Beginner (जिज्ञासु): Direct entry: original verse, clear literal translation, and accessible life takeaway. (मूल श्लोक, सरल शब्दार्थ और जीवनोपयोगी सार।)
निहत्य अविद्याम् गमयित्वा अन्यद् नवतरम् कल्याणतरम् रूपम् तनुते k कुरुते पित्र्यम् वा गान्धर्वम् वा ब्राह्मम् वा प्राजापत्यम् वा दैवम् वा अन्येभ्यस् वा भूतेभ्यस्k गान्धर्वम् वा दैवम् वा प्राजापत्यम् वा ब्राह्मम् वान्येषाम् वा भूतानाम् मन्त्र ५ [IV.iv.5] स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयस् वाङ्मयस् k OM प्राणमयस् चक्षुर्मयस् श्रोत्रमयस् आकाशमयस् वायुमयस् तेजोमयस् आपोमयस् पृथिवीमयस् क्रोधमयस् अक्रोधमयस् हर्षमयस् अहर्षमयस् श्रोत्रमयस् पृथिवीमयस् आपोमयस् वायुमयस् आकाशमयस् तेजोमयस् अतेजोमयस् काममयस् अकाममयस् क्रोधमयस् अक्रोधमयस् धर्ममयस् अधर्ममयस् सर्वमयः तद्यदेतदिदम्मयोऽदोमय इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति ।अदोमयस् इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन ।अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते
Explain this line · इस पंक्ति को सरल भाषा में समझें
nihatya avidyAm gamayitvA anyad navataram kalyANataram rUpam tanute ##k## kurute pitryam vA gAndharvam vA brAhmam vA prAjApatyam vA daivam vA anyebhyas vA bhUtebhyas.h##k## gAndharvam vA daivam vA prAjApatyam vA brAhmam vAnyeShAm vA bhUtAnAm mantra 5 ##[IV.iv.5]## sa vA ayamAtmA brahma vij~nAnamayo manomayaH prANamayashchakShurmayaH shrotramayaH pR^ithivImaya Apomayo vAyumaya AkAshamayastejomayo.atejomayaH kAmamayo.akAmamayaH krodhamayo.akrodhamayo dharmamayo.adharmamayaH sarvamayas vA~Nmayas ##k OM## prANamayas chakShurmayas shrotramayas AkAshamayas vAyumayas tejomayas Apomayas pR^ithivImayas krodhamayas akrodhamayas harShamayas aharShamayas shrotramayas pR^ithivImayas Apomayas vAyumayas AkAshamayas tejomayas atejomayas kAmamayas akAmamayas krodhamayas akrodhamayas dharmamayas adharmamayas sarvamayaH tadyadetadidammayo.adomaya iti yathAkArI yathAchArI tathA bhavati | adomayas iti yathAkArI yathAchArI tathA bhavati sAdhukArI sAdhurbhavati pApakArI pApo bhavati puNyaH puNyena karmaNA bhavati pApaH pApena | atho khalvAhuH kAmamaya evAyaM puruSha iti sa yathAkAmo bhavati tatkraturbhavati yatkraturbhavati tatkarma kurute yatkarma kurute tadabhisampadyate
मूल पाठ सहायकReading aid for the sourceWord by word (पदच्छेद व अन्वय)पदच्छेद
'That Self is indeed Brahman, consisting of knowledge, mind, life, sight, hearing, earth, water, wind, ether, light and no light, desire and no desire, anger and no anger, right or wrong, and all things. Now as a man is like this or like that ,…
तत् तरिमन्नेवार्थे एष इलोको : त्व अथमे लोकं = स्व॑ अर्थात् समस्त काम-ृष्णाओं स्वे समस्ताः कामाः वष्णाप्रमेदाः ् क आत्मकामी ब्रह्यवेत्ताको मोक्ष प्राप्त होता है--दसपे प्रमाणभूत सन्त्र तदेते रलोका भवन्ति । अणुः पन्था वरिदतः युराणो १. ज्ञानके सावनभूत कर्मोको यहाँ प्रतिपत्तिकर्म कहा गया है । अल्पकामस्य ब्रह्मविद्। मक्त विस्तश्प्रतिषादका एते इलोका स्वगंलोक अर्थात् सोक्षको आप्त होते
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
'That Self is indeed Brahman, consisting of knowledge, mind, life, sight, hearing, earth, water, wind, ether, light and no light, desire and no desire, anger and no anger, right or wrong, and all things. Now as a man is like this or like that , according as he acts and according as he behaves, so will he be:--a man of good acts will become good, a man of bad acts, bad. He becomes pure by pure deeds, bad by bad deeds.
