Mahabharata· Mahābhārata
8
अध्याय 8 / 18

Karna Parva

कर्णपर्व

3871 श्लोकभाग 21/21 · श्लोक 68.1–69.43WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ106 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८

श्लोक 68.1

[स] शल्यस तु कर्णार्जुनयॊर विमर्दे; बलानि दृष्ट्वा मृदितानि बाणैः दुर्यॊधनं यान्तम अवेक्षमाणॊ; संदर्शयद भारत युद्धभूमिम

[sa] śalyasa tu karṇārjunayòra vimarde; balāni dṛṣṭvā mṛditāni bāṇaiḥ duryòdhanaṃ yāntama avekṣamāṇò; saṃdarśayada bhārata yuddhabhūmima

हिन्दी अर्थ

व्याप्याशु लोकान् यशसा गतास्ते पुनस्त्वमेवात्र नरेन्द्र कारणम्

English

effulgence of the morning sun, viz., Kama and Shalya, resembling two Suns risen above the horizon. Even as darkness is destroyed, O sire, at the sight of Surya and Aruna, even so let the Kaunteyas (Pandavas) with the Pancalas and the Srinjayas perish beholding thee and Kama. Kama is the foremost of car-warriors, and thou art the foremost of drivers. In the clash of battle, again there is none equal to thee. As he of Vrishni's race protects the son of Pandu under all circumstances, even so let thyself protect Vikarna's son Kama in battle. With thee as his driver, Kama will become invincible, O king, in battle even with the gods having Sakra at their head! What then need be said about the Pandavas? Do not doubt my words.'"

अध्याय ८

श्लोक 68.2

निपातितस्यन्दनवाजिनागं; दृष्ट्वा बलं तद धतसूतपुत्रम दुर्यॊधनॊ ऽशरुप्रति पूर्णनेत्रॊ; मुहुर मुहुर नयश्वसद आर्तरूपः

nipātitasyandanavājināgaṃ; dṛṣṭvā balaṃ tada dhatasūtaputrama duryòdhanò 'śaruprati pūrṇanetrò; muhura muhura nayaśvasada ārtarūpaḥ

हिन्दी अर्थ

मारे गये सूतपुत्रसे भी समस्त योद्धा भय मानते थे

English

Seeing that army with chariots, horses and elephants felled and the charioteer's son slain, Duryodhana, his eyes filled with tears, sighed again and again, in distress.

अध्याय ८

श्लोक 68.3

कर्मं तु शूरं पतितं पृथिव्यां; शराचितं शॊणितदिग्ध गात्रम यदृच्छया सूर्यम इवावनिस्थं; दिदृक्षवः संपरिवार्य तस्थुः

karmaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; śarācitaṃ śòṇitadigdha gātrama yadṛcchayā sūryama ivāvanisthaṃ; didṛkṣavaḥ saṃparivārya tasthuḥ

हिन्दी अर्थ

महार्णवा: सस्वनुश्नुक्षुभुश्ष बभूव चन्द्रार्कसमो विशाम्पते

English

They stood surrounding the brave Karna fallen on the earth, covered with arrows, his body smeared with blood, wishing to see him, like the sun fallen to earth by chance.

अध्याय ८

श्लोक 68.4

परहृष्टवित्रस्त विषण्णविस्मृतास; तथापरे शॊकगता इवाभवन परे तवदीयाश च परस्परेण; यथा यथैषां परकृतिस तथाभवन

parahṛṣṭavitrasta viṣaṇṇavismṛtāsa; tathāpare śòkagatā ivābhavana pare tavadīyāśa ca paraspareṇa; yathā yathaiṣāṃ parakṛtisa tathābhavana

हिन्दी अर्थ

कौरव योद्धा सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखते हुए भाग निकले

English

Some were delighted, some terrified, some downcast, some bewildered, and others as if grieved—the enemy and yours—each according to his nature.

अध्याय ८

श्लोक 68.5

परविद्ध वर्माभरणाम्बरायुधं; धनंजयेनाभिहतं हतौजसम निशम्य कर्णं कुरवः परदुद्रुवुर; हतर्षभा गाव इवाकुलाकुलाः

paraviddha varmābharaṇāmbarāyudhaṃ; dhanaṃjayenābhihataṃ hataujasama niśamya karṇaṃ kuravaḥ paradudruvura; hatarṣabhā gāva ivākulākulāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रययौ शिबिरायैव वीक्षमाणो दिशो दश कुरवो दुद्गुव॒ु: सर्वे दृष्टया कर्ण निपातितम्

English

Seeing Karna with armour, ornaments, garments and weapons scattered, struck by Dhananjaya, his vigour gone, the Kurus fled, like cows whose bull is slain, in confusion.

अध्याय ८

श्लोक 68.6

कृत्वा विमर्दं भृशम अर्जुनेन; कर्णं हतं केसरिणेव नागम दृष्ट्वा शयानं भुवि मद्रराजॊ; भीतॊ ऽपसर्पत सरथः सुशीघ्रम

kṛtvā vimardaṃ bhṛśama arjunena; karṇaṃ hataṃ kesariṇeva nāgama dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājò; bhītò 'pasarpata sarathaḥ suśīghrama

हिन्दी अर्थ

निवेदयाव: कौन्तेय कुरुराजस्य धीमत:

English

After a great crush by Arjuna, seeing Karna slain, like an elephant by a lion, lying on the ground, the king of the Madras, afraid, retreated swiftly with his chariot.

अध्याय ८

श्लोक 68.7

मद्राधिपश चापि विमूढचेतास; तूर्णं रथेनापहृत धवजेन दुर्यॊधनस्यान्तिकम एत्य शीघ्रं; संभाष्य दुःखार्तम उवाच वाक्यम

madrādhipaśa cāpi vimūḍhacetāsa; tūrṇaṃ rathenāpahṛta dhavajena duryòdhanasyāntikama etya śīghraṃ; saṃbhāṣya duḥkhārtama uvāca vākyama

हिन्दी अर्थ

पर्यावर्तयदव्यग्रो रथं॑ रथवरस्य तम् परानभिमुखा यत्तास्तिष्ठ ध्वं भद्रमस्तु व:

English

The lord of the Madras, bewildered, quickly in a chariot with its banner removed, came to Duryodhana and, addressing him in his sorrow, said:

अध्याय ८

श्लोक 68.8

विशीर्णनागाश्वरथप्रवीरं; बलं तवदियं यम राष्ट्रकल्पम अन्यॊन्यम आसाद्य हतं महद्भिर; नराश्वनागैर गिरिकूट कल्पैः

viśīrṇanāgāśvarathapravīraṃ; balaṃ tavadiyaṃ yama rāṣṭrakalpama anyònyama āsādya hataṃ mahadbhira; narāśvanāgaira girikūṭa kalpaiḥ

हिन्दी अर्थ

युयुधानं च गोविन्द इदं वचनमत्रवीत्

English

"Your army, with its elephants, horses and chariot-heroes shattered, like the realm of Yama, has been slain by one another, by great men, horses and elephants like mountain peaks.

अध्याय ८

श्लोक 68.9

नैतादृशं भारत युद्धम आसीद; यथाद्य कर्णार्जुनयॊर बभूव गरस्तौ हि कर्णेन समेत्य कृष्णाव; अन्ये च सर्वे तव शत्रवॊ ये

naitādṛśaṃ bhārata yuddhama āsīda; yathādya karṇārjunayòra babhūva garastau hi karṇena sametya kṛṣṇāva; anye ca sarve tava śatravò ye

हिन्दी अर्थ

तावद्धवद्धिय्यत्तैस्तु भवितव्यं नराधिपै: पार्थमादाय गोविन्दो ददर्श च युधिष्ठिरम्

English

Such a battle, Bharata, never was as that of Karna and Arjuna today; the two Krishnas met with Karna and swallowed him, and all your other enemies.

अध्याय ८

श्लोक 68.10

दैवं तु यत तत सववशं परवृत्तं; तत पाण्डवान पाति हिनस्ति चास्मान तवार्थ सिद्ध्यर्थकरा हि सर्वे; परसह्य वीरा निहता दविषद्भिः

daivaṃ tu yata tata savavaśaṃ paravṛttaṃ; tata pāṇḍavāna pāti hinasti cāsmāna tavārtha siddhyarthakarā hi sarve; parasahya vīrā nihatā daviṣadbhiḥ

हिन्दी अर्थ

संहारके प्रधान कारण हो

English

"Sanjaya continued, 'Hearing these words of Duryodhana, Shalya, became filled with rage. Contracting his brow into three lines, and waving his arms repeatedly, and rolling his large eyes red in wrath, that warrior of massive arms proud of his lineage and wealth and knowledge and strength, said these words:

अध्याय ८

श्लोक 68.11

कुबेर वैवस्वतवासवानां; तुल्यप्रभावाम्बुपतेश च वीराः वीर्येण शौर्येण बलेन चैव; तैस तैश च युक्ता विपुलैर गुणौघैः

kubera vaivasvatavāsavānāṃ; tulyaprabhāvāmbupateśa ca vīrāḥ vīryeṇa śauryeṇa balena caiva; taisa taiśa ca yuktā vipulaira guṇaughaiḥ

हिन्दी अर्थ

मार्त विसंज्ञं भृशमश्रुनेत्रम् उसके नेत्रोंसे वेगपूर्वक आँसुओंकी अविरल धारा बह रही थी

