Uma Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २३.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २३.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२३. त्रयोविंशोऽध्यायः ।देहाशुचित्वबाल्याद्यवस्थादुःखवर्णनम् ।सनत्कुमार उवाच ।शृणु व्यास महाबुद्धे देहस्याशुचितां मुने ।महत्त्वं च स्वभावस्य समासात्कथयाम्यहम्॥ २३.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.23\. trayoviMsho.adhyAyaH | dehAshuchitvabAlyAdyavasthAduHkhavarNanam | sanatkumAra uvAcha | shR^iNu vyAsa mahAbuddhe dehasyAshuchitAM mune | mahattvaM cha svabhAvasya samAsAtkathayAmyaham

शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः सञ्जायते यतः ।नित्यं विण्मूत्रसम्पूर्णस्तेनायमशुचिः स्मृतः॥ २३.२ ॥

shukrashoNitasaMyogAddehaH sa~njAyate yataH | nityaM viNmUtrasampUrNastenAyamashuchiH smR^itaH

यथान्तर्विष्ठया पूर्णः शुचिमान्न बहिर्घटः ।शोध्यमानो हि देहोऽयं तेनायमशुचिस्ततः॥ २३.३ ॥

yathAntarviShThayA pUrNaH shuchimAnna bahirghaTaH | shodhyamAno hi deho.ayaM tenAyamashuchistataH

सम्प्राप्याति पवित्राणि पञ्चगव्यं हवींषि च ।अशुचित्वं क्षणाद्यान्ति किमन्यदशुचिस्ततः॥ २३.४ ॥

samprApyAti pavitrANi pa~nchagavyaM havIMShi cha | ashuchitvaM kShaNAdyAnti kimanyadashuchistataH

हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च ।अशुचित्वं प्रयान्त्याशु किमन्यदशुचिस्ततः॥ २३.५ ॥

hR^idyAnyapyannapAnAni yaM prApya surabhINi cha | ashuchitvaM prayAntyAshu kimanyadashuchistataH

हे जनाः किन्न पश्यन्ति यन्निर्याति दिने दिने ।स्वदेहात्कश्मलं पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः॥ २३.६ ॥

he janAH kinna pashyanti yanniryAti dine dine | svadehAtkashmalaM pUtistadAdhAraH kathaM shuchiH

देहः सशोध्यमानोऽपि पञ्चगव्यकुशाम्बुभिः ।घृष्यमाण इवाङ्गारो निर्मलत्वं न गच्छति॥ २३.७ ॥

dehaH sashodhyamAno.api pa~nchagavyakushAmbubhiH | ghR^iShyamANa ivA~NgAro nirmalatvaM na gachChati

स्रोतांसि यस्य सततं प्रभवन्ति गिरेरिव ।कफमूत्रपुरीषाद्यैः स देहः शुध्यते कथम्॥ २३.८ ॥

srotAMsi yasya satataM prabhavanti gireriva | kaphamUtrapurIShAdyaiH sa dehaH shudhyate katham

सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते ।शुचिरेकः प्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव॥ २३.९ ॥

sarvAshuchinidhAnasya sharIrasya na vidyate | shuchirekaH pradesho.api viNmUtrasya dR^iteriva

सृष्ट्वात्मदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः ।तथाप्यशुचिभाण्डस्य न विभ्रश्यति किं करः॥ २३.१० ॥

sR^iShTvAtmadehasrotAMsi mR^ittoyaiH shodhyate karaH | tathApyashuchibhANDasya na vibhrashyati kiM karaH

कायः सुगन्धधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः ।न जहाति स्वभावं स श्वपुच्छमिव नामितम्॥ २३.११ ॥

kAyaH sugandhadhUpAdyairyatnenApi susaMskR^itaH | na jahAti svabhAvaM sa shvapuchChamiva nAmitam

यथा जात्यैव कृष्णोर्थः शुक्लः स्स्यान्नह्युपायतः ।संशोद्ध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला॥ २३.१२ ॥

yathA jAtyaiva kR^iShNorthaH shuklaH ssyAnnahyupAyataH | saMshoddhyamAnApi tathA bhavenmUrtirna nirmalA

जिघ्रन्नपि स्वदुर्गन्धं पश्यन्नपि स्वकं मलम् ।न विरज्येत लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम्॥ २३.१३ ॥

jighrannapi svadurgandhaM pashyannapi svakaM malam | na virajyeta loko.ayaM pIDayannapi nAsikAm

अहो मोहस्य माहात्म्यं येनेदं छादितं जगत् ।शीघ्रं पश्यन् स्वकं दोषं कायस्य न विरज्यते॥ २३.१४ ॥

aho mohasya mAhAtmyaM yenedaM ChAditaM jagat | shIghraM pashyan svakaM doShaM kAyasya na virajyate

स्वदेहस्य विगन्धेन न विरज्येत यो नरः ।विरागकारणं तस्य किमेतदुपदिश्यते॥ २३.१५ ॥

svadehasya vigandhena na virajyeta yo naraH | virAgakAraNaM tasya kimetadupadishyate

सर्वस्यैव जगन्मध्ये देह एवाशुचिर्भवेत् ।तन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत्॥ २३.१६ ॥

sarvasyaiva jaganmadhye deha evAshuchirbhavet | tanmalAvayavasparshAchChuchirapyashuchirbhavet

गन्धलेपापनोदार्थ शौचं देहस्य कीर्तितम् ।द्वयस्यापगमाच्छुद्धिः शुद्धस्पर्शाद्विशुध्यति॥ २३.१७ ॥

gandhalepApanodArtha shauchaM dehasya kIrtitam | dvayasyApagamAchChuddhiH shuddhasparshAdvishudhyati

गङ्गातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः ।आमृत्योराचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति॥ २३.१८ ॥

ga~NgAtoyena sarveNa mR^idbhAraiH parvatopamaiH | AmR^ityorAcharechChauchaM bhAvaduShTo na shudhyati

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति ।श्वदृतिः क्षालिता तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति॥ २३.१९ ॥

tIrthasnAnaistapobhirvA duShTAtmA naiva shudhyati | shvadR^itiH kShAlitA tIrthe kiM shuddhimadhigachChati

अन्तर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् ।न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम्॥ २३.२० ॥

antarbhAvapraduShTasya vishato.api hutAshanam | na svargo nApavargashcha dehanirdahanaM param

सर्वेण गाङ्गेन जलेन सम्यङ् मृत्पर्वतेनाप्यथ भावदुष्टः ।आजन्मनः स्नानपरो मनुष्यो न शुध्यतीत्येव वयं वदामः॥ २३.२१ ॥

sarveNa gA~Ngena jalena samya~N mR^itparvatenApyatha bhAvaduShTaH | AjanmanaH snAnaparo manuShyo na shudhyatItyeva vayaM vadAmaH

प्रज्वाल्य वह्निं घृततैलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिखं महान्तम् ।प्रविश्य दग्धस्त्वपि भावदुष्टो न धर्ममाप्नोति फलं न चान्यत्॥ २३.२२ ॥

prajvAlya vahniM ghR^itatailasiktaM pradakShiNAvartashikhaM mahAntam | pravishya dagdhastvapi bhAvaduShTo na dharmamApnoti phalaM na chAnyat

गङ्गादितीर्थेषु वसन्ति मत्स्या देवालये पक्षिगणाश्च नित्यम् ।भावोज्झितास्ते न फलं लभन्ते तीर्थावगाहाच्च तथैव दानात्॥ २३.२३ ॥

ga~NgAditIrtheShu vasanti matsyA devAlaye pakShigaNAshcha nityam | bhAvojjhitAste na phalaM labhante tIrthAvagAhAchcha tathaiva dAnAt

भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणे सर्वकर्मसु ।अन्यथालिङ्ग्यते कान्ता भावेन दुहितान्यथा॥ २३.२४ ॥

bhAvashuddhiH paraM shauchaM pramANe sarvakarmasu | anyathAli~Ngyate kAntA bhAvena duhitAnyathA

मनसो भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु ।अन्यथैव सुतं नारी चिन्तयत्यन्यथा पतिम्॥ २३.२५ ॥

manaso bhidyate vR^ittirabhinneShvapi vastuShu | anyathaiva sutaM nArI chintayatyanyathA patim

पश्यध्वमस्य भावस्य महाभाग्यमशेषतः ।परिष्वक्तोऽपि यन्नार्या भावहीनं न कामयेत्॥ २३.२६ ॥

pashyadhvamasya bhAvasya mahAbhAgyamasheShataH | pariShvakto.api yannAryA bhAvahInaM na kAmayet

नाद्याद्विविधमन्नाद्यं भक्ष्याणि सुरभीणि च ।यदि चिन्तां समाधत्ते चित्ते कामादिषु त्रिषु॥ २३.२७ ॥

nAdyAdvividhamannAdyaM bhakShyANi surabhINi cha | yadi chintAM samAdhatte chitte kAmAdiShu triShu

गृह्यते तेन भावेन नरो भावाद्विमुच्यते ।भावतः शुचि शुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विन्दति॥ २३.२८ ॥

gR^ihyate tena bhAvena naro bhAvAdvimuchyate | bhAvataH shuchi shuddhAtmA svargaM mokShaM cha vindati

भावेनैकात्मशुद्धात्मा दहन् जुह्वन् स्तुवन् मृतः ।ज्ञानावाप्तेरवाप्याशु लोकान् सुबहुयाजिनाम्॥ २३.२९ ॥

bhAvenaikAtmashuddhAtmA dahan juhvan stuvan mR^itaH | j~nAnAvApteravApyAshu lokAn subahuyAjinAm

ज्ञानामलाम्भसा पुंसां सद्वैराग्यमृदा पुनः ।अविद्यारागविण्मूत्रलेपगन्धविशोधनम्॥ २३.३० ॥

j~nAnAmalAmbhasA puMsAM sadvairAgyamR^idA punaH | avidyArAgaviNmUtralepagandhavishodhanam

एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि स्मृतम् ।त्वङ्मात्रसारं निःसारं कदलीसारसन्निभम्॥ २३.३१ ॥

evametachCharIraM hi nisargAdashuchi smR^itam | tva~NmAtrasAraM niHsAraM kadalIsArasannibham

ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिलो भवेत् ।देहभोगोद्भवाद्भावाच्छमचित्तः प्रसन्नधीः॥ २३.३२ ॥

j~nAtvaivaM doShavaddehaM yaH prAj~naH shithilo bhavet | dehabhogodbhavAdbhAvAchChamachittaH prasannadhIH

सोऽतिक्रामति संसारं जीवन्मुक्तः प्रजायते ।संसारङ्कदलीसारदृढग्राह्यवतिष्ठते॥ २३.३३ ॥

so.atikrAmati saMsAraM jIvanmuktaH prajAyate | saMsAra~NkadalIsAradR^iDhagrAhyavatiShThate

एवमेतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम् ।पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च॥ २३.३४ ॥

evametanmahAkaShTaM janmaduHkhaM prakIrtitam | puMsAmaj~nAnadoSheNa nAnAkarmavashena cha

श्लोकार्धेन तु वक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः ।ममेति परमं दुःखं न ममेति परं सुखम्॥ २३.३५ ॥

shlokArdhena tu vakShyAmi yaduktaM granthakoTibhiH | mameti paramaM duHkhaM na mameti paraM sukham

बहवोऽपीह राजानः परं लोकमितो गताः ।निर्ममत्वसमेतास्तु बद्धाः शतसहस्रशः॥ २३.३६ ॥

bahavo.apIha rAjAnaH paraM lokamito gatAH | nirmamatvasametAstu baddhAH shatasahasrashaH

गर्भस्थस्य स्मृतिर्यासीत्सा च तस्य प्रणश्यति ।सम्मूर्छितेन दुःखेन योनियन्त्रनिपीडनात्॥ २३.३७ ॥

garbhasthasya smR^itiryAsItsA cha tasya praNashyati | sammUrChitena duHkhena yoniyantranipIDanAt

बाह्येन वायुना वास्य मोहसङ्गेन देहिनः ।स्पृष्टमात्रेण घोरेण ज्वरः समुपजायते॥ २३.३८ ॥

bAhyena vAyunA vAsya mohasa~Ngena dehinaH | spR^iShTamAtreNa ghoreNa jvaraH samupajAyate

तेन ज्वरेण महता सम्मोहश्च प्रजायते ।सम्मूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं सञ्जायते पुनः॥ २३.३९ ॥

tena jvareNa mahatA sammohashcha prajAyate | sammUDhasya smR^itibhraMshaH shIghraM sa~njAyate punaH

स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य स्मृतिर्न्नो पूर्वकर्मणः ।रतिः सञ्जायते तूर्णं जन्तोस्तत्रैव जन्मनि॥ २३.४० ॥

smR^itibhraMshAttatastasya smR^itirnno pUrvakarmaNaH | ratiH sa~njAyate tUrNaM jantostatraiva janmani

रक्तो मूढश्च लोकोऽयं न कार्ये सम्प्रवर्तते ।न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम्॥ २३.४१ ॥

rakto mUDhashcha loko.ayaM na kArye sampravartate | na chAtmAnaM vijAnAti na paraM na cha daivatam

