Uma Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४०.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ४०.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४०. चत्वारिंशोऽध्यायः ।पितृप्रभाववर्णनम् ।व्यास उवाच ।इत्याकर्ण्य श्राद्धदेवसूर्यान्वयमनुत्तमम् ।पर्यपृच्छन्मुनिश्रेष्ठः शौनकः सूतमादरात्॥ ४०.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.40\. chatvAriMsho.adhyAyaH | pitR^iprabhAvavarNanam | vyAsa uvAcha | ityAkarNya shrAddhadevasUryAnvayamanuttamam | paryapR^ichChanmunishreShThaH shaunakaH sUtamAdarAt

शौनक उवाच ।सूत सूत चिरञ्जीव व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते ।श्राविता परमा दिव्या कथा परमपावनी॥ ४०.२ ॥

shaunaka uvAcha | sUta sUta chira~njIva vyAsashiShya namo.astu te | shrAvitA paramA divyA kathA paramapAvanI

त्वया प्रोक्तः श्राद्धदेवः सूर्यः सद्वंशवर्धनः ।संशयस्तत्र मे जातस्तं ब्रवीमि त्वदग्रतः॥ ४०.३ ॥

tvayA proktaH shrAddhadevaH sUryaH sadvaMshavardhanaH | saMshayastatra me jAtastaM bravImi tvadagrataH

कुतो वै श्राद्धदेवत्वमादित्यस्य विवस्वतः ।श्रोतुमिच्छामि तत्प्रीत्या छिन्धि मे संशयं त्विमम्॥ ४०.४ ॥

kuto vai shrAddhadevatvamAdityasya vivasvataH | shrotumichChAmi tatprItyA Chindhi me saMshayaM tvimam

श्राद्धस्यापि च माहात्म्यं तत्फलं च वद प्रभो ।प्रीताश्च पितरो येन श्रेयसा योजयन्ति तम्॥ ४०.५ ॥

shrAddhasyApi cha mAhAtmyaM tatphalaM cha vada prabho | prItAshcha pitaro yena shreyasA yojayanti tam

एतच्च श्रोतुमिच्छामि पितृणां सर्गमुत्तमम् ।कथय त्वं विशेषेण कृपां कुरु महामते॥ ४०.६ ॥

etachcha shrotumichChAmi pitR^iNAM sargamuttamam | kathaya tvaM visheSheNa kR^ipAM kuru mahAmate

सूत उवाच ।वच्मि तत्तेऽखिलं प्रीत्या पितृसर्गं तु शौनक ।मार्कण्डेयेन कथितं भीष्माय परिपृच्छते॥ ४०.७ ॥

sUta uvAcha | vachmi tatte.akhilaM prItyA pitR^isargaM tu shaunaka | mArkaNDeyena kathitaM bhIShmAya paripR^ichChate

गीतं सनत्कुमारेण मार्कण्डेयाय धीमते ।तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वकामफलप्रदम्॥ ४०.८ ॥

gItaM sanatkumAreNa mArkaNDeyAya dhImate | tatte.ahaM sampravakShyAmi sarvakAmaphalapradam

युधिष्ठिरेण सम्पृष्टो भीष्मो धर्मभृतां वरः ।शरशय्यास्थितः प्रोचे तच्छृणुष्व वदामि ते॥ ४०.९ ॥

yudhiShThireNa sampR^iShTo bhIShmo dharmabhR^itAM varaH | sharashayyAsthitaH proche tachChR^iNuShva vadAmi te

युधिष्ठिर उवाच ।पुष्टिकामेन पुंसां वै कथं पुष्टिरवाप्यते ।एतच्छ्रोतुं समिच्छामि किं कुर्वाणो न सीदति॥ ४०.१० ॥

yudhiShThira uvAcha | puShTikAmena puMsAM vai kathaM puShTiravApyate | etachChrotuM samichChAmi kiM kurvANo na sIdati

सूत उवाच ।युधिष्ठिरेण सम्पृष्टं प्रश्नं श्रुत्वा स धर्मवित् ।भीष्मः प्रोवाच सुप्रीत्या सर्वेषां शृण्वतां वचः॥ ४०.११ ॥

sUta uvAcha | yudhiShThireNa sampR^iShTaM prashnaM shrutvA sa dharmavit | bhIShmaH provAcha suprItyA sarveShAM shR^iNvatAM vachaH

भीष्म उवाच ।ये कुर्वन्ति नराः श्राद्धान्यपि प्रीत्या युधिष्ठिर ।श्राद्धैः प्रीणाति तत्सर्वं पितॄणां हि प्रसादतः॥ ४०.१२ ॥

bhIShma uvAcha | ye kurvanti narAH shrAddhAnyapi prItyA yudhiShThira | shrAddhaiH prINAti tatsarvaM pitR^INAM hi prasAdataH

श्राद्धानि चैव कुर्वन्ति फलकामाः सदा नराः ।अभिसन्धाय पितरं पितुश्च पितरं तथा॥ ४०.१३ ॥

shrAddhAni chaiva kurvanti phalakAmAH sadA narAH | abhisandhAya pitaraM pitushcha pitaraM tathA

पितुः पितामहञ्चैव त्रिषु पिण्डेषु नित्यदा ।पितरो धर्मकामस्य प्रजाकामस्य च प्रजाम्॥ ४०.१४ ॥

pituH pitAmaha~nchaiva triShu piNDeShu nityadA | pitaro dharmakAmasya prajAkAmasya cha prajAm

पुष्टिकामस्य पुष्टिं च प्रयच्छन्ति युधिष्ठिर॥ ४०.१५ ॥

puShTikAmasya puShTiM cha prayachChanti yudhiShThira

युधिष्ठिर उवाच ।वर्तन्ते पितरः स्वर्गे केषाञ्चिन्नरके पुनः ।प्राणिनां नियतं चापि कर्मजं फलमुच्यते॥ ४०.१६ ॥

yudhiShThira uvAcha | vartante pitaraH svarge keShA~nchinnarake punaH | prANinAM niyataM chApi karmajaM phalamuchyate

तानि श्राद्धानि दत्तानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् ।कथं शक्तास्तमाहर्त्तुं नरकस्थाः फलं पुनः॥ ४०.१७ ॥

tAni shrAddhAni dattAni kathaM gachChanti vai pitR^In | kathaM shaktAstamAharttuM narakasthAH phalaM punaH

देवा अपि पितृन्स्वर्गे यजन्त इति मे श्रुतम् ।एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण ब्रवीहि मे॥ ४०.१८ ॥

devA api pitR^insvarge yajanta iti me shrutam | etadichChAmyahaM shrotuM vistareNa bravIhi me

भीष्म उवाच ।अत्र ते कीर्तयिष्यामि यथा श्रुतमरिन्दम ।पित्रा मम पुरा गीतं लोकान्तरगतेन वै॥ ४०.१९ ॥

bhIShma uvAcha | atra te kIrtayiShyAmi yathA shrutamarindama | pitrA mama purA gItaM lokAntaragatena vai