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
परम्परागत भाष्यTraditional commentaryTraditional Commentary (परम्परागत भाष्य)परम्परागत भाष्य
Pluralistic Tradition Neutrality (सम्प्रदाय-तटस्थता):
Classical commentaries represent distinct philosophical darshanas (Advaita, Vishishtadvaita, Dvaita). Dharma Granth presents multiple traditional viewpoints without declaring any single tradition as universal or exclusive.
Layers side by side · परतों की तुलना
Each layer is labelled by what it is. None is presented as the correct or best reading.
Original Sanskrit
Source scripture
निहत्य अविद्याम् गमयित्वा अन्यद् नवतरम् कल्याणतरम् रूपम् तनुते k कुरुते पित्र्यम् वा गान्धर्वम् वा ब्राह्मम् वा प्राजापत्यम् वा दैवम् वा अन्येभ्यस् वा भूतेभ्यस्k गान्धर्वम् वा दैवम् वा प्राजापत्यम् वा ब्राह्मम् वान्येषाम् वा भूतानाम् मन्त्र ५ [IV.iv.5] स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयस् वाङ्मयस् k OM प्राणमयस् चक्षुर्मयस् श्रोत्रमयस् आकाशमयस् वायुमयस् तेजोमयस् आपोमयस् पृथिवीमयस् क्रोधमयस् अक्रोधमयस् हर्षमयस् अहर्षमयस् श्रोत्रमयस् पृथिवीमयस् आपोमयस् वायुमयस् आकाशमयस् तेजोमयस् अतेजोमयस् काममयस् अकाममयस् क्रोधमयस् अक्रोधमयस् धर्ममयस् अधर्ममयस् सर्वमयः तद्यदेतदिदम्मयोऽदोमय इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति । अदोमयस् इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन । अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते
Literal translation
Translation of the source text
'That Self is indeed Brahman, consisting of knowledge, mind, life, sight, hearing, earth, water, wind, ether, light and no light, desire and no desire, anger and no anger, right or wrong, and all things. Now as a man is like this or like that , according as he acts and according as he behaves, so will he be:--a man of good acts will become good, a man of bad acts, bad. He becomes pure by pure deeds, bad by bad deeds.
Traditional commentary
No reviewed traditional commentary has been added for this verse yet, so there is nothing to compare. Commentaries will appear here only with their commentator, edition and review status.
Simple explanation
Editorial explanation, not scripture
Sense: 'That Self is indeed Brahman, consisting of knowledge, mind, life, sight, hearing, earth, water, wind, ether, light and no light, desire and no desire, anger and no anger, right or wrong, and all things. Now as a man is like this or like that ,…
Sense: 'That Self is indeed Brahman, consisting of knowledge, mind, life, sight, hearing, earth, water, wind, ether, light and no light, desire and no desire, anger and no anger, right or wrong, and all things. Now as a man is like this or like that ,…
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
तत् तरिमन्नेवार्थे एष इलोको : त्व अथमे लोकं = स्व॑ अर्थात् समस्त काम-ृष्णाओं स्वे समस्ताः कामाः वष्णाप्रमेदाः ् क आत्मकामी ब्रह्यवेत्ताको मोक्ष प्राप्त होता है--दसपे प्रमाणभूत…। आदत और परिणाम एक चक्र बनाते हैं: जो बार-बार किया जाता है, वह अगली प्रवृत्ति को मजबूत करता है। यह पंक्ति कर्म को उसी चक्र के रूप में देखती है, भाग्य के आकस्मिक प्रहार के रूप में नहीं।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
- Sanskrit text
- sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · fetched 2026-06-03
- Translations
- Hindi: not flagged as AI · English: not flagged as AI
- Explanation, reflection, research
- Editorial text; no AI flag recorded
- Last updated
- 2026-10-16
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?
विस्तृत स्रोत एवं भाष्य वर्गीकरण