न शृणोति परं श्रेयः सति कर्णेऽपि सन्मुने ।न पश्यति परं श्रेयः सति चक्षुषि तत्क्षमे॥ २३.४२ ॥

na shR^iNoti paraM shreyaH sati karNe.api sanmune | na pashyati paraM shreyaH sati chakShuShi tatkShame

समे पथि शनैर्गच्छन् स्खलतीव पदे पदे ।सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि॥ २३.४३ ॥

same pathi shanairgachChan skhalatIva pade pade | satyAM buddhau na jAnAti bodhyamAno budhairapi

संसारे क्लिश्यते तेन गर्भलोभवशानुगः ।गर्भस्मृतेन पापेन समुज्झितमतिः पुमान्॥ २३.४४ ॥

saMsAre klishyate tena garbhalobhavashAnugaH | garbhasmR^itena pApena samujjhitamatiH pumAn

इत्थं महत्परं दिव्यं शास्त्रमुक्तं शिवेन तु ।तपसः कथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधनम्॥ २३.४५ ॥

itthaM mahatparaM divyaM shAstramuktaM shivena tu | tapasaH kathanArthAya svargamokShaprasAdhanam

ये सत्यस्मिन् शिवे ज्ञाने सर्वकामार्थसाधने ।न कुर्वन्त्यात्मनः श्रेयस्तदेव महदद्भुतम्॥ २३.४६ ॥

ye satyasmin shive j~nAne sarvakAmArthasAdhane | na kurvantyAtmanaH shreyastadeva mahadadbhutam

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद् बाल्ये दुःखं महत्पुनः ।इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं प्रतिक्रियाम्॥ २३.४७ ॥

avyaktendriyavR^ittitvAd bAlye duHkhaM mahatpunaH | ichChannapi na shaknoti vaktuM kartuM pratikriyAm

दन्तोत्थाने महद्दुःखमल्पेन व्याधिना तथा ।बालरोगैश्च विविधैः पीडा बालग्रहैरपि॥ २३.४८ ॥

dantotthAne mahadduHkhamalpena vyAdhinA tathA | bAlarogaishcha vividhaiH pIDA bAlagrahairapi

क्वचित्क्षुत्तृट्परीताङ्गः क्वचित्तिष्ठति संरटन् ।विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद् बालः समाचरेत्॥ २३.४९ ॥

kvachitkShuttR^iTparItA~NgaH kvachittiShThati saMraTan | viNmUtrabhakShaNAdyaM cha mohAd bAlaH samAcharet

कौमारे कर्णपीडायां मातापित्रोश्च साधनैः ।अक्षराध्ययनाद्यैश्च नानादुःखं प्रवर्तते॥ २३.५० ॥

kaumAre karNapIDAyAM mAtApitroshcha sAdhanaiH | akSharAdhyayanAdyaishcha nAnAduHkhaM pravartate

बाल्ये दुःखमतीत्यैव पश्यन्नपि विमूढधीः ।न कुर्वीतात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्॥ २३.५१ ॥

bAlye duHkhamatItyaiva pashyannapi vimUDhadhIH | na kurvItAtmanaH shreyastadatra mahadadbhutam

प्रवृत्तेन्द्रियवृत्तित्वात्कामरोगप्रपीडनात् ।तदप्राप्ते तु सततं कुतः सौख्यं तु यौवने॥ २३.५२ ॥

pravR^ittendriyavR^ittitvAtkAmarogaprapIDanAt | tadaprApte tu satataM kutaH saukhyaM tu yauvane

ईर्ष्यया च महद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य तस्य च ।नेत्रस्य कुपितस्येव त्यागी दुःखाय केवलम्॥ २३.५३ ॥

IrShyayA cha mahadduHkhaM mohAdraktasya tasya cha | netrasya kupitasyeva tyAgI duHkhAya kevalam

न रात्रौ विन्दते निद्रां कामाग्निपरिवेदितः ।दिवापि च कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिन्तया॥ २३.५४ ॥

na rAtrau vindate nidrAM kAmAgnipariveditaH | divApi cha kutaH saukhyamarthopArjanachintayA

स्त्रीष्वध्यासितचित्तस्य ये पुंसः शुक्रबिन्दवः ।ते सुखाय न मन्यन्ते स्वेदजा इव ते तथा॥ २३.५५ ॥

strIShvadhyAsitachittasya ye puMsaH shukrabindavaH | te sukhAya na manyante svedajA iva te tathA

कृमिभिस्तुद्यमानस्य कुष्ठिनो वानरस्य च ।कण्डूयनाभितापेन यद्भवेत् स्त्रीषु तद्विदः॥ २३.५६ ॥

kR^imibhistudyamAnasya kuShThino vAnarasya cha | kaNDUyanAbhitApena yadbhavet strIShu tadvidaH

यादृशं मन्यते सौख्यं गण्डे पूतिविनिर्गमात् ।तादृशं स्त्रीषु मन्तव्यं नाधिकं तासु विद्यते॥ २३.५७ ॥

yAdR^ishaM manyate saukhyaM gaNDe pUtivinirgamAt | tAdR^ishaM strIShu mantavyaM nAdhikaM tAsu vidyate

विण्मूत्रस्य समुत्सर्गात्सुखं भवति यादृशम् ।तादृशं स्त्रीषु विज्ञेयं मूढैः कल्पितमन्यथा॥ २३.५८ ॥

viNmUtrasya samutsargAtsukhaM bhavati yAdR^isham | tAdR^ishaM strIShu vij~neyaM mUDhaiH kalpitamanyathA

नारीष्ववस्तुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च ।नाणुमात्रं सुखं तासु कथितं पञ्चचूडया॥ २३.५९ ॥

nArIShvavastubhUtAsu sarvadoShAshrayAsu cha | nANumAtraM sukhaM tAsu kathitaM pa~nchachUDayA

सम्माननावमानाभ्यां वियोगेनेष्टसङ्गमात् ।यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्॥ २३.६० ॥

sammAnanAvamAnAbhyAM viyogeneShTasa~NgamAt | yauvanaM jarayA grastaM kva saukhyamanupadravam

वलीपलितखालित्यैः शिथिलिकृतविग्रहम् ।सर्वक्रियास्वशक्तिं च जरया जर्जरीकृतम्॥ २३.६१ ॥

valIpalitakhAlityaiH shithilikR^itavigraham | sarvakriyAsvashaktiM cha jarayA jarjarIkR^itam

स्त्रीपुंसयौवनं हृद्यमन्योऽन्यस्य प्रियं पुरा ।तदेव जरया ग्रस्तमनयोरपि न प्रियम्॥ २३.६२ ॥

strIpuMsayauvanaM hR^idyamanyo.anyasya priyaM purA | tadeva jarayA grastamanayorapi na priyam

अपूर्ववत्स्वमात्मानं जरया परिवर्तितम् ।यः पश्यन्नपि रज्येत कोऽन्यस्तस्मादचेतनः॥ २३.६३ ॥

apUrvavatsvamAtmAnaM jarayA parivartitam | yaH pashyannapi rajyeta ko.anyastasmAdachetanaH

जराभिभूतः पुरुषः पुत्रीपुत्रादिबान्धवैः ।असक्तत्वाद्दुराधर्षैर्भृत्यैश्च परिभूयते॥ २३.६४ ॥

jarAbhibhUtaH puruShaH putrIputrAdibAndhavaiH | asaktatvAddurAdharShairbhR^ityaishcha paribhUyate

धर्ममर्थं च कामं वा मोक्षं वातिजरातुरः ।अशक्तः साधितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्॥ २३.६५ ॥

dharmamarthaM cha kAmaM vA mokShaM vAtijarAturaH | ashaktaH sAdhituM tasmAdyuvA dharmaM samAcharet

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २४.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २४.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२४. चतुर्विंशोऽध्यायः ।स्त्रीस्वभाववर्णनम् ।व्यास उवाच ।कुत्सितं योषिदर्थं यत्सम्प्रोक्तं पञ्चचूडया ।तन्मे ब्रूहि समासेन यदि तुष्टोऽसि मे मुने॥ २४.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.24\. chaturviMsho.adhyAyaH | strIsvabhAvavarNanam | vyAsa uvAcha | kutsitaM yoShidarthaM yatsamproktaM pa~nchachUDayA | tanme brUhi samAsena yadi tuShTo.asi me mune

सनत्कुमार उवाच ।स्त्रीणां स्वभावं वक्ष्यामि शृणु विप्र यथातथम् ।यस्य श्रवणमात्रेण भवेद्वैराग्यमुत्तमम्॥ २४.२ ॥

sanatkumAra uvAcha | strINAM svabhAvaM vakShyAmi shR^iNu vipra yathAtatham | yasya shravaNamAtreNa bhavedvairAgyamuttamam

स्त्रियो मूलं हि दोषाणां लघुचित्ताः सदा मुने ।तदासक्तिर्न कर्तव्या मोक्षेप्सुभिरतन्द्रितैः॥ २४.३ ॥

striyo mUlaM hi doShANAM laghuchittAH sadA mune | tadAsaktirna kartavyA mokShepsubhiratandritaiH

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।नारदस्य च संवादं पुंश्चल्या पञ्चचूडया॥ २४.४ ॥

atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam | nAradasya cha saMvAdaM puMshchalyA pa~nchachUDayA

लोकान् परिचरन् धीमान् देवर्षिर्नारदः पुरा ।ददर्शाप्सरसं बालां पञ्चचूडामनुत्तमाम्॥ २४.५ ॥

lokAn paricharan dhImAn devarShirnAradaH purA | dadarshApsarasaM bAlAM pa~nchachUDAmanuttamAm

पप्रच्छाप्सरसं सुभ्रूं नारदो मुनिसत्तमः ।संशयो हृदि मे कश्चित्तन्मे ब्रूहि सुमध्यमे॥ २४.६ ॥

paprachChApsarasaM subhrUM nArado munisattamaH | saMshayo hR^idi me kashchittanme brUhi sumadhyame

एवमुक्ता तु सा विप्रं प्रत्युवाच वराप्सरा ।विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसेऽथ माम्॥ २४.७ ॥

evamuktA tu sA vipraM pratyuvAcha varApsarA | viShaye sati vakShyAmi samarthAM manyase.atha mAm

नारद उवाच ।न त्वामविषये भद्रे नियोक्ष्यामि कथञ्चन ।स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि त्वत्तः श्रोतुं सुमध्यमे॥ २४.८ ॥

nArada uvAcha | na tvAmaviShaye bhadre niyokShyAmi katha~nchana | strINAM svabhAvamichChAmi tvattaH shrotuM sumadhyame

सनत्कुमार उवाच ।एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवर्षेरप्सरोत्तमा ।प्रत्युवाच मुनीशं तं देवर्षिं मुनिसत्तमम्॥ २४.९ ॥

sanatkumAra uvAcha | etachChrutvA vachastasya devarSherapsarottamA | pratyuvAcha munIshaM taM devarShiM munisattamam

पञ्चचूडोवाच ।मुने शृणु न शक्या स्त्री सती वै निन्दितुं स्त्रिया ।विदितास्ते स्त्रियो याश्च यादृश्यश्च स्वभावतः॥ २४.१० ॥

pa~nchachUDovAcha | mune shR^iNu na shakyA strI satI vai nindituM striyA | viditAste striyo yAshcha yAdR^ishyashcha svabhAvataH

न मामर्हसि देवर्षे नियोक्तुं प्रश्नमीदृशम् ।इत्युक्त्वा साभवत्तूष्णीं पञ्चचूडाप्सरोवरा॥ २४.११ ॥

na mAmarhasi devarShe niyoktuM prashnamIdR^isham | ityuktvA sAbhavattUShNIM pa~nchachUDApsarovarA

अथ देवर्षिवर्यो हि श्रुत्वा तद्वाक्यमुत्तमम् ।प्रत्युवाच पुनस्तां वै लोकानां हितकाम्यया॥ २४.१२ ॥

atha devarShivaryo hi shrutvA tadvAkyamuttamam | pratyuvAcha punastAM vai lokAnAM hitakAmyayA

नारद उवाच ।मृषावादे भवेद्दोषः सत्ये दोषो न विद्यते ।इति जानीहि सत्यं त्वं वदातस्तत्सुमध्यमे॥ २४.१३ ॥

nArada uvAcha | mR^iShAvAde bhaveddoShaH satye doSho na vidyate | iti jAnIhi satyaM tvaM vadAtastatsumadhyame

सनत्कुमार उवाच ।इत्युक्ता सा कृतमती रभसा चारुहासिनी ।स्त्रीदोषान् शाश्वतान्सत्यान् भाषितुं सम्प्रचक्रमे॥ २४.१४ ॥

sanatkumAra uvAcha | ityuktA sA kR^itamatI rabhasA chAruhAsinI | strIdoShAn shAshvatAnsatyAn bhAShituM samprachakrame