English

'"Shalya said "Thou insultest me, O son of Gandhari, or without doubt suspectest me, since thou solicitest me, without hesitation, saying, 'Act thou as a driver. ' Regarding Kama to be superior to ourselves, thou applaudest him thus. I, however, do not regard the son of Radha as my equal in battle. Assign to me a much greater share, O lord of Earth. Destroying that in battle, I will return to the place I come from. Or, if thou wishest, I will, O delighter of the Kurus, contend, single-handed, with the enemy. While engaged in consuming the foe, behold thou my prowess today. Brooding upon an insult, O thou of Kuru's race, a person like ourselves never engageth in my task. Do not have thy doubts about me. Never shouldst thou humiliate me in battle. Behold these two massive arms of mine, strong as the thunder. Behold also my excellent bow, and these shafts that resemble snakes of virulent poison. Behold my car, unto which are yoked excellent steeds endued with the speed of the wind. Behold also, O son of Gandhari, my mace decked with gold and twined with hempen chords. Filled with wrath, I can split the very Earth, scatter the mountains, and dry up the oceans, with my own energy, O king. Knowing me, O monarch, to be so capable, of afflicting the foe, why dost thou appoint me to the office of driver in battle for such a low-born person as Adhiratha's son? It behoveth thee not, O king of kings, to set me to such mean tasks! Being so superior, I cannot make up my mind to obey the commands of a sinful person. He that causeth a superior person arrived of his own will and obedient from love, to yield to a sinful wight, certainly incurreth the sin of confusing the superior with the inferior. Brahman created the brahmanas from his mouth, and the kshatriyas from his arms. He created the Vaishyas from his thighs and the Shudras from his feet. In consequence of the intermixture of those four orders, O Bharata, from those four have sprung particular classes, viz., those born of men of superior classes wedding women of classes inferior to themselves, and vice versa. The kshatriyas have been described to be protectors (of the other classes) acquirers of wealth and givers of the same. The brahmanas have been established on the Earth for the sake of favouring its people by assisting at sacrifices, by teaching and acceptance of pure gifts. Agriculture and tending of cattle and gift are the occupations of the Vaishyas according to the scriptures. Shudras have been ordained to be the servants of the brahmanas, the kshatriyas, and the vaishyas. Similarly, the Sutas are the servants of kshatriyas, and not latter the servants of the former. Listen to these my words, O sinless one. As regards myself, I am one whose coronal locks have undergone the sacred bath. I am born in a race of royal sages. I am reckoned a great car-warrior. I deserve the worship and the praises that bards and eulogists render and sing. Being all this, O slayer of hostile troops, I cannot go to the extent of acting as the driver of the Suta's son in battle. I will never

अध्याय ८

श्लोक 68.12

अवध्यकल्पा निहता नरेन्द्रास; तवार्थ कामा युधि पाण्डवेयैः तन मा शुचॊ भारत दिष्टम एतत; पर्याय सिद्धिर न सदास्ति सिद्धिः

avadhyakalpā nihatā narendrāsa; tavārtha kāmā yudhi pāṇḍaveyaiḥ tana mā śucò bhārata diṣṭama etata; paryāya siddhira na sadāsti siddhiḥ

हिन्दी अर्थ

ध्वजं महान्तं यशसा ज्वलन्तम्

English

The kings, almost invulnerable, wishing your good, were slain by the Pandavas in battle; so do not grieve, Bharata; this is fate; success comes in turn, success is not always.

अध्याय ८

श्लोक 68.13

एतद वचॊ मद्रपतेर निशम्य; सवं चापनीतं मनसा निरीक्ष्य दुर्यॊधनॊ दीनमना विसंज्ञः; पुनः पुनर नयश्वसद आर्तरूपः

etada vacò madrapatera niśamya; savaṃ cāpanītaṃ manasā nirīkṣya duryòdhanò dīnamanā visaṃjñaḥ; punaḥ punara nayaśvasada ārtarūpaḥ

हिन्दी अर्थ

न्नारीं प्रकाशामिव सर्वगम्याम् करके सबके सामने आयी हुई सर्वगम्या नारी (वेश्या)-के समान प्रतीत होती थी

English

Hearing these words of the lord of the Madras and seeing in his mind his own folly, Duryodhana, dejected, senseless, sighed again and again, in distress.

अध्याय ८

श्लोक 68.14

तं धयानमूकं कृपणं भृशार्तम; आर्तायनिर दीनम उवाच वाक्यम पश्येदम उग्रं नरवाजि नागैर; आयॊधनं वीर हतैः परपन्नम

taṃ dhayānamūkaṃ kṛpaṇaṃ bhṛśārtama; ārtāyanira dīnama uvāca vākyama paśyedama ugraṃ naravāji nāgaira; āyòdhanaṃ vīra hataiḥ parapannama

हिन्दी अर्थ

दिवाकरं रक्तमवेक्षमाणा:

English

To him, dumb in thought, wretched and greatly afflicted, Artayani (Shalya) said sorrowfully: "See this fierce battlefield, hero, filled with slain men, horses and elephants,

अध्याय ८

श्लोक 68.15

महीधराभैः पतितैर महागजैः; सकृत परविद्धैः शरविद्ध मर्मभिः तैर विह्वलद्भिश च गतासुभिश च; परध्वस्त यन्त्रायुध वर्म यॊधैः

mahīdharābhaiḥ patitaira mahāgajaiḥ; sakṛta paraviddhaiḥ śaraviddha marmabhiḥ taira vihvaladbhiśa ca gatāsubhiśa ca; paradhvasta yantrāyudha varma yòdhaiḥ

हिन्दी अर्थ

लगाते और लाल सूर्यकी ओर देखते हुए बड़े वेगसे शिबिरकी ओर चले भी सुखपूर्वक अन्तरिक्ष अथवा भूतलपर अपने-अपने निवासस्थानको चले गये

English

with fallen great elephants like mountains, hit once and pierced in the vitals, with those writhing and lifeless, with warriors whose machines, weapons and armour are broken,

अध्याय ८

श्लोक 68.16

वज्रापविद्धैर इव चाचलेन्द्रैर; विभिन्नपाषाण मृगद्रुमौषधैः परविद्ध घण्टाङ्कुश तॊमरध्वजैः; सहेम मालै रुधिरौघसंप्लुतैः

vajrāpaviddhaira iva cācalendraira; vibhinnapāṣāṇa mṛgadrumauṣadhaiḥ paraviddha ghaṇṭāṅkuśa tòmaradhvajaiḥ; sahema mālai rudhiraughasaṃplutaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रशंसमाना: प्रययुस्तदा जना:

English

as if with mountain-kings hurled by thunderbolts, with split stones, deer, trees and herbs, with bells, goads, javelins and banners thrown down, with golden garlands, soaked in floods of blood,

अध्याय ८

श्लोक 68.17

शरावभिन्नैः पतितैश च वाजिभिः; शवसद्भिर अन्यैः कषतजं वमद्भिः दीनैः सतनद्भिः परिवृत्तनेत्रैर; महीं दशद्भिः कृपणं नदद्भिः

śarāvabhinnaiḥ patitaiśa ca vājibhiḥ; śavasadbhira anyaiḥ kaṣatajaṃ vamadbhiḥ dīnaiḥ satanadbhiḥ parivṛttanetraira; mahīṃ daśadbhiḥ kṛpaṇaṃ nadadbhiḥ

हिन्दी अर्थ

गतासुमपि राधेयं नैव लक्ष्मीविमुड्चति प्राण भी निकल गये थे तो भी उसे शोभा छोड़ नहीं रही थी

English

with horses pierced by arrows and fallen, others gasping and vomiting blood, groaning dismally, with rolling eyes, biting the earth and crying piteously,

अध्याय ८

श्लोक 68.18

तथापविद्धैर गजवाजियॊधैर; मन्दासुभिश चैव गतासुभिश च नराश्वनागैश च रथैश च मर्दितैर; मही महावैतरणीव दुर्दृशा

tathāpaviddhaira gajavājiyòdhaira; mandāsubhiśa caiva gatāsubhiśa ca narāśvanāgaiśa ca rathaiśa ca marditaira; mahī mahāvaitaraṇīva durdṛśā

हिन्दी अर्थ

जीवन्तमिव त॑ शूरं सर्वभूतानि मेनिरे

English

with elephants, horses and warriors cast aside, the faintly alive and the lifeless, with men, horses, elephants and chariots crushed, the earth is as hard to see as the great Vaitarani.

अध्याय ८

श्लोक 68.19

गजैर निकृत्तापरहस्तगात्रैर; उद्वेपमानैः पतितैः पृथिव्याम यशस्विभिर नागरथाश्वयॊधिभिः; पदातिभिश चाभिमुखैर हतैः परैः विशीर्णवर्माभरणाम्बरायुधैर; वृता निशान्तैर इव पावकैर मही

gajaira nikṛttāparahastagātraira; udvepamānaiḥ patitaiḥ pṛthivyāma yaśasvibhira nāgarathāśvayòdhibhiḥ; padātibhiśa cābhimukhaira hataiḥ paraiḥ viśīrṇavarmābharaṇāmbarāyudhaira; vṛtā niśāntaira iva pāvakaira mahī

हिन्दी अर्थ

देखकर सब प्राणी जीवित-सा समझते थे वित्रेसु: सर्वतो योधा: सिंहस्येवेतरे मृगा:

English

Fallen, trembling elephants with severed hands and limbs on the earth, the renowned elephant, chariot, horse and foot warriors slain facing the enemy, with armour, ornaments, garments and weapons scattered, the earth is covered as if with fires at the end of night.

अध्याय ८

श्लोक 68.20

शरप्रहाराभिहतैर महाबलैर; अवेक्ष्यमाणैः पतितैः सहस्रशः परनष्टसंज्ञैः पुनर उच्छ्वसद्भिर; मही बभूवानुगतैर इवाग्निभिः दिवश चयुतैर भूर अतिदीप्तम अद्भिर; नक्तं गरहैर दयौर अमलेव दीप्तैः

śaraprahārābhihataira mahābalaira; avekṣyamāṇaiḥ patitaiḥ sahasraśaḥ paranaṣṭasaṃjñaiḥ punara ucchvasadbhira; mahī babhūvānugataira ivāgnibhiḥ divaśa cayutaira bhūra atidīptama adbhira; naktaṃ garahaira dayaura amaleva dīptaiḥ

हिन्दी अर्थ

नाभवद् विकृति: काचिद्धतस्यापि महात्मन: मरनेपर भी कोई विकार नहीं हुआ था

English

Thousands of mighty men fallen, struck by arrows, watched as they lie, with senses lost, breathing again, the earth became as if followed by fires; the earth, shining fiercely with the fallen from heaven, like the night sky with bright planets.

अध्याय ८

श्लोक 68.21

शरास तु कर्णार्जुन बाहुमुक्ता; विदार्य नागाश्वमनुष्यदेहान पराणान निरस्याशु महीम अतीयुर; महॊरगा वासम इवाभितॊ ऽसत्रैः

śarāsa tu karṇārjuna bāhumuktā; vidārya nāgāśvamanuṣyadehāna parāṇāna nirasyāśu mahīma atīyura; mahòragā vāsama ivābhitò 'satraiḥ

हिन्दी अर्थ

तन्मुखं सूतपुत्रस्य पूर्णचन्द्रसमद्युति

English

The arrows loosed from the arms of Karna and Arjuna, piercing the bodies of elephants, horses and men, swiftly took their lives and went into the earth, like great serpents into their dwellings.

