmyaM kAshyA vai munisattamAH | tathA vishveshvarasyApi bhuktimuktipradaM satAm

अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं त्र्यम्बकस्य च ।यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्॥ २३.५७ ॥

ataH paraM pravakShyAmi mAhAtmyaM tryambakasya cha | yachChrutvA sarvapApebhyo muchyate mAnavaH kShaNAt

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २४.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २४.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२४. चतुर्विंशोऽध्यायः ।गौतमप्रभाववर्णनम् ।सूत उवाच ।श्रूयतामृषयः श्रेष्ठाः कथां पापप्रणाशिनीम् ।कथयामि यथा व्यासात्सद्गुरोश्च श्रुता मया॥ २४.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.24\. chaturviMsho.adhyAyaH | gautamaprabhAvavarNanam | sUta uvAcha | shrUyatAmR^iShayaH shreShThAH kathAM pApapraNAshinIm | kathayAmi yathA vyAsAtsadguroshcha shrutA mayA

पुरा ऋषिवरश्चासीद्गौतमो नाम विश्रुतः ।अहल्या नाम तस्यासीत्पत्नी परमधार्मिकी॥ २४.२ ॥

purA R^iShivarashchAsIdgautamo nAma vishrutaH | ahalyA nAma tasyAsItpatnI paramadhArmikI

दक्षिणस्यां दिशि हि यो गिरिर्ब्रह्मेति संज्ञकः ।तत्र तेन तपस्तप्तं वर्षाणामयुतं तथा॥ २४.३ ॥

dakShiNasyAM dishi hi yo girirbrahmeti sa.nj~nakaH | tatra tena tapastaptaM varShANAmayutaM tathA

कदाचिच्च ह्यनावृष्टिरभवत्तत्र सुव्रताः ।वर्षाणां च शतं रौद्री लोका दुःखमुपागताः॥ २४.४ ॥

kadAchichcha hyanAvR^iShTirabhavattatra suvratAH | varShANAM cha shataM raudrI lokA duHkhamupAgatAH

आर्द्रं च पल्लवं न स्म दृश्यते पृथिवीतले ।कुतो जलं विदृश्येत जीवानां प्राणधारकम्॥ २४.५ ॥

ArdraM cha pallavaM na sma dR^ishyate pR^ithivItale | kuto jalaM vidR^ishyeta jIvAnAM prANadhArakam

तदा ते मुनयश्चैव मनुष्याः पशवस्तथा ।पक्षिणश्च मृगास्तत्र गताश्चैव दिशो दश॥ २४.६ ॥

tadA te munayashchaiva manuShyAH pashavastathA | pakShiNashcha mR^igAstatra gatAshchaiva disho dasha

तां दृष्ट्वा चर्षयो विप्राः प्राणायामपरायणाः ।ध्यानेन च तदा केचित्कालं निन्युः सुदारुणम्॥ २४.७ ॥

tAM dR^iShTvA charShayo viprAH prANAyAmaparAyaNAH | dhyAnena cha tadA kechitkAlaM ninyuH sudAruNam

गौतमोऽपि स्वयं तत्र वरुणार्थे तपः शुभम् ।चकार चैव षण्मासं प्राणायामपरायणः॥ २४.८ ॥

gautamo.api svayaM tatra varuNArthe tapaH shubham | chakAra chaiva ShaNmAsaM prANAyAmaparAyaNaH

ततश्च वरुणस्तस्मै वरं दातुं समागतः ।प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि ददामि च वचोऽब्रवीत्॥ २४.९ ॥

tatashcha varuNastasmai varaM dAtuM samAgataH | prasanno.asmi varaM brUhi dadAmi cha vacho.abravIt

ततश्च गौतमस्तं वै वृष्टिं च प्रार्थयत्तदा ।ततः स वरुणस्तं वै प्रत्युवाच मुनिं द्विजाः॥ २४.१० ॥

tatashcha gautamastaM vai vR^iShTiM cha prArthayattadA | tataH sa varuNastaM vai pratyuvAcha muniM dvijAH