पञ्चचूडोवाच ।कुलीना नाथवन्त्यश्च रूपवन्त्यश्च योषितः ।मर्यादाषु न तिष्ठन्ति स दोषः स्त्रीषु नारद॥ २४.१५ ॥

pa~nchachUDovAcha | kulInA nAthavantyashcha rUpavantyashcha yoShitaH | maryAdAShu na tiShThanti sa doShaH strIShu nArada

न स्त्रीभ्यः किञ्चिदन्यद्वै पापीयस्तरमस्ति हि ।स्त्रियो मूलं हि पापानां तथा त्वमपि वेत्थ ह॥ २४.१६ ॥

na strIbhyaH ki~nchidanyadvai pApIyastaramasti hi | striyo mUlaM hi pApAnAM tathA tvamapi vettha ha

समाज्ञातानर्थवतः प्रतिरूपान् यथेप्सितान् ।पतीनन्तरमासाद्य नालं नार्यः प्रतीक्षितुम्॥ २४.१७ ॥

samAj~nAtAnarthavataH pratirUpAn yathepsitAn | patInantaramAsAdya nAlaM nAryaH pratIkShitum

असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो ।पापीयसो नरान् यद्वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे॥ २४.१८ ॥

asaddharmastvayaM strINAmasmAkaM bhavati prabho | pApIyaso narAn yadvai lajjAM tyaktvA bhajAmahe

स्त्रियं च यः प्रार्थयते सन्निकर्षं च गच्छति ।ईषच्च कुरुते सेवां तमेवेच्छन्ति योषितः॥ २४.१९ ॥

striyaM cha yaH prArthayate sannikarShaM cha gachChati | IShachcha kurute sevAM tamevechChanti yoShitaH

अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात्पतिजनस्य च ।मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु॥ २४.२० ॥

anarthitvAnmanuShyANAM bhayAtpatijanasya cha | maryAdAyAmamaryAdAH striyastiShThanti bhartR^iShu

नासां कश्चिदमान्योऽस्ति नासां वयसि निश्चयः ।सुरूपं वा कुरूपं वा पुमांसमुपभुञ्जते॥ २४.२१ ॥

nAsAM kashchidamAnyo.asti nAsAM vayasi nishchayaH | surUpaM vA kurUpaM vA pumAMsamupabhu~njate

न भयादथ वाक्रोशान्नार्थहेतोः कथञ्चन ।न ज्ञातिकुलसम्बन्धात् स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु॥ २४.२२ ॥

na bhayAdatha vAkroshAnnArthahetoH katha~nchana | na j~nAtikulasambandhAt striyastiShThanti bhartR^iShu

यौवने वर्तमानानामिष्टाभरणवाससाम् ।नारीणां स्वैरवृत्तीनां स्पृहयन्ति कुलस्त्रियः॥ २४.२३ ॥

yauvane vartamAnAnAmiShTAbharaNavAsasAm | nArINAM svairavR^ittInAM spR^ihayanti kulastriyaH

या हि शश्वद् बहुमता रक्ष्यन्ते दयिताः स्त्रियः ।अपि ताः सम्प्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामने॥ २४.२४ ॥

yA hi shashvad bahumatA rakShyante dayitAH striyaH | api tAH samprasajjante kubjAndhajaDavAmane

पङ्गुष्वपि च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः ।स्त्रीणामगम्यो लोकेषु नास्ति कश्चिन्महामुने॥ २४.२५ ॥

pa~NguShvapi cha devarShe ye chAnye kutsitA narAH | strINAmagamyo lokeShu nAsti kashchinmahAmune

यदि पुंसां गतिर्ब्रह्मन् कथञ्चिन्नोपपद्यते ।अप्यन्योऽन्यं प्रवर्तन्ते न च तिष्ठन्ति भर्तृषु॥ २४.२६ ॥

yadi puMsAM gatirbrahman katha~nchinnopapadyate | apyanyo.anyaM pravartante na cha tiShThanti bhartR^iShu

अलाभात्पुरुषाणां च भयात्परिजनस्य च ।वधबन्धभयाच्चैव ता भग्नाशा हि योषितः॥ २४.२७ ॥

alAbhAtpuruShANAM cha bhayAtparijanasya cha | vadhabandhabhayAchchaiva tA bhagnAshA hi yoShitaH

चलस्वभाव दुश्चेष्टा दुर्गाह्या भावतस्तथा ।प्राज्ञस्य पुरुषस्येह यथा रतिपरिग्रहात्॥ २४.२८ ॥

chalasvabhAva dushcheShTA durgAhyA bhAvatastathA | prAj~nasya puruShasyeha yathA ratiparigrahAt

नाग्निस्तुष्यति काष्ठानां नापगानां महोदधि ।नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः॥ २४.२९ ॥

nAgnistuShyati kAShThAnAM nApagAnAM mahodadhi | nAntakaH sarvabhUtAnAM na puMsAM vAmalochanAH

इदमन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् ।दृष्ट्वैव पुरुषं सद्यो योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः॥ २४.३० ॥

idamanyachcha devarShe rahasyaM sarvayoShitAm | dR^iShTvaiva puruShaM sadyo yoniH praklidyate striyAH

सुस्नातं पुरुषं दृष्ट्वा सुगन्धं मलवर्जितम् ।योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रीणां दृतेः पात्रादिवोदकम्॥ २४.३१ ॥

susnAtaM puruShaM dR^iShTvA sugandhaM malavarjitam | yoniH praklidyate strINAM dR^iteH pAtrAdivodakam

कायानामपि दातारं कर्त्तारं मानसान्त्वयोः ।रक्षितारं न मृष्यन्ति भर्तारं परमं स्त्रियः॥ २४.३२ ॥

kAyAnAmapi dAtAraM karttAraM mAnasAntvayoH | rakShitAraM na mR^iShyanti bhartAraM paramaM striyaH

न कामभोगात्परमान्नालङ्कारार्थसञ्चयात् ।तथा हितं न मन्यन्ते यथा रतिपरिग्रहात्॥ २४.३३ ॥

na kAmabhogAtparamAnnAla~NkArArthasa~nchayAt | tathA hitaM na manyante yathA ratiparigrahAt

अन्तकः शमनो मृत्युः पातालं वडवामुखम् ।क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निरित्येकतः स्त्रियः॥ २४.३४ ॥

antakaH shamano mR^ityuH pAtAlaM vaDavAmukham | kShuradhArA viShaM sarpo vahnirityekataH striyaH

यतश्च भूतानि महान्ति पञ्च यतश्च लोको विहितो विधात्रा ।यतः पुमांसः प्रमदाश्च निर्मिताः सदैव दोषः प्रमदासु नारद॥ २४.३५ ॥

yatashcha bhUtAni mahAnti pa~ncha yatashcha loko vihito vidhAtrA | yataH pumAMsaH pramadAshcha nirmitAH sadaiva doShaH pramadAsu nArada

सनत्कुमार उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्या नारदस्तुष्टमानसः ।तथ्यं मत्वा ततस्तद्वै विरक्तोऽभूद्धि तासु च॥ २४.३६ ॥

sanatkumAra uvAcha | iti shrutvA vachastasyA nAradastuShTamAnasaH | tathyaM matvA tatastadvai virakto.abhUddhi tAsu cha

इत्युक्तः स्त्रीस्वभावस्ते पञ्चचूडोक्त आदरात् ।वैराग्यकारणं व्यास किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि॥ २४.३७ ॥

ityuktaH strIsvabhAvaste pa~nchachUDokta AdarAt | vairAgyakAraNaM vyAsa kimanyachChrotumarhasi

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २५.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २५.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२५. पञ्चविंशोऽध्यायः ।कालज्ञानवर्णनम् ।व्यास उवाच ।सनत्कुमार सर्वज्ञ त्वत्सकाशान्मया मुने ।स्त्रीस्वभावः श्रुतः प्रीत्या कालज्ञानं वदस्व मे॥ २५.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.25\. pa~nchaviMsho.adhyAyaH | kAlaj~nAnavarNanam | vyAsa uvAcha | sanatkumAra sarvaj~na tvatsakAshAnmayA mune | strIsvabhAvaH shrutaH prItyA kAlaj~nAnaM vadasva me

सनत्कुमार उवाच ।इदमेव पुरापृच्छत् पार्वती परमेश्वरम् ।श्रुत्वा नानाकथां दिव्यां प्रसन्ना सुप्रणम्य तम्॥ २५.२ ॥

sanatkumAra uvAcha | idameva purApR^ichChat pArvatI parameshvaram | shrutvA nAnAkathAM divyAM prasannA supraNamya tam

पार्वत्युवाच ।भगवंस्त्वत्प्रसादेन ज्ञातं मे सकलं मतम् ।यथार्चनं तु ते देव यैर्मन्त्रैश्च यथाविधि॥ २५.३ ॥

pArvatyuvAcha | bhagavaMstvatprasAdena j~nAtaM me sakalaM matam | yathArchanaM tu te deva yairmantraishcha yathAvidhi

अद्यापि संशयस्त्वेकः कालचक्रं प्रति प्रभो ।मृत्युचिह्नं यथा देव किं प्रमाणं यथायुषः॥ २५.४ ॥

adyApi saMshayastvekaH kAlachakraM prati prabho | mR^ityuchihnaM yathA deva kiM pramANaM yathAyuShaH

सर्वं कथय मे नाथ यद्यहं तव वल्लभा ।इति पृष्टस्तया देव्या प्रत्युवाच महेश्वरः॥ २५.५ ॥

sarvaM kathaya me nAtha yadyahaM tava vallabhA | iti pR^iShTastayA devyA pratyuvAcha maheshvaraH

ईश्वर उवाच ।सत्यं ते कथयिष्यामि शास्त्रं सर्वोत्तमं प्रिये ।येन शास्त्रेण देवेशि नरैः कालः प्रबुध्यते॥ २५.६ ॥

Ishvara uvAcha | satyaM te kathayiShyAmi shAstraM sarvottamaM priye | yena shAstreNa deveshi naraiH kAlaH prabudhyate

अहः पक्षं तथा मासमृतुं चायनवत्सरौ ।स्थूलसूक्ष्मगतैश्चिह्नैर्बहिरन्तर्गतैस्तथा॥ २५.७ ॥

ahaH pakShaM tathA mAsamR^ituM chAyanavatsarau | sthUlasUkShmagataishchihnairbahirantargataistathA

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ।लोकानामुपकारार्थं वैराग्यार्थमुमेऽधुना॥ २५.८ ॥

tatte.ahaM sampravakShyAmi shR^iNu tattvena sundari | lokAnAmupakArArthaM vairAgyArthamume.adhunA

अकस्मात्पाण्डुरं देहमूर्ध्वरागं समन्ततः ।तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये॥ २५.९ ॥

akasmAtpANDuraM dehamUrdhvarAgaM samantataH | tadA mR^ityuM vijAnIyAtShaNmAsAbhyantare priye

मुखं कर्णौ तथा चक्षुर्जिह्वास्तम्भो यदा भवेत् ।तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये॥ २५.१० ॥

mukhaM karNau tathA chakShurjihvAstambho yadA bhavet | tadA mR^ityuM vijAnIyAtShaNmAsAbhyantare priye

रौरवानुगतं भद्रे ध्वनिं नाकर्णयेद् द्रुतम् ।षण्मासाभ्यन्तरे मृत्युर्ज्ञातव्यः कालवेदिभिः॥ २५.११ ॥

rauravAnugataM bhadre dhvaniM nAkarNayed drutam | ShaNmAsAbhyantare mR^ityurj~nAtavyaH kAlavedibhiH

रविसोमाग्निसंयोगाद्यदोद्योतं न पश्यति ।कृष्णं सर्वं समस्तं च षण्मासं जीवितं तथा॥ २५.१२ ॥

ravisomAgnisaMyogAdyadodyotaM na pashyati | kR^iShNaM sarvaM samastaM cha ShaNmAsaM jIvitaM tathA

वामहस्तो यदा देवि सप्ताहं स्पन्दते प्रिये ।जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः॥ २५.१३ ॥

vAmahasto yadA devi saptAhaM spandate priye | jIvitaM tu tadA tasya mAsamekaM na saMshayaH

उन्मीलयन्ति गात्राणि तालुकं शुष्यते यदा ।जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः॥ २५.१४ ॥

unmIlayanti gAtrANi tAlukaM shuShyate yadA | jIvitaM tu tadA tasya mAsamekaM na saMshayaH

नासा तु स्रवते यस्य त्रिदोषे पक्षजीवितम् ।वक्त्रं कण्ठं च शुष्येत षण्मासान्ते गतायुषः॥ २५.१५ ॥

nAsA tu sravate yasya tridoShe pakShajIvitam | vaktraM kaNThaM cha shuShyeta ShaNmAsAnte gatAyuShaH

स्थूलजिह्वा भवेद्यस्य द्विजाः क्लिद्यन्ति भामिनि ।षण्मासाज्जायते मृत्युश्चिह्नैस्तैरुपलक्षयेत्॥ २५.१६ ॥

sthUlajihvA bhavedyasya dvijAH klidyanti bhAmini | ShaNmAsAjjAyate mR^ityushchihnaistairupalakShayet