अध्याय ८

श्लोक 68.22

हतैर मनुष्याश्वगजैश च संख्ये; शरावभिन्नैश च रथैर बभूव धनंजयस्याधिरथेश च मार्गे; गजैर अगम्या वसुधातिदुर्गा

hataira manuṣyāśvagajaiśa ca saṃkhye; śarāvabhinnaiśa ca rathaira babhūva dhanaṃjayasyādhiratheśa ca mārge; gajaira agamyā vasudhātidurgā

हिन्दी अर्थ

हतो वैकर्तनः शेते पादपो5ड्कुरवानिव प्रकाशित होता था; परंतु पार्थके बाणरूपी जलसे वह बुझ गया

English

With men, horses and elephants slain in the battle, and chariots split by arrows, the path of Dhananjaya and Adhiratha's son was impassable for elephants, the earth very rough.

अध्याय ८

श्लोक 68.23

रथैर वरेषून मथितैश च यॊधैः; संस्यूत सूताश्ववरायुधध्वजैः विशीर्णशस्त्रैर विनिकृत्तबन्धुरैर; निकृत्तचक्राक्ष युगत्रिवेणुभिः

rathaira vareṣūna mathitaiśa ca yòdhaiḥ; saṃsyūta sūtāśvavarāyudhadhvajaiḥ viśīrṇaśastraira vinikṛttabandhuraira; nikṛttacakrākṣa yugatriveṇubhiḥ

हिन्दी अर्थ

कर्णाग्नि: समरे तद्वत् पार्थमेघेन शामितः

English

With chariots, arrows and warriors crushed, charioteers, horses, weapons and banners transfixed, weapons shattered, chariot-seats cut, wheels, axles, yokes and triple poles cut,

अध्याय ८

श्लोक 68.24

विमुक्तयन्त्रैर निहतैर अयॊमयैर; हतानुषङ्गैर विनिषङ्ग बन्धुरैः परभग्ननीडैर मणिहेममण्डितैः; सतृता मही दयौर इव शारदैर घनैः

vimuktayantraira nihataira ayòmayaira; hatānuṣaṅgaira viniṣaṅga bandhuraiḥ parabhagnanīḍaira maṇihemamaṇḍitaiḥ; satṛtā mahī dayaura iva śāradaira ghanaiḥ

हिन्दी अर्थ

विसृज्य शरवर्षाणि प्रताप्य च दिशो दश प्रताप्य पाण्डवान् सर्वान् पञज्चालांश्चास्त्रतेजसा

English

with machines released, iron slain, quivers and seats ruined, with nests broken, adorned with jewels and gold, the earth was strewn as if heaven with autumn clouds.

अध्याय ८

श्लोक 68.25

विकृष्यमणैर जवनैर अलंकृतैर; हतेश्वरैर आजिरथैः सुकल्पितैः मनुष्यमातङ्गरथाश्वराशिभिर; दरुतं वरजन्तॊ बहुधा विचूर्णिताः

vikṛṣyamaṇaira javanaira alaṃkṛtaira; hateśvaraira ājirathaiḥ sukalpitaiḥ manuṣyamātaṅgarathāśvarāśibhira; darutaṃ varajantò bahudhā vicūrṇitāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीमानिव सहस्रांशुर्जगत् सर्व प्रताप्प च

English

With swift, adorned horses dragged, with well-prepared battle chariots whose lords were slain, crushed in many ways, going rapidly with heaps of men, elephants, chariots and horses,

अध्याय ८

श्लोक 68.26

सहेम पट्टाः परिघाः परश्वधाः; कडङ्ग रायॊ मुसलानि पट्टिशाः पेतुश च खड्गा विमला विकॊशा; गदाश च जाम्बूनदपट्ट बद्धाः

sahema paṭṭāḥ parighāḥ paraśvadhāḥ; kaḍaṅga rāyò musalāni paṭṭiśāḥ petuśa ca khaḍgā vimalā vikòśā; gadāśa ca jāmbūnadapaṭṭa baddhāḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थिनां पक्षिसंघस्य कल्पवृक्षो निपातित: सद्धिः सदा सत्पुरुष: स हतो द्वैरथे वृष:

English

with golden bands, iron clubs, axes, kadangaras, pestles, pattishas, and spotless drawn swords, maces bound with plates of gold, fell.

अध्याय ८

श्लोक 68.27

चापानि रुक्माङ्गद भूषणानि; शराश च कार्तस्वरचित्रपुङ्खाः ऋष्ट्यश च पीता विमला विकॊशाः; परासाः सखड्गाः कनकावभासाः

cāpāni rukmāṅgada bhūṣaṇāni; śarāśa ca kārtasvaracitrapuṅkhāḥ ṛṣṭyaśa ca pītā vimalā vikòśāḥ; parāsāḥ sakhaḍgāḥ kanakāvabhāsāḥ

हिन्दी अर्थ

नादेयं ब्राह्मणेष्वासीद् यस्प स्वमपि जीवितम्

English

Bows, ornaments with golden armlets, arrows with variegated gold feathers, yellow lances, spotless drawn swords, and bright spears with swords.

अध्याय ८

श्लोक 68.28

छत्त्राणि वालव्यजनानि शङ्खाः; सरजश च पुष्पॊत्तम हेमचित्राः कुथाः पताकाम्बर वेष्टिताश च; किरीटमाला मुकुटाश च शुभ्राः

chattrāṇi vālavyajanāni śaṅkhāḥ; sarajaśa ca puṣpòttama hemacitrāḥ kuthāḥ patākāmbara veṣṭitāśa ca; kirīṭamālā mukuṭāśa ca śubhrāḥ

हिन्दी अर्थ

स वै पार्थस्त्रिनिर्दग्थो गत: परमिकां गतिम् आदाय तव पुत्राणां जयाशां शर्म वर्म च

English

Parasols, fly-whisks, conches, garlands of the best flowers variegated with gold, blankets, banners wrapped in cloth, diadem-garlands and white crowns.

अध्याय ८

श्लोक 68.29

परकीर्णका विप्रकीर्णाः कुथाश च; परधानमुक्ता तरलाश च हाराः आपीड केयूरवराङ्गदानि; गरैवेय निष्काः ससुवर्ण सूत्राः

parakīrṇakā viprakīrṇāḥ kuthāśa ca; paradhānamuktā taralāśa ca hārāḥ āpīḍa keyūravarāṅgadāni; garaiveya niṣkāḥ sasuvarṇa sūtrāḥ

हिन्दी अर्थ

सोमस्य पुत्रो5 भ्युदियाय तिर्यक्

English

Scattered whisks, blankets, trembling strings of pearls chief among them, head-ornaments, armlets and fine bracelets, necklaces and gold-threaded medallions,

अध्याय ८

श्लोक 68.30

मण्युत्तमा वज्रसुवर्णमुक्ता; रत्नानि चॊच्चावचमङ्गलानि गात्राणि चात्यन्त सुखॊचितानि; शिरांसि चेन्दु परतिमाननानि

maṇyuttamā vajrasuvarṇamuktā; ratnāni còccāvacamaṅgalāni gātrāṇi cātyanta sukhòcitāni; śirāṃsi cendu paratimānanāni

हिन्दी अर्थ

प्रकाशित होने लगा

English

the finest jewels, diamonds, gold, pearls, and gems of various auspicious kinds, bodies fit for the greatest comfort, and heads with faces like the moon—

अध्याय ८

श्लोक 68.31

देहांश च भॊगांश च परिच्छदांश च; तयक्त्वा मनॊज्ञानि सुखानि चापि सवधर्मनिष्ठां महतीम अवाप्य; वयाप्तांश च लॊकान यशसा समीयुः

dehāṃśa ca bhògāṃśa ca paricchadāṃśa ca; tayaktvā manòjñāni sukhāni cāpi savadharmaniṣṭhāṃ mahatīma avāpya; vayāptāṃśa ca lòkāna yaśasā samīyuḥ

हिन्दी अर्थ

बभूव हाहेति सुरैर्विमुक्त: यथा पुरा वृत्रवधे शतक्रतु:

English

leaving their bodies, enjoyments and equipment, and even pleasing comforts, having attained the great devotion to their own duty, they went to worlds filled with fame."

अध्याय ८

श्लोक 68.32

इत्य एवम उक्त्वा विरराम शल्यॊ; दुर्यॊधनः शॊकपरीत चेताः हा कर्ण हा कर्ण इति बरुवाण; आर्तॊ विसंज्ञॊ भृशम अश्रुनेत्रः

itya evama uktvā virarāma śalyò; duryòdhanaḥ śòkaparīta cetāḥ hā karṇa hā karṇa iti baruvāṇa; ārtò visaṃjñò bhṛśama aśrunetraḥ

हिन्दी अर्थ

करके इन्द्र सुशोभित हुए थे

English

Having said this, Shalya ceased; Duryodhana, his mind overcome with grief, saying "Alas, Karna! Alas, Karna!", distressed, senseless, with eyes full of tears,

अध्याय ८

श्लोक 68.33

तं दरॊणपुत्र परमुखा नरेन्द्राः; सर्वे समाश्वास्य सह परयान्ति निरीक्षमाणा मुहुर अर्जुनस्य; धवजं महान्तं यशसा जवलन्तम

taṃ daròṇaputra paramukhā narendrāḥ; sarve samāśvāsya saha parayānti nirīkṣamāṇā muhura arjunasya; dhavajaṃ mahāntaṃ yaśasā javalantama

हिन्दी अर्थ

वराननाभ्यां युगपच्च दध्मतु: दिशाओंको प्रतिध्वनित कर दिया

English

the kings led by Drona's son, all consoling him, went with him, looking again and again at Arjuna's great banner blazing with glory.

अध्याय ८

श्लोक 68.34

नराश्वमातङ्गशरीरजेन; रक्तेन सिक्ता रुधिरेण भूमिः रक्ताम्बरस्रक तपनीययॊगान; नारी परकाशा इव सर्वगम्या

narāśvamātaṅgaśarīrajena; raktena siktā rudhireṇa bhūmiḥ raktāmbarasraka tapanīyayògāna; nārī parakāśā iva sarvagamyā

हिन्दी अर्थ

शड्खशब्देन तेनाथ माधवस्यार्जुनस्य च

English

The earth, sprinkled with blood from the bodies of men, horses and elephants, with red garments and garlands and gold, shone like a woman, accessible to all.