श्राद्धकाले मम पितुर्मया पिण्डः समुद्यतः ।मत्पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिमयाचत॥ ४०.२० ॥

shrAddhakAle mama piturmayA piNDaH samudyataH | matpitA mama hastena bhittvA bhUmimayAchata

नैष कल्पविधिर्दृष्ट इति निश्चित्य चाप्यहम् ।कुशेष्वेव ततः पिण्डं दत्तवानविचारयन्॥ ४०.२१ ॥

naiSha kalpavidhirdR^iShTa iti nishchitya chApyaham | kusheShveva tataH piNDaM dattavAnavichArayan

ततः पिता मे सन्तुष्टो वाचा मधुरया तदा ।उवाच भरतश्रेष्ठ प्रीयमाणो मयानघ॥ ४०.२२ ॥

tataH pitA me santuShTo vAchA madhurayA tadA | uvAcha bharatashreShTha prIyamANo mayAnagha

त्वया दायादवानस्मि धर्मज्ञेन विपश्चिता ।तारितोऽहं तु जिज्ञासा कृता मे पुरुषोत्तम॥ ४०.२३ ॥

tvayA dAyAdavAnasmi dharmaj~nena vipashchitA | tArito.ahaM tu jij~nAsA kR^itA me puruShottama

प्रमाणं यद्धि कुरुते धर्माचारेण पार्थिवः ।प्रजास्तदनुवर्तन्ते प्रमाणाचरितं सदा॥ ४०.२४ ॥

pramANaM yaddhi kurute dharmAchAreNa pArthivaH | prajAstadanuvartante pramANAcharitaM sadA

शृणु त्वं भरतश्रेष्ठ वेदधर्मांश्च शाश्वतान् ।प्रमाणं वेदधर्मस्य पुत्र निर्वर्त्तितं त्वया॥ ४०.२५ ॥

shR^iNu tvaM bharatashreShTha vedadharmAMshcha shAshvatAn | pramANaM vedadharmasya putra nirvarttitaM tvayA

तस्मात्तवाहं सुप्रीतः प्रीत्या वरमनुत्तमम् ।ददामि त्वं प्रतीच्छस्व त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्॥ ४०.२६ ॥

tasmAttavAhaM suprItaH prItyA varamanuttamam | dadAmi tvaM pratIchChasva triShu lokeShu durlabham

न ते प्रभविता मृत्युर्यावज्जीवितुमिच्छसि ।त्वत्तोऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य मृत्युः प्रभविता पुनः॥ ४०.२७ ॥

na te prabhavitA mR^ityuryAvajjIvitumichChasi | tvatto.abhyanuj~nAM samprApya mR^ityuH prabhavitA punaH

किं वा ते प्रार्थितं भूयो ददामि वरमुत्तमम् ।तद् ब्रूहि भरतश्रेष्ठ यत्ते मनसि वर्तते॥ ४०.२८ ॥

kiM vA te prArthitaM bhUyo dadAmi varamuttamam | tad brUhi bharatashreShTha yatte manasi vartate

इत्युक्तवति तस्मिंस्तु अभिवाद्य कृताञ्जलिः ।अवोचं कृतकृत्योऽहं प्रसन्ने त्वयि मानद ।प्रश्नं पृच्छामि वै कञ्चिद्वाच्यः स भवता स्वयम्॥ ४०.२९ ॥

ityuktavati tasmiMstu abhivAdya kR^itA~njaliH | avochaM kR^itakR^ityo.ahaM prasanne tvayi mAnada | prashnaM pR^ichChAmi vai ka~nchidvAchyaH sa bhavatA svayam

स मामुवाच तद् ब्रूहि यदीच्छसि वदामि ते ।इत्युक्तेन मया तत्र पृष्टः प्रोवाच तं नृपः॥ ४०.३० ॥

sa mAmuvAcha tad brUhi yadIchChasi vadAmi te | ityuktena mayA tatra pR^iShTaH provAcha taM nR^ipaH

शन्तनुरुवाच ।शृणु तात प्रवक्ष्यामि प्रश्नं तेऽहं यथार्थतः ।पितृकल्पं च निखिलं मार्कण्डेयेन मे श्रुतम्॥ ४०.३१ ॥

shantanuruvAcha | shR^iNu tAta pravakShyAmi prashnaM te.ahaM yathArthataH | pitR^ikalpaM cha nikhilaM mArkaNDeyena me shrutam

यत्त्वं पृच्छसि मां तात तदेवाहं महामुनिम् ।मार्कण्डेयमपृच्छं हि स मां प्रोवाच धर्मवित्॥ ४०.३२ ॥

yattvaM pR^ichChasi mAM tAta tadevAhaM mahAmunim | mArkaNDeyamapR^ichChaM hi sa mAM provAcha dharmavit

मार्कण्डेय उवाच ।शृणु राजन्मया दृष्टं कदाचित्पश्यता दिवम् ।विमानं महदायान्तमन्तरेण गिरेस्तदा॥ ४०.३३ ॥

mArkaNDeya uvAcha | shR^iNu rAjanmayA dR^iShTaM kadAchitpashyatA divam | vimAnaM mahadAyAntamantareNa girestadA

तस्मिन्विमाने पर्यक्षं ज्वलिताङ्गारवर्चसम् ।महातेजः प्रज्वलन्तं निर्विशेषं मनोहरम्॥ ४०.३४ ॥

tasminvimAne paryakShaM jvalitA~NgAravarchasam | mahAtejaH prajvalantaM nirvisheShaM manoharam

अपश्यं चैव तत्राहं शयानं दीप्ततेजसम् ।अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषमग्नावग्निमिवाहितम्॥ ४०.३५ ॥

apashyaM chaiva tatrAhaM shayAnaM dIptatejasam | a~NguShThamAtraM puruShamagnAvagnimivAhitam

सोऽहं तस्मै नमः कृत्वा प्रणम्य शिरसा प्रभुम् ।अपृच्छं चैव तमहं विद्याम त्वां कथं विभो॥ ४०.३६ ॥

so.ahaM tasmai namaH kR^itvA praNamya shirasA prabhum | apR^ichChaM chaiva tamahaM vidyAma tvAM kathaM vibho

स मामुवाच धर्मात्मा ते न तद्विद्यते तपः ।येन त्वं बुध्यसे मां हि मुने वै ब्रह्मणः सुतम्॥ ४०.३७ ॥

sa mAmuvAcha dharmAtmA te na tadvidyate tapaH | yena tvaM budhyase mAM hi mune vai brahmaNaH sutam

सनत्कुमारमिति मां विद्धि किं करवाणि ते ।ये त्वन्ये ब्रह्मणः पुत्राः कनीयांसस्तु ते मम॥ ४०.३८ ॥

sanatkumAramiti mAM viddhi kiM karavANi te | ye tvanye brahmaNaH putrAH kanIyAMsastu te mama