अम्बुतैलघृतस्थं तु दर्पणे वरवर्णिनि ।न पश्यति यदात्मानं विकृतं पलमेव च॥ २५.१७ ॥

ambutailaghR^itasthaM tu darpaNe varavarNini | na pashyati yadAtmAnaM vikR^itaM palameva cha

षण्मासायुः स विज्ञेयः कालचक्रं विजानता ।अन्यच्च शृणु देवेशि येन मृत्युर्विबुद्ध्यते॥ २५.१८ ॥

ShaNmAsAyuH sa vij~neyaH kAlachakraM vijAnatA | anyachcha shR^iNu deveshi yena mR^ityurvibuddhyate

शिरोहीनां यदा छायां स्वकीयामुपलक्षयेत् ।अथवा छायया हीनो मासमेकं न जीवति॥ २५.१९ ॥

shirohInAM yadA ChAyAM svakIyAmupalakShayet | athavA ChAyayA hIno mAsamekaM na jIvati

आङ्गिकानि मयोक्तानि मृत्युचिह्नानि पार्वति ।बाह्यस्थानि ब्रुवे भद्रे चिह्नानि शृणु साम्प्रतम्॥ २५.२० ॥

A~NgikAni mayoktAni mR^ityuchihnAni pArvati | bAhyasthAni bruve bhadre chihnAni shR^iNu sAmpratam

रश्मिहीनं यदा देवि भवेत्सोमार्कमण्डलम् ।दृश्यते पाटलाकारं मासार्धेन विपद्यते॥ २५.२१ ॥

rashmihInaM yadA devi bhavetsomArkamaNDalam | dR^ishyate pATalAkAraM mAsArdhena vipadyate

अरुन्धतीं महायानमिन्दुं लक्षणवर्जितम् ।अदृष्टतारको योऽसौ मासमेकं स जीवति॥ २५.२२ ॥

arundhatIM mahAyAnaminduM lakShaNavarjitam | adR^iShTatArako yo.asau mAsamekaM sa jIvati

दृष्टे ग्रहे च दिङ्मोहः षण्मासाज्जायते ध्रुवम् ।उतथ्यं न ध्रुवं पश्येद्यदि वा रविमण्डलम्॥ २५.२३ ॥

dR^iShTe grahe cha di~NmohaH ShaNmAsAjjAyate dhruvam | utathyaM na dhruvaM pashyedyadi vA ravimaNDalam

रात्रौ धनुर्यदा पश्येन्मध्याह्ने चोल्कपातनम् ।वेष्ट्यते गृध्रकाकैश्च षण्मासायुर्न संशयः॥ २५.२४ ॥

rAtrau dhanuryadA pashyenmadhyAhne cholkapAtanam | veShTyate gR^idhrakAkaishcha ShaNmAsAyurna saMshayaH

ऋषयः स्वर्गपन्थाश्च दृश्यन्ते नैव चाम्बरे ।षण्मासायुर्विजनीयात्पुरुषैः कालवेदिभिः॥ २५.२५ ॥

R^iShayaH svargapanthAshcha dR^ishyante naiva chAmbare | ShaNmAsAyurvijanIyAtpuruShaiH kAlavedibhiH

अकस्माद्राहुणा ग्रस्तं सूर्यं वा सोममेव च ।दिक्चक्रं भ्रान्तवत्पश्येत्षण्मासान्म्रियते स्फुटम्॥ २५.२६ ॥

akasmAdrAhuNA grastaM sUryaM vA somameva cha | dikchakraM bhrAntavatpashyetShaNmAsAnmriyate sphuTam

नीलाभिर्मक्षिकाभिश्च ह्यकस्माद् वेष्ट्यते पुमान् ।मासमेकं हि तस्यायुर्ज्ञातव्यं परमार्थतः॥ २५.२७ ॥

nIlAbhirmakShikAbhishcha hyakasmAd veShTyate pumAn | mAsamekaM hi tasyAyurj~nAtavyaM paramArthataH

गृध्रः काकः कपोतश्च शिरश्चाक्रम्य तिष्ठति ।शीघ्रं तु म्रियते जन्तुर्मासैकेन न संशयः॥ २५.२८ ॥

gR^idhraH kAkaH kapotashcha shirashchAkramya tiShThati | shIghraM tu mriyate janturmAsaikena na saMshayaH

एवं चारिष्टभेदस्तु बाह्यस्थः समुदाहृतः ।मानुषाणां हितार्थाय सङ्क्षेपेण वदाम्यहम्॥ २५.२९ ॥

evaM chAriShTabhedastu bAhyasthaH samudAhR^itaH | mAnuShANAM hitArthAya sa~NkShepeNa vadAmyaham

हस्तयोरुभयोर्देवि यथा कालं विजानते ।वामदक्षिणयोर्मध्ये प्रत्यक्षं चेत्युदाहृतम्॥ २५.३० ॥

hastayorubhayordevi yathA kAlaM vijAnate | vAmadakShiNayormadhye pratyakShaM chetyudAhR^itam

एवं पक्षौ स्थितौ द्वौ तु समासात्सुरसुन्दरि ।शुचिर्भूत्वा स्मरन्देवं सुस्नातः संयतेन्द्रियः॥ २५.३१ ॥

evaM pakShau sthitau dvau tu samAsAtsurasundari | shuchirbhUtvA smarandevaM susnAtaH saMyatendriyaH

हस्तौ प्रक्षाल्य दुग्धेनालक्तकेन विमर्दयेत् ।गन्धैः पुष्पैः करौ कृत्वा मृगयेच्च शुभाशुभम्॥ २५.३२ ॥

hastau prakShAlya dugdhenAlaktakena vimardayet | gandhaiH puShpaiH karau kR^itvA mR^igayechcha shubhAshubham

कनिष्ठामादितः कृत्वा यावदङ्गुष्ठकं प्रिये ।पर्वत्रयक्रमेणैव हस्तयोरुभयोरपि॥ २५.३३ ॥

kaniShThAmAditaH kR^itvA yAvada~NguShThakaM priye | parvatrayakrameNaiva hastayorubhayorapi

प्रतिपदादि विन्यस्य तिथिं प्रतिपदादितः ।सम्पुटाकारहस्तौ तु पूर्वदिङ्मुखसंस्थितः॥ २५.३४ ॥

pratipadAdi vinyasya tithiM pratipadAditaH | sampuTAkArahastau tu pUrvadi~NmukhasaMsthitaH

स्मरेन्नवात्मकं मन्त्रं यावदष्टोत्तरं शतम् ।निरीक्षयेत्ततो हस्तौ प्रतिपर्वणि यत्नतः॥ २५.३५ ॥

smarennavAtmakaM mantraM yAvadaShTottaraM shatam | nirIkShayettato hastau pratiparvaNi yatnataH

तस्मिन्पर्वणि सा रेखा दृश्यते भृङ्गसन्निभा ।तत्तिथौ हि मृतिर्ज्ञेया कृष्णे शुक्ले तथा प्रिये॥ २५.३६ ॥

tasminparvaNi sA rekhA dR^ishyate bhR^i~NgasannibhA | tattithau hi mR^itirj~neyA kR^iShNe shukle tathA priye

अधुना नादजं वक्ष्ये सङ्क्षेपात्काललक्षणम् ।गमागमं विदित्वा तु कर्म कुर्याञ्छृणु प्रिये॥ २५.३७ ॥

adhunA nAdajaM vakShye sa~NkShepAtkAlalakShaNam | gamAgamaM viditvA tu karma kuryA~nChR^iNu priye

आत्मविज्ञानं सुश्रोणि चारं ज्ञात्वा तु यत्नतः ।क्षणं त्रुटिर्लवं चैव निमेषं काष्ठकालिकम्॥ २५.३८ ॥

Atmavij~nAnaM sushroNi chAraM j~nAtvA tu yatnataH | kShaNaM truTirlavaM chaiva nimeShaM kAShThakAlikam

मुहूर्तकं त्वहोरात्रं पक्षमासर्तुवत्सरम् ।अब्दं युगं तथा कल्पं महाकल्पं तथैव च॥ २५.३९ ॥

muhUrtakaM tvahorAtraM pakShamAsartuvatsaram | abdaM yugaM tathA kalpaM mahAkalpaM tathaiva cha

एवं स हरते कालः परिपाट्या सदाशिवः ।वामदक्षिणमध्ये तु पथि त्रयमिदं स्मृतम्॥ २५.४० ॥

evaM sa harate kAlaH paripATyA sadAshivaH | vAmadakShiNamadhye tu pathi trayamidaM smR^itam

दिनानि पञ्च चारभ्य पञ्चविंशद्दिनावधि ।वामाचारगतौ नादः प्रमाणं कथितं तव॥ २५.४१ ॥

dinAni pa~ncha chArabhya pa~nchaviMshaddinAvadhi | vAmAchAragatau nAdaH pramANaM kathitaM tava

भूतरन्ध्रं दिशश्चैव ध्वजश्च वरवर्णिनि ।वामचारगतौ नादः प्रमाणं कालवेदिनः॥ २५.४२ ॥

bhUtarandhraM dishashchaiva dhvajashcha varavarNini | vAmachAragatau nAdaH pramANaM kAlavedinaH

ऋतोर्विकारभूताश्च गुणास्तत्रैव भामिनि ।प्रमाणं दक्षिणं प्रोक्तं ज्ञातव्यं प्राणवेदिभिः॥ २५.४३ ॥

R^itorvikArabhUtAshcha guNAstatraiva bhAmini | pramANaM dakShiNaM proktaM j~nAtavyaM prANavedibhiH

भूतसङ्ख्या यदा प्राणान्वहन्ते च इडादयः ।वर्षस्याभ्यन्तरे तस्य जीवितं हि न संशयः॥ २५.४४ ॥

bhUtasa~NkhyA yadA prANAnvahante cha iDAdayaH | varShasyAbhyantare tasya jIvitaM hi na saMshayaH

दशघस्रप्रवाहेण ह्यब्दमानं स जीवति ।पञ्चदशप्रवाहेण ह्यब्दमेकं गतायुषम्॥ २५.४५ ॥

dashaghasrapravAheNa hyabdamAnaM sa jIvati | pa~nchadashapravAheNa hyabdamekaM gatAyuSham

विंशद्दिनप्रवाहेण षण्मासं लक्षयेत्तदा ।पञ्चविंशद्दिनमितं वहते वामनाडिका॥ २५.४६ ॥

viMshaddinapravAheNa ShaNmAsaM lakShayettadA | pa~nchaviMshaddinamitaM vahate vAmanADikA

जीवितं तु तदा तस्य त्रिमासं हि गतायुषः ।षड्विंशद्दिनमानेन मासद्वयमुदाहृतम्॥ २५.४७ ॥

jIvitaM tu tadA tasya trimAsaM hi gatAyuShaH | ShaDviMshaddinamAnena mAsadvayamudAhR^itam

सप्तविंशद्दिनमितं वहते त्वत्यविश्रमा ।मासमेकं समाख्यातं जीवितं वामगोचरे॥ २५.४८ ॥

saptaviMshaddinamitaM vahate tvatyavishramA | mAsamekaM samAkhyAtaM jIvitaM vAmagochare

एतत्प्रमाणं विज्ञेयं वामवायुप्रमाणतः ।सव्येतरे दिनान्येव चत्वारश्चानुपूर्वशः॥ २५.४९ ॥

etatpramANaM vij~neyaM vAmavAyupramANataH | savyetare dinAnyeva chatvArashchAnupUrvashaH

चतुस्स्थाने स्थिता देवि षोडशैताः प्रकीर्तिताः ।तेषां प्रमाणं वक्ष्यामि साम्प्रतं हि यथार्थतः॥ २५.५० ॥

chatussthAne sthitA devi ShoDashaitAH prakIrtitAH | teShAM pramANaM vakShyAmi sAmprataM hi yathArthataH

षड्दिनान्यादितः कृत्वा सङ्ख्यायाश्च यथाविधि ।एतदन्तर्गते चैव वामरन्ध्रे प्रकाशितम्॥ २५.५१ ॥

ShaDdinAnyAditaH kR^itvA sa~NkhyAyAshcha yathAvidhi | etadantargate chaiva vAmarandhre prakAshitam

षड्दिनानि यदा रूढं द्विवर्षं च स जीवति ।मासानष्टौ विजानीयाद्दिनान्यष्टौ च तानि तु॥ २५.५२ ॥

ShaDdinAni yadA rUDhaM dvivarShaM cha sa jIvati | mAsAnaShTau vijAnIyAddinAnyaShTau cha tAni tu

प्राणाः सप्तदशे चैव विद्धि वर्षं न संशयः ।सप्तमासान्विजानीयाद्दिनैः षड्भिर्न संशयः॥ २५.५३ ॥

prANAH saptadashe chaiva viddhi varShaM na saMshayaH | saptamAsAnvijAnIyAddinaiH ShaDbhirna saMshayaH