अध्याय ८

श्लोक 68.35

परच्छन्नरूपा रुधिरेण राजन; रौद्रे मुहूर्ते ऽतिविराजमानाः नैवावतस्थुः कुरवः समीक्ष्य; परव्राजिता देवलॊकाश च सर्वे

paracchannarūpā rudhireṇa rājana; raudre muhūrte 'tivirājamānāḥ naivāvatasthuḥ kuravaḥ samīkṣya; paravrājitā devalòkāśa ca sarve

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरं नन्दयतां वरिष्ठी दिवाकरावभ्युदितौ यथैव

English

Their forms covered with blood, O king, shining exceedingly at that terrible hour, the Kurus, seeing it, did not remain; all the worlds of the gods were departed.

अध्याय ८

श्लोक 68.36

वधेन कर्णस्य सुदुःखितास ते; हा कर्ण हा कर्ण इति बरुवाणाः दरुतं परयाताः शिबिराणि राजन; दिवाकरं रक्तम अवेक्षमाणाः

vadhena karṇasya suduḥkhitāsa te; hā karṇa hā karṇa iti baruvāṇāḥ darutaṃ parayātāḥ śibirāṇi rājana; divākaraṃ raktama avekṣamāṇāḥ

हिन्दी अर्थ

अनुमोदन करने लगे

English

Greatly grieved at Karna's slaying, saying "Alas, Karna! Alas, Karna!", they went quickly to their camps, O king, looking at the red sun.

अध्याय ८

श्लोक 68.37

गाण्डीवमुक्तैस तु सुवर्णपुङ्खैः; शितैः शरैः शॊणितदिग्ध वाजैः शरैश चिताङ्गॊ भुवि भाति कर्णॊ; हतॊ ऽपि सन सूर्य इवांशुमाली

gāṇḍīvamuktaisa tu suvarṇapuṅkhaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ śòṇitadigdha vājaiḥ śaraiśa citāṅgò bhuvi bhāti karṇò; hatò 'pi sana sūrya ivāṃśumālī

हिन्दी अर्थ

शशाड्कसूर्यों दिवि रश्मिमालिनौ सदस्यनिन्‍न्द्याविव विष्णुवासवी

English

With gold-feathered sharp arrows loosed from Gandiva, blood-smeared and feathered, Karna lay on the ground, his limbs covered with arrows, shining though slain, like the sun with its rays.

अध्याय ८

श्लोक 68.38

कर्णस्य देहं रुधिरावसिक्तं; भक्तानुकम्पी भगवान विवस्वान सपृष्ट्वा करैर लॊहितरक्तरूपः; सिष्णासुर अभ्येति परं समुद्रम

karṇasya dehaṃ rudhirāvasiktaṃ; bhaktānukampī bhagavāna vivasvāna sapṛṣṭvā karaira lòhitaraktarūpaḥ; siṣṇāsura abhyeti paraṃ samudrama

हिन्दी अर्थ

हते तु कर्णे परमाहवे तदा

English

Karna's body, drenched with blood, the Lord Vivasvat (the sun), compassionate to his devotee, touching it with his rays, red-hued, went to the great ocean to bathe, as it were.

अध्याय ८

श्लोक 68.39

इतीव संचिन्त्य सुरर्षिसंघाः; संप्रथिता यान्ति यथानिकेतम संचिन्तयित्वा च जना विसस्रुर; यथासुखं खं च महीतलं च

itīva saṃcintya surarṣisaṃghāḥ; saṃprathitā yānti yathāniketama saṃcintayitvā ca janā visasrura; yathāsukhaṃ khaṃ ca mahītalaṃ ca

हिन्दी अर्थ

बल॑ नियम्येव सुरेशकेशवी इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि रणभूमिवर्णनं नाम चतुर्नवतितमो5ध्याय:

English

Thus reflecting, the hosts of gods and sages, grouped, went each to his dwelling, and people, reflecting, dispersed at ease, in sky and on earth.

अध्याय ८

श्लोक 68.40

तद अद्भुतं पराणभृतां भयंकरं; निशम्य युद्धं कुरुवीरमुख्ययॊः धनंजयस्याधिरथेश च विस्मिताः; परशंसमानाः परययुस तदा जनाः

tada adbhutaṃ parāṇabhṛtāṃ bhayaṃkaraṃ; niśamya yuddhaṃ kuruvīramukhyayòḥ dhanaṃjayasyādhiratheśa ca vismitāḥ; paraśaṃsamānāḥ parayayusa tadā janāḥ

हिन्दी अर्थ

भीता दिशो व्यकीर्यन्त तावका: क्षतविक्षता: दिशाओंमें बिखर गये

English

Hearing of that wondrous, fearful-to-the-living battle of the two chief Kuru heroes, Dhananjaya and Adhiratha's son, the people went away astonished, praising.

अध्याय ८

श्लोक 68.41

शरैः संकृत्तवर्माणं वीरं शिवसने हतम गतासुम अपि राधेयं नैव लक्ष्मीर वयमुञ्चत

śaraiḥ saṃkṛttavarmāṇaṃ vīraṃ śivasane hatama gatāsuma api rādheyaṃ naiva lakṣmīra vayamuñcata

हिन्दी अर्थ

निवार्यमाणाश्रोद्विग्नास्तावका भृशदु:खिता:

English

Even slain, the hero Radheya, whose armour was cut by arrows, lying on his couch of arrows, lifeless, was not abandoned by splendour.

अध्याय ८

श्लोक 68.42

नानाभरणवान राजन मृष्टजाम्बूनदाङ्गदः हतॊ वैकर्तनः शेते पादपॊ ऽङकुरवान इव

nānābharaṇavāna rājana mṛṣṭajāmbūnadāṅgadaḥ hatò vaikartanaḥ śete pādapò 'ṅakuravāna iva

हिन्दी अर्थ

ओरसे युद्ध बंद करके लौटने लगे अवहारं ततश्नक्रे शल्यस्यानुमते नूप

English

Adorned with ornaments of many kinds, O king, with bright gold armlets, Vaikartana lay slain like a tree with sprouts.

अध्याय ८

श्लोक 68.43

कनकॊत्तम संकाशः परदीप्त इव पावकः सपुत्रः पुरुषव्याघ्रः संशान्तः पार्थ तेजसा परताप्य पाण्डवान राजन पाञ्चालांश चास्त्रतेजसा

kanakòttama saṃkāśaḥ paradīpta iva pāvakaḥ saputraḥ puruṣavyāghraḥ saṃśāntaḥ pārtha tejasā paratāpya pāṇḍavāna rājana pāñcālāṃśa cāstratejasā

हिन्दी अर्थ

नारायणावशेषैश्न शिबिरायैव दुद्गुवे

English

Like the best of gold, as if blazing fire, with his son, the tiger among men was quenched by Partha's splendour; having scorched the Pandavas and Panchalas, O king, with the splendour of his weapons.

अध्याय ८

श्लोक 68.44

ददानीत्य एव यॊ ऽवॊचन न नातीत्य अर्थितॊ ऽरथिभिः सद्भिः सदा सत्पुरुषः स हतॊ दवैरथे वृषः

dadānītya eva yò 'vòcana na nātītya arthitò 'rathibhiḥ sadbhiḥ sadā satpuruṣaḥ sa hatò davairathe vṛṣaḥ

हिन्दी अर्थ

योद्धाओंसे घिरा हुआ कृतवर्मा भी तुरंत शिबिरकी ओर ही भाग चला हतमाधिरथिं दृष्टवा शिबिरायैव दुद्रुवे

English

He who, begged by good suppliants, always said "I give" and never "I will not"—that good man Vrisha was slain in the duel.

अध्याय ८

श्लोक 68.45

यस्य बराह्मणसात सर्वम आत्मार्थं न महात्मनः नादेयं बराह्मणेष्व आसीद यस्य सवम अपि जीवितम

yasya barāhmaṇasāta sarvama ātmārthaṃ na mahātmanaḥ nādeyaṃ barāhmaṇeṣva āsīda yasya savama api jīvitama

हिन्दी अर्थ

महामेघनिभेनाशु शिबिरायैव दुद्रुवे

English

He who gave all to Brahmanas, for himself, and for whom there was nothing not to be given to Brahmanas, even his own life,

अध्याय ८

श्लोक 68.46

सदा नॄणां परियॊ दाता परिय दानॊ दिवं गतः आदाय तव पुत्राणां जयाशां शर्म वर्म च

sadā nṝṇāṃ pariyò dātā pariya dānò divaṃ gataḥ ādāya tava putrāṇāṃ jayāśāṃ śarma varma ca

हिन्दी अर्थ

साथ शीघ्रतापूर्वक शिबिरकी ओर ही भाग चले छावनीकी ओर ही भागने लगा

English

ever dear to men, giver, fond of giving, went to heaven, taking away your sons' hope of victory, shelter and armour.

अध्याय ८

श्लोक 68.47

हते सम कर्णे सरितॊ न सरवन्ति; जगाम चास्तं कलुषॊ दिवाकरः गरहश च तिर्यग जवलितार्कवर्णॊ; यमस्य पुत्रॊ ऽभयुदियाय राजन

hate sama karṇe saritò na saravanti; jagāma cāstaṃ kaluṣò divākaraḥ garahaśa ca tiryaga javalitārkavarṇò; yamasya putrò 'bhayudiyāya rājana

हिन्दी अर्थ

सुशर्मापि ययौ राजन् वीक्षमाणो भयार्दित:

English

When Karna was slain, rivers did not flow; the sun, turbid, went to its setting; a planet slanting, bright as blazing sun, rose, Yama's son, O king.

अध्याय ८

श्लोक 68.48

नभः पफालाथ ननादचॊर्वी; ववुश च वाताः परुषातिवेलम दिशः सधूमाश च भृशं परजज्वलुर; महार्णवाश चुक्षुभिरे च सस्वनाः

nabhaḥ paphālātha nanādacòrvī; vavuśa ca vātāḥ paruṣātivelama diśaḥ sadhūmāśa ca bhṛśaṃ parajajvalura; mahārṇavāśa cukṣubhire ca sasvanāḥ

हिन्दी अर्थ

इधर-उधर देखता हुआ छावनीकी ओर चल दिया ययौ शोकसमाविष्टश्चिन्तयन् विमना बहु

English

The sky split, the earth roared, winds blew harshly beyond measure, the quarters blazed with smoke, and the great oceans surged with a roar.