भ्रातरः सप्त दुर्धर्षा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।वयं तु यतिधर्माणः संयम्यात्मानमात्मनि॥ ४०.३९ ॥

bhrAtaraH sapta durdharShA yeShAM vaMshAH pratiShThitAH | vayaM tu yatidharmANaH saMyamyAtmAnamAtmani

यथोत्पन्नस्तथैवाहं कुमार इति विश्रुतः ।तस्मात्सनत्कुमारं मे नामैतत्कथितं मुने॥ ४०.४० ॥

yathotpannastathaivAhaM kumAra iti vishrutaH | tasmAtsanatkumAraM me nAmaitatkathitaM mune

यद्भक्त्या ते तपश्चीर्णं मम दर्शनकाङ्क्षया ।एष दृष्टोऽस्मि भद्रं ते कं कामं करवाणि ते॥ ४०.४१ ॥

yadbhaktyA te tapashchIrNaM mama darshanakA~NkShayA | eSha dR^iShTo.asmi bhadraM te kaM kAmaM karavANi te

इत्युक्तवन्तं तं चाहं प्रावोचं त्वं शृणु प्रभो ।पितॄणामादिसर्गं च कथयस्व यथातथम्॥ ४०.४२ ॥

ityuktavantaM taM chAhaM prAvochaM tvaM shR^iNu prabho | pitR^INAmAdisargaM cha kathayasva yathAtatham

इत्युक्तः स तु मां प्राह शृणु सर्वं यथातथम् ।वच्मि ते तत्त्वतस्तात पितृसर्गं शुभावहम्॥ ४०.४३ ॥

ityuktaH sa tu mAM prAha shR^iNu sarvaM yathAtatham | vachmi te tattvatastAta pitR^isargaM shubhAvaham

सनत्कुमार उवाच ।देवान्पुरासृजद्ब्रह्मा मां यक्षध्वं स चाह तान् ।तमुत्सृज्य तमात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः॥ ४०.४४ ॥

sanatkumAra uvAcha | devAnpurAsR^ijadbrahmA mAM yakShadhvaM sa chAha tAn | tamutsR^ijya tamAtmAnamayajaMste phalArthinaH

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ ।तस्मात्किञ्चिदजानन्तो नष्टसंज्ञाः पितामहम्॥ ४०.४५ ॥

te shaptA brahmaNA mUDhA naShTasa.nj~nA bhaviShyatha | tasmAtki~nchidajAnanto naShTasa.nj~nAH pitAmaham

प्रोचुस्तं प्रणताः सर्वे कुरुष्वानुग्रहं हि नः ।इत्युक्तस्तानुवाचेदं प्रायश्चित्तार्थमेव हि॥ ४०.४६ ॥

prochustaM praNatAH sarve kuruShvAnugrahaM hi naH | ityuktastAnuvAchedaM prAyashchittArthameva hi

पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ ।इत्युक्ता नष्टसंज्ञास्ते पुत्रान्पप्रच्छुरोजसा॥ ४०.४७ ॥

putrAnsvAnparipR^ichChadhvaM tato j~nAnamavApsyatha | ityuktA naShTasa.nj~nAste putrAnpaprachChurojasA

प्रायश्चित्तार्थमेवाधिलब्धसंज्ञा दिवौकसः ।गम्यतां पुत्रका एवं पुत्रैरुक्ताश्च तेऽनघ॥ ४०.४८ ॥

prAyashchittArthamevAdhilabdhasa.nj~nA divaukasaH | gamyatAM putrakA evaM putrairuktAshcha te.anagha

अभिशप्तास्तु ते देवाः पुत्रकामेन वेधसम् ।पप्रच्छुरुक्ताः पुत्रैस्ते गतास्ते पुत्रका इति॥ ४०.४९ ॥

abhishaptAstu te devAH putrakAmena vedhasam | paprachChuruktAH putraiste gatAste putrakA iti

ततस्तानब्रवीद्देवो देवान्ब्रह्मा ससंशयान् ।शृणुध्वं निर्जराः सर्वे यूयं न ब्रह्मवादिनः॥ ४०.५० ॥

tatastAnabravIddevo devAnbrahmA sasaMshayAn | shR^iNudhvaM nirjarAH sarve yUyaM na brahmavAdinaH

तस्माद्यदुक्तं युष्माकं पुत्रैस्तैर्ज्ञानिसत्तमैः ।मन्तव्यं संशयं त्यक्त्वा तथा न च तदन्यथा॥ ४०.५१ ॥

tasmAdyaduktaM yuShmAkaM putraistairj~nAnisattamaiH | mantavyaM saMshayaM tyaktvA tathA na cha tadanyathA

देवाश्च पितरश्चैव यजध्वं त्रिदिवौकसः ।परस्परं महाप्रीत्या सर्वकामफलप्रदाः॥ ४०.५२ ॥

devAshcha pitarashchaiva yajadhvaM tridivaukasaH | parasparaM mahAprItyA sarvakAmaphalapradAH

सनत्कुमार उवाच ।ततस्ते छिन्नसन्देहाः प्रीतिमन्तः परस्परम् ।बभूवुर्मुनिशार्दूल ब्रह्मवाक्यात्सुखप्रदाः॥ ४०.५३ ॥

sanatkumAra uvAcha | tataste ChinnasandehAH prItimantaH parasparam | babhUvurmunishArdUla brahmavAkyAtsukhapradAH

ततो देवा हि प्रोचुस्तान्यदुक्ताः पुत्रका वयम् ।तस्माद्भवन्तः पितरो भविष्यथ न संशयः॥ ४०.५४ ॥

tato devA hi prochustAnyaduktAH putrakA vayam | tasmAdbhavantaH pitaro bhaviShyatha na saMshayaH

पितृश्राद्धे क्रियां कश्चित्करिष्यति न संशयः ।श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति॥ ४०.५५ ॥

pitR^ishrAddhe kriyAM kashchitkariShyati na saMshayaH | shrAddhairApyAyitaH somo lokAnApyAyayiShyati

समुद्रं पर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम् ।श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः॥ ४०.५६ ॥

samudraM parvatavanaM ja~NgamAja~NgamairvR^itam | shrAddhAni puShTikAmAshcha ye kariShyanti mAnavAH

तेभ्यः पुष्टिप्रदाश्चैव पितरः प्रीणिताः सदा ।श्राद्धे ये च प्रदास्यन्ति त्रीन्पिण्डान्नामगोत्रतः॥ ४०.५७ ॥

tebhyaH puShTipradAshchaiva pitaraH prINitAH sadA | shrAddhe ye cha pradAsyanti trInpiNDAnnAmagotrataH

सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः ।भावयिष्यन्ति सततं श्राद्धदानेन तर्पिताः॥ ४०.५८ ॥

sarvatra vartamAnAste pitaraH prapitAmahAH | bhAvayiShyanti satataM shrAddhadAnena tarpitAH