वरुण उवाच ।देवाज्ञां च समुल्लङ्घ्य कथं कुर्यामहं च ताम् ।अन्यत्प्रार्थय सुज्ञोऽसि यदहं करवाणि ते॥ २४.११ ॥

varuNa uvAcha | devAj~nAM cha samulla~Nghya kathaM kuryAmahaM cha tAm | anyatprArthaya suj~no.asi yadahaM karavANi te

सूत उवाच ।इत्येतद्वचनं तस्य वरुणस्य महात्मनः ।परोपकारी तच्छ्रुत्वा गौतमो वाक्यमब्रवीत्॥ २४.१२ ॥

sUta uvAcha | ityetadvachanaM tasya varuNasya mahAtmanaH | paropakArI tachChrutvA gautamo vAkyamabravIt

गौतम उवाच ।यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम ।यदहं प्रार्थयाम्यद्य कर्तव्यं हि त्वया तथा॥ २४.१३ ॥

gautama uvAcha | yadi prasanno devesha yadi deyo varo mama | yadahaM prArthayAmyadya kartavyaM hi tvayA tathA

यतस्त्वं जलराशीशस्तस्माद्देयं जलं मम ।अक्षयं सर्वदेवेश दिव्यं नित्यफलप्रदम्॥ २४.१४ ॥

yatastvaM jalarAshIshastasmAddeyaM jalaM mama | akShayaM sarvadevesha divyaM nityaphalapradam

सूत उवाच ।इति सम्प्रार्थितस्तेन वरुणो गौतमेन वै ।उवाच वचनं तस्मै गर्तश्च क्रियतां त्वया॥ २४.१५ ॥

sUta uvAcha | iti samprArthitastena varuNo gautamena vai | uvAcha vachanaM tasmai gartashcha kriyatAM tvayA

इत्युक्ते च कृतस्तेन गर्तो हस्तप्रमाणतः ।जलेन पूरितस्तेन दिव्येन वरुणेन सः॥ २४.१६ ॥

ityukte cha kR^itastena garto hastapramANataH | jalena pUritastena divyena varuNena saH

अथोवाच मुनिं देवो वरुणो हि जलाधिपः ।गौतमं मुनिशार्दूलं परोपकृतिशालिनम्॥ २४.१७ ॥

athovAcha muniM devo varuNo hi jalAdhipaH | gautamaM munishArdUlaM paropakR^itishAlinam

वरुण उवाच ।अक्षयं च जलं तेऽस्तु तीर्थभूतं महामुने ।तव नाम्ना च विख्यातं क्षितावेतद्भविष्यति॥ २४.१८ ॥

varuNa uvAcha | akShayaM cha jalaM te.astu tIrthabhUtaM mahAmune | tava nAmnA cha vikhyAtaM kShitAvetadbhaviShyati

अत्र दत्तं हुतं तप्तं सुराणां यजनं कृतम् ।पितॄणां च कृतं श्राद्धं सर्वमेवाक्षयं भवेत्॥ २४.१९ ॥

atra dattaM hutaM taptaM surANAM yajanaM kR^itam | pitR^INAM cha kR^itaM shrAddhaM sarvamevAkShayaM bhavet

सूत उवाच ।इत्युक्तान्तर्दधे देवः स्तुतस्तेन महर्षिणा ।गौतमोऽपि सुखं प्राप कृत्वान्योपकृतिं मुनिः॥ २४.२० ॥

sUta uvAcha | ityuktAntardadhe devaH stutastena maharShiNA | gautamo.api sukhaM prApa kR^itvAnyopakR^itiM muniH

महतो ह्याश्रयः पुंसां महत्त्वायोपजायते ।महान्तस्तत्स्वरूपं च पश्यन्ति नेतरेऽशुभाः॥ २४.२१ ॥

mahato hyAshrayaH puMsAM mahattvAyopajAyate | mahAntastatsvarUpaM cha pashyanti netare.ashubhAH

यादृङ्नरं च सेवेत तादृशं फलमश्नुते ।महतः सेवयोच्चत्वं क्षुद्रस्य क्षुद्रतां तथा॥ २४.२२ ॥

yAdR^i~NnaraM cha seveta tAdR^ishaM phalamashnute | mahataH sevayochchatvaM kShudrasya kShudratAM tathA