अध्याय ८

श्लोक 68.49

सकाननाः साद्रि चयाश चकम्पुः; परविव्यथुर भूतगणाश च मारिष बृहस्पती रॊहिणीं संप्रपीड्य; बभूव चन्द्रार्कसमानवर्णः

sakānanāḥ sādri cayāśa cakampuḥ; paravivyathura bhūtagaṇāśa ca māriṣa bṛhaspatī ròhiṇīṃ saṃprapīḍya; babhūva candrārkasamānavarṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उदास और विशेष चिन्तित होकर शिबिरकी ओर चल पड़ा

English

Mountains with forests and ranges shook, and bands of beings were pained, O revered one; Brihaspati, pressing Rohini, became of colour like moon and sun.

अध्याय ८

श्लोक 68.50

हते कर्णे न दिशॊ विप्रजज्ञुस; तमॊवृता दयौर विचचाल भूमिः पपात चॊल्का जवलनप्रकाशा; निशाचराश चाप्य अभवन परहृष्टाः

hate karṇe na diśò viprajajñusa; tamòvṛtā dayaura vicacāla bhūmiḥ papāta còlkā javalanaprakāśā; niśācarāśa cāpya abhavana parahṛṣṭāḥ

हिन्दी अर्थ

आतुर होकर छावनीकी ओर भागने लगे

English

When Karna was slain, the quarters were not distinguished, the sky was covered with darkness, the earth shook, meteors blazing like fire fell, and night-rangers rejoiced.

अध्याय ८

श्लोक 68.51

शशिप्रकाशाननम अर्जुनॊ यदा; कषुरेण कर्णस्य शिरॊ नयपातयत अथान्तरिक्षे दिवि चेह चासकृद; बभूव हाहेति जनस्य निस्वनः

śaśiprakāśānanama arjunò yadā; kaṣureṇa karṇasya śirò nayapātayata athāntarikṣe divi ceha cāsakṛda; babhūva hāheti janasya nisvanaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यद्रवन्त दिशो भीता: कुरव: कुरुसत्तम कर्णकी। वे सब-के-सब भयभीत होकर चारों दिशाओंमें भाग खड़े हुए

English

When Arjuna struck off with a razor-arrow Karna's head, face shining like the moon, then in the sky and on earth repeatedly a cry of "Alas!" of the people arose.

अध्याय ८

श्लोक 68.52

स देवगन्धर्वमनुष्यपूजितं; निहत्य कर्णं रिपुम आहवे ऽरजुनः रराज पार्थः परमेण तेजसा; वृत्रं निहत्येव सहस्रलॊचनः

sa devagandharvamanuṣyapūjitaṃ; nihatya karṇaṃ ripuma āhave 'rajunaḥ rarāja pārthaḥ parameṇa tejasā; vṛtraṃ nihatyeva sahasralòcanaḥ

हिन्दी अर्थ

नासीत्तत्र पुमान् कश्रिद् यो युद्धाय मनो दधे

English

Having slain Karna, his enemy, in the battle, honoured by gods, gandharvas and men, Arjuna Partha shone with supreme splendour, like the thousand-eyed one having slain Vritra.

अध्याय ८

श्लोक 68.53

ततॊ रथेनाम्बुदवृन्दनादिना; शरन नभॊ मध्यग भास्करत्विषा पताकिना भीम निनाद केतुना; हिमेन्दु शङ्खस्फटिकावभासिना सुवर्णमुक्ता मणिवज्र विद्रुमैर; अलंकृतेनाप्रतिमान रंहसा

tatò rathenāmbudavṛndanādinā; śarana nabhò madhyaga bhāskaratviṣā patākinā bhīma nināda ketunā; himendu śaṅkhasphaṭikāvabhāsinā suvarṇamuktā maṇivajra vidrumaira; alaṃkṛtenāpratimāna raṃhasā

हिन्दी अर्थ

महासमरमें युद्धके लिये उत्साह रखता हो जीवितेष्वपि राज्येषु दारेषु च धनेषु च

English

Then in his chariot, resounding like a mass of clouds, bright as the sun in mid-sky, with a pennant and a fearsome-sounding banner, shining white as snow, moon, conch and crystal, adorned with gold, pearls, jewels, diamonds and coral, of incomparable speed,

अध्याय ८

श्लोक 68.54

नरॊत्तमौ पाण्डव केशि मर्दनाव; उदाहिताव अग्निदिवाकरॊपमौ रणाजिरे वीतभयौ विरेजतुः; समानयानाव इव विष्णुवासवौ

naròttamau pāṇḍava keśi mardanāva; udāhitāva agnidivākaròpamau raṇājire vītabhayau virejatuḥ; samānayānāva iva viṣṇuvāsavau

हिन्दी अर्थ

निवेशाय मनो दटश्रे दु:खशोकसमन्वित:

English

the two best of men, the Pandava and the slayer of Keshi, said to be like fire and sun, shone fearless in the battlefield, as Vishnu and Vasava on one vehicle.

अध्याय ८

श्लोक 68.55

ततॊ धनुर्ज्यातलनेमि निस्वनैः; परसह्य कृत्वा च रिपून हतप्रभान संसाधयित्वैव कुरूञ शरौघैः; कपिध्वजः पक्षिवरध्वजश च परसह्य शङ्खौ धमतुः सुघॊषौ; मनांस्य अरिणाम अवसादयन्तौ

tatò dhanurjyātalanemi nisvanaiḥ; parasahya kṛtvā ca ripūna hataprabhāna saṃsādhayitvaiva kurūña śaraughaiḥ; kapidhvajaḥ pakṣivaradhvajaśa ca parasahya śaṅkhau dhamatuḥ sughòṣau; manāṃsya ariṇāma avasādayantau

हिन्दी अर्थ

आकर छावनीमें विश्राम करनेका विचार किया विवर्णवदना राजन् न्‍्यविशन्त महारथा:

English

Then, with the roar of bowstring, palm and wheel-rims, having by force made their enemies lustreless, having accomplished the Kurus with floods of arrows, the monkey-bannered and the bird-bannered blew their conches of fair sound by force, depressing the hearts of their foes.

अध्याय ८

श्लोक 68.56

सुवर्णजालावततौ महास्वनौ; हिमावदातौ परिगृह्य पाणिभिः चुचुम्बतुः शङ्खवरौ नृणां वरौ; वराननाभ्यां युगपच च दध्मतुः

suvarṇajālāvatatau mahāsvanau; himāvadātau parigṛhya pāṇibhiḥ cucumbatuḥ śaṅkhavarau nṛṇāṃ varau; varānanābhyāṃ yugapaca ca dadhmatuḥ

हिन्दी अर्थ

हुए। उन सबके मुखोंकी कान्ति फीकी पड़ गयी थी

English

Taking in their hands the great-sounding snow-white conches covered with nets of gold, the two best of men kissed their excellent conches and blew them at once with their fair mouths.

अध्याय ८

श्लोक 68.57

पाञ्चजन्यस्य निर्घॊषॊ देवदत्तस्य चॊभयॊः पृथिवीम अन्तरिक्षं च दयाम अपश चाप्य अपूरयत

pāñcajanyasya nirghòṣò devadattasya còbhayòḥ pṛthivīma antarikṣaṃ ca dayāma apaśa cāpya apūrayata

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि शिबिरप्रयाणे पज्चनवतितमो ध्याय: आश्लिष्य पार्थ दाशाहों हर्षाद् वचनमब्रवीत्

English

The roar of Panchajanya and of Devadatta filled earth, sky, heaven and the waters.

अध्याय ८

श्लोक 68.58

तौ शङ्खशब्देन निनादयन्तौ; वननै शैलान सरितॊ दिशश च वित्रासयन्तौ तव पुत्र सेनां; युधिष्ठिरं नन्दयतः सम वीरौ

tau śaṅkhaśabdena ninādayantau; vananai śailāna saritò diśaśa ca vitrāsayantau tava putra senāṃ; yudhiṣṭhiraṃ nandayataḥ sama vīrau

हिन्दी अर्थ

वृत्रकर्णवर्धं घोरं कथयिष्यन्ति मानवा:

English

Making the forests, mountains, rivers and quarters resound with the conch-sound, terrifying your son's army, the two heroes gladdened Yudhishthira.

अध्याय ८

श्लोक 68.59

ततः परयाताः कुरवॊ जवेन; शरुत्वैव शङ्खस्वनम ईर्यमाणम विहाय मद्राधिपतिं पतिं च; दुर्यॊधनं भारत भारतानाम

tataḥ parayātāḥ kuravò javena; śarutvaiva śaṅkhasvanama īryamāṇama vihāya madrādhipatiṃ patiṃ ca; duryòdhanaṃ bhārata bhāratānāma

हिन्दी अर्थ

इसकी चर्चा करते रहेंगे पैने बाणोंसे ही मार डाला है

English

Then the Kurus fled with speed, hearing the sounding of the conches, leaving the lord of the Madras and their lord Duryodhana, O Bharata, of the Bharatas.

अध्याय ८

श्लोक 68.60

महाहवे तं बहु शॊभमानं; धनंजयं भूतगणाः समेताः तदान्वमॊदन्त जनार्दनं च; परभाकराव अभ्युदितौ यथैव

mahāhave taṃ bahu śòbhamānaṃ; dhanaṃjayaṃ bhūtagaṇāḥ sametāḥ tadānvamòdanta janārdanaṃ ca; parabhākarāva abhyuditau yathaiva

हिन्दी अर्थ

वृत्तान्त बुद्धिमान कुरुराज युधिष्ठिरको बतावें निवेद्य धर्मराजाय त्वमानृण्यं गमिष्यसि

English

Then assembled hosts of beings rejoiced in Dhananjaya, shining greatly in the great battle, and in Janardana, like the two lights risen.