इति तद्वचनं सत्यं भवत्वथ दिवौकसः ।पुत्राश्च पितरश्चैव वयं सर्वे परस्परम्॥ ४०.५९ ॥

iti tadvachanaM satyaM bhavatvatha divaukasaH | putrAshcha pitarashchaiva vayaM sarve parasparam

एवं ते पितरो देवा धर्मतः पुत्रतां गताः ।अन्योऽन्यं पितरो वै ते प्रथिताः क्षितिमण्डले॥ ४०.६० ॥

evaM te pitaro devA dharmataH putratAM gatAH | anyo.anyaM pitaro vai te prathitAH kShitimaNDale

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४१.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ४१.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४१. एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।सप्तव्याधगतिवर्णनम् ।सनत्कुमार उवाच ।सप्त ते तपतां श्रेष्ठ स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः ।चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयश्चैव ह्यमूर्तयः॥ ४१.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.41\. ekachatvAriMsho.adhyAyaH | saptavyAdhagativarNanam | sanatkumAra uvAcha | sapta te tapatAM shreShTha svarge pitR^igaNAH smR^itAH | chatvAro mUrttimanto vai trayashchaiva hyamUrtayaH

तान्यजन्ते देवगणा आद्या विप्रादयस्तथा ।आप्याययन्ति ते पूर्वं सोमं योगबलेन वै॥ ४१.२ ॥

tAnyajante devagaNA AdyA viprAdayastathA | ApyAyayanti te pUrvaM somaM yogabalena vai

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां तु विशेषतः ।सर्वेषां राजतं पात्रमथवा रजतान्वितम्॥ ४१.३ ॥

tasmAchChrAddhAni deyAni yoginAM tu visheShataH | sarveShAM rAjataM pAtramathavA rajatAnvitam

दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धं प्रीणाति वै पितृन् ।वह्नेराप्यायनं कृत्वा सोमस्य तु यमस्य वै॥ ४१.४ ॥

dattaM svadhAM purodhAya shrAddhaM prINAti vai pitR^in | vahnerApyAyanaM kR^itvA somasya tu yamasya vai

उदगायनमप्यग्नावग्न्यभावेऽप्सु वा पुनः ।पितॄन्प्रीणाति यो भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति तम्॥ ४१.५ ॥

udagAyanamapyagnAvagnyabhAve.apsu vA punaH | pitR^InprINAti yo bhaktyA pitaraH prINayanti tam

यच्छन्ति पितरः पुष्टिं प्रजाश्च विपुलास्तथा ।स्वर्गमारोग्यवृद्धिं च यदन्यदपि चेप्सितम्॥ ४१.६ ॥

yachChanti pitaraH puShTiM prajAshcha vipulAstathA | svargamArogyavR^iddhiM cha yadanyadapi chepsitam

देवकार्यादपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते ।पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे तेन त्वमजरामरः॥ ४१.७ ॥

devakAryAdapi mune pitR^ikAryaM vishiShyate | pitR^ibhakto.asi viprarShe tena tvamajarAmaraH

न योगेन गतिः सा तु पितृभक्तस्य या मुने ।पितृभक्तिर्विशेषेण तस्मात्कार्या महामुने॥ ४१.८ ॥

na yogena gatiH sA tu pitR^ibhaktasya yA mune | pitR^ibhaktirvisheSheNa tasmAtkAryA mahAmune

मार्कण्डेय उवाच ।एवमुक्त्वाशु देवेशो देवानामपि दुर्लभम् ।चक्षुर्दत्त्वा सविज्ञानं जगाम यौगिकीं गतिम्॥ ४१.९ ॥

mArkaNDeya uvAcha | evamuktvAshu devesho devAnAmapi durlabham | chakShurdattvA savij~nAnaM jagAma yaugikIM gatim

शृणु भीष्म पुरा भूयो भारद्वाजात्मजा द्विजाः ।योगधर्ममनुप्राप्य भ्रष्टा दुश्चरितेन वै॥ ४१.१० ॥

shR^iNu bhIShma purA bhUyo bhAradvAjAtmajA dvijAH | yogadharmamanuprApya bhraShTA dushcharitena vai

वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च ।खसृषः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस्तथा॥ ४१.११ ॥

vAgduShTaH krodhano hiMsraH pishunaH kavireva cha | khasR^iShaH pitR^ivartI cha nAmabhiH karmabhistathA

कौशिकस्य सुतास्तात शिष्या गर्गस्य चाभवन् ।पितर्युपरते सर्वे प्रवसन्तस्तदाभवन्॥ ४१.१२ ॥

kaushikasya sutAstAta shiShyA gargasya chAbhavan | pitaryuparate sarve pravasantastadAbhavan

विनियोगाद् गुरोस्तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् ।समानवत्सां कपिलां सर्वेऽन्यायागतास्तदा॥ ४१.१३ ॥

viniyogAd gurostasya gAM dogdhrIM samakAlayan | samAnavatsAM kapilAM sarve.anyAyAgatAstadA

तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान्मोहाच्च भारत ।क्रूरा बुद्धिः समुत्पन्ना तां गां वै हिंसितुं तदा॥ ४१.१४ ॥

teShAM pathi kShudhArtAnAM bAlyAnmohAchcha bhArata | krUrA buddhiH samutpannA tAM gAM vai hiMsituM tadA

तां कविः खसृपश्चैव याचेते नैति वै तदा ।न चाशक्यास्तु ताभ्यां वा तदा वारयितुं निजाः॥ ४१.१५ ॥

tAM kaviH khasR^ipashchaiva yAchete naiti vai tadA | na chAshakyAstu tAbhyAM vA tadA vArayituM nijAH

पितृवर्ती तु यस्तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः ।स सर्वानब्रवीत्कोपात् पितृभक्तिसमन्वितः॥ ४१.१६ ॥

pitR^ivartI tu yasteShAM nityaM shrAddhAhniko dvijaH | sa sarvAnabravItkopAt pitR^ibhaktisamanvitaH

यद्यशक्यं प्रकर्तव्यं पितृनुद्दिश्य साध्यताम् ।प्रकुर्वन्तो हि श्राद्धं तु सर्व एव समाहिताः॥ ४१.१७ ॥

yadyashakyaM prakartavyaM pitR^inuddishya sAdhyatAm | prakurvanto hi shrAddhaM tu sarva eva samAhitAH

एवमेषा च गौर्धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः ।पितॄनभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो नो भविष्यति॥ ४१.१८ ॥

evameShA cha gaurdharmaM prApsyate nAtra saMshayaH | pitR^Inabhyarchya dharmeNa nAdharmo no bhaviShyati

एवमुक्ताश्च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां तदा ।पितृभ्यः कल्पयित्वा तु ह्युपायुञ्जत भारत॥ ४१.१९ ॥

evamuktAshcha te sarve prokShayitvA cha gAM tadA | pitR^ibhyaH kalpayitvA tu hyupAyu~njata bhArata

उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस्तस्य न्यवेदयन् ।शार्दूलेन हता धेनुर्वत्सा वै गृह्यतामिति॥ ४१.२० ॥

upayujya cha gAM sarve gurostasya nyavedayan | shArdUlena hatA dhenurvatsA vai gR^ihyatAmiti

आर्जवात्स तु तं वत्सं प्रतिजग्राह वै द्विजः ।मिथ्योपचारतः पापमभूत्तेषां च गोघ्नताम्॥ ४१.२१ ॥

ArjavAtsa tu taM vatsaM pratijagrAha vai dvijaH | mithyopachArataH pApamabhUtteShAM cha goghnatAm

ततः कालेन कियता कालधर्ममुपागताः ।ते सप्त भ्रातरस्तात बभूवुः स्वायुषः क्षये॥ ४१.२२ ॥

tataH kAlena kiyatA kAladharmamupAgatAH | te sapta bhrAtarastAta babhUvuH svAyuShaH kShaye

ते वै क्रूरतया हैंस्त्र्यात्स्वानार्यत्वाद् गुरोस्तथा ।उग्रहिंसाविहाराश्च जाताः सप्त सहोदराः॥ ४१.२३ ॥

te vai krUratayA haiMstryAtsvAnAryatvAd gurostathA | ugrahiMsAvihArAshcha jAtAH sapta sahodarAH

लुब्धकस्य सुतास्तावद् बलवन्तो मनस्विनः ।जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः॥ ४१.२४ ॥

lubdhakasya sutAstAvad balavanto manasvinaH | jAtA vyAdhA dashArNeShu sapta dharmavichakShaNAH

स्वधर्मनिरताः सर्वे मृगा मोहविवर्जिताः ।आसन्नुद्वेगसंविग्ना रम्ये कालञ्जरे गिरौ॥ ४१.२५ ॥

svadharmaniratAH sarve mR^igA mohavivarjitAH | AsannudvegasaMvignA ramye kAla~njare girau

तमेवार्थमनुध्याय ज्ञातिस्मरणसम्भवम् ।आसन्वनचराः क्षान्ता निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः॥ ४१.२६ ॥

tamevArthamanudhyAya j~nAtismaraNasambhavam | AsanvanacharAH kShAntA nirdvandvA niShparigrahAH

ते सर्वे शुभकर्माणः सद्धर्माणो वनेचराः ।विधर्माचरणैर्हीना जातिस्मरणसिद्धयः॥ ४१.२७ ॥

te sarve shubhakarmANaH saddharmANo vanecharAH | vidharmAcharaNairhInA jAtismaraNasiddhayaH

पूर्वजातिषु यो धर्मः श्रुतो गुरुकुलेषु वै ।तथैव चास्थिता बुद्धिः संसारेऽपि निवर्तने॥ ४१.२८ ॥

pUrvajAtiShu yo dharmaH shruto gurukuleShu vai | tathaiva chAsthitA buddhiH saMsAre.api nivartane

गिरिमध्ये जहुः प्राणाँल्लब्धाहारास्तपस्विनः ।तेषां तु पतितानां च यानि स्थानानि भारत॥ ४१.२९ ॥

girimadhye jahuH prANA.NllabdhAhArAstapasvinaH | teShAM tu patitAnAM cha yAni sthAnAni bhArata

तथैवाद्यापि दृश्यन्ते गिरौ कालञ्जरे नृप ।कर्मणा तेन ते जाताः शुभाशुभविवर्जकाः॥ ४१.३० ॥

tathaivAdyApi dR^ishyante girau kAla~njare nR^ipa | karmaNA tena te jAtAH shubhAshubhavivarjakAH

शुभाच्छुभतरां योनिं चक्रवाकत्वमागताः ।शुभे देशे शरद्वीपे सप्तैवासञ्जलौकसः॥ ४१.३१ ॥

shubhAchChubhatarAM yoniM chakravAkatvamAgatAH | shubhe deshe sharadvIpe saptaivAsa~njalaukasaH

त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मधारिणः ।निःसङ्गो निर्ममश्शान्तो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः॥ ४१.३२ ॥

tyaktvA sahacharIdharmaM munayo dharmadhAriNaH | niHsa~Ngo nirmamashshAnto nirdvandvo niShparigrahaH

निवृत्तिनिर्वृतश्चैव शकुना नामतः स्मृताः ।ते ब्रह्मचारिणः सर्वे शकुना धर्मचारिणः॥ ४१.३३ ॥

nivR^ittinirvR^itashchaiva shakunA nAmataH smR^itAH | te brahmachAriNaH sarve shakunA dharmachAriNaH

जातिस्मराः सुसंवृद्धाः सप्तैव ब्रह्मचारिणः ।स्थिता एकत्र सद्धर्मा विकाररहिताः सदा॥ ४१.३४ ॥

jAtismarAH susaMvR^iddhAH saptaiva brahmachAriNaH | sthitA ekatra saddharmA vikArarahitAH sadA

विप्रयोनौ तु यन्मोहान्मिथ्यापचरितं गुरौ ।तिर्यग्योनौ तथा जन्म श्राद्धाज्ज्ञानं च लेभिरे॥ ४१.३५ ॥

viprayonau tu yanmohAnmithyApacharitaM gurau | tiryagyonau tathA janma shrAddhAjj~nAnaM cha lebhire

तथा तु पितृकार्यार्थं कृतं श्राद्धं व्यवस्थितैः ।तदा ज्ञानं च जातिं च क्रमात्प्राप्तं गुणोत्तरम्॥ ४१.३६ ॥

tathA tu pitR^ikAryArthaM kR^itaM shrAddhaM vyavasthitaiH | tadA j~nAnaM cha jAtiM cha kramAtprAptaM guNottaram

पूर्वजातिषु यद्ब्रह्म श्रुतं गुरुकुलेषु वै ।तथैव संस्थित ज्ञानं तस्माज्ज्ञानं समभ्यसेत्॥ ४१.३७ ॥

pUrvajAtiShu yadbrahma shrutaM gurukuleShu vai | tathaiva saMsthita j~nAnaM tasmAjj~nAnaM samabhyaset

सुमनाश्च सुवाक्छुद्धः पञ्चमश्छिद्रदर्शकः ।स्वतन्त्रश्च सुयज्ञश्च कुलीङ्गा नामतः स्मृताः॥ ४१.३८ ॥

sumanAshcha suvAkChuddhaH pa~nchamashChidradarshakaH | svatantrashcha suyaj~nashcha kulI~NgA nAmataH smR^itAH

तेषां तत्र विहङ्गानां चरतां धर्मचारिणाम् ।सुवृत्तमभवत्तत्र तच्छृणुष्व महामुने॥ ४१.३९ ॥

teShAM tatra viha~NgAnAM charatAM dharmachAriNAm | suvR^ittamabhavattatra tachChR^iNuShva mahAmune