अष्टघस्रप्रभेदेन द्विवर्षं हि स जीवति ।चतुर्मासा हि विज्ञेयाश्चतुर्विंशद्दिनावधि॥ २५.५४ ॥

aShTaghasraprabhedena dvivarShaM hi sa jIvati | chaturmAsA hi vij~neyAshchaturviMshaddinAvadhi

यदा नवदिनं प्राणा वहन्त्येव त्रिमासकम् ।मासद्वयं च द्वे मासे दिना द्वादश कीर्तिताः॥ २५.५५ ॥

yadA navadinaM prANA vahantyeva trimAsakam | mAsadvayaM cha dve mAse dinA dvAdasha kIrtitAH

पूर्ववत्कथिता ये तु कालं तेषां तु पूर्वकम् ।अवान्तरदिना ये तु तेन मासेन कथ्यते॥ २५.५६ ॥

pUrvavatkathitA ye tu kAlaM teShAM tu pUrvakam | avAntaradinA ye tu tena mAsena kathyate

एकादशप्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति ।मासा नव तथा प्रोक्ता दिनान्यष्टमितान्यपि॥ २५.५७ ॥

ekAdashapravAheNa varShamekaM sa jIvati | mAsA nava tathA proktA dinAnyaShTamitAnyapi

द्वादशेन प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति ।मासान् सप्त विजानीयात्षड्घस्रांश्चाप्युदाहरेत्॥ २५.५८ ॥

dvAdashena pravAheNa varShamekaM sa jIvati | mAsAn sapta vijAnIyAtShaDghasrAMshchApyudAharet

नाडी यदा च वहति त्रयोदशदिनावधि ।संवत्सरं भवेत्तस्य चतुर्मासाः प्रकीर्तिताः॥ २५.५९ ॥

nADI yadA cha vahati trayodashadinAvadhi | saMvatsaraM bhavettasya chaturmAsAH prakIrtitAH

चतुर्विशद्दिनं शेषं जीवितं च न संशयः ।प्राणवाहा यदा वामे चतुर्द्दशदिनानि तु॥ २५.६० ॥

chaturvishaddinaM sheShaM jIvitaM cha na saMshayaH | prANavAhA yadA vAme chaturddashadinAni tu

संवत्सरं भवेत्तस्य मासाः षट् च प्रकीर्तिताः ।चतुर्विंशद्दिनान्येव जीवितं च न संशयः॥ २५.६१ ॥

saMvatsaraM bhavettasya mAsAH ShaT cha prakIrtitAH | chaturviMshaddinAnyeva jIvitaM cha na saMshayaH

पञ्चदशप्रवाहेण नव मासान्स जीवति ।चतुर्विशद्दिनान्येव कथितं कालवेदिभिः॥ २५.६२ ॥

pa~nchadashapravAheNa nava mAsAnsa jIvati | chaturvishaddinAnyeva kathitaM kAlavedibhiH

षोडशाहप्रवाहेण दशमासान्स जीवति ।चतुर्विशद्दिनाधिक्यं कथितं कालवेदिभिः॥ २५.६३ ॥

ShoDashAhapravAheNa dashamAsAnsa jIvati | chaturvishaddinAdhikyaM kathitaM kAlavedibhiH

सप्तदशप्रवाहेण नवमासैर्गतायुषम् ।अष्टादश दिनान्यत्र कथितं साधकेश्वरि॥ २५.६४ ॥

saptadashapravAheNa navamAsairgatAyuSham | aShTAdasha dinAnyatra kathitaM sAdhakeshvari

वामचारं यदा देवि ह्यष्टादशदिनावधिः ।जीवितं चाष्टमासं तु घस्रा द्वादश कीर्तिताः॥ २५.६५ ॥

vAmachAraM yadA devi hyaShTAdashadinAvadhiH | jIvitaM chAShTamAsaM tu ghasrA dvAdasha kIrtitAH

चतुर्विंशद्दिनान्यत्र निश्चयेनावधारय ।प्राणवाहो यदा देवि त्रयोविंशद्दिनावधिः॥ २५.६६ ॥

chaturviMshaddinAnyatra nishchayenAvadhAraya | prANavAho yadA devi trayoviMshaddinAvadhiH

चत्वारः कथिता मासाः षड्दिनानि तथोत्तरे ।चतुर्विंशप्रवाहेण त्रीन्मासांश्च स जीवति॥ २५.६७ ॥

chatvAraH kathitA mAsAH ShaDdinAni tathottare | chaturviMshapravAheNa trInmAsAMshcha sa jIvati

दिनान्यत्र दशाष्टौ स संहरन्त्येव चारतः ।अवान्तरदिने यस्तु सङ्क्षेपात्ते प्रकीर्तिताः॥ २५.६८ ॥

dinAnyatra dashAShTau sa saMharantyeva chArataH | avAntaradine yastu sa~NkShepAtte prakIrtitAH

वामचारः समाख्यातो दक्षिणं शृणु साम्प्रतम् ।अष्टाविंशप्रवाहेण तिथिमानेन जीवति॥ २५.६९ ॥

vAmachAraH samAkhyAto dakShiNaM shR^iNu sAmpratam | aShTAviMshapravAheNa tithimAnena jIvati

प्रवाहेण दशाहेन तत्संस्थेन विपद्यते ।त्रिंशद्धस्रप्रवाहेन पञ्चाहेन विपद्यते॥ २५.७० ॥

pravAheNa dashAhena tatsaMsthena vipadyate | triMshaddhasrapravAhena pa~nchAhena vipadyate

एकत्रिंशद्यदा देवि वहते च निरन्तरम् ।दिनत्रयं तदा तस्य जीवितं हि न संशयः॥ २५.७१ ॥

ekatriMshadyadA devi vahate cha nirantaram | dinatrayaM tadA tasya jIvitaM hi na saMshayaH

द्वात्रिंशत्प्राणसङ्ख्या च यदा हि वहते रविः ।तदा तु जीवितं तस्य द्विदिनं हि न संशयः॥ २५.७२ ॥

dvAtriMshatprANasa~NkhyA cha yadA hi vahate raviH | tadA tu jIvitaM tasya dvidinaM hi na saMshayaH

दक्षिणः कथितः प्राणो मध्यस्थं कथयामि ते ।एकभागगतो वायुप्रवाहो मुखमण्डले॥ २५.७३ ॥

dakShiNaH kathitaH prANo madhyasthaM kathayAmi te | ekabhAgagato vAyupravAho mukhamaNDale

धावमानप्रवाहेण दिनमेकं स जीवति ।चक्रमेतत्परासोर्हि पुराविद्भिरुदाहृतम्॥ २५.७४ ॥

dhAvamAnapravAheNa dinamekaM sa jIvati | chakrametatparAsorhi purAvidbhirudAhR^itam

एतत्ते कथितं देवि कालचक्रं गतायुषः ।लोकानां च हितार्थाय किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥ २५.७५ ॥

etatte kathitaM devi kAlachakraM gatAyuShaH | lokAnAM cha hitArthAya kimanyachChrotumichChasi

५.२६ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २६.० ॥

5\.26 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २६.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२६. षड्विंशोऽध्यायः ।कालवञ्चनवर्णनम् ।देव्युवाच ।कथितं तु त्वया देव कालज्ञानं यथार्थतः ।कालस्य वञ्चनं ब्रूहि यथा तत्त्वेन योगिनः॥ २६.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.26\. ShaDviMsho.adhyAyaH | kAlava~nchanavarNanam | devyuvAcha | kathitaM tu tvayA deva kAlaj~nAnaM yathArthataH | kAlasya va~nchanaM brUhi yathA tattvena yoginaH

कालस्तु सन्निकृष्टो हि वर्तते सर्वजन्तुषु ।यथा चास्य न मृत्युश्च वञ्चते कालमागतम्॥ २६.२ ॥

kAlastu sannikR^iShTo hi vartate sarvajantuShu | yathA chAsya na mR^ityushcha va~nchate kAlamAgatam

तथा कथय मे देव प्रीतिं कृत्वा ममोपरि ।योगिनां च हिताय त्वं ब्रूहि सर्वसुखप्रद॥ २६.३ ॥

tathA kathaya me deva prItiM kR^itvA mamopari | yoginAM cha hitAya tvaM brUhi sarvasukhaprada

शङ्कर उवाच ।शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पृष्टोऽहं यत्त्वया शिवे ।समासेन च सर्वेषां मानुषाणां हितार्थतः॥ २६.४ ॥

sha~Nkara uvAcha | shR^iNu devi pravakShyAmi pR^iShTo.ahaM yattvayA shive | samAsena cha sarveShAM mAnuShANAM hitArthataH

पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ।एतेषां हि समायोगः शरीरं पाञ्चभौतिकम्॥ २६.५ ॥

pR^ithivyApastathA tejo vAyurAkAshameva cha | eteShAM hi samAyogaH sharIraM pA~nchabhautikam

त्वया स चोक्तः कथया जनाना- मदृष्टरूपः प्रचरिष्यसीति ।दृष्टस्त्वया तत्र महाप्रभावः प्रभोर्वरात्ते पुनरुत्थितश्च॥ २६.५.२६.१० ॥

tvayA sa choktaH kathayA janAnA\- madR^iShTarUpaH prachariShyasIti | dR^iShTastvayA tatra mahAprabhAvaH prabhorvarAtte punarutthitashcha

तस्माद्धि योगिना नित्यं स्वस्वकालेंऽशजा गुणाः ।चिन्तनीयाः प्रयत्नेन देवि कालजिगीषुणा॥ २६.५.२६.२० ॥

tasmAddhi yoginA nityaM svasvakAleM.ashajA guNAH | chintanIyAH prayatnena devi kAlajigIShuNA

एष ते कथितो देवि शब्दब्रह्मविधिक्रमः ।पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्बन्धमशेषतः॥ २६.५.२६.३० ॥

eSha te kathito devi shabdabrahmavidhikramaH | palAlamiva dhAnyArthI tyajedbandhamasheShataH

घोषं कांस्यं तथा शृङ्गं घण्टां वीणादिवंशजान् ।दुन्दुभिं शङ्खशब्दं तु नवमं मेघगर्जितम्॥ २६.५.२६.४० ॥

ghoShaM kAMsyaM tathA shR^i~NgaM ghaNTAM vINAdivaMshajAn | dundubhiM sha~NkhashabdaM tu navamaM meghagarjitam

ध्यायतो वंशनादं तु सर्वतत्त्वं प्रजायते ।दुन्दुभिं ध्यायमानस्तु जरामृत्युविवर्जितः॥ २६.५.२६.५० ॥

dhyAyato vaMshanAdaM tu sarvatattvaM prajAyate | dundubhiM dhyAyamAnastu jarAmR^ityuvivarjitaH

आकाशस्तु ततो व्यापी सर्वेषां सर्वगः स्थितः ।आकाशे तु विलीयन्ते सम्भवन्ति पुनस्ततः॥ २६.६ ॥

AkAshastu tato vyApI sarveShAM sarvagaH sthitaH | AkAshe tu vilIyante sambhavanti punastataH

वियोगे तु सदा कस्य स्वं धाम प्रतिपेदिरे ।तस्या न स्थिरता चास्ति सन्निपातस्य सुन्दरि॥ २६.७ ॥

viyoge tu sadA kasya svaM dhAma pratipedire | tasyA na sthiratA chAsti sannipAtasya sundari

ज्ञानिनोऽपि तथा तत्र तपोमन्त्रबलादपि ।ते सर्वे सुविजानन्ति सर्वमेतन्न संशयः॥ २६.८ ॥

j~nAnino.api tathA tatra tapomantrabalAdapi | te sarve suvijAnanti sarvametanna saMshayaH

देव्युवाच ।खं तेन यन्नश्यति घोररूपः कालः करालस्त्रिदिवैकनाथः ।दग्धस्त्वया त्वं पुनरेव तुष्टः स्तोत्रैः स्तुतः स्वां प्रकृतिं स लेभे॥ २६.९ ॥

devyuvAcha | khaM tena yannashyati ghorarUpaH kAlaH karAlastridivaikanAthaH | dagdhastvayA tvaM punareva tuShTaH stotraiH stutaH svAM prakR^itiM sa lebhe

तदद्य भोः काल इहास्थि किञ्चित् निहन्यते येन वदस्व तन्मे ।त्वं योगिवर्यः प्रभुरात्मतन्त्रः परोपकारात्ततनुर्महेश॥ २६.११ ॥

tadadya bhoH kAla ihAsthi ki~nchit nihanyate yena vadasva tanme | tvaM yogivaryaH prabhurAtmatantraH paropakArAttatanurmahesha

शङ्कर उवाच ।न हन्यते देववरैस्तु दैत्यैः सयक्षरक्षोरगमानुषैश्च ।ये योगिनो ध्यानपराः सदेहा भवन्ति ते घ्नन्ति सुखेन कालम्॥ २६.१२ ॥

sha~Nkara uvAcha | na hanyate devavaraistu daityaiH sayakSharakShoragamAnuShaishcha | ye yogino dhyAnaparAH sadehA bhavanti te ghnanti sukhena kAlam