अध्याय ८

श्लोक 68.61

समाचितौ कर्ण शरैः परंतपाव; उभौ वयभातां समरे ऽचयुतार्जुनौ तमॊ निहत्याभ्युदितौ यथामलौ; शशाङ्कसूर्याव इव रश्मिमालिनौ

samācitau karṇa śaraiḥ paraṃtapāva; ubhau vayabhātāṃ samare 'cayutārjunau tamò nihatyābhyuditau yathāmalau; śaśāṅkasūryāva iva raśmimālinau

हिन्दी अर्थ

बताकर तुम उऋण हो जाओगे

English

Covered by Karna's arrows, the two scorchers of foes, Achyuta and Arjuna, shone in the battle, having dispelled darkness, like risen spotless moon and sun with garlands of rays.

अध्याय ८

श्लोक 68.62

विहाय तान बाणगणान अथागतौ; सुहृद्वृताव अप्रतिमान विक्रमौ सुखं परविष्टौ शिबिरं सवम ईश्वरौ; सदस्य हुताव इव वासवाच्युतौ

vihāya tāna bāṇagaṇāna athāgatau; suhṛdvṛtāva apratimāna vikramau sukhaṃ paraviṣṭau śibiraṃ savama īśvarau; sadasya hutāva iva vāsavācyutau

हिन्दी अर्थ

द्रष्टमायोधन पूर्वमागतो धर्मनन्दन: धर्मनन्दन युधिष्ठिर पहले आये थे

English

Leaving behind those masses of arrows, the two lords, surrounded by friends, of incomparable valour, entered their camp happily, like Vasava and Achyuta at a sacrifice.

अध्याय ८

श्लोक 68.63

सदेवगन्धर्वमनुष्यचारणैर; महर्षिभिर यक्षमहॊरगैर अपि जयाभिवृद्ध्या परयाभिपूजितौ; निहत्य कर्णं परमाहवे तदा

sadevagandharvamanuṣyacāraṇaira; maharṣibhira yakṣamahòragaira api jayābhivṛddhyā parayābhipūjitau; nihatya karṇaṃ paramāhave tadā

हिन्दी अर्थ

ततः स शिबिरं गत्वा स्थितवान् पुरुषर्षभ:

English

Honoured with praise for the increase of their victory by gods, gandharvas, men and charanas, great sages, yakshas and great serpents, having slain Karna in the great battle then.

अध्याय ८

श्लोक 69.1

[स] तथा निपातिते कर्णे तव सैन्ये च विद्रुते आश्लिष्य पार्थं दाशार्हॊ हर्षाद वचनम अब्रवीत

[sa] tathā nipātite karṇe tava sainye ca vidrute āśliṣya pārthaṃ dāśārhò harṣāda vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

बड़ी प्रसन्नताके साथ राजाके चरण पकड़ लिये

English

fight, undergoing an act of humiliation. I ask thy permission, O son of Gandhari, for returning home."

अध्याय ८

श्लोक 69.2

हतॊ बलभिदा वृत्रस तवया कर्णॊ धनंजय वधं वै कर्ण वृत्राभ्यां कथयिष्यन्ति मानवाः

hatò balabhidā vṛtrasa tavayā karṇò dhanaṃjaya vadhaṃ vai karṇa vṛtrābhyāṃ kathayiṣyanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

शासन और प्रचुर भोगोंका उपभोग कीजिये” धर्मपुत्र: प्रह्ृष्टात्मा दाशा्ई वाक्यमत्रवीत्

English

[Krishna said:] "Vritra was slain by the destroyer of Bala, Karna by you, Dhananjaya; people will speak of the slaying of Karna and Vritra together.

अध्याय ८

श्लोक 69.3

वज्रिणा निहतॊ वृत्रः समयुगे भूरि तेजसा तवया तु निहतः कर्णॊ धनुषा निशितैः शरैः

vajriṇā nihatò vṛtraḥ samayuge bhūri tejasā tavayā tu nihataḥ karṇò dhanuṣā niśitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

चितं शरशतै: कर्ण धर्मराजो ददर्श सः

English

Vritra was slain by the thunderbolt-wielder in an equal fight with great splendour; Karna was slain by you with the bow and sharp arrows.

अध्याय ८

श्लोक 69.4

तम इमं विक्रमं लॊके परथितं ते यशॊ वहम निवेदयावः कौन्तेय धर्मराजाय धीमते

tama imaṃ vikramaṃ lòke parathitaṃ te yaśò vahama nivedayāvaḥ kaunteya dharmarājāya dhīmate

हिन्दी अर्थ

राजा धृतराष्ट्र निश्वेष्ट हो जड़से कटे हुए वृक्षकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़े शुशोच बहुलालापै: कर्णस्य निधन युधि

English

Let us tell this valour of yours, renowned in the world and bringing fame, to the wise king of dharma, son of Kunti.

अध्याय ८

श्लोक 69.5

वधं कर्णस्य संग्रामे दीर्घकालचिकीर्षितम निवेद्य धर्मराजस्य तवम आनृण्यं गमिष्यसि

vadhaṃ karṇasya saṃgrāme dīrghakālacikīrṣitama nivedya dharmarājasya tavama ānṛṇyaṃ gamiṣyasi

हिन्दी अर्थ

नन्दन्ति ते नात्र विचारणास्ति

English

Having told the king of dharma of Karna's slaying in battle, long desired, you will be free of debt."

अध्याय ८

श्लोक 69.6

तथेत्य उक्ते केशवस तु पार्थेन यदुपुङ्गवः पर्यवर्तयद अव्यग्रॊ रथं रथवरस्य तम

tathetya ukte keśavasa tu pārthena yadupuṅgavaḥ paryavartayada avyagrò rathaṃ rathavarasya tama

हिन्दी अर्थ

तुष्यन्ति ते तस्य नरोत्तमस्य शूद्रा55रोग्यं प्राप्तुवन्तीह सर्वे

English

Saying "So be it," Partha; Keshava, bull of the Yadus, calmly turned the chariot of that best of chariot-warriors.

अध्याय ८

श्लोक 69.7

धृष्टद्युम्नं युधामन्युं माद्रीपुत्रौ वृकॊदरम युयुधानं च गॊविन्द इदं वचनम अब्रवीत

dhṛṣṭadyumnaṃ yudhāmanyuṃ mādrīputrau vṛkòdarama yuyudhānaṃ ca gòvinda idaṃ vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

महामुनेस्तस्य वचोडर्चितं यथा

English

Govinda said these words to Dhrishtadyumna, Yudhamanyu, the sons of Madri, Vrikodara and Yuyudhana:

अध्याय ८

श्लोक 69.8

परान अभिमुखा यत्तास तिष्ठध्वं भद्रम अस्तु वः यावद आवेद्यते राज्ञे हतः कर्णॊ ऽरजुनेन वै

parāna abhimukhā yattāsa tiṣṭhadhvaṃ bhadrama astu vaḥ yāvada āvedyate rājñe hataḥ karṇò 'rajunena vai

हिन्दी अर्थ

महामुनि व्यासदेवकी इस परम पूजित वाणीका ऐसा ही प्रभाव है यो दद्यात् सुकृतं तद्धि श्रवणात् कर्णपर्वण:

English

"Stand ready facing the enemy, good luck to you, until it is announced to the king that Karna has been slain by Arjuna."

अध्याय ८

श्लोक 69.9

स तैः शूरैर अनुज्ञातॊ ययौ राजनिवेशनम पार्थम आदाय गॊविन्दॊ ददर्श च युधिष्ठिरम

sa taiḥ śūraira anujñātò yayau rājaniveśanama pārthama ādāya gòvindò dadarśa ca yudhiṣṭhirama

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि युधिष्ठिरहर्षे षण्णवतितमोध्याय:

English

Permitted by those heroes, he went to the king's quarters, and taking Partha with him Govinda saw Yudhishthira.

अध्याय ८

श्लोक 69.10

शयानं राजशार्दूलं काञ्चने शयनॊत्तमे अगृह्णीतां च चरणौ मुदितौ पार्थिवस्य तौ

śayānaṃ rājaśārdūlaṃ kāñcane śayanòttame agṛhṇītāṃ ca caraṇau muditau pārthivasya tau

हिन्दी अर्थ

राधेयं निहतं मत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिर: गया; अतः वे शय्यासे उठ खड़े हुए और नेत्रोंसे आनन्दके आँसू बहाने लगे

English

"Sanjaya continued, 'Having said these words that tiger among men and ornament of assemblies, viz., Shalya, filled with rage stood up quickly and endeavoured to get away from that concourse of kings. Thy son, however, from affection and great regard, held the king, and addressed him in these sweet and conciliatory words, that were capable of accomplishing every object, "Without doubt, O Shalya, it is even so as thou hast said. But I have a certain purpose in view. Listen to it, O ruler of men, Kama is not superior to thee, nor do I suspect thee, O king. The royal chief of the Madras will never do that which is false. Those foremost of men that were thy ancestors always told the truth. I think it is for this that thou art called Artayani (the descendant of those that had truth for their refuge). And since, O giver of honours, thou art like a barbed arrow to thy foes, therefore art thou called by the name of Shalya on earth. O thou that makest large present (to brahmanas) at sacrifices, do thou accomplish all that which, O virtuous one, thou, hadst previously said thou wouldst accomplish. Neither the son of Radha nor myself am superior to thee in valour that I would select thee as the driver of those foremost of steeds (that are yoked unto Kama's car). As, however, O sire, Kama is superior to Dhananjaya in regard to many qualities, even so doth the world regard thee to be superior to Vasudeva. Kama is certainly superior to Partha in the matter of weapons, O bull among men. Thou too art superior to Krishna in knowledge of steeds and might. Without doubt O ruler of the Madras, thy knowledge of horse is double that which the high-souled Vasudeva hath. "

अध्याय ८

श्लोक 69.11

तयॊः परहर्षम आलाक्ष्य परहारांश चातिमानुषान राधेयं निहतंमत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिरः

tayòḥ paraharṣama ālākṣya parahārāṃśa cātimānuṣāna rādheyaṃ nihataṃmatvā samuttasthau yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवार्जुनौ प्रेमणा तावुभौ परिषस्वजे

English

'"Shalya said, "Since, O son of Gandhari, thou describest me, O thou of Kuru's race, in the midst of all these troops, to be superior to Devaki's son, I am gratified with thee. I will become the driver of Radha' s son of great fame while he will be engaged in battle with the foremost one of Pandu's sons, as thou solicitest me. Let this, however, O hero, be my understanding with Vikartana' s son that I will in his presence utter whatever speeches I desire.'"