सिंहस्य मन्दिरे सेवा मुक्ताफलकरी मता ।शृगालमन्दिरे सेवा त्वस्थिलाभकरी स्मृता॥ २४.२३ ॥

siMhasya mandire sevA muktAphalakarI matA | shR^igAlamandire sevA tvasthilAbhakarI smR^itA

उत्तमानां स्वभावोऽयं परदुःखासहिष्णुता ।स्वयं दुःखं च सम्प्राप्तं मन्यतेऽन्यस्य वार्यते॥ २४.२४ ॥

uttamAnAM svabhAvo.ayaM paraduHkhAsahiShNutA | svayaM duHkhaM cha samprAptaM manyate.anyasya vAryate

वृक्षाश्च हाटकं चैव चन्दनं चेक्षुकस्तथा ।एते भुवि परार्थे च दक्षा एवं न केचन॥ २४.२५ ॥

vR^ikShAshcha hATakaM chaiva chandanaM chekShukastathA | ete bhuvi parArthe cha dakShA evaM na kechana

दयालुरमदस्पर्श उपकारी जितेन्द्रियः ।एतैश्च पुण्यस्तम्भैस्तु चतुर्भिर्धार्यते मही॥ २४.२६ ॥

dayAluramadasparsha upakArI jitendriyaH | etaishcha puNyastambhaistu chaturbhirdhAryate mahI

ततश्च गौतमस्तत्र जलं प्राप्य सुदुर्लभम् ।नित्यनैमित्तिकं कर्म चकार विधिवत्तदा॥ २४.२७ ॥

tatashcha gautamastatra jalaM prApya sudurlabham | nityanaimittikaM karma chakAra vidhivattadA

ततो व्रीहीन् यवांश्चैव नीवारानप्यनेकधा ।वापयामास तत्रैव हवनार्थं मुनीश्वरः॥ २४.२८ ॥

tato vrIhIn yavAMshchaiva nIvArAnapyanekadhA | vApayAmAsa tatraiva havanArthaM munIshvaraH

धान्यानि विविधानीह वृक्षाश्च विविधास्तथा ।पुष्पाणि च फलान्येव ह्यासंस्तत्राप्यनेकशः॥ २४.२९ ॥

dhAnyAni vividhAnIha vR^ikShAshcha vividhAstathA | puShpANi cha phalAnyeva hyAsaMstatrApyanekashaH

तच्छ्रुत्वा ऋषयश्चान्ये तत्रायाताः सहस्रशः ।पशवः पक्षिणश्चान्ये जीवाश्च बहवोऽगमन्॥ २४.३० ॥

tachChrutvA R^iShayashchAnye tatrAyAtAH sahasrashaH | pashavaH pakShiNashchAnye jIvAshcha bahavo.agaman

तद्वनं सुन्दरं ह्यासीत्पृथिव्यां मण्डले परम् ।तदक्षयजलायोगादनावृष्टिर्न दुःखदा॥ २४.३१ ॥

tadvanaM sundaraM hyAsItpR^ithivyAM maNDale param | tadakShayajalAyogAdanAvR^iShTirna duHkhadA

ऋषयोऽपि वने तत्र शुभकर्मपरायणाः ।वासं चक्रुरनेके च शिष्यभार्यासुतान्विताः॥ २४.३२ ॥

R^iShayo.api vane tatra shubhakarmaparAyaNAH | vAsaM chakruraneke cha shiShyabhAryAsutAnvitAH

धान्यानि वापयामासुः कालक्रमणहेतवे ।आनन्दस्तद्वने ह्यासीत्प्रभावाद्गौतमस्य च॥ २४.३३ ॥

dhAnyAni vApayAmAsuH kAlakramaNahetave | Anandastadvane hyAsItprabhAvAdgautamasya cha

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २५.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २५.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२५. पञ्चविंशोऽध्यायः ।गौतमव्यवस्थावर्णनम् ।सूत उवाच ।कदाचिद्गौतमेनैव जलार्थं प्रेषिता निजाः ।शिष्यास्तत्र गता भक्त्या कमण्डलुकरा द्विजाः॥ २५.१ ॥

shrIshivamahApurANam || chaturthI koTirudrasaMhitA 4\.25\. pa~nchaviMsho.adhyAyaH | gautamavyavasthAvarNanam | sUta uvAcha | kadAchidgautamenaiva jalArthaM preShitA nijAH | shiShyAstatra gatA bhaktyA kamaNDalukarA dvijAH