सनत्कुमार उवाच ।एतच्छ्रुत्वा त्रिभुवनगुरोः प्राह गौरी विहस्य सत्यं त्वं मे वद कथमसौ हन्यते येन कालः ।शम्भुस्तामाह सद्यो हिमकरवदने योगिनो ये क्षिपन्ति कालव्यालं सकलमनघास्तच्छृणुष्वैकचित्ताः॥ २६.१३ ॥

sanatkumAra uvAcha | etachChrutvA tribhuvanaguroH prAha gaurI vihasya satyaM tvaM me vada kathamasau hanyate yena kAlaH | shambhustAmAha sadyo himakaravadane yogino ye kShipanti kAlavyAlaM sakalamanaghAstachChR^iNuShvaikachittAH

शङ्कर उवाच ।पञ्चभूतात्मको देहः सदा युक्तस्तु तद्गुणैः ।उत्पाद्यते वरारोहे तद्विलीनो हि पार्थिवः॥ २६.१४ ॥

sha~Nkara uvAcha | pa~nchabhUtAtmako dehaH sadA yuktastu tadguNaiH | utpAdyate varArohe tadvilIno hi pArthivaH

आकाशाज्जायते वायुर्वायोस्तेजश्च जायते ।तेजसोऽम्बु विनिर्द्दिष्टं तस्माद्धि पृथिवी भवेत्॥ २६.१५ ॥

AkAshAjjAyate vAyurvAyostejashcha jAyate | tejaso.ambu vinirddiShTaM tasmAddhi pR^ithivI bhavet

पृथिव्यादीनि भूतानि गच्छन्ति क्रमशः परम् ।धरा पञ्चगुणा प्रोक्ता ह्यापश्चैव चतुर्गुणाः॥ २६.१६ ॥

pR^ithivyAdIni bhUtAni gachChanti kramashaH param | dharA pa~nchaguNA proktA hyApashchaiva chaturguNAH

त्रिगुणं च तथा तेजो वायुर्द्विगुण एव च ।शब्दैकगुणमाकाशं पृथिव्यादिषु कीर्तितम्॥ २६.१७ ॥

triguNaM cha tathA tejo vAyurdviguNa eva cha | shabdaikaguNamAkAshaM pR^ithivyAdiShu kIrtitam

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।विजहाति गुणं स्वं स्वं तदा भूतं विपद्यते॥ २६.१८ ॥

shabdaH sparshashcha rUpaM cha raso gandhashcha pa~nchamaH | vijahAti guNaM svaM svaM tadA bhUtaM vipadyate

तदा गुणं विगृह्णाति प्रादुर्भूतं तदुच्यते ।एवं जानीहि देवेशि पञ्चभूतानि तत्त्वतः॥ २६.१९ ॥

tadA guNaM vigR^ihNAti prAdurbhUtaM taduchyate | evaM jAnIhi deveshi pa~nchabhUtAni tattvataH

देव्युवाच ।कथं जेजीयते कालो योगिभिर्योगवित्प्रभो ।ध्यानेन चाथ मन्त्रेण तत्सर्वं कथयस्व मे॥ २६.२१ ॥

devyuvAcha | kathaM jejIyate kAlo yogibhiryogavitprabho | dhyAnena chAtha mantreNa tatsarvaM kathayasva me

शङ्कर उवाच ।शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया ।परज्ञानप्रकथनं न देयं यस्य कस्यचित्॥ २६.२२ ॥

sha~Nkara uvAcha | shR^iNu devi pravakShyAmi yoginAM hitakAmyayA | paraj~nAnaprakathanaM na deyaM yasya kasyachit

श्रद्दधानाय दातव्यं भक्तियुक्ताय धीमते ।अनास्तिकाय शुद्धाय धर्मनित्याय भामिनि॥ २६.२३ ॥

shraddadhAnAya dAtavyaM bhaktiyuktAya dhImate | anAstikAya shuddhAya dharmanityAya bhAmini

सुश्वासेन सुशय्यायां योगं युञ्जीत योगवित् ।दीपं विनान्धकारे तु प्रजाः सुप्तेषु धारयेत्॥ २६.२४ ॥

sushvAsena sushayyAyAM yogaM yu~njIta yogavit | dIpaM vinAndhakAre tu prajAH supteShu dhArayet

तर्जन्या पिहितौ कर्णौ पीडयित्वा मुहूर्त्तकम् ।तस्मात्संश्रूयते शब्दस्तुदन्वह्निसमुद्भवः॥ २६.२५ ॥

tarjanyA pihitau karNau pIDayitvA muhUrttakam | tasmAtsaMshrUyate shabdastudanvahnisamudbhavaH

सन्ध्यातो भुक्तमेवं हि चावसन्नं क्षणादपि ।सर्वरोगान्निहत्याशु ज्वरोपद्रवकान्बहून्॥ २६.२६ ॥

sandhyAto bhuktamevaM hi chAvasannaM kShaNAdapi | sarvarogAnnihatyAshu jvaropadravakAnbahUn

यश्चोपलक्षयेन्नित्यमाकारं घटिकाद्वयम् ।जित्वा मृत्युं तथा कामं स्वेच्छया पर्यटेदिह॥ २६.२७ ॥

yashchopalakShayennityamAkAraM ghaTikAdvayam | jitvA mR^ityuM tathA kAmaM svechChayA paryaTediha

सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् ।यथा नदति खेऽब्दो हि प्रावृडद्भिः सुसंयतः॥ २६.२८ ॥

sarvaj~naH sarvadarshI cha sarvasiddhimavApnuyAt | yathA nadati khe.abdo hi prAvR^iDadbhiH susaMyataH

तं श्रुत्वा मुच्यते योगी सद्यः संसारबन्धनात् ।ततः स योगिभिर्न्नित्यं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो भवेत्॥ २६.२९ ॥

taM shrutvA muchyate yogI sadyaH saMsArabandhanAt | tataH sa yogibhirnnityaM sUkShmAtsUkShmataro bhavet

शब्दब्रह्म त्विदं प्राप्य ये केचिदन्यकाङ्क्षिणः ।घ्नन्ति ते मुष्टिनाकाशं कामयन्ते क्षुधां तृषाम्॥ २६.३१ ॥

shabdabrahma tvidaM prApya ye kechidanyakA~NkShiNaH | ghnanti te muShTinAkAshaM kAmayante kShudhAM tR^iShAm

ज्ञात्वा परमिदं ब्रह्म सुखदं मुक्तिकारणम् ।अबाह्यमक्षरं चैव सर्वोपाधिविवर्जितम्॥ २६.३२ ॥

j~nAtvA paramidaM brahma sukhadaM muktikAraNam | abAhyamakSharaM chaiva sarvopAdhivivarjitam

मोहिताः कालपाशेन मृत्युपाशवशङ्गताः ।शब्दब्रह्म न जानन्ति पापिनस्ते कुबुद्धयः॥ २६.३३ ॥

mohitAH kAlapAshena mR^ityupAshavasha~NgatAH | shabdabrahma na jAnanti pApinaste kubuddhayaH

तावद् भ्रमन्ति संसारे यावद्धाम न विन्दते ।विदिते तु परे तत्त्वे मुच्यते जन्मबन्धनात्॥ २६.३४ ॥

tAvad bhramanti saMsAre yAvaddhAma na vindate | vidite tu pare tattve muchyate janmabandhanAt

निद्रालस्यं महाविघ्नं जित्वा शत्रुं प्रयत्नतः ।सुखासने स्थितो नित्यं शब्दब्रह्माभ्यसन्निति॥ २६.३५ ॥

nidrAlasyaM mahAvighnaM jitvA shatruM prayatnataH | sukhAsane sthito nityaM shabdabrahmAbhyasanniti

शतवृद्धः पुमांल्लब्ध्वा यावदायुः समभ्यसेत् ।मृत्युञ्जयवपुस्तम्भ आरोग्यं वायुवर्द्धनम्॥ २६.३६ ॥

shatavR^iddhaH pumAMllabdhvA yAvadAyuH samabhyaset | mR^ityu~njayavapustambha ArogyaM vAyuvarddhanam

प्रत्ययो दृश्यते वृद्धे किं पुनस्तरुणे जने ।न चोङ्कारो न मन्त्रोऽपि नैव बीजं न चाक्षरम्॥ २६.३७ ॥

pratyayo dR^ishyate vR^iddhe kiM punastaruNe jane | na cho~NkAro na mantro.api naiva bIjaM na chAkSharam

अनाहतमनुच्चार्यं शब्दब्रह्म शिवं परम् ।ध्यायन्ते देवि सततं सुधियो यत्नतः प्रिये॥ २६.३८ ॥

anAhatamanuchchAryaM shabdabrahma shivaM param | dhyAyante devi satataM sudhiyo yatnataH priye

तस्माच्छब्दा नव प्रोक्ताः प्राणविद्भिस्तु लक्षिताः ।तान् प्रवक्ष्यामि यत्नेन नादसिद्धिमनुक्रमात्॥ २६.३९ ॥

tasmAchChabdA nava proktAH prANavidbhistu lakShitAH | tAn pravakShyAmi yatnena nAdasiddhimanukramAt

नव शब्दान् परित्यज्य तुङ्कारं तु समभ्यसेत् ।ध्यायन्नेवं सदा योगी पुण्यैः पापैर्न लिप्यते॥ २६.४१ ॥

nava shabdAn parityajya tu~NkAraM tu samabhyaset | dhyAyannevaM sadA yogI puNyaiH pApairna lipyate

न शृणोति यदा शृण्वन्योगाभ्यासेन देविके ।म्रियतेऽभ्यसमानस्तु योगी तिष्ठेद्दिवानिशम्॥ २६.४२ ॥

na shR^iNoti yadA shR^iNvanyogAbhyAsena devike | mriyate.abhyasamAnastu yogI tiShTheddivAnisham

तस्मादुत्पद्यते शब्दो मृत्युजित्सप्तभिर्दिनैः ।स वै नवविधो देवि तं ब्रवीमि यथार्थतः॥ २६.४३ ॥

tasmAdutpadyate shabdo mR^ityujitsaptabhirdinaiH | sa vai navavidho devi taM bravImi yathArthataH

प्रथमं नदते घोषमात्मशुद्धिकरं परम् ।सर्वव्याधिहरं नादं वश्याकर्षणमुत्तमम्॥ २६.४४ ॥

prathamaM nadate ghoShamAtmashuddhikaraM param | sarvavyAdhiharaM nAdaM vashyAkarShaNamuttamam

द्वितीयं नदते कांस्यं स्तम्भयेत् प्राणिनां गतिम् ।विषं भूतग्रहान् सर्वान् बध्नीयान्नात्र संशयः॥ २६.४५ ॥

dvitIyaM nadate kAMsyaM stambhayet prANinAM gatim | viShaM bhUtagrahAn sarvAn badhnIyAnnAtra saMshayaH

तृतीयं नदते शृङ्गमभिचारि नियोजयेत् ।विद्विडुच्चाटने शत्रोर्मारणे च प्रयोजयेत्॥ २६.४६ ॥

tR^itIyaM nadate shR^i~NgamabhichAri niyojayet | vidviDuchchATane shatrormAraNe cha prayojayet

घण्टानादं चतुर्थं तु वदते परमेश्वरः ।आकर्षः सर्वदेवानां किं पुनर्मानुषा भुवि॥ २६.४७ ॥

ghaNTAnAdaM chaturthaM tu vadate parameshvaraH | AkarShaH sarvadevAnAM kiM punarmAnuShA bhuvi

यक्षगन्धर्वकन्याश्च तस्याकृष्टा ददन्ति हि ।यथेप्सितां महासिद्धिं योगिने कामतोऽपि वा॥ २६.४८ ॥

yakShagandharvakanyAshcha tasyAkR^iShTA dadanti hi | yathepsitAM mahAsiddhiM yogine kAmato.api vA

वीणा तु पञ्चमो नादः श्रूयते योगिभिः सदा ।तस्मादुत्पद्यते देवि दूरादर्शनमेव हि॥ २६.४९ ॥

vINA tu pa~nchamo nAdaH shrUyate yogibhiH sadA | tasmAdutpadyate devi dUrAdarshanameva hi

शङ्खशब्देन देवेशि कामरूपं प्रपद्यते ।योगिनो मेघनादेन न विपत्सङ्गमो भवेत्॥ २६.५१ ॥

sha~Nkhashabdena deveshi kAmarUpaM prapadyate | yogino meghanAdena na vipatsa~Ngamo bhavet

यश्चैकमनसा नित्यं तुङ्कारं ब्रह्मरूपिणम् ।किमसाध्यं न तस्यास्ति यथामति वरानने॥ २६.५२ ॥

yashchaikamanasA nityaM tu~NkAraM brahmarUpiNam | kimasAdhyaM na tasyAsti yathAmati varAnane

सर्वज्ञः सर्वदर्शी च कामरूपी व्रजत्यसौ ।न विकारैः प्रयुज्येत शिव एव न संशयः॥ २६.५३ ॥

sarvaj~naH sarvadarshI cha kAmarUpI vrajatyasau | na vikAraiH prayujyeta shiva eva na saMshayaH