अध्याय ८

श्लोक 69.12

ततॊ ऽसमै याद यथावृत्तं वासुदेवः परियंवदः कथयाम आस कर्णस्य निधनं यदुनन्दनः

tatò 'samai yāda yathāvṛttaṃ vāsudevaḥ pariyaṃvadaḥ kathayāma āsa karṇasya nidhanaṃ yadunandanaḥ

हिन्दी अर्थ

कथयामास कर्णस्य निधन यदुपुड्भव: जानेका सारा समाचार उन्हें यथावत्रूपसे कह सुनाया

English

"Sanjaya continued, 'O king, thy son, with Kama then, O Bharata, answered the prince of the Madras, O best of Bharata' s race, saying, "So be it.'""

अध्याय ८

श्लोक 69.13

ईषद उत्स्मयमानस तु कृष्णॊ राजानम अब्रवीत युधिष्ठिरं हतामित्रं कृताञ्जालिर अथाच्युतः

īṣada utsmayamānasa tu kṛṣṇò rājānama abravīta yudhiṣṭhiraṃ hatāmitraṃ kṛtāñjālira athācyutaḥ

हिन्दी अर्थ

युधिष्टिरं हतामित्रं कृताञउ्जलिरथाच्युत:

English

Krishna, smiling slightly, said to King Yudhishthira, the slayer of foes, with joined palms, Achyuta:

अध्याय ८

श्लोक 69.14

दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च पाण्डवश च वृकॊदरः तवं चापि कुशली राजन माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca pāṇḍavaśa ca vṛkòdaraḥ tavaṃ cāpi kuśalī rājana mādrīputrau ca pāṇḍavau

हिन्दी अर्थ

त्वं चापि कुशली राजन माद्रीपुत्रोी च पाण्डवी पाण्डुकुमार माद्रीनन्दन नकुल-सहदेव और आप भी सकुशल हैं

English

"By good fortune the Gandiva-bowman and the Pandava Vrikodara are well, and you too, king, and the two sons of Madri, the Pandavas.

अध्याय ८

श्लोक 69.15

मुक्ता वीर कषयाद अस्मात संग्रामाल लॊमहर्षणात कषिप्रम उत्तरकालानि कुरु कार्याणि पार्थिव

muktā vīra kaṣayāda asmāta saṃgrāmāla lòmaharṣaṇāta kaṣiprama uttarakālāni kuru kāryāṇi pārthiva

हिन्दी अर्थ

क्षिप्रमुत्ततकालानि कुरु कार्याणि पाण्डव

English

Freed from this destruction, hero, from this hair-raising battle, do quickly the tasks that come next, O lord of the earth.

अध्याय ८

श्लोक 69.16

हतॊ वैकार्तनः करूरः सूतपुत्रॊ महाबलः दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र दिष्ट्या वर्धसि पाण्डव

hatò vaikārtanaḥ karūraḥ sūtaputrò mahābalaḥ diṣṭyā jayasi rājendra diṣṭyā vardhasi pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

दिष्टया जयसि राजेन्द्र दिष्टया वर्धसि भारत तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमि: पिबति शोणितम्

English

Vaikartana, cruel, the mighty charioteer's son, is slain; by good fortune you conquer, king of kings, by good fortune you prosper, Pandava.

अध्याय ८

श्लोक 69.17

यः स दयूतजितां कृष्णां पराह सत्पुरुषाधमः तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पिबति शॊणितम

yaḥ sa dayūtajitāṃ kṛṣṇāṃ parāha satpuruṣādhamaḥ tasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pibati śòṇitama

हिन्दी अर्थ

कर्णका रक्त पी रही है

English

He who, the lowest of good men, spoke of Krishna won at dice—today the earth drinks the blood of that charioteer's son.

अध्याय ८

श्लोक 69.18

शेते ऽसौ शरदीर्णाङ्गः शत्रुस ते कुरुपुंगव तं पाश्या पुरुषव्याघ्र विभिन्नं बहुधा शरैः

śete 'sau śaradīrṇāṅgaḥ śatrusa te kurupuṃgava taṃ pāśyā puruṣavyāghra vibhinnaṃ bahudhā śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

तं पश्य पुरुषव्याप्र विभिन्न बहुभि: शरैः हुए हैं। नरव्याप्र! अनेक बाणोंसे क्षत-विक्षत हुए उस कर्णको आप देखिये

English

He lies, his limbs torn by arrows, your foe, bull of the Kurus; behold him, tiger among men, pierced in many places by arrows."

अध्याय ८

श्लोक 69.19

युधिष्ठिरस तु दाशार्हं परहृष्टः परत्यपूजयत दिष्ट्या दिष्ट्येति राजेन्द्र परीत्या चेदम उवाच ह

yudhiṣṭhirasa tu dāśārhaṃ parahṛṣṭaḥ paratyapūjayata diṣṭyā diṣṭyeti rājendra parītyā cedama uvāca ha

हिन्दी अर्थ

यत्तो भूत्वा सहास्माभिर्भुड्क्ष्व भोगांश्व॒ पुष्कलान्

English

Yudhishthira, delighted, honoured the Dasharha, and said with affection, "By good fortune, by good fortune!", king of kings.

अध्याय ८

श्लोक 69.20

नैतच चित्रं महाबाहॊ तवायि देवकिनन्दन तवया सारथिना पार्थॊ यत कुर्याद अद्य पौरुषम

naitaca citraṃ mahābāhò tavāyi devakinandana tavayā sārathinā pārthò yata kuryāda adya pauruṣama

हिन्दी अर्थ

चित्त प्रसन्न हो गया। उन्होंने भगवान् श्रीकृष्णसे वार्तालाप आरम्भ किया

English

"This is not marvellous in you, mighty-armed son of Devaki, that Partha, with you as charioteer, should show such manliness today."

अध्याय ८

श्लोक 69.21

परगृह्य च कुरु शरेष्ठः साङ्गदं दक्षिणं भुजम उवाच धर्मभृत पार्थ उभौ तौ केशवार्जुनौ

paragṛhya ca kuru śareṣṭhaḥ sāṅgadaṃ dakṣiṇaṃ bhujama uvāca dharmabhṛta pārtha ubhau tau keśavārjunau

हिन्दी अर्थ

न तच्चित्र॑ महाबाहो युष्मदबुद्धिप्रसादजम् उवाच धर्मभृत् पार्थ उभौ तौ केशवार्जुनौ

English

Taking Krishna's right arm with its armlet, the best of the Kurus, upholder of dharma, said to both Keshava and Arjuna:

अध्याय ८

श्लोक 69.22

नरनारायणौ देवौ कथितौ नारदेन ह धर्मसंस्थापने युक्तौ पुराणौ पुरुषॊत्तमौ

naranārāyaṇau devau kathitau nāradena ha dharmasaṃsthāpane yuktau purāṇau puruṣòttamau

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मानौ महात्मानौ पुराणावृषिसत्तमौ

English

"You are the gods Nara and Narayana, told of by Narada, devoted to establishing dharma, ancient best of men.

अध्याय ८

श्लोक 69.23

असकृच चापि मेधावी कृष्णा दवैपायनॊ मम कथाम एतां महाबाहॊ दिव्याम अकथयत परभुः

asakṛca cāpi medhāvī kṛṣṇā davaipāyanò mama kathāma etāṃ mahābāhò divyāma akathayata parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तथा ऋषिप्रवर साक्षात् भगवान् नर और नारायण हैं कथामेतां महाभाग कथयामास तत्त्ववित्

English

And Krishna Dvaipayana, the wise lord, told me this divine tale again and again, mighty-armed one.

अध्याय ८

श्लोक 69.24

तव कृष्ण परभावेण गाण्डीवेन धनंजयः जयत्य अभिमुखाञ शत्रून न चासीद विमुखः कव चित

tava kṛṣṇa parabhāveṇa gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ jayatya abhimukhāña śatrūna na cāsīda vimukhaḥ kava cita

हिन्दी अर्थ

जिगायाभिमुख: शत्रून्ू न चासीद् विमुख: क्वचित्

English

By your power, Krishna, Dhananjaya with Gandiva conquers the foes facing him and has never turned away anywhere.

अध्याय ८

श्लोक 69.25

जयश चैवा धरुवॊ ऽसमाकं न तव अस्माकं पराजयः यदा तवं युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजग्मिवान

jayaśa caivā dharuvò 'samākaṃ na tava asmākaṃ parājayaḥ yadā tavaṃ yudhi pārthasya sārathyamupajagmivāna

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंपर विजयी हुए हैं और कभी युद्धसे मुँह नहीं मोड़ सके हैं यदा त्वं युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजग्मिवान्

English

Victory is certain for us and no defeat, when you have become Partha's charioteer in the battle."

अध्याय ८

श्लोक 69.26

एवम उक्त्वा महाराज तं रथं हेमभूषितम दन्तवर्णैर हयैर युक्तं कालवालैर महारथः

evama uktvā mahārāja taṃ rathaṃ hemabhūṣitama dantavarṇaira hayaira yuktaṃ kālavālaira mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

हमलोगोंकी विजय निश्चित है, अटल है। हमारी पराजय नहीं हो सकती

English

Having said this, O great king, the great chariot-warrior mounted that gold-adorned chariot yoked with ivory-white horses with black tails,

अध्याय ८

श्लोक 69.27

आस्थाय पुरुषव्याघ्रः सवबलेनाभिसंवृतः कृष्णार्जुनाभ्यां वीराभ्याम अनुमन्य ततः परियम

āsthāya puruṣavyāghraḥ savabalenābhisaṃvṛtaḥ kṛṣṇārjunābhyāṃ vīrābhyāma anumanya tataḥ pariyama

हिन्दी अर्थ

अन्ये च बहव: शूरा ये च तेषां पदानुगा: इत्युक्त्वा धर्मराजस्तु रथं हेमविभूषितम्

English

surrounded by his own force, the tiger among men; and having permitted what was dear to the heroes Krishna and Arjuna,

अध्याय ८

श्लोक 69.28

आगतॊ बहु वृत्तान्तं दरष्टुम आयॊधनं तदा आभाषमाणस तौ वीराव उभौ माधव फल्गुनौ

āgatò bahu vṛttāntaṃ daraṣṭuma āyòdhanaṃ tadā ābhāṣamāṇasa tau vīrāva ubhau mādhava phalgunau

हिन्दी अर्थ

आस्थाय पुरुषव्याप्र: स्वबलेनाभिसंवृत:

English

he came to see the battlefield and the many events there, speaking to the two heroes Madhava and Phalguna.