नीपानामीश्वरो राजा प्रभावेण समन्वितः ।श्रीमानन्तःपुरवृतो वनं तत्राविवेश ह॥ ४१.४० ॥

nIpAnAmIshvaro rAjA prabhAveNa samanvitaH | shrImAnantaHpuravR^ito vanaM tatrAvivesha ha

स्वतन्त्रश्चक्रवाकः स स्पृहयामास तं नृपम् ।दृष्ट्वा यान्तं सुखोपेतं राज्यशोभासमन्वितम्॥ ४१.४१ ॥

svatantrashchakravAkaH sa spR^ihayAmAsa taM nR^ipam | dR^iShTvA yAntaM sukhopetaM rAjyashobhAsamanvitam

यद्यस्ति सुकृतं किञ्चित्तपो वा नियमोऽपि वा ।खिन्नोऽहमुपवासेन तपसा निश्चलेन च॥ ४१.४२ ॥

yadyasti sukR^itaM ki~nchittapo vA niyamo.api vA | khinno.ahamupavAsena tapasA nishchalena cha

तस्य सर्वस्य पूर्णेन फलेनापि कृतेन हि ।सर्वसौभाग्यपात्रश्च भवेयमहमीदृशः॥ ४१.४३ ॥

tasya sarvasya pUrNena phalenApi kR^itena hi | sarvasaubhAgyapAtrashcha bhaveyamahamIdR^ishaH

मार्कण्डेय उवाच ।ततस्तु चक्रवाकौ द्वावासतुः सहचारिणौ ।आवां वै सचिवौ स्याव तव प्रियहितैषिणौ॥ ४१.४४ ॥

mArkaNDeya uvAcha | tatastu chakravAkau dvAvAsatuH sahachAriNau | AvAM vai sachivau syAva tava priyahitaiShiNau

तथेत्युक्त्वा तु तस्यासीत्तदा योगात्मनो गतिः ।एवं तौ चक्रवाकौ च स्ववाक्यं प्रत्यभाषताम्॥ ४१.४५ ॥

tathetyuktvA tu tasyAsIttadA yogAtmano gatiH | evaM tau chakravAkau cha svavAkyaM pratyabhAShatAm

यस्मात्कर्म ब्रुवाणस्त्वं योगधर्ममवाप्य तम् ।एवं वरं प्रार्थयसे तस्माद्वाक्यं निबोध मे॥ ४१.४६ ॥

yasmAtkarma bruvANastvaM yogadharmamavApya tam | evaM varaM prArthayase tasmAdvAkyaM nibodha me

राजा त्वं भविता तात काम्पिल्ये नगरोत्तमे ।एतौ ते सचिवौ स्यातां व्यभिचारप्रधर्षितौ॥ ४१.४७ ॥

rAjA tvaM bhavitA tAta kAmpilye nagarottame | etau te sachivau syAtAM vyabhichArapradharShitau

न तानूचुस्त्रयो राज्यं चतुरः सहचारिणः ।स प्रसादं पुनश्चक्रे तन्मध्ये सुमनाब्रवीत्॥ ४१.४८ ॥

na tAnUchustrayo rAjyaM chaturaH sahachAriNaH | sa prasAdaM punashchakre tanmadhye sumanAbravIt

अन्तवान् भविता शापः पुनर्योगमवाप्स्यथ ।सर्वसत्त्वरुतज्ञश्च स्वतन्त्रोऽयं भविष्यति॥ ४१.४९ ॥

antavAn bhavitA shApaH punaryogamavApsyatha | sarvasattvarutaj~nashcha svatantro.ayaM bhaviShyati

पितृप्रसादाद्युष्माभिः सम्प्राप्तं सुकृतं भवेत् ।गां प्रोक्षयित्वा धर्मेण पितृभ्यश्चोपकल्पिताः॥ ४१.५० ॥

pitR^iprasAdAdyuShmAbhiH samprAptaM sukR^itaM bhavet | gAM prokShayitvA dharmeNa pitR^ibhyashchopakalpitAH

अस्माकं ज्ञानसंयोगः सर्वेषां योगसाधनम् ।इदं च वाक्यं संरब्धं श्लोकमेकमुदाहृतम्॥ ४१.५१ ॥

asmAkaM j~nAnasaMyogaH sarveShAM yogasAdhanam | idaM cha vAkyaM saMrabdhaM shlokamekamudAhR^itam

पुरुषान्तरितं श्रुत्वा ततो योगमवाप्स्यथ ।इत्युक्त्वा स तु मौनोऽभूद्विहङ्गः सुमना बुधः॥ ४१.५२ ॥

puruShAntaritaM shrutvA tato yogamavApsyatha | ityuktvA sa tu mauno.abhUdviha~NgaH sumanA budhaH

मार्कण्डेय उवाच ।लोकानां स्वस्तये तात शन्तनुप्रवरात्मज ।इत्युक्तं तच्चरित्रं मे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ ४१.५३ ॥

mArkaNDeya uvAcha | lokAnAM svastaye tAta shantanupravarAtmaja | ityuktaM tachcharitraM me kiM bhUyaH shrotumichChasi

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४२.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ४२.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४२. द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।पितृप्रभाववर्णनम् ।भीष्म उवाच ।मार्कण्डेय महाप्राज्ञ पितृभक्तिभृतां वर ।किं जातं तु ततो ब्रूहि कृपया मुनिसत्तम॥ ४२.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.42\. dvichatvAriMsho.adhyAyaH | pitR^iprabhAvavarNanam | bhIShma uvAcha | mArkaNDeya mahAprAj~na pitR^ibhaktibhR^itAM vara | kiM jAtaM tu tato brUhi kR^ipayA munisattama

मार्कण्डेय उवाच ।ते धर्मयोगनिरताः सप्त मानसचारिणः ।वाय्वम्बुभक्षाः सततं शरीरमुपशोषयन्॥ ४२.२ ॥

mArkaNDeya uvAcha | te dharmayoganiratAH sapta mAnasachAriNaH | vAyvambubhakShAH satataM sharIramupashoShayan

स राजान्तःपुरवृतो नन्दने मघवा इव ।क्रीडित्वा सुचिरं तत्र सभार्यः स्वपुरं ययौ॥ ४२.३ ॥

sa rAjAntaHpuravR^ito nandane maghavA iva | krIDitvA suchiraM tatra sabhAryaH svapuraM yayau

अनूहो नाम तस्यासीत्पुत्रः परमधार्मिकः ।तं विभ्राजः सुतं राज्ये स्थापयित्वा वनं ययौ॥ ४२.४ ॥

anUho nAma tasyAsItputraH paramadhArmikaH | taM vibhrAjaH sutaM rAjye sthApayitvA vanaM yayau

तपः कर्तुं समारेभे यत्र ते सहचारिणः ।स वै तत्र निराहारो वायुभक्षो महातपाः॥ ४२.५ ॥

tapaH kartuM samArebhe yatra te sahachAriNaH | sa vai tatra nirAhAro vAyubhakSho mahAtapAH