शिष्यान् जलसमीपे तु गतान्दृष्ट्वा न्यषेधयन् ।जलार्थमागतास्तत्र चर्षिपत्न्योऽप्यनेकशः॥ २५.२ ॥

shiShyAn jalasamIpe tu gatAndR^iShTvA nyaShedhayan | jalArthamAgatAstatra charShipatnyo.apyanekashaH

ऋषिपत्न्यो वयं पूर्वं ग्रहीष्यामो विदूरतः ।पश्चाच्चैव जलं ग्राह्यमित्येवं पर्यभर्त्सयन्॥ २५.३ ॥

R^iShipatnyo vayaM pUrvaM grahIShyAmo vidUrataH | pashchAchchaiva jalaM grAhyamityevaM paryabhartsayan

परावृत्य तदा तैश्च ऋषिपत्न्यै निवेदितम् ।सा चापि तान्समादाय समाश्वास्य च तैः स्वयम्॥ २५.४ ॥

parAvR^itya tadA taishcha R^iShipatnyai niveditam | sA chApi tAnsamAdAya samAshvAsya cha taiH svayam

जलं नीत्वा ददौ तस्मै गौतमाय तपस्विनी ।नित्यं निर्वाहयामास जलेन ऋषिसत्तमः॥ २५.५ ॥

jalaM nItvA dadau tasmai gautamAya tapasvinI | nityaM nirvAhayAmAsa jalena R^iShisattamaH

ताश्चैवमृषिपत्न्यस्तु क्रुद्धास्तां पर्यभर्त्सयन् ।परावृत्य गताः सर्वास्तूटजान्कुटिलाशयाः॥ २५.६ ॥

tAshchaivamR^iShipatnyastu kruddhAstAM paryabhartsayan | parAvR^itya gatAH sarvAstUTajAnkuTilAshayAH

स्वाम्यग्रे विपरीतं च तद्वृत्तं निखिलं ततः ।दुष्टाशयाभिः स्त्रीभिश्च ताभिर्वै विनिवेदितम्॥ २५.७ ॥

svAmyagre viparItaM cha tadvR^ittaM nikhilaM tataH | duShTAshayAbhiH strIbhishcha tAbhirvai viniveditam

अथ तासां वचः श्रुत्वा भाविकर्मवशात्तदा ।गौतमाय च सङ्क्रुद्धाश्चासंस्ते परमर्षयः॥ २५.८ ॥

atha tAsAM vachaH shrutvA bhAvikarmavashAttadA | gautamAya cha sa~NkruddhAshchAsaMste paramarShayaH

विघ्नार्थं गौतमस्यैव नानापूजोपहारकैः ।गणेशं पूजयामासुः सङ्क्रुद्धास्ते कुबुद्धयः॥ २५.९ ॥

vighnArthaM gautamasyaiva nAnApUjopahArakaiH | gaNeshaM pUjayAmAsuH sa~NkruddhAste kubuddhayaH

आविर्बभूव च तदा प्रसन्नो हि गणेश्वरः ।उवाच वचनं तत्र भक्ताधीनः फलप्रदः॥ २५.१० ॥

AvirbabhUva cha tadA prasanno hi gaNeshvaraH | uvAcha vachanaM tatra bhaktAdhInaH phalapradaH

गणेश उवाच ।प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत यूयं किं करवाण्यहम् ।तदीयं तद्वचः श्रुत्वा ऋषयस्तेऽब्रुवंस्तदा॥ २५.११ ॥

gaNesha uvAcha | prasanno.asmi varaM brUta yUyaM kiM karavANyaham | tadIyaM tadvachaH shrutvA R^iShayaste.abruvaMstadA

ऋषय ऊचुः ।त्वया यदि वरो देयो गौतमः स्वाश्रमाद बहिः ।निष्काश्यमानो ऋषिभिः परिभर्त्स्य तथा कुरु॥ २५.१२ ॥