एतत्ते परमेशानि शब्दब्रह्मस्वरूपकम् ।नवधा सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ २६.५४ ॥

etatte parameshAni shabdabrahmasvarUpakam | navadhA sarvamAkhyAtaM kiM bhUyaH shrotumichChasi

५.२७ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २७.० ॥

5\.27 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २७.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२७. सप्तविंशोऽध्यायः ।कालवञ्चनशिवप्राप्तिवर्णनम् ।देव्युवाच ।वायोस्तु पदमाप्नोति योगाकाशसमुद्भवम् ।तन्मे सर्वं समाचक्ष्व प्रसन्नस्त्वं यदि प्रभो॥ २७.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.27\. saptaviMsho.adhyAyaH | kAlava~nchanashivaprAptivarNanam | devyuvAcha | vAyostu padamApnoti yogAkAshasamudbhavam | tanme sarvaM samAchakShva prasannastvaM yadi prabho

शङ्कर उवाच ।पुरा मे सर्वमाख्यातं योगिनां हितकाम्यया ।कालं जिगाय यः सम्यग्वायोर्लिङ्गं यथा भवेत्॥ २७.२ ॥

sha~Nkara uvAcha | purA me sarvamAkhyAtaM yoginAM hitakAmyayA | kAlaM jigAya yaH samyagvAyorli~NgaM yathA bhavet

तेन ज्ञात्वा दिनं योगी प्राणायामपरः स्थितः ।स जयत्यागतं कालं मासार्धेनैव सुन्दरि॥ २७.३ ॥

tena j~nAtvA dinaM yogI prANAyAmaparaH sthitaH | sa jayatyAgataM kAlaM mAsArdhenaiva sundari

हृत्स्थो वायुः सदा वह्नेर्दीपकः सोऽनुपावकः ।स बाह्याभ्यन्तरो व्यापी वायुः सर्वगतो महान्॥ २७.४ ॥

hR^itstho vAyuH sadA vahnerdIpakaH so.anupAvakaH | sa bAhyAbhyantaro vyApI vAyuH sarvagato mahAn

ज्ञानविज्ञानमुत्साहः सर्वं वायोः प्रवर्तते ।येनेह निर्जितो वायुस्तेन सर्वमिदं जगत्॥ २७.५ ॥

j~nAnavij~nAnamutsAhaH sarvaM vAyoH pravartate | yeneha nirjito vAyustena sarvamidaM jagat

गतागता निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः ।अद्यापि न निवर्तन्ते योगध्यानपरायणाः॥ २७.५.२७.१० ॥

gatAgatA nivartante chandrasUryAdayo grahAH | adyApi na nivartante yogadhyAnaparAyaNAH

भुवोर्मध्ये ललाटस्थं बालार्कसमतेजसम् ।तं विदित्वा तु कामाङ्गी क्रीडते कामरूपधृक्॥ २७.५.२७.२० ॥

bhuvormadhye lalATasthaM bAlArkasamatejasam | taM viditvA tu kAmA~NgI krIDate kAmarUpadhR^ik

धारणायां सदा तिष्ठेज्जरामृत्युजिघांसया ।योगी योगरतः सम्यग्धारणाध्यानतत्परः॥ २७.६ ॥

dhAraNAyAM sadA tiShThejjarAmR^ityujighAMsayA | yogI yogarataH samyagdhAraNAdhyAnatatparaH

लोहकारो यथा भस्त्रामापूर्यमुखतो मुने ।साधयेद्वायुना कर्म तद्वद्योगी समभ्यसेत्॥ २७.७ ॥

lohakAro yathA bhastrAmApUryamukhato mune | sAdhayedvAyunA karma tadvadyogI samabhyaset

देवः सहस्रको नेत्रपादहस्तसहस्रकः ।पृथवीं हि सर्वमावृत्य सोऽग्रे तिष्ठेद्दशाङ्गुलम्॥ २७.८ ॥

devaH sahasrako netrapAdahastasahasrakaH | pR^ithavIM hi sarvamAvR^itya so.agre tiShTheddashA~Ngulam

गायत्रीं शिरसा सार्द्धं जपेद् व्याहृतिपूर्विकाम् ।त्रिवारमायतप्राणाः प्राणायामः स उच्यते॥ २७.९ ॥

gAyatrIM shirasA sArddhaM japed vyAhR^itipUrvikAm | trivAramAyataprANAH prANAyAmaH sa uchyate

शतमब्दं तपस्तप्त्वा कुशाग्रापः पिबेद् द्विजः ।तदाप्नोति फलं देवि प्राणानां धारणैकया॥ २७.११ ॥

shatamabdaM tapastaptvA kushAgrApaH pibed dvijaH | tadApnoti phalaM devi prANAnAM dhAraNaikayA

यो द्विजः कल्यमुत्थाय प्राणायामैकमाचरेत् ।सर्वं पापं निहन्त्याशु ब्रह्मलोकं स गच्छति॥ २७.१२ ॥

yo dvijaH kalyamutthAya prANAyAmaikamAcharet | sarvaM pApaM nihantyAshu brahmalokaM sa gachChati

योऽतन्द्रितः सदैकान्ते प्रणायामपरो भवेत् ।जरां मृत्युं विनिर्जित्य वायुगः खेचरीति सः॥ २७.१३ ॥

yo.atandritaH sadaikAnte praNAyAmaparo bhavet | jarAM mR^ityuM vinirjitya vAyugaH khecharIti saH

सिद्धस्य भजते रूपं कान्तिं मेधां पराक्रमम् ।शौर्यं वायुसमो गत्या सौख्यं श्लाघ्यं परं सुखम्॥ २७.१४ ॥

siddhasya bhajate rUpaM kAntiM medhAM parAkramam | shauryaM vAyusamo gatyA saukhyaM shlAghyaM paraM sukham

एतत्कथितमशेषं वायोः सिद्धिं यदाप्नुते योगी ।यत्तेजसोऽपि लभते तत्ते वक्ष्यामि देवेशि॥ २७.१५ ॥

etatkathitamasheShaM vAyoH siddhiM yadApnute yogI | yattejaso.api labhate tatte vakShyAmi deveshi

स्थित्वा सुखासने स्वे शेते जनवचनहीने तु ।शशिरवियुतया तेजः प्रकाशयन्मध्यमे देशे॥ २७.१६ ॥

sthitvA sukhAsane sve shete janavachanahIne tu | shashiraviyutayA tejaH prakAshayanmadhyame deshe

वह्निगतं भ्रूमध्ये प्रकाशते यस्त्वतन्द्रितो योगी ।दीपैर्हीनध्वान्ते पश्येन्न्यूनमसंशयं लोके॥ २७.१७ ॥

vahnigataM bhrUmadhye prakAshate yastvatandrito yogI | dIpairhInadhvAnte pashyennyUnamasaMshayaM loke

नेत्रे करशाखाभिः किञ्चित्सम्पीड्य यत्नतो योगी ।तारं पश्यन्ध्यायेन्मुहूर्तमर्द्धं तमे९कभावोऽपि॥ २७.१८ ॥

netre karashAkhAbhiH ki~nchitsampIDya yatnato yogI | tAraM pashyandhyAyenmuhUrtamarddhaM tame9kabhAvo.api

ततस्तु तमसि ध्यायन्पश्यति ज्योतिरैश्वरम् ।श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्॥ २७.१९ ॥

tatastu tamasi dhyAyanpashyati jyotiraishvaram | shvetaM raktaM tathA pItaM kR^iShNamindradhanuShprabham

कारणप्रशमावेशं परकायप्रवेशनम् ।अणिमादिगुणावाप्तिर्मनसा चावलोकनम्॥ २७.२१ ॥

kAraNaprashamAveshaM parakAyapraveshanam | aNimAdiguNAvAptirmanasA chAvalokanam

दूरश्रवणविज्ञानमदृश्यं बहुरूपधृक् ।सतताभ्यासयोगेन खेचरत्वं प्रजायते॥ २७.२२ ॥

dUrashravaNavij~nAnamadR^ishyaM bahurUpadhR^ik | satatAbhyAsayogena khecharatvaM prajAyate

श्रुताध्ययनसम्पन्ना नानाशास्त्रविशारदाः ।ज्ञानिनोऽपि विमुह्यन्ते पूर्वकर्मवशानुगाः॥ २७.२३ ॥

shrutAdhyayanasampannA nAnAshAstravishAradAH | j~nAnino.api vimuhyante pUrvakarmavashAnugAH

पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति शृण्वाना बधिरा यथा ।यथान्धा मानुषा लोके मूढाः पापविमोहिताः॥ २७.२४ ॥

pashyanto.api na pashyanti shR^iNvAnA badhirA yathA | yathAndhA mAnuShA loke mUDhAH pApavimohitAH

वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते प्रायणाय॥ २७.२५ ॥

vedAhametaM puruShaM mahAnta\- mAdityavarNaM tamasaH parastAt | tameva viditvAtimR^ityumeti nAnyaH panthA vidyate prAyaNAya

एष ते कथितः सम्यक्तेजसो विधिरुत्तमः ।कालं जित्वा यथा योगी चामरत्वं प्रपद्यते॥ २७.२६ ॥

eSha te kathitaH samyaktejaso vidhiruttamaH | kAlaM jitvA yathA yogI chAmaratvaM prapadyate

पुनः परतरं वक्ष्ये यथा मृत्युर्न जायते ।सावधानतया देवि शृणुष्वैकाग्रमानसा॥ २७.२७ ॥

punaH parataraM vakShye yathA mR^ityurna jAyate | sAvadhAnatayA devi shR^iNuShvaikAgramAnasA

तुरीया देवि भूतानां योगिनां ध्यानिनां तथा ।सुखासने यथास्थानं योगी नियतमानसः॥ २७.२८ ॥

turIyA devi bhUtAnAM yoginAM dhyAninAM tathA | sukhAsane yathAsthAnaM yogI niyatamAnasaH

समुन्नतशरीरोऽपि स बद्ध्वा करसम्पुटम् ।चञ्च्वाकारेण वक्त्रेण पिबन्वायुं शनैः शनैः॥ २७.२९ ॥

samunnatasharIro.api sa baddhvA karasampuTam | cha~nchvAkAreNa vaktreNa pibanvAyuM shanaiH shanaiH

प्रस्रवन्ति क्षणादापस्तालुस्था जीवदायिकाः ।ता जिघ्रेद्वायुनादायामृतं तच्छीतलं जलम्॥ २७.३० ॥

prasravanti kShaNAdApastAlusthA jIvadAyikAH | tA jighredvAyunAdAyAmR^itaM tachChItalaM jalam

पिबन्ननुदिनं योगी न मृत्युवशगो भवेत् ।दिव्यकायो महातेजाः पिपासाक्षुद्विवर्जितः॥ २७.३१ ॥

pibannanudinaM yogI na mR^ityuvashago bhavet | divyakAyo mahAtejAH pipAsAkShudvivarjitaH

बलेन नागस्तुरगो जवेन दृष्ट्या सुपर्णः सुश्रुतिस्तु दूरात् ।आकुञ्चिताकुण्डलिकृष्णकेशो गन्धर्वविद्याधरतुल्यवर्णः॥ २७.३२ ॥

balena nAgasturago javena dR^iShTyA suparNaH sushrutistu dUrAt | Aku~nchitAkuNDalikR^iShNakesho gandharvavidyAdharatulyavarNaH

जीवेन्नरो वर्षशतं सुराणां सुमेधसा वाक्पतिना समत्वम् ।एवं चरन् खेचरतां प्रयाति यथेष्टचारी सुखितः सदैव॥ २७.३३ ॥

jIvennaro varShashataM surANAM sumedhasA vAkpatinA samatvam | evaM charan khecharatAM prayAti yatheShTachArI sukhitaH sadaiva

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि विधानं यत्सुरैरपि ।गोपितं तु प्रयत्नेन तच्छृणुष्व वरानने॥ २७.३४ ॥

punaranyatpravakShyAmi vidhAnaM yatsurairapi | gopitaM tu prayatnena tachChR^iNuShva varAnane

समाकुञ्च्याभ्यसेद्योगी रसनां तालुकं प्रति ।किञ्चित्कालान्तरेणैव क्रमात्प्राप्नोति लम्बिकाम्॥ २७.३५ ॥

samAku~nchyAbhyasedyogI rasanAM tAlukaM prati | ki~nchitkAlAntareNaiva kramAtprApnoti lambikAm

ततः प्रस्रवते सा तु संस्पृष्टा शीतलां सुधाम् ।पिबन्नेव सदा योगी सोऽमरत्वं हि गच्छति॥ २७.३६ ॥

tataH prasravate sA tu saMspR^iShTA shItalAM sudhAm | pibanneva sadA yogI so.amaratvaM hi gachChati

रेफाग्रं लम्बकाग्रं करतलघटनं शुभ्रपद्मस्य बिन्दो- स्तेनाकृष्टा सुधेयं पतति परपदे देवतानन्दकारी ।सारं संसारतारं कृतकलुषतरं कालतारं सतारं येनेदं प्लाविताङ्गं स भवति न मृतः क्षुत्पिपासाविहीनः॥ २७.३७ ॥

rephAgraM lambakAgraM karatalaghaTanaM shubhrapadmasya bindo\- stenAkR^iShTA sudheyaM patati parapade devatAnandakArI | sAraM saMsAratAraM kR^itakaluShataraM kAlatAraM satAraM yenedaM plAvitA~NgaM sa bhavati na mR^itaH kShutpipAsAvihInaH