ततो विभ्राजितं तेन वैभ्राजं नाम तद्वनम् ।बभूव सुप्रसिद्धं हि योगसिद्धिप्रदायकम्॥ ४२.६ ॥

tato vibhrAjitaM tena vaibhrAjaM nAma tadvanam | babhUva suprasiddhaM hi yogasiddhipradAyakam

तत्रैव ते हि शकुनाश्चत्वारो योगधर्मिणः ।योगभ्रष्टास्त्रयश्चैव देहत्यागकृतोऽभवन्॥ ४२.७ ॥

tatraiva te hi shakunAshchatvAro yogadharmiNaH | yogabhraShTAstrayashchaiva dehatyAgakR^ito.abhavan

काम्पिल्ये नगरे ते तु ब्रह्मदत्तपुरोगमाः ।जाताः सप्त महात्मानः सर्वे विगतकल्मषाः॥ ४२.८ ॥

kAmpilye nagare te tu brahmadattapurogamAH | jAtAH sapta mahAtmAnaH sarve vigatakalmaShAH

स्मृतिमन्तोऽत्र चत्वारस्त्रयस्तु परिमोहिताः ।स्वतन्त्रस्त्वणुहाज्जातो ब्रह्मदत्तो महौजसः॥ ४२.९ ॥

smR^itimanto.atra chatvArastrayastu parimohitAH | svatantrastvaNuhAjjAto brahmadatto mahaujasaH

छिद्रदर्शी सुनेत्रस्तु वेदवेदाङ्गपारगौ ।जातौ श्रोत्रियदायादौ पूर्वजातिसहोषितौ॥ ४२.१० ॥

ChidradarshI sunetrastu vedavedA~NgapAragau | jAtau shrotriyadAyAdau pUrvajAtisahoShitau

पञ्चालो बह्वृचस्त्वासीदाचार्यत्वं चकार ह ।द्विवेदः पुण्डरीकश्च छन्दोगोऽध्वर्युरेव च॥ ४२.११ ॥

pa~nchAlo bahvR^ichastvAsIdAchAryatvaM chakAra ha | dvivedaH puNDarIkashcha Chandogo.adhvaryureva cha

ततो राजा सुतं दृष्ट्वा ब्रह्मदत्तमकल्मषम् ।अभिषिच्य स्वराज्ये तु परां गतिमवाप्तवान्॥ ४२.१२ ॥

tato rAjA sutaM dR^iShTvA brahmadattamakalmaSham | abhiShichya svarAjye tu parAM gatimavAptavAn

पञ्चालः पुण्डरीकस्तु पुत्रौ संस्थाप्य मन्दिरे ।विविशतुर्वनं तत्र गतौ परमिकां गतिम्॥ ४२.१३ ॥

pa~nchAlaH puNDarIkastu putrau saMsthApya mandire | vivishaturvanaM tatra gatau paramikAM gatim

ब्रह्मदत्तस्य भार्या तु सन्नितिर्नाम भारत ।सा त्वेकभावसंयुक्ता रेमे भर्त्रा सहैव तु॥ ४२.१४ ॥

brahmadattasya bhAryA tu sannitirnAma bhArata | sA tvekabhAvasaMyuktA reme bhartrA sahaiva tu

शेषास्तु चक्रवाका वै काम्पिल्ये सहचारिणः ।जाताः श्रोत्रियदायादा दरिद्रस्य कुले नृप॥ ४२.१५ ॥

sheShAstu chakravAkA vai kAmpilye sahachAriNaH | jAtAH shrotriyadAyAdA daridrasya kule nR^ipa

धृतिमान्सुमहात्मा च तत्त्वदर्शीं निरुत्सुकः ।वेदाध्ययन सम्पन्नाश्चत्वारश्छिद्रदर्शिनः॥ ४२.१६ ॥

dhR^itimAnsumahAtmA cha tattvadarshIM nirutsukaH | vedAdhyayana sampannAshchatvArashChidradarshinaH

ते योगनिरताः सिद्धाः प्रस्थिताः सर्व एव हि ।आमन्त्र्य च मिथः शम्भोः पदाम्भोजं प्रणम्य तु॥ ४२.१७ ॥

te yoganiratAH siddhAH prasthitAH sarva eva hi | Amantrya cha mithaH shambhoH padAmbhojaM praNamya tu

ते तमूचुर्द्विजाः सर्वे पितरं पुनरेव च ।करिष्यामो विधानं ते येन त्वं वर्तयिष्यसि॥ ४२.१८ ॥

te tamUchurdvijAH sarve pitaraM punareva cha | kariShyAmo vidhAnaM te yena tvaM vartayiShyasi

इमं श्लोकं महार्थं त्वं राजानं सहमन्त्रिणम् ।श्रावयेथाः समागम्य ब्रह्मदत्तमकल्मषम्॥ ४२.१९ ॥

imaM shlokaM mahArthaM tvaM rAjAnaM sahamantriNam | shrAvayethAH samAgamya brahmadattamakalmaSham

प्रीतात्मा दास्यति स ते ग्रामान् भोगांश्च पुष्कलान् ।एतावदुक्त्वा ते सर्वे पूजयित्वा च तं गुरुम् ।योगधर्ममनुप्राप्य परां निर्वृतिमाययुः॥ ४२.२० ॥

prItAtmA dAsyati sa te grAmAn bhogAMshcha puShkalAn | etAvaduktvA te sarve pUjayitvA cha taM gurum | yogadharmamanuprApya parAM nirvR^itimAyayuH

चतुर्णां तु पिता योऽसौ ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।श्लोकं सोऽधीत्य पुत्रेभ्यः कृतकृत्य इवाभवत्॥ ४२.२१ ॥

chaturNAM tu pitA yo.asau brAhmaNAnAM mahAtmanAm | shlokaM so.adhItya putrebhyaH kR^itakR^itya ivAbhavat

श्रावयामास राजानं स्लोकं तं सचिवौ च तौ ।सप्तव्याधा दशार्णेषु मृगाः कालञ्जरे गिरौ॥ ४२.२२ ॥

shrAvayAmAsa rAjAnaM slokaM taM sachivau cha tau | saptavyAdhA dashArNeShu mR^igAH kAla~njare girau

चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे ।तेऽभिजाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः॥ ४२.२३ ॥

chakravAkAH sharadvIpe haMsAH sarasi mAnase | te.abhijAtAH kurukShetre brAhmaNA vedapAragAH

प्रस्थिता दिर्घमध्वानं युयं किमवसीदथ ।तच्छ्रुत्वा मोहमगमद्ब्रह्मदत्तो नराधिपः॥ ४२.२४ ॥

prasthitA dirghamadhvAnaM yuyaM kimavasIdatha | tachChrutvA mohamagamadbrahmadatto narAdhipaH