R^iShaya UchuH | tvayA yadi varo deyo gautamaH svAshramAda bahiH | niShkAshyamAno R^iShibhiH paribhartsya tathA kuru

सूत उवाच ।स एवं प्रार्थितस्तैस्तु विहस्य वचनं पुनः ।प्रोवाचेभमुखः प्रीत्या बोधयंस्तान्सतां गतिः॥ २५.१३ ॥

sUta uvAcha | sa evaM prArthitastaistu vihasya vachanaM punaH | provAchebhamukhaH prItyA bodhayaMstAnsatAM gatiH

गणेश उवाच ।श्रूयतामृषयः सर्वे युक्तं न क्रियतेऽधुना ।अपराधं विना तस्मै क्रुध्यतां हानिरेव च॥ २५.१४ ॥

gaNesha uvAcha | shrUyatAmR^iShayaH sarve yuktaM na kriyate.adhunA | aparAdhaM vinA tasmai krudhyatAM hAnireva cha

उपस्कृतं पुरा यैस्तु तेभ्यो दुःखं हितं न हि ।यदा च दीयते दुःखं तदा नाशो भवेदिह॥ २५.१५ ॥

upaskR^itaM purA yaistu tebhyo duHkhaM hitaM na hi | yadA cha dIyate duHkhaM tadA nAsho bhavediha

ईदृशं च तपः कृत्वा साध्यते फलमुत्तमम् ।शुभं फलं स्वयं हित्वा साध्यते नाहितं पुनः॥ २५.१६ ॥

IdR^ishaM cha tapaH kR^itvA sAdhyate phalamuttamam | shubhaM phalaM svayaM hitvA sAdhyate nAhitaM punaH

सूत उवाच ।इत्येवं वचनं श्रुत्वा तस्य ते मुनिसत्तमाः ।बुद्धिमोहं तदा प्राप्ता इदमेव वचोऽब्रुवन्॥ २५.१७ ॥

sUta uvAcha | ityevaM vachanaM shrutvA tasya te munisattamAH | buddhimohaM tadA prAptA idameva vacho.abruvan

ऋषय ऊचुः ॥ कर्तव्यं हि त्वया स्वामिन्निदमेव न चान्यथा ।इत्युक्तस्तु तदा देवो गणेशो वाक्यमब्रवीत्॥ २५.१८ ॥

R^iShaya UchuH || kartavyaM hi tvayA svAminnidameva na chAnyathA | ityuktastu tadA devo gaNesho vAkyamabravIt

गणेश उवाच ।असाधुः साधुतां चैव साधुश्चासाधुतां तथा ।कदाचिदपि नाप्नोति ब्रह्मोक्तमिति निश्चितम्॥ २५.१९ ॥

gaNesha uvAcha | asAdhuH sAdhutAM chaiva sAdhushchAsAdhutAM tathA | kadAchidapi nApnoti brahmoktamiti nishchitam

यदा च भवतां दुःखं जातं चानशनात्पुरा ।तदा सुखं प्रदत्तं वै गौतमेन महर्षिणा॥ २५.२० ॥

yadA cha bhavatAM duHkhaM jAtaM chAnashanAtpurA | tadA sukhaM pradattaM vai gautamena maharShiNA

इदानीं वै भवद्भिश्च तस्मै दुःखं प्रदीयते ।नैतद्युक्ततमं लोके सर्वथा सुविचार्यताम्॥ २५.२१ ॥

idAnIM vai bhavadbhishcha tasmai duHkhaM pradIyate | naitadyuktatamaM loke sarvathA suvichAryatAm

स्त्रीबलान्मोहिता यूयं न मे वाक्यं करिष्यथ ।एतद्धिततमं तस्य भविष्यति न संशयः॥ २५.२२ ॥

strIbalAnmohitA yUyaM na me vAkyaM kariShyatha | etaddhitatamaM tasya bhaviShyati na saMshayaH

पुनश्चायमृषिश्रेष्ठो दास्यते वः सुखं ध्रुवम् ।तारणं न च युक्तं स्याद्वरमन्यं वृणीत वै॥ २५.२३ ॥

punashchAyamR^iShishreShTho dAsyate vaH sukhaM dhruvam | tAraNaM na cha yuktaM syAdvaramanyaM vR^iNIta vai