अध्याय ८

श्लोक 69.29

स ददर्श रणे कर्णं शयानं पुरुषर्षभम गाण्डीवमुक्तैर विशिखैः सर्वतः शकलीकृतम

sa dadarśa raṇe karṇaṃ śayānaṃ puruṣarṣabhama gāṇḍīvamuktaira viśikhaiḥ sarvataḥ śakalīkṛtama

हिन्दी अर्थ

कृष्णार्जुनाभ्यां वीराभ्यामनुमन्त्रय तत: प्रियम् स ददर्श रणे कर्ण शयान पुरुषर्षभम्

English

In the battle he saw Karna, best of men, lying shattered on all sides by arrows loosed from Gandiva.

अध्याय ८

श्लोक 69.30

सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा कर्णं राजा युधिष्ठिरः परशशंस नरव्याघ्राव उभौ माधव पाण्डवौ

saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ paraśaśaṃsa naravyāghrāva ubhau mādhava pāṇḍavau

हिन्दी अर्थ

सैकड़ों बाणोंसे व्याप्त था। धर्मराज युधिष्ठिरने इसी अवस्थामें उसे देखा दीपिकाभि: कृतोद्योतं पश्यते वै वृषं तदा

English

Seeing Karna slain with his son, King Yudhishthira praised the two tigers among men, Madhava and the Pandava.

अध्याय ८

श्लोक 69.31

अद्य राजास्मि गॊविन्द पृथिव्यां भरातृभिः सह तवया नाथेन वीरेण विदुषा परिपालितः

adya rājāsmi gòvinda pṛthivyāṃ bharātṛbhiḥ saha tavayā nāthena vīreṇa viduṣā paripālitaḥ

हिन्दी अर्थ

सपुत्र॑ निहतं दृष्टवा कर्ण राजा युधिष्ठिर:

English

"Today I am king of the earth, Govinda, with my brothers, protected by you as protector, the hero and wise one.

अध्याय ८

श्लोक 69.32

हतं दृष्ट्वा नरव्याघ्रं राधेयम अभिमानिनम निराशॊ ऽदय दुरात्मासौ धार्तराष्ट्रॊ भविष्यति जीविताच चापि राज्याच च हते कर्णे महारथे

hataṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ rādheyama abhimāninama nirāśò 'daya durātmāsau dhārtarāṣṭrò bhaviṣyati jīvitāca cāpi rājyāca ca hate karṇe mahārathe

हिन्दी अर्थ

त्वया नाथेन वीरेण विदुषा परिपालित: सुरक्षित होकर आज मैं भाइयोंसहित इस भूमण्डलका राजा हो गया

English

Seeing the proud Radheya, the tiger among men, slain, that evil-souled son of Dhritarashtra will despair today of life and of kingdom, now that the great chariot-warrior Karna is slain.

अध्याय ८

श्लोक 69.33

तवत्प्रसादाद वयं चैव कृतार्थाः पुरुषर्षभ तवं च गाण्डीवधन्वा च विजयी यदुनन्दन दिष्ट्या जयसि गॊविन्द दिष्ट्या कर्णॊ निपातितः

tavatprasādāda vayaṃ caiva kṛtārthāḥ puruṣarṣabha tavaṃ ca gāṇḍīvadhanvā ca vijayī yadunandana diṣṭyā jayasi gòvinda diṣṭyā karṇò nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वत्प्रसादाद् वयं चैव कृतार्था: पुरुषर्षभ

English

By your grace we are fulfilled, best of men, and you and the Gandiva-bowman are victorious, joy of the Yadus; by good fortune you conquer, Govinda, by good fortune Karna is felled."

अध्याय ८

श्लोक 69.34

एवं स बहुशॊ हृष्टः परशशंस जनार्दनम अर्जुनं चापि राजेन्द्र धर्मराजॊ युधिष्ठिरः

evaṃ sa bahuśò hṛṣṭaḥ paraśaśaṃsa janārdanama arjunaṃ cāpi rājendra dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

स्वप्स्यामोड्द्य सुखं रात्रौ त्वत्प्रसादान्महाभुज अर्जुनं च कुरुश्रेष्ठ धर्मराजो युधिष्ठिर:

English

Thus, many times delighted, King Yudhishthira, the king of dharma, praised Janardana and Arjuna, king of kings.

अध्याय ८

श्लोक 69.35

ततॊ भीमप्रभृतिभिः सार्वैश च भरातृभिर वृतम वर्धयन्ति सम राजानं हर्ष युक्ता महारथाः

tatò bhīmaprabhṛtibhiḥ sārvaiśa ca bharātṛbhira vṛtama vardhayanti sama rājānaṃ harṣa yuktā mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

कुरुश्रेष्ठ अर्जुनकी बारंबार प्रशंसा की

English

Then the great chariot-warriors, filled with joy, surrounded by Bhima and all his brothers, congratulated the king.

अध्याय ८

श्लोक 69.36

नकुलः साहदेवश च पाण्डावश च वृकॊदरः सात्यकिश च महाराज वृष्णीनां परवरॊ रथः

nakulaḥ sāhadevaśa ca pāṇḍāvaśa ca vṛkòdaraḥ sātyakiśa ca mahārāja vṛṣṇīnāṃ paravarò rathaḥ

हिन्दी अर्थ

पुनर्जातमिवात्मानं मेने च स महीपति: हर्षयन्ति सम राजानं हर्षयुक्ता महारथा:

English

Nakula, Sahadeva, the Pandava Vrikodara and Satyaki, O great king, the foremost chariot-warrior of the Vrishnis,

अध्याय ८

श्लोक 69.37

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाण्डुपाञ्चाल सृञ्जयाः पूजयन्ति सम कौन्तेयं निहते सूतनन्दने

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāṇḍupāñcāla sṛñjayāḥ pūjayanti sama kaunteyaṃ nihate sūtanandane

हिन्दी अर्थ

सात्यकिश्न महाराज वृष्णीनां प्रवरो रथ:

English

Dhrishtadyumna, Shikhandin, the Pandavas, Panchalas and Srinjayas honoured the son of Kunti when the charioteer's son was slain.

अध्याय ८

श्लोक 69.38

ते वर्धयित्वा नृपतिं पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम जितकाशिनॊ लब्धलक्षा युद्धशौण्डाः परहारिणः

te vardhayitvā nṛpatiṃ pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhirama jitakāśinò labdhalakṣā yuddhaśauṇḍāḥ parahāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजयन्ति सम कौन्तेयं निहते सूतनन्दने तव दुर्मन्त्रिते राजन् किमर्थमनुशोचसि

English

Having congratulated the king, Yudhishthira son of Pandu, those victorious ones who had attained their aim, keen for battle, strikers,

अध्याय ८

श्लोक 69.39

सतुवन्तः सतवयुक्ताभिर वाग्भिः कृष्णौ परंतपौ जग्मुः सवशिबिरायैव मुदा युक्ता महारथाः

satuvantaḥ satavayuktābhira vāgbhiḥ kṛṣṇau paraṃtapau jagmuḥ savaśibirāyaiva mudā yuktā mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

जनसंहार हुआ है। अब आप किसलिये बारंबार शोक करते हैं?

English

praising the two Krishnas, scorchers of foes, with words of praise, went to their own camp, those great chariot-warriors, filled with joy.

अध्याय ८

श्लोक 69.40

एवम एष कषयॊ वृत्तः सुमहाँल लॊमहर्षणः तव दुर्मन्त्रिते राजन्न अतीतं किं नु शॊचसि

evama eṣa kaṣayò vṛttaḥ sumahā~la lòmaharṣaṇaḥ tava durmantrite rājanna atītaṃ kiṃ nu śòcasi

हिन्दी अर्थ

करती हुई युद्धमें कर्णकी मृत्युके लिये शोक करने लगीं

English

Thus this great, hair-raising destruction came to pass through your ill counsel, O king; why do you grieve over the past?

अध्याय ८

श्लोक 69.41

[वै] शरुत्वा तद अप्रियं राजन धृतराष्ट्रॊ महीपतिः पपात भूमौ निश्चेष्टः कौरव्यः परमार्तिवान तथा सत्यव्रता देवी गान्धारी धर्मदर्शिनी

[vai] śarutvā tada apriyaṃ rājana dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ papāta bhūmau niśceṣṭaḥ kauravyaḥ paramārtivāna tathā satyavratā devī gāndhārī dharmadarśinī

हिन्दी अर्थ

पर्याश्चासयतां चैव तावुभावेव भूमिपम् दोनों ही मिलकर राजाको समझाने-बुझाने लगे

English

[Vaishampayana said:] Hearing that unwelcome news, King Dhritarashtra fell senseless on the ground, the Kaurava, in utmost pain; so too did the true-vowed goddess Gandhari, who sees dharma.

अध्याय ८

श्लोक 69.42

तं परत्यगृह्णाद विदुरॊ नृपतिं संजयस तथा पर्याश्वासयतश चैवं ताव उभाव एव भूमिपम

taṃ paratyagṛhṇāda vidurò nṛpatiṃ saṃjayasa tathā paryāśvāsayataśa caivaṃ tāva ubhāva eva bhūmipama

हिन्दी अर्थ

स हैवं परमं॑ मत्वा भवितव्यं च पार्थिव:

English

Vidura and Sanjaya supported the king, comforting both the king and the queen.

अध्याय ८

श्लोक 69.43

तथैवॊत्थापयाम आसुर गान्धारीं राजयॊषितः ताभ्याम आश्वसितॊ राजा तूष्णीम आसीद विचेतनः

tathaivòtthāpayāma āsura gāndhārīṃ rājayòṣitaḥ tābhyāma āśvasitò rājā tūṣṇīma āsīda vicetanaḥ

हिन्दी अर्थ

स समाश्चासितो राजा तृष्णीमासीद् विचेतन: तदाप्रुयात् संश्रवणाच्च भारत

English

Likewise the royal women raised Gandhari; comforted by them both, the king remained silent, his mind blank.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.