सचिवश्चास्य पाञ्चालः पुण्डरीकश्च भारत ।ततस्ते तत्सरः स्मृत्वा योगं तमुपलभ्य च॥ ४२.२५ ॥

sachivashchAsya pA~nchAlaH puNDarIkashcha bhArata | tataste tatsaraH smR^itvA yogaM tamupalabhya cha

ब्राह्मणं विपुलैरर्थैर्भोगैश्च समयोजयन् ।अभिषिच्य स्वराज्ये तु विष्वक्सेनमरिन्दमम्॥ ४२.२६ ॥

brAhmaNaM vipulairarthairbhogaishcha samayojayan | abhiShichya svarAjye tu viShvaksenamarindamam

जगाम ब्रह्मदत्तो हि सदारो वनमेव ह ।प्राप्य योगं बलादेव गतिं प्राप सुदुर्लभाम्॥ ४२.२७ ॥

jagAma brahmadatto hi sadAro vanameva ha | prApya yogaM balAdeva gatiM prApa sudurlabhAm

पुण्डरीकोऽपि धर्मात्मा साङ्ख्ययोगमनुत्तमम् ।प्राप्य योगगतिः सिद्धो विशुद्धस्तेन कर्मणा॥ ४२.२८ ॥

puNDarIko.api dharmAtmA sA~Nkhyayogamanuttamam | prApya yogagatiH siddho vishuddhastena karmaNA

क्रमं प्रणीय पाञ्चाल्यः शिक्षां चोत्पाद्य केवलाम् ।योगाचार्यगतिं प्राप यशश्चाग्र्यं महातपाः॥ ४२.२९ ॥

kramaM praNIya pA~nchAlyaH shikShAM chotpAdya kevalAm | yogAchAryagatiM prApa yashashchAgryaM mahAtapAH

शूरा ये सम्प्रपद्यन्ते अपुनर्भवकाङ्क्षिणः ।पापं प्रणाशयन्त्वद्य तच्छम्भोः परमं पदम्॥ ४२.३० ॥

shUrA ye samprapadyante apunarbhavakA~NkShiNaH | pApaM praNAshayantvadya tachChambhoH paramaM padam

शारीरे मानसे चैव पापे वाग्जे महामुने ।कृते सम्यगिदं भक्त्या पठेच्छ्रद्धासमन्वितः॥ ४२.३१ ॥

shArIre mAnase chaiva pApe vAgje mahAmune | kR^ite samyagidaM bhaktyA paThechChraddhAsamanvitaH

मुच्यते सर्वपापेभ्यः शिवनामानुकीर्तनात् ।उच्चार्यमाण एतस्मिन्देवदेवस्य तस्य वै॥ ४२.३२ ॥

muchyate sarvapApebhyaH shivanAmAnukIrtanAt | uchchAryamANa etasmindevadevasya tasya vai

विलयं पापमायाति ह्यामभाण्डमिवाम्भसि ।तस्मात्तत्सञ्चिते पापे समानान्तरमेव च॥ ४२.३३ ॥

vilayaM pApamAyAti hyAmabhANDamivAmbhasi | tasmAttatsa~nchite pApe samAnAntarameva cha

जप्तव्यमेतत्पापस्य प्रशमाय महामुने ।नरैः श्रद्धालुभिभूर्यः सर्वकामफलाप्तये॥ ४२.३४ ॥

japtavyametatpApasya prashamAya mahAmune | naraiH shraddhAlubhibhUryaH sarvakAmaphalAptaye

पुष्ट्यर्थमिममध्यायं पठेदेनं शृणोति वा ।मुच्यते सर्वपापेभ्यो मोक्षं याति न संशयः॥ ४२.३५ ॥

puShTyarthamimamadhyAyaM paThedenaM shR^iNoti vA | muchyate sarvapApebhyo mokShaM yAti na saMshayaH

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४३.० ॥

|| shrIgaNeshAya namaH

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ ४३.०-२ ॥

shrIgaurIsha~NkarAbhyAM namaH

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४३. त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।व्यासपूजनप्रकारः ।शौनक उवाच ।आचार्यपूजनं ब्रूहि सूत व्यासगुरोऽधुना ।ग्रन्थस्य श्रवणान्ते हि किं कर्तव्यं तदप्यहो॥ ४३.१ ॥

shrIshivamahApurANam || 5\.43\. trichatvAriMsho.adhyAyaH | vyAsapUjanaprakAraH | shaunaka uvAcha | AchAryapUjanaM brUhi sUta vyAsaguro.adhunA | granthasya shravaNAnte hi kiM kartavyaM tadapyaho

सूत उवाच ।पूजयेद्विधिवद्भक्त्याचार्यं श्रुत्वा कथां पराम् ।ग्रन्थान्ते विधिवद्दद्यादाचार्याय प्रसन्नधीः॥ ४३.२ ॥

sUta uvAcha | pUjayedvidhivadbhaktyAchAryaM shrutvA kathAM parAm | granthAnte vidhivaddadyAdAchAryAya prasannadhIH

ततो वक्तारमानम्य सम्पूज्य च यथाविधि ।भूषणैर्हस्तकर्णानां वस्त्रैः सौम्यादिभिः सुधीः॥ ४३.३ ॥

tato vaktAramAnamya sampUjya cha yathAvidhi | bhUShaNairhastakarNAnAM vastraiH saumyAdibhiH sudhIH

शिवपूजासमाप्तौ तु दद्याद्धेनुं सवत्सिकाम् ।कृत्वासनं सुवर्णस्य पलमानस्य साम्बरम्॥ ४३.४ ॥

shivapUjAsamAptau tu dadyAddhenuM savatsikAm | kR^itvAsanaM suvarNasya palamAnasya sAmbaram

तत्रास्थाप्य शुभं ग्रन्थं लिखितं ललिताक्षरैः ।आचार्याय सुधीर्दद्यान्मुक्तः स्याद्भवबन्धनैः॥ ४३.५ ॥

tatrAsthApya shubhaM granthaM likhitaM lalitAkSharaiH | AchAryAya sudhIrdadyAnmuktaH syAdbhavabandhanaiH

ग्रामो गजो हयश्चापि यथाशक्त्यपराणि च ।मुने सर्वाणि देयानि वाचकाय महात्मने॥ ४३.६ ॥

grAmo gajo hayashchApi yathAshaktyaparANi cha | mune sarvANi deyAni vAchakAya mahAtmane

विधानसहितं सम्यक् श्रुतं हि सफलं स्मृतम् ।पुराणं शौनकमुने सत्यमेवोदितं मया॥ ४३.७ ॥

vidhAnasahitaM samyak shrutaM hi saphalaM smR^itam | purANaM shaunakamune satyamevoditaM mayA

तस्माद्विधानयुक्तं तु शृणुयाद्भक्तितो मुने ।पुराणं निगमार्थाढ्यं पुण्यदं हृदयं श्रुतेः॥ ४३.८ ॥

tasmAdvidhAnayuktaM tu shR^iNuyAdbhaktito mune | purANaM nigamArthADhyaM puNyadaM hR^idayaM shruteH