सूत उवाच ।इत्येवं वचनं तेन गणेशेन महात्मना ।यद्यप्युक्तमृषिभ्यश्च तदप्येते न मेनिरे॥ २५.२४ ॥

sUta uvAcha | ityevaM vachanaM tena gaNeshena mahAtmanA | yadyapyuktamR^iShibhyashcha tadapyete na menire

भक्ताधीनतया सोऽथ शिवपुत्रोऽब्रवीत्तदा ।उदासीनेन मनसा तानृषीन्दुष्टशेमुषीन्॥ २५.२५ ॥

bhaktAdhInatayA so.atha shivaputro.abravIttadA | udAsInena manasA tAnR^iShInduShTashemuShIn

गणेश उवाच ।भवद्भिः प्रार्थ्यते यच्च करिष्येऽहं तथा खलु ।पश्चाद्भावि भवेदेव इत्युक्त्वान्तर्दधे पुनः॥ २५.२६ ॥

gaNesha uvAcha | bhavadbhiH prArthyate yachcha kariShye.ahaM tathA khalu | pashchAdbhAvi bhavedeva ityuktvAntardadhe punaH

गौतमः स न जानाति मुनीनां वै दुराशयम् ।आनन्दमनसा नित्यं पत्न्या कर्म चकार तत्॥ २५.२७ ॥

gautamaH sa na jAnAti munInAM vai durAshayam | AnandamanasA nityaM patnyA karma chakAra tat

तदन्तरे च यज्जातं चरित्रं वरयोगतः ।तद्दुष्टर्षिप्रभावात्तु श्रूयतां तन्मुनीश्वराः॥ २५.२८ ॥

tadantare cha yajjAtaM charitraM varayogataH | tadduShTarShiprabhAvAttu shrUyatAM tanmunIshvarAH

गौतमस्य च केदारे तत्रासन्व्रीहयो यवाः ।गणेशस्तत्र गौर्भूत्वा जगाम किल दुर्बला॥ २५.२९ ॥

gautamasya cha kedAre tatrAsanvrIhayo yavAH | gaNeshastatra gaurbhUtvA jagAma kila durbalA

कम्पमाना च सा गत्वा तत्र तद्वरयोगतः ।व्रीहीन्सम्भक्षयामास यवांश्च मुनिसत्तमाः॥ २५.३० ॥

kampamAnA cha sA gatvA tatra tadvarayogataH | vrIhInsambhakShayAmAsa yavAMshcha munisattamAH

एतस्मिन्नन्तरे दैवाद् गौतमस्तत्र चागतः ।स दयालुस्तृणस्तम्बैर्वारयामास तां तदा॥ २५.३१ ॥

etasminnantare daivAd gautamastatra chAgataH | sa dayAlustR^iNastambairvArayAmAsa tAM tadA

तृणस्तम्बेन सा स्पृष्टा पपात पृथिवीतले ।मृता च तत्क्षणादेव तदृषेः पश्यतस्तदा॥ २५.३२ ॥

tR^iNastambena sA spR^iShTA papAta pR^ithivItale | mR^itA cha tatkShaNAdeva tadR^iSheH pashyatastadA

ऋषयश्छन्नरूपास्ते ऋषिपत्न्यस्तथाशुभाः ।ऊचुस्तत्र तदा सर्वे किं कृतं गौतमेन च॥ २५.३३ ॥

R^iShayashChannarUpAste R^iShipatnyastathAshubhAH | Uchustatra tadA sarve kiM kR^itaM gautamena cha

गौतमोऽपि तथाहल्यामाहूयासीत्सुविस्मितः ।उवाच दुःखतो विप्रा दूयमानेन चेतसा॥ २५.३४ ॥

gautamo.api tathAhalyAmAhUyAsItsuvismitaH | uvAcha duHkhato viprA dUyamAnena chetasA

गौतम उवाच ।किं जातं च कथं देवि कुपितः परमेश्वरः ।किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं हत्या च समुपस्थिता॥ २५.३५ ॥

gautama uvAcha | kiM jAtaM cha kathaM devi kupitaH parameshvaraH | kiM kartavyaM kva gantavyaM hatyA cha samupasthitA