एभिर्युक्ता चतुर्भिः क्षितिधरतनये योगिभिर्वै धरैषा धैर्यान्नित्यं कुतोऽन्तः सकलमपि जगद्यत्सुखप्रापणाय ।स्वप्ने देही विधत्ते सकलमपि सदा मानयन्यच्च दुःखं स्वर्गे ह्येवं धरित्र्याः प्रभवति च ततो वा स किञ्चिच्चतुर्णाम्॥ २७.३८ ॥

ebhiryuktA chaturbhiH kShitidharatanaye yogibhirvai dharaiShA dhairyAnnityaM kuto.antaH sakalamapi jagadyatsukhaprApaNAya | svapne dehI vidhatte sakalamapi sadA mAnayanyachcha duHkhaM svarge hyevaM dharitryAH prabhavati cha tato vA sa ki~nchichchaturNAm

तस्मान्मन्त्रैस्तपोभिर्व्रतनियमयुतैरौषधैर्योगयुक्ता धात्री रक्ता मनुष्यैर्नयविनययुतैर्धर्मविद्भिः क्रमेण ।भूतानामादि देवो न हि भवति चलः संयुतो वै चतुर्णां तस्मादेवं प्रवक्ष्ये विधिमनुगदितं छायिकं यच्छिवाख्यम्॥ २७.३९ ॥

tasmAnmantraistapobhirvrataniyamayutairauShadhairyogayuktA dhAtrI raktA manuShyairnayavinayayutairdharmavidbhiH krameNa | bhUtAnAmAdi devo na hi bhavati chalaH saMyuto vai chaturNAM tasmAdevaM pravakShye vidhimanugaditaM ChAyikaM yachChivAkhyam

५.२८ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ २८.० ॥

5\.28 || shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ २८.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२८. अष्टाविंशोऽध्यायः ।छायापुरुषदर्शनवर्णनम् ।देव्युवाच ।देवदेव महादेव कथितं कालवञ्चनम् ।शब्दब्रह्मस्वरूपं च योगलक्षणमुत्तमम्॥ २८.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.28\. aShTAviMsho.adhyAyaH | ChAyApuruShadarshanavarNanam | devyuvAcha | devadeva mahAdeva kathitaM kAlava~nchanam | shabdabrahmasvarUpaM cha yogalakShaNamuttamam

कथितं ते समासेन छायिकं ज्ञानमुत्तमम् ।विस्तरेण समाख्याहि योगिनां हितकाम्यया॥ २८.२ ॥

kathitaM te samAsena ChAyikaM j~nAnamuttamam | vistareNa samAkhyAhi yoginAM hitakAmyayA

शङ्कर उवाच ।शृणु देवि प्रवक्ष्यामि छायापुरुषलक्षणम् ।यज्ज्ञात्वा पुरुषः सम्यक्सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ २८.३ ॥

sha~Nkara uvAcha | shR^iNu devi pravakShyAmi ChAyApuruShalakShaNam | yajj~nAtvA puruShaH samyaksarvapApaiH pramuchyate

सूर्यं हि पृष्ठतः कृत्वा सोमं वा वरवर्णिनि ।शुक्लाम्बरधरः स्त्रग्वी गन्धधूपादिवासितः॥ २८.४ ॥

sUryaM hi pR^iShThataH kR^itvA somaM vA varavarNini | shuklAmbaradharaH stragvI gandhadhUpAdivAsitaH

संस्मरेन्मे महामन्त्रं सर्वकामफलप्रदम् ।नवात्मकं पिण्डभूतं स्वां छायां सन्निरीक्षयेत्॥ २८.५ ॥

saMsmarenme mahAmantraM sarvakAmaphalapradam | navAtmakaM piNDabhUtaM svAM ChAyAM sannirIkShayet

विवाहो बन्धुनाशः स्याद्द्वितुण्डे चैव क्षुद्भयम् ।विकटौ नश्यते भार्या विजङ्घे धनमेव हि॥ २८.५.२८.१० ॥

vivAho bandhunAshaH syAddvituNDe chaiva kShudbhayam | vikaTau nashyate bhAryA vija~Nghe dhanameva hi

प्राप्नोत्यत्र न सन्देहः सत्यं वै कथितं मया ।सर्वतीर्थेषु यत्स्नात्वा दत्त्वा दानानि सर्वशः॥ २८.५.२८.२० ॥

prApnotyatra na sandehaH satyaM vai kathitaM mayA | sarvatIrtheShu yatsnAtvA dattvA dAnAni sarvashaH

ब्रह्मपुत्रस्तमामन्त्र्य पूजितस्तेन शौनकः ।ययौ स्वधाम सुप्रीतो व्यासोऽपि प्रीतमानसः॥ २८.५.२८.३० ॥

brahmaputrastamAmantrya pUjitastena shaunakaH | yayau svadhAma suprIto vyAso.api prItamAnasaH

दृष्ट्वा तां पुनराकाशे श्वेतवर्णस्वरूपिणीम् ।स पश्यत्येकभावस्तु शिवं परमकारणम्॥ २८.६ ॥

dR^iShTvA tAM punarAkAshe shvetavarNasvarUpiNIm | sa pashyatyekabhAvastu shivaM paramakAraNam

ब्रह्मप्राप्तिर्भवेत्तस्य कालविद्भिरितीरितम् ।ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः॥ २८.७ ॥

brahmaprAptirbhavettasya kAlavidbhiritIritam | brahmahatyAdikaiH pApairmuchyate nAtra saMshayaH

शिरोहीनं यदा पश्येत्षड्भिर्मासैर्भवेत्क्षयः ।समस्तं वाङ्मयं तस्य योगिनस्तु यथा तथा॥ २८.८ ॥

shirohInaM yadA pashyetShaDbhirmAsairbhavetkShayaH | samastaM vA~NmayaM tasya yoginastu yathA tathA

शुक्ले धर्मं विजानीयात्कृष्णे पापं विनिर्दिशेत् ।रक्ते बन्धं विजानीयात्पीते विद्विषमादिशेत्॥ २८.९ ॥

shukle dharmaM vijAnIyAtkR^iShNe pApaM vinirdishet | rakte bandhaM vijAnIyAtpIte vidviShamAdishet

पादाभावे विदेशः स्यादित्येतत्कथितं मया ।तद्विचार्यं प्रयत्त्नेन पुरुषेण महेश्वरि॥ २८.११ ॥

pAdAbhAve videshaH syAdityetatkathitaM mayA | tadvichAryaM prayattnena puruSheNa maheshvari

सम्यक्तं पुरुषं दृष्ट्वा सन्निवेश्यात्मनात्मनि ।जपेन्नवात्मकं मन्त्रं हृदयं मे महेश्वरि॥ २८.१२ ॥

samyaktaM puruShaM dR^iShTvA sanniveshyAtmanAtmani | japennavAtmakaM mantraM hR^idayaM me maheshvari

वत्सरे विगते मन्त्री तन्नास्ति यन्न साधयेत् ।अणिमादिगुणानष्टौ खेचरत्वं प्रपद्यते॥ २८.१३ ॥

vatsare vigate mantrI tannAsti yanna sAdhayet | aNimAdiguNAnaShTau khecharatvaM prapadyate

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि शक्तिं ज्ञातुं दुरासदाम् ।प्रत्यक्षं दृश्यते लोके ज्ञानिनामग्रतः स्थितम्॥ २८.१४ ॥

punaranyatpravakShyAmi shaktiM j~nAtuM durAsadAm | pratyakShaM dR^ishyate loke j~nAninAmagrataH sthitam

अज्ञेया लिख्यते लोके या सर्पीकृतकुण्डली ।सा मात्रा यानसंस्थापि दृश्यते न च पठ्यते॥ २८.१५ ॥

aj~neyA likhyate loke yA sarpIkR^itakuNDalI | sA mAtrA yAnasaMsthApi dR^ishyate na cha paThyate

ब्रह्माण्डमूर्ध्निगा या च स्तुता वेदैस्तु नित्यशः ।जननी सर्वविद्यानां गुप्तविद्येति गीयते॥ २८.१६ ॥

brahmANDamUrdhnigA yA cha stutA vedaistu nityashaH | jananI sarvavidyAnAM guptavidyeti gIyate

खेचरा सा विनिर्दिष्टा सर्वप्राणिषु संस्थिता ।दृश्यादृश्याचला नित्या व्यक्ताव्यक्ता सनातनी॥ २८.१७ ॥

khecharA sA vinirdiShTA sarvaprANiShu saMsthitA | dR^ishyAdR^ishyAchalA nityA vyaktAvyaktA sanAtanI

अवर्णा वर्णसंयुक्ता प्रोच्यते बिन्दुमालिनी ।तां पश्यन्सर्वदा योगी कृतकृत्योऽभिजायते॥ २८.१८ ॥

avarNA varNasaMyuktA prochyate bindumAlinI | tAM pashyansarvadA yogI kR^itakR^ityo.abhijAyate

सर्वतीर्थकृतस्नानाद्भवेद्दानस्य यत्फलम् ।सर्वयज्ञफलं यच्च मालिन्या दर्शनात्तदा॥ २८.१९ ॥

sarvatIrthakR^itasnAnAdbhaveddAnasya yatphalam | sarvayaj~naphalaM yachcha mAlinyA darshanAttadA

सर्वेषां देवि यज्ञानां यत्फलं तल्लभेत्पुमान् ।किं बहूक्त्या महेशानि सर्वान्कामान्समश्नुते॥ २८.२१ ॥

sarveShAM devi yaj~nAnAM yatphalaM tallabhetpumAn | kiM bahUktyA maheshAni sarvAnkAmAnsamashnute

तस्माज्ज्ञानं यथायोगमभ्यसेत्सततं बुधः ।अभ्यासाज्जायते सिद्धिर्योगोऽभ्यासात्प्रवर्धते॥ २८.२२ ॥

tasmAjj~nAnaM yathAyogamabhyasetsatataM budhaH | abhyAsAjjAyate siddhiryogo.abhyAsAtpravardhate

संवित्तिर्लभ्यतेऽभ्यासादभ्यासान्मोक्षमश्नुते ।अभ्यासः सततं कार्यो धीमता मोक्षकारणम्॥ २८.२३ ॥

saMvittirlabhyate.abhyAsAdabhyAsAnmokShamashnute | abhyAsaH satataM kAryo dhImatA mokShakAraNam

इत्येतत्कथितं देवि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।किमन्यत्पृच्छ्यते तत्त्वं वद सत्यं ब्रवीमि ते॥ २८.२४ ॥

ityetatkathitaM devi bhuktimuktiphalapradam | kimanyatpR^ichChyate tattvaM vada satyaM bravImi te

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रवचनं परमार्थदम् ।प्रसन्नोऽभूदति व्यासः पाराशर्यो मुनीश्वराः॥ २८.२५ ॥

sUta uvAcha | iti shrutvA brahmaputravachanaM paramArthadam | prasanno.abhUdati vyAsaH pArAsharyo munIshvarAH

सनत्कुमारं सर्वज्ञं ब्रह्मपुत्रं कृपानिधिम् ।व्यासः परमसन्तुष्टः प्रणनाम मुहुर्मुहुः॥ २८.२६ ॥

sanatkumAraM sarvaj~naM brahmaputraM kR^ipAnidhim | vyAsaH paramasantuShTaH praNanAma muhurmuhuH

ततस्तुष्टाव तं व्यासः कालेयः स मुनीश्वरः ।सनत्कुमारं मुनयः सुरविज्ञानसागरम्॥ २८.२७ ॥

tatastuShTAva taM vyAsaH kAleyaH sa munIshvaraH | sanatkumAraM munayaH suravij~nAnasAgaram

व्यास उवाच ।कृतार्थोऽहं मुनिश्रेष्ठ ब्रह्मत्वं मे त्वया कृतम् ।नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं ब्रह्मवित्तमः॥ २८.२८ ॥

vyAsa uvAcha | kR^itArtho.ahaM munishreShTha brahmatvaM me tvayA kR^itam | namaste.astu namaste.astu dhanyastvaM brahmavittamaH

सूत उवाच ।इति स्तुत्वा स कालेयो ब्रह्मपुत्रं महामुनिम् ।तूष्णीं बभूव सुप्रीतः परमानन्दनिर्भरः॥ २८.२९ ॥

sUta uvAcha | iti stutvA sa kAleyo brahmaputraM mahAmunim | tUShNIM babhUva suprItaH paramAnandanirbharaH

इति मे वर्णितो विप्राः सुखदः परमार्थयुक् ।सनत्कुमारकालेयसंवादो ज्ञानवर्धनः॥ २८.३१ ॥

iti me varNito viprAH sukhadaH paramArthayuk | sanatkumArakAleyasaMvAdo j~nAnavardhanaH