सूत उवाच ।एतस्मिन्नन्तरे विप्रा गौतमं पर्यभर्त्सयन् ।विप्रपत्न्यस्तथाहल्यां दुर्वचोभिर्व्यथां ददुः॥ २५.३६ ॥

sUta uvAcha | etasminnantare viprA gautamaM paryabhartsayan | viprapatnyastathAhalyAM durvachobhirvyathAM daduH

दुर्बुद्धयश्च तच्छिष्याः सुतास्तेषां तथैव च ।गौतमं परिभर्त्स्यैव प्रत्यूचुर्धिग्वचो मुहुः॥ २५.३७ ॥

durbuddhayashcha tachChiShyAH sutAsteShAM tathaiva cha | gautamaM paribhartsyaiva pratyUchurdhigvacho muhuH

ऋषय ऊचुः ।मुखं न दर्शनीयं ते गम्यतां गम्यतामिति ।दृष्ट्वा गोघ्नमुखं सद्यः सचैलं स्नानमाचरेत्॥ २५.३८ ॥

R^iShaya UchuH | mukhaM na darshanIyaM te gamyatAM gamyatAmiti | dR^iShTvA goghnamukhaM sadyaH sachailaM snAnamAcharet

यावदाश्रममध्ये त्वं तावदेव हविर्भुजः ।पितरश्च न गृह्णन्ति ह्यस्मद्दत्तं हि किञ्चन॥ २५.३९ ॥

yAvadAshramamadhye tvaM tAvadeva havirbhujaH | pitarashcha na gR^ihNanti hyasmaddattaM hi ki~nchana

तस्माद्गच्छान्यतस्त्वं च परिवारसमन्वितः ।विलम्बं कुरु नैव त्वं धेनुहन्पापकारक॥ २५.४० ॥

tasmAdgachChAnyatastvaM cha parivArasamanvitaH | vilambaM kuru naiva tvaM dhenuhanpApakAraka

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा ते च तं सर्वे पाषाणैः समताडयन् ।व्यथां ददुरतीवास्मै त्वहल्यां च दुरुक्तिभिः॥ २५.४१ ॥

sUta uvAcha | ityuktvA te cha taM sarve pAShANaiH samatADayan | vyathAM daduratIvAsmai tvahalyAM cha duruktibhiH

ताडितो भर्त्सितो दुष्टैर्गौतमो गिरमब्रवीत् ।इतो गच्छामि मुनयो ह्यन्यत्र निवसाम्यहम्॥ २५.४२ ॥

tADito bhartsito duShTairgautamo giramabravIt | ito gachChAmi munayo hyanyatra nivasAmyaham

इत्युक्त्वा गौतमस्तस्मात्स्थानाच्च निर्गतस्तदा ।गत्वा क्रोशं तदा चक्रे ह्याश्रमं तदनुज्ञया॥ २५.४३ ॥

ityuktvA gautamastasmAtsthAnAchcha nirgatastadA | gatvA kroshaM tadA chakre hyAshramaM tadanuj~nayA

यावच्चैवाभिशापो वै तावत्कार्यं न किञ्चन ।न कर्मण्यधिकारोऽस्ति दैवे पित्र्येऽथ वैदिके॥ २५.४४ ॥

yAvachchaivAbhishApo vai tAvatkAryaM na ki~nchana | na karmaNyadhikAro.asti daive pitrye.atha vaidike

मासार्धं च ततो नीत्वा मुनीन्सम्प्रार्थयत्तदा ।गौतमो मुनिवर्यः स तेन दुःखेन दुखितः॥ २५.४५ ॥

mAsArdhaM cha tato nItvA munInsamprArthayattadA | gautamo munivaryaH sa tena duHkhena dukhitaH

गौतम उवाच ।अनुकम्प्यो भवद्भिश्च कथ्यतां क्रियते मया ।यथा मदीयं पापं च गच्छत्विति निवेद्यताम्॥ २५.४६ ॥

gautama uvAcha | anukampyo bhavadbhishcha kathyatAM kriyate mayA | yathA madIyaM pApaM cha gachChatviti nivedyatAm

सूत उवाच ।इत्युक्तास्ते तदा विप्रा नोचुश्चैव परस्परम् ।अत्यन्तं सेवया पृष्टा मिलिता ह्येकतः स्थिताः॥ २५.४७ ॥

sUta uvAcha | ityuktAste tadA viprA nochushchaiva parasparam | atyantaM sevayA pR^iShTA militA hyekataH sthitAH

गौतमो दूरतः स्थित्वा नत्वा तानृषिसत्तमान् ।पप्रच्छ विनयाविष्टः किं कार्यं हि मयाधुना॥ २५.४८ ॥

gautamo dUrataH sthitvA natvA tAnR^iShisattamAn | paprachCha vinayAviShTaH kiM kAryaM hi mayAdhunA

इत्युक्ते मुनिना तेन गौतमेन महात्मना ।मिलिताः सकलास्ते वै मुनयो वाक्यमब्रुवन्॥ २५.४९ ॥

ityukte muninA tena gautamena mahAtmanA | militAH sakalAste vai munayo vAkyamabruvan

ऋषय ऊचुः ।निष्कृतिं हि विना शुद्धिर्जायते न कदाचन ।तस्मात्त्वं देहशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं समाचर॥ २५.५० ॥

R^iShaya UchuH | niShkR^itiM hi vinA shuddhirjAyate na kadAchana | tasmAttvaM dehashuddhyarthaM prAyashchittaM samAchara

त्रिवारं पृथिवीं सर्वां क्रम पापं प्रकाशयन् ।पुनरागत्य चात्रैव चर मासव्रतं तथा॥ २५.५१ ॥

trivAraM pR^ithivIM sarvAM krama pApaM prakAshayan | punarAgatya chAtraiva chara mAsavrataM tathA

शतमेकोत्तरं चैव ब्रह्मणोऽस्य गिरेस्तथा ।प्रक्रमणं विधायैवं शुद्धिस्ते च भविष्यति॥ २५.५२ ॥

shatamekottaraM chaiva brahmaNo.asya girestathA | prakramaNaM vidhAyaivaM shuddhiste cha bhaviShyati

अथवा त्वं समानीय गङ्गास्नानं समाचर ।पार्थिवानां तथा कोटिं कृत्वा देवं निषेवय॥ २५.५३ ॥

athavA tvaM samAnIya ga~NgAsnAnaM samAchara | pArthivAnAM tathA koTiM kR^itvA devaM niShevaya

गङ्गायां च ततः स्नात्वा पुतश्चैव भविष्यसि ।पुरा दश तथा चैकं गिरेस्त्वं क्रमणं कुरु॥ २५.५४ ॥

ga~NgAyAM cha tataH snAtvA putashchaiva bhaviShyasi | purA dasha tathA chaikaM girestvaM kramaNaM kuru

शतकुम्म्भैस्तथा स्नात्वा पार्थिवं निष्कृतिर्भवेत् ।इति तैरॄषिभिः प्रोक्तस्तथेत्योमिति तद्वचः॥ २५.५५ ॥

shatakummbhaistathA snAtvA pArthivaM niShkR^itirbhavet | iti tairR^IShibhiH proktastathetyomiti tadvachaH

पार्थिवानां तथा पूजां गिरेः प्रक्रमणं तथा ।करिष्यामि मुनिश्रेष्ठा आज्ञया श्रीमतामिह॥ २५.५६ ॥

pArthivAnAM tathA pUjAM gireH prakramaNaM tathA | kariShyAmi munishreShThA Aj~nayA shrImatAmiha

इत्युक्त्वा सर्षिवर्यश्च कृत्वा प्रक्रमणं गिरेः ।पूजयामास निर्माय पार्थिवान्मुनिसत्तमः॥ २५.५७ ॥

ityuktvA sarShivaryashcha kR^itvA prakramaNaM gireH | pUjayAmAsa nirmAya pArthivAnmunisattamaH

अहल्या च ततः साध्वी तच्च सर्वं चकार सा ।शिष्याश्च प्रतिशिष्याश्च चक्रुः सेवां तयोस्तदा॥ २५.५८ ॥

ahalyA cha tataH sAdhvI tachcha sarvaM chakAra sA | shiShyAshcha pratishiShyAshcha chakruH sevAM tayostadA